काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

' or 'प'? In line 23 directly above is "कित्त्वादनुनासिकलोपः", specifically 'सि' and 'क'). The 'इ'-matra of 'सि' hangs down, or the u-matra of 'नु'? Directly above that 'न' is 'क' of 'कित्त्वादनुनासिकलोपः'. Wait, look at the slant: it is definitely an 'े' matra or is it a visarga? No, it's 'े'. But wait, in Kasika: "आङो यमहनेत्यात्मनेपदम्"?? Wait! If "यमहने" + "इत्यात्मनेपदम्", sandhi would be "यमहनेत्यात्मनेपदम्" or "यमहन इत्यात्मनेपदम्"? Notice that between "यमहने" and "इत्यात्मनेपदम्", is there a space? Wait, look at line 24: "आङो यमहने इत्यात्मनेपदम्" or "आङ्गो यमहने इत्यात्मनेपदम्"? Wait, why would Kasika cite "आङो यमहन्"? The sutra 1.3.28 is "आङो यमहनः". With visarga: "यमहनः". Before vowel "इ": "यमहन इत्यात्मनेपदम्" (भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि -> लोपः शाकल्यस्य -> यमहन इत्यात्मनेपद

३८ ॥ काशिका ॥ १ । २ ॥ यंस्त कन्याम् । उपायस्त भार्याम् । उपायंस्त भार्याम् । उपयमनं स्वीकारणं विवाहः दारकर्म पाणिग्रहणमित्यर्थः । उपाद्यमः स्वकरणइत्यात्मनेपदम् ॥ स्थाघ्वोरिच्च ॥ १७ ॥ सिजात्मनेपदेष्विति वर्तते । तिष्ठतेर्धातोः घुसंज्ञकानां च इकारश्चा- न्तादेशः सिच्च किद्वद्भवति चात्मनेपदेषु परतः । उपास्थित । उपास्थिषाताम् । उपास्थिषत । घुसंज्ञकानाम् । अदित । अधित ॥ इत्त्व कस्य तकारस्थं दीर्घो मा भूदृतेपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भूत् प्लुतश्च विषये स्मृतः ॥ न क्त्वा सेट् ॥ १८ ॥ क्त्वाप्रत्ययः सेन्न किद्वद्भवति । देवित्वा । वर्तित्वा । सेडिति किम् । कृत्वा । हुत्वा* । क्त्वाग्रहणं किम् । निगृहीतिः । उपगृहीतिः । निगूहितः ॥ न सेडिति कृते ऽकित्

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ २९

तमनेन। प्रद्योतितः। प्रद्युतितः। मुदितमनेन। मोदितमनेन। मुदितः। प्रमोदितः। उदुपधादिति किम्। लिखितमनेन। भावादिकर्मणोरिति किम्। रुचितं कार्षापणं ददाति। सेडित्येव। प्रभुक्त ओदनः। व्यवस्थितविभाषा चेयम्। तेन शब्विकरणानामेव भवति। गुधपरिवेष्टने। गुधितमित्यत्र न भवति॥ पूङः क्त्वा च ॥ २२ ॥ अन्यतरस्यामिति न स्वर्यते। उत्तरसूत्रे पुनर्वाववचनात्। नसेडिति वर्तते। पूङश्चेतीड्विहितः क्लिशः त्वानिष्ठयोः पूङश्चेति। पूङः परो निष्ठाप्रत्ययः क्त्वा च सेड् न किद्भवति। पवितः। पवितवान्। क्त्वाप्रत्ययस्य न क्त्वा सेडिति सिद्ध एव प्रतिषेधः। तस्य ग्रहणमुत्तरार्थम्। तथा चोक्तम्। नित्यमकित्त्वमि- डाद्योः क्त्वानिष्ठयोः क्त्वाग्रहणमुत्तरार्थ

३० ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ऊकालो ऽज् ह्रस्वदीर्घप्लुतः ॥ २७ ॥ ऊरिति त्रयाणामयं मात्रिकद्विमात्रिकत्रिमात्रिकाणां प्रश्लिष्टनिर्देशः । ह्रस्वदीर्घप्लुतः इति द्वन्द्वैकवद्भावे पुँल्लिङ्गनिर्देशः । उऊऊ ३ इत्येवं कालोऽज् यथाक्रमं ह्रस्वदीर्घप्लुतः इत्येवं संज्ञो भवति । उकालो ह्रस्वः । दधि । मधु । ऊकालो दीर्घः । कुमारी । गौरी । ऊ ३ कालः प्लुतः । देवदत्ता ३ अन्वासि । कालग्र- हणं परिमाणार्थम् । दीर्घप्लुतयोः ह्रस्वसंज्ञा मा भूत् । आलूय । प्रलूय । ह्रस्व- स्य पिति कृति तुगिति तुङ् भवति । अज्ग्रहणं संयोगात्समुदायनिवृत्त्यर्थम् । प्रतत्य । प्रहत्य । ह्रस्वाश्रयस्तुङ् मा भूत् । तितउच्छत्रम् । दीर्घात्पदान्ताद्वेति विभाषा तुङ् मा भूत् । ह्रस्वदीर्घप्लुतप्रदेशाः । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ।

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३१ स्थाने नीचभागे निष्पन्नो ऽच् अनुदात्तः। यस्मिन्नुच्चार्यमाणे गात्राणामन्वव- सर्गो भवति । मार्दवम् । स्वरस्य मृदुता स्निग्धता । कण्ठविवरस्योहुता महत्ता । त्वसमसिमनेमेत्यनुच्चानि । नमस्ते रुद्र नीलकण्ठ सहस्राक्ष । अनु- दात्तप्रदेशा अनुदात्तौ सुप्पित्तावित्येवमादयः ॥ समाहारः स्वरितः ॥ ३१ ॥ अजिति वर्तते । उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारो योऽच् स स्वरित-संज्ञो भवति । सामर्थ्याच्चात्र लोकवेदयोः प्रसिद्धौ गुणावेव वर्णधर्मावुदात्तानुदात्तौ गृह्येते नाचौ । तौ समाह्रियेते यस्मिन्नचि तस्य स्वरित इत्येषा संज्ञा विधीयते । शिक्यम् । कन्या । सामन्यः । क्व । स्वरितप्रदेशाः तित्स्वरितमित्येवमादयः ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ॥ ३२ ॥ उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारः स्वरित इत्युक्तम् । तत्र न ज्ञायते कस्मि- न्नंशे उदात्तः कस्मिन्ननुदात्तः, कियान्वा उदात्तः कियान्वा अनुदात्त इति । तदुभयमनेनाख्यायते । तस्य स्वरितस्य आदावर्धह्रस्वमुदात्तम् । परिशिष्टमनु- दात्तम् । अर्धह्रस्वमिति चार्धमात्रोपलक्ष्यते । ह्रस्वग्रह्णमतन्त्रम् । सर्वेषामेव ह्रस्वदीर्घप्लुतानां स्वरितानामेष स्वरविभागः, शिक्यमित्यत्रार्धमात्रादित उदात्ता ऽपरार्धमात्रा ऽनुदात्ता, एकश्रुतिर्वा । कन्या इत्यत्रार्धमात्रा ऽऽदित उदात्ता ऽर्धमात्रा ऽनुदात्ता । माणवका ३ माणवकेत्यत्रार्धमात्रा ऽऽदित उदात्ताऽर्ध- तृतीयामात्रा अनुदात्ता ॥ एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ ॥ ३३ ॥ त्रैस्वर्ये पदानां प्राप्ते दूरात्संबुद्धावेकश्रुत्यं विधीयते । एका श्रुतिर्यस्य तदिदमेकश्रुति । एकश्रुति वाक्यं भवति । दूरात्संबोधयति येन वाक्येन तत्सं- बोधनं संबुद्धिः, नैकवचनं संबुद्धिः । स्वराणामुदात्तादीनामविभागे ऽभेदः तिरोधानमेकश्रुतिः । आगच्छ भो माणवक देवदत्ता ३ । दूरादिति किम् । आगच्छ भो माणवक देवदत्त ॥ यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु ॥ ३४ ॥ त्रैस्वर्येण वेदे मन्त्राः पठ्यन्ते तेषां यज्ञक्रियायामपि तथैव प्रयोगे प्राप्ते एकश्रुतिर्विधीयते । अपन्यूङ्खसामानि वर्जयित्वा यज्ञकर्मणि मन्त्राणामैकश्रुत्यं भवति । अग्निमूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपां रेतांसि जिन्व- तो३म् । यज्ञकर्मणीति किम् । संपाठे मा भूत् । अजपेष्विति किम् । ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु । जपो ऽनुकरणमन्त्रः । उपांशुप्रयोगः । अन्यूङ्खेष्विति किम् । न्यूङ्ख ओकारः षोडश । तेषु के चिदुदात्ताः के चिदनुदात्ताः । असामस्विति

[Header] ३२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥

किम् । इ३ विश्वं सम्भिषं दहा३ । सामानि वाक्यविशेषस्यगीतय उच्यन्ते । तत्रैकश्रुतिर्न भवति ॥ उच्चैस्तरां वा वषट्कारः ॥ ३५ ॥ यज्ञकर्म्मणीति वर्तते । यज्ञकर्म्मणि वषट्कारः उच्चैस्तरां वा भवति एक- श्रुतिर्वा । वषट्शब्देनात्र वौषट्शब्दो लक्ष्यते, वौषडित्यस्यैवेदं स्वरविधानम् । यद्येवं वौषड्ग्रहणमेव कस्मान्न कृतम् । वैचित्र्यार्थम् । विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः । सोमस्याग्ने वीही ३ वौ ३ षट् । सोमस्याग्ने वीही ३ वौ ३ षट् ॥ ॥ विभाषा छन्दसि ॥ ३६ ॥ छन्दसि विषये विभाषा एकश्रुतिर्भवति, पक्षान्तरे त्रैस्वर्यमेव भवति । वेति प्रकृते विभाषाग्रहणं यज्ञकर्म्मणीत्यस्य निवृत्त्यर्थम् । तेनायं स्वाध्यायका- लेपि पाक्षिक एकश्रुत्यविधिर्भवति । इषे त्वोर्जे त्वा । इषे त्वोर्जे त्वा । अग्नआयाहि वीतये । अग्नआयाहि वीतये । अग्निमीळे पुरोहितम् । अग्निमीळे पुरोहितम् । शन्नो देवीरभिष्टये । शन्नो देवीरभिष्टये । * व्यवस्थितविकल्पोय- मिति के चित् । व्यवस्था च वेदे मन्त्रदले नित्यं त्रैस्वर्यं ब्राह्मणदले नित्यमै- कश्रुत्यमिति ॥ “इच्छासंदितयोरार्षे छन्दो वेदे च छन्दसि” इति नानार्थकोशात् छन्दसि वर्णसंहितायामिति भट्टाचार्य्यवरव्या- हृति । भाषायामप्येकश्रुतिर्विभाषा भवतीति सिद्धम् ॥ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ॥ ३७ ॥ सुब्रह्मण्या नाम निगदस्तत्र यज्ञकर्म्मणीति विभाषा छन्दसीति च एकश्रुतिः प्राप्ता प्रतिषिध्यते । सुब्रह्मण्यायामेकश्रुतिर्न भवति । यस्तु लक्ष- प्राप्तः स्वरितस्तस्योदात्त आदेशो भवति । सुब्रह्मण्यो ३ मिन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेर्मेष वृषणश्वस्य मेने गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतमब्रुवाण श्वः सुत्यामागच्छ मघवन् । अत्र सुब्रह्मण्योमित्योकार- स्तिस्वरित स्वरितस्तस्योदात्तो विधीयते । इन्द्र आगच्छेत्यामन्त्रितमाद्युदात्तं द्वितीयो वर्णो ऽनुदात्तः । उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति स्वरितः प्रसक्तस्त- स्यानेनोदात्तः क्रियते । तेन द्वावप्युदात्तौ संपद्येते । आगच्छेत्याकार उदात्तः । ततः परोऽनुदात्तः स्वरितस्तस्यानेनोदात्तः क्रियते । तदेवमिन्द्र आगच्छेति चत्वार उदात्ताः । पश्‍चम एकोऽनुदात्तः । हरिव आगच्छेत्यनयैव प्रक्रियया चत्वार उदात्ताः द्वावनुदात्तौ । मेधातिथेरिति षष्ठ्यन्तं परमामन्त्रितमनुप्रविशति ।

• व्यवस्थितेत्यारभ्य सिद्धमित्यन्तः पाठः केषु चित्पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

' or 'यमुने': 'य' has a curved left. In L23, it has a curved left and right vertical: it looks like 'य'! The compositor might have dropped the ra-phala, or it's a worn 'ग्र'. It looks like 'यहणं'! But could be 'ग्रहणं' with faint slant. Let's write 'ग्रहणं' or 'यहणं'? In the prompt: "Transcribe ... pure, clean Markdown in Unicode Devanagari ... exactly line by line". Let's keep it as printed, or standard? Usually faithful transcription is best: "संहिताग्रहणं" with a note or just "संहिताग्रहणं"? Wait, look at "वाक्यद्रहे": 'द' with ra-phala = 'द्र'! It clearly has 'द्र' instead of 'ग्र'! So the type was indeed 'द्र' in "वाक्यद्रहे", and in "संहितायहणं" it's either 'य' or 'ग्र'. Let's look closely: it looks like "संहिताग्रहणं" where the loop is like 'य'. Actually 'ग' with ra-phala often looks like that in this font, or it's 'ग्र'.

Let's check line 29: "कहिदंपदावाप्युम्रेकुभ्य इति।" Wait, could it be "कहिदंपदावाप्युम्रेकुभ्य"? Yes, that's exactly what's printed.

Everything is clear and

३४ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ निहन्यते, अनुदात्तं सर्वमपादादाविति तस्य प्रथममक्षरमुदात्तं तस्मिन्परभूते पूर्वस्य सरस्वतौतो कारस्य सन्वतर आदेशो भवति । माणवक जटिलकाध्यापक क्व गमिष्यसि । क्व इति स्वरितस्तस्मिन्परभूते क्व इति अनुदात्तस्तस्य सन्वतर आदेशो भवति ॥ अपृक्त एकाल्प्रत्ययः ॥ ४१ ॥ अपृक्त इतीयं संज्ञा भवति 'एकाल् यः प्रत्ययस्तस्य । असहायवाची एक- शब्दः । स्पृशोऽनुदके क्विन् । घृतस्पृक् । भजो ण्विः । अर्धभाक् । पादभाक् । एकाल्इति किम् । दर्विः । जागुविः । प्रत्यय इति किम् । सुराः । अपृक्तप्रदेशा- वेरपृक्तस्येत्येवमादयः ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ ४२ ॥ तत्पुरुष इति समासविशेषस्य संज्ञां वक्ष्यति । स तत्पुरुषः समानाधि- करणपदः कर्मधारयसंज्ञो भवति । अधिकरणशब्दोऽभिधेयवाची । समानाधि- करणः समानाभिधेयः । परमराज्यम् । उत्तमराज्यम् । कर्मधारये राज्यमित्य- न्तरपदाद्युदात्तं न भवति । पाचकवृन्दारिका । तत्पुरुष इति किम् । पाचि- काभार्यः । समानाधिकरण इति-किम् । ब्राह्मणराज्यम् । कर्मधारयप्रदेशाः कर्मधारये निष्ठेत्येवमादयः * ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समासउपसर्जनम् ॥ ४३ ॥ प्रथमया विभक्त्या यन्निर्द्दिश्यते समासशास्त्रे तदुपसर्जनसंज्ञं भवति । समासइति समासविधायि शास्त्रं गृह्यते । वक्ष्यति द्वितीया श्रितातीतपतित- गतात्यस्तप्राप्तापन्नैरिति द्वितीयासमासे द्वितीयेत्येतत्प्रथमानिर्दिष्टं तृतीयास- मासे तृतीयेति चतुर्थीसमासे चतुर्थीति पञ्चमीसमासे पञ्चमीति षष्ठीसमासे षष्ठीति सप्तमीसमासे सप्तमीति । कष्टश्रितः । शङ्कुलाखण्डः । यूपदारु । वृकभयम् । राजपुरुषः । अक्षशौण्डः । उपसर्जनप्रदेशा 'उपसर्जनं पूर्वमित्येव- मादयः ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ ४४ ॥ एका विभक्तिर्यस्य तदिदमेकविभक्ति, समासे विधीयमाने यन्नियतविभ- क्तिकं द्वितीये संबन्धिनि बहुभिर्विभक्तिभिर्युज्यमानेऽप्येकयैव विभक्त्या युज्यते तदुपसर्जनसंज्ञं भवति अपूर्वनिपाते, पूर्वनिपातं पूर्वनिपाताख्यमुपसर्जनकार्यं वर्जयित्वा । निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । पूर्वपदे नानाविभक्तिकेऽप्युत्तरपदं यत्पञ्चम्यन्तमेव भवति । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिः । निष्क्रान्तं कौ-

• कर्मधारयप्रदेशाः पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेष्वित्येवमादय इति पाठान्तरम् ।

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३५ शाम्ब्या निष्कौशाम्बम् । निष्क्रान्तेन कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिना । निष्क्रा- न्ताय कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बये । निष्क्रान्तात् कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बेः । नि- ष्क्रान्तस्य कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बेः । निष्क्रान्ते कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बौ । एवं निर्वाराणसिः । एकविभक्तीति किम् । राजकुमारी । अपूर्वनिपात इति किम् । नहि भवति कौशाम्बीनिरिति ॥ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ ४५ ॥ अभिधेयवचनो ऽर्थशब्दः । अर्थवच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं भवति धातु- प्रत्ययौ वर्जयित्वा । डित्यः । कपित्थः । कुण्डम् । पीठम् । अर्थवदिति किम् । वनं धनमिति नान्तस्यावधेर्मा भूत् । न लोपो हि स्यात् । अधातुरिति किम् । हन्तेर्लङ् । अहन् । नलोपः स्यात् । अप्रत्यय इति किम् । काण्डे । कुड्ये । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति ह्रस्वः स्यात् । *अनर्थकस्यापि निपातस्य प्रातिपदि- कसंज्ञेष्यते । अध्यागच्छति । प्रलम्बते । प्रातिपदिकप्रदेशाः ह्रस्वो नपुंसके प्राति- पदिकस्येत्येवमादयः ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४६ ॥ कृतस्तद्धिताः समासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञा भवन्ति । अप्रत्यय इति पूर्वेण पर्युदासात्कृदन्तस्य तद्धितान्तस्य चानेन प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते । अर्थव- त्समुदायानां समासग्रहणं नियमार्थम् । कृत। कारकः । हारकः । कर्ता । हर्ता । तद्धितः । औपगवः । कापटवः । समासः । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । समा- सग्रहणस्य नियमार्थत्वाद्वक्यस्यार्थवतः संज्ञा न भवति ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ ४७ ॥ नपुंसकलिङ्गे ऽर्थे यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्य ह्रस्वो भवति आदेशोऽलो- न्यस्याचः । अतिरि कुलम् । अतिलु कुलम् । नपुंसकेति किम् । ग्रामणीः । सेनानीः । प्रातिपदिकस्येति किम् । काण्डे तिष्ठतः । कुड्ये तिष्ठतः । प्रातिप- दिकग्रहणसामर्थ्यादेकादेशः पूर्वस्यान्तवन्न भवति ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥ ४८ ॥ प्रातिपदिकस्येति वर्तते । गोरिति स्वरूपग्रहणं, स्त्रीति प्रत्ययग्रहणं स्वरि- तत्वात् । उपसर्जनग्रहणं तयोर्विशेषणं, गोरुपसर्जनस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्योपस- र्जनस्येति । ताभ्यां प्रातिपदिकस्य तदन्तविधिः । उपसर्जनगोशब्दान्तस्य उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तस्य च प्रातिपदिकस्य ह्रस्वो भवति । चित्रगुः । शब- लगुः । स्त्रियाः । निष्कौशाम्बिः । निर्वाराणसिः । अतिखट्वः । अतिमालः ।

• अनर्थकस्येत्यारभ्य प्रलम्बते इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते ।

३६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ उपसर्जनस्येति किम् । राजकुमारी । स्वरितत्वं किम् । अतितन्त्रीः । अति- लक्ष्मीः । अतिश्रीः । ईयसो बहुव्रीहेः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ बहुश्रेयसी । विद्यमानश्रेयसी ॥ लुक्तद्धितलुकि ॥ ४९ ॥ स्त्रीग्रहणमनुवर्त्तते उपसर्जनस्येति च । पूर्वेण ह्रस्वत्वे प्राप्ते लुग्विधीयते । तद्धितलुकि सति स्त्रीप्रत्ययस्य उपसर्जनस्य लुग्भवति । पञ्चेन्द्रायौ देवता अस्य पञ्चेन्द्रः । दशेन्द्रः । पञ्चभिः शष्कुलीभिः क्रीतः पञ्चशष्कुलिः । आमलक्याः फलमामलकम् । बकुलम् । बदरम् । तद्धितग्रहणं किम् । गार्ग्याः कुलं गार्गीकु- लम् । लुकीति किम् । गार्गीत्वम् । उपसर्जनस्येत्येव । अवन्ती । कुन्ती । कुरुः ॥ इद्गोण्याः ॥ ५० ॥ पूर्वेण लुकि प्राप्ते इकारो विधीयते । गोण्यास्तद्धितलुकि सति इकारादेशो भवति । पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीतः पटः पञ्चगोणिः । दशगोणिः । इदिति योग- विभागः । पञ्चभिः सूचीभिः क्रीतः पञ्चसूचिः । दशसूचिः । स च एवं विषय एव ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने ॥ ५१ ॥ लुपीति लुप्तसंज्ञया लुप्तस्य प्रत्ययस्यार्थे उच्यते । तत्र लुपि युक्तवद् व्य- क्तिवचने भवतः । युक्तवदिति निष्ठाप्रत्ययेन क्तवतुना प्रकृत्यर्थ उच्यते । स हि प्रत्ययार्थमात्मना युनक्ति तस्य युक्तवतो व्यक्तिवचने लुबर्थे विधीयेते । अथ वा युक्तः प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थेन संबद्धस्तस्मिन्निव व्यक्तिवचने लुबर्थे भवतः । सप्त- म्यर्थे वतिः । व्यक्तिवचने इति च लिङ्गसंख्ययोः पूर्वाचार्यनिर्देशस्तदीयमेवेदं सूत्रम् । तथा चास्य प्रत्याख्यानं भविष्यति । तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादिति । व्यक्तिः स्त्रीपुंनपुंसकानि,वचनमेकत्वद्वित्वद्वित्वबहुत्वानि । पञ्चालाः क्षत्रियाः । पुंल्लिङ्गाः बहुवचनविषयाः । तेषां निवासो जनपदः यथा तेषु क्षत्रियेषु व्यक्तिवचने तद्वज्जनपदे भवतः । पञ्चालाः । कुरवः । मगधाः । मत्स्याः । अङ्गाः । वङ्गाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । लुपीति किम् । लुकि मा भूत् । लवणः सूपः । लवणा यवागूः । लवणं शाकम् । व्यक्तिवचने इति किम् । शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषास्तस्य वनं शिरीषवनम् । विभाषौषधिवनस्पतिभ्य इति णत्वं न भवति ॥ हरीतक्या- दिषु व्यक्तिः ॥ * ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि ॥ खलतिकादिषु वचनम् ॥ * ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि वनानि खलतिकं वनानि ॥ विशेषणानां चाजातेः ॥ ५२ ॥ लुपीति वर्त्तते । लुबर्थस्य यानि विशेषणानि तेषामपि व्यक्तिवचने भवतो जातिं वर्जयित्वा । पञ्चालाः रमणीयाः । बहुजाः बहुक्षीरघृताः बहुमाल्यफलाः ।

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३७ गोदौ रमणीयौ। बहुक्षौ बहुक्षीरघृतौ बहुमाल्यफलौ। अजातेरिति किम्। पञ्चालाः जनपदः। गोदौ ग्रामः। जात्यर्थस्य चायं युक्तवद्भावप्रतिषेधः। तेन जातिद्वारेण यानि विशेषणानि तेषामपि युक्तवद्भावो न भवति। पञ्चालाः जनपदो रमणीयो बहुक्षः। गोदौ ग्रामो रमणीयो बहुक्ष इति॥ मनुष्यलुपि प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ * ॥ चञ्चाभिरूपः। वद्रिका दर्शनीयः॥ तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् ॥ ५३ ॥ तदिति प्रकृतं युक्तवद्भावलक्षणं निर्दिश्यते, तदशिष्यं न वक्तव्यं कस्मात्सं- ज्ञाप्रमाणत्वात्। संज्ञाशब्दा हि नानालिङ्गसंख्याः। प्रमाणं पञ्चाला वरणा इति च। नैते योगशब्दाः। किं तर्हि जनपदादीनां संज्ञा एताः। तत्र लिङ्गं वचनं च स्वभावसिद्धमेव न यत्नप्रतिपाद्यम्। यथा आपो दाराः गृहाः

३८ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ कालोपसर्जने च तुल्यम् ॥ ५७ ॥ अशिष्यमिति वर्तते। कालोपसर्जने चाशिष्ये कस्मादर्थस्यान्यप्रमाण- त्वात्। तुल्यशब्दो हेत्वनुकर्षणार्थः। अशिष्यविशेषणं चैतत्। कालोपसर्जने च तुल्यमशिष्ये भवतः। इहान्ये वैयाकरणाः कालोपसर्जनयोः परिभाषां कुर्व- न्ति। आन्याय्यादुत्थानादान्याय्याच्च संवेशनात्। एषोऽद्यतनः कालः। अपरे पुनराहुः। अहुरुभयतोऽर्द्धरात्रं षषोऽद्यतनः काल इति। तथोपसर्जनपरिभाषां कुर्वन्ति अप्रधानमुपसर्जनमिति। तत्पाणिनिराचार्यः प्रत्याचष्टे लोकतो ऽर्था- वगतेः। यैरपि व्याकरणं न श्रुतं तेप्याहुरिदमस्माभिरद्य कर्तव्यमिदं श्वः कर्तव्यमिदं ह्यः कृतमिति। नैवं व्युत्पाद्यन्ते! तथोपसर्जनं वयमत्र गृहे यस्मै वा उपसर्जनमप्रधानमिति गम्यते। यश्च लोकतो ऽर्थः सिद्धः किं तत्र यत्नेन। यद्येवं पूर्वसूत्रएव कालोपसर्जनग्रहणं कस्मान्न क्रियते, किमर्थो योगविभागः। प्रदर्शनार्थः। अन्यदप्येवं जातीयकमशिष्यमिति। तथा च पूर्वाचार्याः परिभा- षन्ते मत्वर्थे बहुव्रीहिः, पूर्वपदार्थप्रधानो ऽव्ययीभावः, उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्व इत्येवमादि, तदशिष्यमिति ॥ जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ॥ ५८ ॥ अशिष्यमिति निवृत्तम्। जातिर्नामायमेकोऽर्थः तदभिधाने एकवचनमेव प्राप्तमत इदमुच्यते जातेराख्या जात्याख्या जात्याख्यायामेकस्मिन्नर्थे बहुवचन- मन्यतरस्यां भवति। जात्यर्थो बहुवद् भवतीति यावत्। तेन तद्विशेषणाना- मजातिशब्दानामपि संपन्नादीनां बहुवचनमुपपद्यते। संपन्नो यवः। संपन्ना यवाः। संपन्नो व्रीहिः। संपन्ना व्रीहयः। पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः। पूर्व- वयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्थेयाः। जातिग्रहणं किम्। देवदत्तो यज्ञदत्तः। आख्या- यामिति किम्। काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः। भवत्ययं जातिशब्दो न त्वनेन जातिराख्यायते किं तर्हि प्रतिकृतिः। एकस्मिन्निति किम्। व्रीहियवौ ॥ संख्या- प्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ एको व्रीहिः संपन्नः सुभिक्षं करोति ॥ अस्मदो द्वयोश्च ॥ ५९ ॥ अस्मदो योऽर्थस्तस्यैकत्वे द्वित्वे च बहुवचनमन्यतरस्यां भवति। अहं ब्रवीमि। वयं ब्रूमः। आवां ब्रूवः। वयं ब्रूमः॥ सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्त- व्यः ॥ * ॥ अहं देवदत्तो ब्रवीमि। अहं गार्ग्यो ब्रवीमि। अहं पटुर्ब्रवीमि। युष्मदि गुरावेकेषाम्। त्वं मे गुरुः। यूयं मे गुरवः ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ ६० ॥ चकारो द्वयोरित्यनुकर्षणार्थः। फल्गुन्योर्द्वयोः प्रोष्ठपदयोश्च द्वयोर्नक्ष-

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३९ न्योर्बहुवचनमन्यतरस्यां भवति। कदा पूर्वे फल्गुन्यौ, कदा पूर्वाः फल्गुन्यः। कदा पूर्वे प्रोष्ठपदे, कदा पूर्वाः प्रोष्ठपदाः। नक्षत्रइति किम्। फल्गुन्यौ माणविके ॥ छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् ॥ ६१ ॥ अन्यतरस्यामित्यनुवर्तते। द्वयोर्द्विवचने प्राप्ते पुनर्वस्वोश्छन्दसि विषये एकवचनमन्यतरस्यां भवति। पुनर्वसुर्नक्षत्रमदितिर्देवता। पुनर्वसूनक्षत्रमदिति- र्देवता। नक्षत्रइत्येव। पुनर्वसू माणवकौ। छन्दसीति किम्। पुनर्वसू इति ॥ विशाखयोश्च ॥ ६२ ॥ छन्दसीति वर्तते, द्विवचने प्राप्ते छन्दसि विषये विशाखयोरेकवचनम- न्यतरस्यां भवति। विशाखा नक्षत्रमिन्द्राग्नी देवता। विशाखे नक्षत्रमि- न्द्राग्नी देवता ॥ तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥ ६३ ॥ छन्दसीति निवृत्तम्। तिष्य एकः पुनर्वसू द्वौ तेषां द्वन्द्वे बह्वर्थः। तत्र बहुवचने प्राप्ते द्विवचनं विधीयते। तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रविषये द्वन्द्वे बहुवचन- प्रसङ्गे नित्यं द्विवचनं भवति। उदितौ तिष्यपुनर्वसू दृश्येते। तिष्यपुनर्वस्वोरिति किम्। विशाखानुराधाः। नक्षत्रइति किम्। तिष्यश्च माणवकः पुनर्वसू माण- वकौ तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः। ननु च प्रकृतमेव नक्षत्रग्रहणं किमर्थं पुनरु- च्यते। पर्यायाणामपि यथा स्यात्। तिष्यपुनर्वसू। पुष्यपुनर्वसू। सिध्यपुनर्वसू। द्वन्द्वइति किम्। यस्तिष्यस्तौ पुनर्वसू येषां तइमे तिष्यपुनर्वसवः। उन्मुग्धा- स्तिष्यादय एव विपर्ययेण दृश्यमाना बहुव्रीहिणोच्यन्ते। तेन नक्षत्रसमास एवा- यम्। बहुवचनस्येति किम्। एकवचनस्य मा भूत्, तिष्यपुनर्वसु इदमिति। सर्वो द्वन्द्वो विभाषा एकवद्भवतीत्यस्यैतदेव ज्ञापकम्। नित्यग्रहणं विकल्पानिवृत्त्यर्थम् ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ॥ ६४ ॥ समानं रूपमेषामिति सरूपाः। सरूपाणां शब्दानां एकविभक्तौ परत एकशेषो भवति। एकः शिष्यते इतरे निवर्तन्ते। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षाः। प्रत्यर्थं शब्दनिवेशाच्चैकेनानेकस्याभिधानं, तत्रानेकार्थाभि- धाने ऽनेकशब्दत्वं प्राप्तं तस्मादेकशेषः। सरूपाणामिति किम्। प्लक्षन्यग्रोधाः। रूपग्रहणं किम्। भिन्नेऽप्यर्थे यथा स्यात्। अक्षाः। पादाः। माषाः। एकग्रहणं किम्। द्विबह्वोः शेषो मा भूत्। शेषग्रहणं किम्। आदेशो मा भूत्। एकवि- भक्ताविति किम्। पयः पयो जरयति। ब्राह्मणाभ्यां च कृतं ब्राह्मणाभ्यां च देहि ॥

४० ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ॥ ६५ ॥ शेष इति वर्तते । यूनेति सहयोगे तृतीया । वृद्धो यूना सहवचने शिष्यते युवा निवर्त्तते । वृद्धशब्दः पूर्वाचार्यसंज्ञा गोत्रस्य । अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति । वृद्धयूनोः सहवचने वृद्धः शिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । तदिति वृद्धयूनो- र्निर्देशः । लक्षणशब्दे निमित्तपर्यायः । चेच्छब्दो यद्यर्थे, एवकारो ऽवधारणे । विशेषो वैरूप्यम् । वृद्धयुवनिमित्तकमेव यदि वैरूप्यं भवति ततो वृद्धः शिष्यते युवा निवर्त्तते । समानायामाकृतौ वृद्धयुनप्रत्ययौ भिद्येते । गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । वृद्ध इति किम् । गर्गश्च गार्ग्याय- णश्च गर्गगार्ग्यायणौ । यूनेति किम् । गार्ग्यश्च गर्गश्च गार्ग्यगर्गौ । तल्लक्षण इति किम् । गार्ग्यवात्स्यायनौ । एवकारः किमर्थः । भागवित्तिश्च भागवित्तिकाश्च भा- गवित्तिभागवित्तिकौ । कुत्सा सौवीरत्वं च भागवित्तिकस्यापरो विशेषो विद्यते ॥ स्त्री पुंवच्च ॥ ६६ ॥ शेष इति वर्तते, वृद्धो यूनेति च सर्वं, स्त्री वृद्धा यूना सहवचनेशिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषो भवति । पुंसद्वास्याः कार्यं भवति । स्त्र्यर्थः पुमर्थवद्ब- भति । गार्गी च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वात्सी च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥ पुमान् स्त्रिया ॥ ६७ ॥ तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इति वर्तते । वृद्धो यूनेति निवृत्तम् । स्त्रिया सहवचने पुमान् शिष्यते स्त्री निवर्त्तते । स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषो भवति । ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ । कुक्कुटश्च कुक्कुटी च कुक्कुटौ । तल्लक्षणश्चे- देव विशेष इत्येव । कुक्कुटश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यौ । एवकारः किमर्थः । इन्द्रश्च इन्द्राणी चेन्द्रेन्द्राण्यौ । पुंयोगादाख्यायामित्यपरो विशेषः । पुमानिति किम् । प्राक्च प्राची च प्राक्प्राच्यौ । प्रागित्यु व्ययमलिङ्गम् ॥ भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ॥ ६८ ॥ यथासंख्यं भ्रातृपुत्रशब्दौ शिष्येते सहवचने स्वसृदुहितृभ्याम् । स्वस्रा सहवचने भ्रातृशब्दः शिष्यते । भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । दुहित्रा सहवचने पुत्र शब्दः शिष्यते । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ नपुंसकमनपुंसकेनकवच्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ६९ ॥ तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इति वर्तते । नपुंसकानपुंसकमात्रकृते विशेषे ऽनपुंसकेन सहवचने नपुंसकं शिष्यते एकवच्चास्य कार्ये भवति चान्यतरस्याम् । शुक्लश्च कम्बलः शुक्ला च बृहत्तिका शुक्लं च वस्त्रं तदिदं शुक्लम् । तानीमानि

॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ४१ शुक्लानि । अनपुंसकेनेति किम् । शुक्लं च शुक्लं च शुक्लं च शुक्लानि । एकवच्चेति न भवति ॥ पिता मात्रा ॥ ७० ॥ अन्यतरस्यामिति वर्तते नैकवदिति । मात्रा सहवचने पितृशब्दः शिष्यते अन्यतरस्याम् । माता च पिता च पितरौ । मातापितराविति वा ॥ श्वशुरः श्वश्रूवा ॥ ७१ ॥ अन्यतरस्यामिति वर्तते । श्वश्र्वा सहवचने श्वशुरशब्दः शिष्यते अन्य- तरस्याम् । श्वशुरश्च श्वश्रूश्च श्वशुरौ । श्वश्रूश्वशुराविति वा ॥ त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् ॥ ७२ ॥ त्यदादीनि शब्दरूपाणि सर्वैः सहवचने नित्यं शिष्यन्ते त्यदादिभिर- न्यैश्च । सर्वग्रहणं साकल्यार्थं, नित्यग्रहणं विकल्पानिवृत्त्यर्थम् । स च देवद- त्तश्च तौ । यश्च देवदत्तश्च यौ । त्यदादीनां मिथो यत्परं तच्छिष्यते ॥ * ॥ [L14

४२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यते । भूवो वाऽर्थे वदन्तीति भ्वर्था वा वादयः स्मृताः ॥ धातुप्रदेशा धातोरित्येवमादयः ॥ ॥ उपदेशेऽजनुनासिक इत् ॥ २ ॥ उपदिश्यतेनेनेत्युपदेशः शास्त्रवाक्यानि सूत्रपाठः खिलपाठश्च तत्र योऽजनुनासिकः स इत्संज्ञो भवति । एध । स्पर्धृ । प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणि- नीयाः । उपदेशइति किम् । अश्वत्थो धवः । अजिति किम् । आतो मनिन् क्वनि- ब्वनिपश्च । अनुनासिक इति किम् । सर्वेषामचो मा भूत् । ऋत इद्धातोः आदित- श्चेत्येवमादयः ॥ ॥ हलन्त्यम् ॥ ३ ॥ उपदेशइति वर्तते । अन्ते भवमन्त्यम् । धात्वादेः समुदायस्य यदन्त्यं हल् तदित्संज्ञं भवति । अ इ उ ण् ।

it is "भञ्ज-", NOT "अञ्ज-"! It has the clear 'भ'.

Next in L20: "टाङसिङसामिनात्स्याः" or "टाडासिङसामिनात्स्याः"? Look at the second syllable: 'ङ' (ṅa) with virama / conjunct? No, Panini 7.1.12 is: "टाङसिङसामिनात्स्याः" (ṭā-ṅasi-ṅasām in-āt-syāḥ). In the image: ट (ṭa) + ा (ā) = टा Next is 'ङ' or 'ड'? It has a dot on the right: ङ! 'ङसि' - wait, ङ + स + ि = ङसि! Wait, in old print, 'ङ' and 'ड' look very similar, but look at the dot: it is ङ! Wait, look at 'ङ' in "भङ्गुरम्": भ, ङ्गु, र, म्. In "टाङसिङसामिनात्स्याः": ट + ा = टा ङ = ङ स + ि = सि ङ + स + ा + म् = ङसाम् इ + न + ा + त + ् + स + ् + य + ा + ः = इनात्स्याः So it is: "टाङसिङसामिनात्स्याः ।" Then: "वृक्षात् । वृक्ष

४४ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ यन्नञ्चादेर्भोगाद्यत् । ङ चेति । स्वरितेन लिङ्गेन यथासंख्यं, यत्र नेष्यते तत्र स्वरि- तत्वं न प्रतिज्ञायते । स्वरितेनाधिकार इति स्वरितग्रहणं पूर्वेष्वपि संबध्यते ॥ स्वरितेनाधिकारः ॥ ११ ॥ स्वरितेनेति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । स्वरितो नाम स्वरविशेषो वर्ण- धर्मः* । तेन चिह्नेनाधिकारो वेदितव्यः । अधिकारो विनियोगः । स्वरितगु- णयुक्तं शब्दरूपमधिकृतत्वादुत्तत्रोपनिष्ठते । प्रतिज्ञास्वरिताः पाणिनीयाः । प्रत्ययः । धातोः । ङ्याप्प्रातिपदिकात् । अङ्गस्य । भस्य । पदस्य ॥ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ॥ १२ ॥ अविशेषेण धातोरात्मनेपदं परस्मैपदं च विधास्यते तत्रायं नियमः क्रियते अनुदात्तेतो ये धातवो ङितश्च तेभ्य एव आत्मनेपदं भवति नान्येभ्यः । अनुदा- त्तेत्तः । आस् । आस्ते । वस् । वस्ते । ङित्तः अल्पापि । सूङ् । सूते । शीङ् । शेते ॥ भावकर्मणोः ॥ १३ ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति भावकर्मणोर्विहितस्य लस्य तिबादयः सामान्येन वक्ष्यन्ते तत्रेदमुच्यते । भावे कर्मणि चात्मनेपदं भवति । भावे । आस्यते भवता । सुप्यते भवता । ज्ञास्यते भवता । कर्मणि । क्रियते कटः । ह्रियते भारः । कर्मकर्त्तरि । लूयते केदारः स्वयमेवेति परस्मैपदं न भवति । तस्य विधाने द्वितीयं कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते । तेन कत्र्तैव यः कर्त्ता तत्र परस्मैपदं भवति ॥ कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे ॥ १४ ॥ कर्मशब्दः क्रियावाची व्यतिहारो विनिमयः । यद्यन्यसंबन्धिनीं क्रियां मन्यः करोति इतरसंबन्धिनीं चेतरः स कर्मव्यतिहारः । तद्विशिष्टक्रियावचना- द्धातोरात्मनेपदं भवति । व्यतिलुनते । व्यतिपुनते । कर्मव्यतिहार इति किम् । लुनन्ति । कर्तृग्रहणमुत्तरार्थं शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदमिति ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ॥ १५ ॥ पूर्वेणात्मनेपदं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । गत्यर्थेभ्यो हिंसार्थेभ्यश्च धातुभ्यः कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदं न भवति । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिसर्पन्ति । हिंसा- र्थेभ्यः । व्यतिहिंसन्ति । व्यतिघ्नन्ति । प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिपठन्ति । हरतेरप्रतिषेधः ॥ * ॥ संप्रह- रन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योपपदाच्च ॥ १६ ॥

• वर्णधर्मो न स्वरधर्म इति क्व चित्पाठः ।

इतरेतरो ऽन्योन्य इत्येवमुपपदाद्धातोः कर्मव्यतिहारे चात्मनेपदं न भव- ति । इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति । अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति । परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ परस्परस्य व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ॥ १७ ॥ शेषात्कर्तरीति परस्मैपदे प्राप्ते निपूर्वाद्दिश आत्मनेपदं विधीयते नेः पर- स्माद्विश आत्मनेपदं भवति । निविशते । निविशन्ते । नेरिति किम् । प्रविश- ति । यदागमास्तद्गुणेन गृह्यन्ते तेनाटा नास्ति व्यवधानम् । न्यविशत । नेरुपसर्गस्य ग्रहणम् अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति तस्मादिह न भवति । मधुनि विशन्ति भ्रमराः ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥ १८ ॥ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये ञित्त्वात्कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमात्मनेपदम्, अकर्त्रभिप्रायोऽर्थोयमारम्भः । परिव्यवेभ्य उत्तरात्क्रीणातेरात्मनेपदं भवति । परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । पर्य्यादय उपसर्गा गृह्यन्ते तेनेह न भवति । बहुविक्रीणाति धनम् ॥ विपराभ्यां जेः ॥ १९ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदमित्यस्यापवादः । विपरापूर्वान्जयते र्धातोरात्म- नेपदं भवति । विजयते । पराजयते । विपराशब्दावुपसर्गौ गृह्येते साहचर्या- त्, तेनेह न भवति । बहु विजयति धनम् । परा जयति सेनेति ॥ आङो दो ऽनास्यविहरणे ॥ २० ॥ अकर्त्रभिप्रायोऽर्थोयमारम्भः । आङ्पूर्वाद्ददातेरनास्यविहरणे वर्त्तमानादा- त्मनेपदं भवति । विद्यामादत्ते । अनास्यविहरणइति किम् । आस्यं व्याद- दाति ॥ आस्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ विपादिकां व्या- ददाति । कूलं व्याददाति । स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडो ऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ २१ ॥ क्रीडृ विहारे एतस्माद् अनु सम् परि इत्येवंपूर्वाद् आङ्पूर्वाच्चात्मने- पदं भवति । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आङः खल्वपि । आक्रीडते । समो ऽकूजने इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ संक्रीडन्ति शकटानि । समासाहचर्याद- न्वादयउपसर्गा गृह्यन्ते तेनेह कर्मप्रवचनीयप्रयोगे न भवति । माणवकमनुक्री- डति । आगमः समायामात्मनेपदं वक्तव्यम् ॥ * ॥ समा उपेक्षा कालहरण- मिति यावत् । आगमयस्व तावन्माणवकम् । चित्तेर्जिज्ञासायाम् ॥ * ॥ वि-

िसंकार..."? Wait, look at the first word of the example: "अस्ति-" (L12 end) "संकारमात्रमातिष्ठते ।" (L13 start) Wait, "अस्तिसंकार..." or "अस्तित्वमात्रमातिष्ठते"? Look at L12-13: L12: "अस्ति-" L13: "संकारमात्रमातिष्ठते ।" -> wait, look at the letters in L13: "संकारमात्रमातिष्ठते" or "संस्कारमात्रमातिष्ठते"? There is no 'स्', it's "संकारमात्रमातिष्ठते" or "संस्कार..."? It looks like "संकारमात्रमातिष्ठते". Wait, what is the traditional Kashika text here? "आङः स्थः प्रतिज्ञाने इति वक्तव्यम्। अस्ति सत्कारमात्रमातिष्ठते। आगमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते।" Wait! "सत्कारमात्रम्" or "संस्कारमात्रम्"? Look at the letters: 'सं' with anusvara, then 'का' 'र' 'मा' 'त्र' 'मा' 'ति' 'ष्ठ' 'ते'। Yes, printed as: "संकारमात्रमातिष्ठते ।" (or "सत्कारमात्रम्" without anusvara? Look at the dot: it is an anusvara over स: "संकारमात्रमातिष्ठते"). And next example: