भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

विषयानुक्रमणिका

<p align="right">·५६९</p>
विषयपृ.पं.विषयपृ.पं.
बालानां रात्रौ स्नेहमर्दनोपदेशः१९२मदात्यये तर्पणम्२०५
बालानां दुस्सङ्ग्रहजनितव्रणचिकित्सा१९२मदात्यये मद्यप्रयोगः२०५
द्विव्रणीयचिकित्सितोपसंहारः१९३मदात्यये आहारविधिः२०५
प्रतिश्यायचिकित्सिताध्यायः ? ।मदात्यये विहारः२०६
प्रतिश्यायस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः१९३१०मदात्यये वर्ज्यानि२०६
प्रतिश्यायस्य सामान्यलक्षणम्१९४मदात्यये कतिपययोगाः२०६१०
प्रतिश्यायस्य भेदाः१९४फक्कचिकित्साध्यायः ? ।
प्रतिश्यायस्य वातिकादिभेदेन लक्षणानि१९४फक्कलक्षणम्२०८
प्रतिश्यायस्य चिकित्सा१९५फक्कनिदानम्२०८
उरोघातचिकित्सिताध्यायः ? ।फक्कभेदाः, तेषां लक्षणानि च२०८
उरोघातस्य निदानम्१९७फक्कचिकित्सा२१०
उरोघातस्य चिकित्सा१९७धात्रीचिकित्सिताध्यायः ? ।
शोथचिकित्सिताध्यायः ? ।धात्रीचिकित्साविषये जीवकस्य प्रश्नाः२१२
शोथस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः१९८कश्यपस्योत्तरम्२१२
शोथस्य वातिकादिभेदेन लक्षणानि१९८अग्निभेदेन धात्र्याश्चिकित्सा२१२१०
कृमिचिकित्सिताध्यायः ? ।मेदस्विन्याः धात्र्याश्चिकित्सा२१३१०
बालानां कृमिरोगे विडङ्गघृतम्२००धात्रीरोगे बलातैलम्२१३१४
बालानां कृमिरोगे पथ्यम्२०१बलातैलातिदेशेनान्येषां तैलानां विधानम्२१५
बालानां कृमिरोगे धात्र्या औषधादिसेवनं कर्तव्यं२०१षष्ठीग्रहस्य निदानं चिकित्सा च२१७
बालानां कृमिरोगे गुदे कटुतैलप्रयोगः२०१धात्रीणामजीर्णचिकित्सा२१७१०
मदात्ययचिकित्साध्यायः ? ।कौमारभृत्यस्य भिषजः प्रशंसा२१७१६
मद्योत्थरोगभेदाः२०२मातुः प्रशंसा२१८
पानात्ययस्य लक्षणम्२०२सिद्धिस्थानम् ७ ।
पानविभ्रमस्य लक्षणम्२०२राजपुत्रीया सिद्धिः १ ।
पानापक्रमस्य लक्षणम्२०२बस्तिकर्मविषये जीवकस्य प्रश्नाः२१९
मद्यगुणाः२०२कश्यपस्योत्तरम्२१९
अतिसेवितमद्यदोषाः२०३बालस्य कदा बस्तिकर्म कार्यमित्यत्र नानामुनीनां मतानि२२०
मदात्ययस्य सामान्यलक्षणम्२०३बस्तिदानविधिः२२१
मदात्ययस्य वाताजादिभेदेन लक्षणानि२०४एकान्तरं बस्तिविधानम्२२२
मदात्यये लङ्घनम्२०४निरूहबस्तिगुणाः२२२

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

५७० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.पं.विषयपृ.पं.
निरूहयोग्या नरा:२२३दत्तनस्यस्य हित आहारो विहारश्च२४२
बस्तिकर्मप्रशंसा२२३क्रियासिद्धिः ५ ।
त्रिलक्षणा सिद्धिः २ ।पञ्चकर्मणि अजीर्णमैथुनयानोच्चैर्भाष्यादिवा-
पञ्चकर्मसु त्रिविधयोगलक्षणान्यवेक्षेत२२४१२स्वापातिच-ङ्क्रमणस्थानासात्म्यादिव-
विशोधनं कदा देयम्२२५र्जनोपदेशः२४२११
विरेचनगुणा:२२५अजीर्णादिसेवनजा व्यापदस्तासां चिकित्सा
दुर्दान्तलक्षणम्२२५२४३
अतिवान्तलक्षणम्२२५वर्जिता बस्तयः२४३
सम्यग्विरिक्तलक्षणम्२२६बस्तिप्रणेतृदोषजा व्यापदस्तासां चिकित्सा
दुर्विरिक्तस्य लक्षणम्२२६२४३
नस्यभेदा:२२६बस्तिकर्मीया सिद्धिः ६ ।
नस्यस्य समहीनातियोगलक्षणानि२२६१०बस्तिकर्मणोऽयोगातियोगलक्षणं२४५
स्वनुवासितलक्षणम्२२७तच्चिकित्सा च
दुरुनुवासितलक्षणम्२२७भृशमुत्पीडितबस्तेर्व्यापदस्तच्चिकित्सा च२४६
सम्यङ्निरूढलिङ्गानि२२७पञ्चकर्मीया सिद्धिः ७ ।
दुर्निरूढलक्षणम्२२८पञ्चकर्मविषये जीवकस्य प्रश्नाः२४८
अतिनिरूढलक्षणम्२२८वमनानर्हा रोगाः२४८
कर्मबस्तिलक्षणम्२२८वमनार्हा रोगा रोगिणश्च२४८
वमनविरेचनीया सिद्धिः ३ ।विरेचनार्हा रोगाः२४९
वमनौषधपानविधि:२२८अविरेच्याः२४९
वमनस्य वेगसंख्यया हीनमध्योत्तमविभाग:२२९शिरोविरेचनार्हा रोगाः२५०
वमनान्तरं कर्तव्य उपचार:२२९स्नेहननस्ययोग्याः२५०
बालरोगे शिशुधात्र्योरुभयोरपि संशोधनोपदेश:२३१अनुवासनार्हाः२५०
विरेचनौषधदानविधि:२३२अनुवासनायोग्याः२५१
उत्तमवमनविरेचनयोर्लक्षणम्२३३निरूहणार्हाः२५१
वमनविरेचनयोर्व्यापदस्तच्चिकित्सा च२३४अनिरूह्याः२५१
नस्तःकर्मीया सिद्धिः ४ ।निरूहानुवासनयोः प्रमाणम्२५१
नस्यभेदा:२३८लङ्घनीया रोगाः२५२
नस्यदानविधि:२३८बृंहणीया रोगाः२५२
प्रधमनावपीडनयोर्विधि:२३८१३मङ्गलसिद्धिः ८ ।
नस्यदाने परिहार्याणि२३९गृहस्थ्यैर्मङ्गलान्येव सेव्यानि२५२
परिहार्याण्यपरिहरतो व्यापदस्तासां२३९अनुवासननिरूहयोर्लक्षणम्२५२१०
चिकित्सा चअनुवासनार्थं शैशुकः स्नेहः२५३

विषयानुक्रमणिका

५७१

विषयपृ.पं.विषयपृ.पं.
कतिपयनिरूहयोगाः२५३धूपाभिमन्त्रणम्२६०१२
कल्पस्थानम् ८ ।लशुनकल्पाध्यायः ५ ।
धूपकल्पाध्यायः ४ ।लशुनविषये जीवकस्य प्रश्नाः२६२
कतिपयधूपयोगाः२५५कश्यपस्योत्तरम्२६२
कौमारो धूपः२५५लशुनस्य प्रागुत्पत्तिः२६२
अपस्मारग्रहापहो धूपः२५५लशुनस्य रसविपाकगुणाः२६३
माहेश्वरः धूपः२५५१०लशुनप्रयोगानर्हाः२६४१२
आग्नेयः धूपः२५६लशुनप्रयोगाईः कालः२६५
भद्रङ्करः धूपः२५६लशुनप्रयोगविधिः२६५
रक्षोघ्नः धूपः२५६लशुनप्रयोगे वर्ज्यानि२६६१४
प्रेतनिवारणः धूपः२५६लशुनोपद्रवप्रतीकारः२६७१६
दशाङ्ग धूपः२५६११कतिपयलशुनकल्पाः२७०
मोहः धूपः२५६१४गन्धमहन्नाम लशुनकल्पः२७१
वारुणः धूपः२५६१६कटुतैलकल्पाध्यायः ६ ।
चतुरङ्गिकः धूपः२५७प्लीहरोगे कटुतैलकल्पः२७३
नन्दकः धूपः२५७प्लीहरोगे हितो विहारः२७५
कर्णधूपः२५७प्लीहोदरहराः कतिपयोगाः२७५
श्रीधूपः२५७षट्कल्पाध्यायः ७ ।
ग्रहघ्नधूपः२५७बालानामक्षिरोगोपशमनविषये जीवकस्य प्रश्नाः२७६
पुण्यो धूपः२५७११कश्यपस्योत्तरम्२७६
शिशुकः धूपः२५७१३अक्षिरोगे चक्षुष्याकल्पः२७६
ब्राह्मधूपः२५८पुष्पक-रोचना-रसाञ्जन-कतकफलानां कल्पाः२७७११
प्रतिधूपाः२५८चक्षुष्या-रोचना-पुष्पक-रसाञ्जन-कतकफलानां गुणाः२७८
अरिष्टो धूपः२५८पञ्चेन्द्रियविवर्धनं पाञ्चभौतिकं तैलं२७८११
अपस्मारनाशनो धूपः२५८शतपुष्पाशतावरीकल्पाध्यायः ८ ।
सर्वरोगहरः धूपः२५८१०शतपुष्पाशतावरीकल्पविषये जीवकस्य प्रश्नाः२८०
गणधूपः२५९कश्यपस्योत्तरम्२८०
स्वस्तिको धूपः२५९शतपुष्पागुणाः२८०
ग्रहनाशनाः पञ्च धूपाः२५९शतावरीगुणाः२८०
गृहधूपः२५९शतपुष्पाशतावरीकल्पार्हाः२८०
धूपानामुपयोगः२५९शतपुष्पाकल्पाः२८०१३
धूपनिर्माणविधिः२५९
धूपभेदाः२६०
धूपानां प्रागुत्पत्तिः२६०

५७२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् अष्टज्वरचिकित्सितोत्तराध्यायः १९]

विषयपृ.पं.विषयपृ.पं.
शतावरीकल्पाः२८२विशेषकल्पाध्यायः ११ ।
रेवतीकल्पाध्यायः ९ ।सन्निपातज्वरविषये जीवकस्य प्रश्नाः३१९
रेवत्याः प्रागुत्पत्तिः२८२कश्यपस्योत्तरम्३२०
कथंभूतां स्त्रियं जातहारिणी सज्जते२८५११सन्निपातज्वरहेतवः३२०
कथंभूतानमनुष्याञ्जातहारिण्याविशति२८७सन्निपातज्वरस्य दुश्चिकित्स्यत्वम्३२०
जातहारिण्याविष्ठायाः स्त्रिया लक्षणानि२८९सन्निपातज्वरस्य पूर्वरूपाणि३२१
जातहारिण्या भेदास्तेषां लक्षणानि च२८९११सन्निपातज्वरस्य भेदास्तेषां लक्षणानि च३२१
कस्यामवस्थायां जातहारिण्याविशति२९४सन्निपातज्वरे शीतलघृतयोर्निषेधः३२७
याः स्त्रिय आविश्य जातहारिण्यन्यां-<br>स्त्रियं प्रविशति तासां वर्णनम्२९४सन्निपातज्वरे को दोष आदावुपक्रम्य इत्यत्र<br>विचारः३२७
तिरश्च्या जातहारिण्या वर्णनम्२९६संनिपातज्वरे क्षौद्रनिषेधः३२८
जातहारिणीग्रस्तस्य शिशो रूपाणि२९९संनिपातज्वरे प्रारम्भोपक्रमाः३२८११
प्रजावरणबन्धविधिः३००संनिपातज्वरे लङ्घनम्३२९
भोजनकल्पाध्यायः १० ।संनिपातज्वरे स्वेदनम्३२९
भोजनविषये जीवकस्य प्रश्नाः३०४संनिपातज्वरे तृष्णाप्रशमनाय पानीयम्३३१
बुभुक्षितपिपासितयोर्लक्षणानि तत्रोपचारः३०५संनिपातज्वरे पेयायूषरसादिविधानम्३३१
तृष्णाया निदानम्३०५१३संनिपातज्वरे विरेचनम्३३३
अपतर्पितस्य लिङ्गानि३०६संनिपातज्वरे कषाययोगाः३३३
मन्दाशितस्य लिङ्गानि३०६संनिपातज्वरे उरःक्षतोपद्रवलक्षणम्३३५
अत्यशितमन्दाशितयोश्चिकित्सा३०६संनिपातज्वरे पित्तप्रकोपोपचिकित्सा३३५
सम्यग्भुक्तवतो लक्षणानि३०६संनिपातज्वरे कटुकं सर्पिः३३५
भोजनपानकालौ३०६११निवृत्तसन्निपातो यथा रक्ष्यः३३६
भोज्यानुपूर्वीवर्णनम्३०६१२सन्निपातस्यासाध्यलक्षणम्३३७
येषां शीतं जलं पथ्यम्३०८११निवृत्तसन्निपातस्य हित आहारो विहारश्च३३७
येषु देशेषु यद्यत् सात्म्यं तद्देशवासिनस्तैरेव<br>भोज्यैरुपक्रम्याः३०९सन्निपातज्वरे वर्जनीयानि३३७११
पेयाया गुणाः३१०१४सन्निपातज्वरे पथ्यान्यन्नपानानि३३८
आमाशयवर्णनम्३११संहिताकल्पाध्यायः १२ ।
येषां मांसरसो हितः, येषां चाहितः३११काश्यपसंहितायाः स्थानाध्यायनिरूपणम्३३९
तक्रगुणाः३१११५एतत्तन्त्राध्ययनफलम्३३९१२
मण्डयूषयोर्गुणाः३१२रोगाणां प्रागुत्पत्तिः३४०
यवागूगुणाः३१३११अस्य तन्त्रस्य प्रतिसंस्कारेतिहासः३४०
क्षीरगुणाः३१४खिलस्थानम् ९ ।
इक्षुरसगुणाः३१७विषमज्वरनिर्देशीयाध्यायः १ ।
विषमज्वरविषये जीवकस्य प्रश्नाः३४२

विषयानुक्रमणिका

५७३

विषयपृ.विषयपृ.
कश्यपस्योत्तरम्३४२ज्वरे विपरीतप्रकृतौ सति सुखसाध्यत्वम्३५९
समविषमज्वयोर्लक्षणम्३४३केषां शमनं केषां च शोधनं हितम्३५९
विषमज्वरस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः३४३शमनशोधनयोर्लक्षणम्३५९१०
विषमज्वरलक्षणम्३४४शमनीयानि द्रव्याणि३६०
विषमज्वरस्य पुनः पुनरभ्यागमने हेतुः३४४शोधनानि३६०
सततकान्येद्युष्कतृतीयकचतुर्थकानां लक्षणानि३४५शमनशोधनानि द्रव्याणि३६०
चतुर्थकज्वरे दैवव्यपाश्रयचिकित्सा३४६दोषोपशमलक्षणम्३६०१३
पञ्चमादिदिने विषमज्वरानभ्यागमने हेतुः३४८संक्षेपतश्चिकित्सोपदेशः३६१
मोक्षकाले ज्वराभिवर्धने हेतुः३४८चिकित्सा कथं विधेया३६१
ज्वरविसृष्टौ हेतुः३४९आर्षप्रयोगास्तथैव प्रयोक्तव्याः, तत्राविज्ञाय प्रक्षेपापचयौ न विधेयौ३६१
शीतपूर्वदाहपूर्वज्वरयोर्हेतुः३४९वयःशरीराद्यवेक्ष्य मात्रा विधेया३६२
ज्वरे शिरोभितापे पादशैत्ये च हेतुः३५०१०भैषज्योपक्रमणीयाध्यायः ३ ।
ज्वरे उष्णोपक्रमे हेतुः३५१भैषज्योपक्रमादिविषये जीवकस्य प्रश्नाः३६२
जीर्णविषमज्वरचिकित्सा३५११०कश्यपस्योत्तरम्३६३१८
विषमज्वरे दोषाधिक्येन चिकित्साविशेषः३५२रोगभेदाः३६४
विषमज्वरे सामान्यचिकित्सा३५२शारीरव्याधिहेतवः३६४
विशेषनिर्देशीयाध्यायः २ ।मानसव्याधिहेतवः३६४
सर्वज्वरचिकित्साविषये जीवकस्य प्रश्नाः३५४शारीरमानसरोगयोः प्रतीकारः३६५
कश्यपस्योत्तरम्३५४निजागन्तुभेदेन रोगद्वैविध्यम्३६५
अवस्थायां प्रयुक्तभेषजस्य गुणकारित्वम्३५४औषधभेदाः, तल्लक्षणं च३६५
कस्मिञ्ज्वरे वमनं न देयम्३५४कषायशब्दनिरुक्तिः३६६
कस्मिञ्ज्वरे वमनं न देयम्३५४१२कीदृशं भेषजं राजार्हं भवति३६६
ज्वरे शिरोविरेचनम्३५५सप्तविधकषायभेदास्तेषां लक्षणानि च३६६११
ज्वरे दोषबलाबलभेदेन चिकित्साभेदः३५५दशौषधकालाः३६७
आमज्वरस्य लिङ्गानि३५५कस्यामवस्थायां केषु च भेषजं न प्रयोज्यम्३६९
निरामज्वरस्य लिङ्गानि३५५११ऊनद्वादशवर्षाणामेकान्तेन भेषजदाननिषेधः३६९१०
बहिर्मार्गगतज्वरलक्षणं तत्र चिकित्सा च३५६कीदृशं भेषजं न योज्यम्३७०
दोषदुर्बलौषधदुर्बललक्षणानि चिकित्सा च३५६कीदृशं भेषजमवचार्यम्३७०
ज्वरापहो लंघनादिक्रमः३५७औषधदानविधिः३७०
ज्वरे कषायः कदा देयः३५७पीतौषधेन वर्ज्यानि३७०१२
ज्वरे संशमनम्३५८जीर्यमाणभेषजलिङ्गानि३७१
ज्वरे सर्पिः३५८अन्नकालस्य लक्षणम्३७१
ज्वरे विरेचनम्३५८१०त्रिविधवयोभेदाः३७१
ज्वरे निरूहानुवासनौ३५९

५७४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
वयोभेदेन भेषजमात्राभेदः३७२ओदनदोषाः३८४१२
भेषजमात्रानिर्णयेऽग्न्यृतुसात्म्यादीन्यप्यवेक्षेत३७४१४यवागूसाधनपरिभाषा३८५
योगज्ञस्य भिषजः प्रशंसा३७५यवागूदोषाः३८५
तीक्ष्णमृदुमध्यौषधयोग्या नराः३७६विविधरोगेषु यवागूविधानम्३८५
यूषनिर्देशीयाध्यायः ४ ।भोज्योपक्रमणीयाध्यायः ५ ।
आहारप्रशंसा३७७आहारगुणाः३८७
आहारभेदाः३७८भोजनविधिः३८७१२
आहारगुणः३७८आरोग्यलिङ्गानि३८८
यूषगुणाः३७९अन्नकालाः३८९
यूषनिरुक्तिः३७९भोजनविधिनोपभुञ्जतो गुणाः३८९
यूषयवाग्वोर्लक्षणम्३७९११मधुरादिरससात्म्यताया गुणा दोषाश्च३९२
यूषभेदाः३७९१३घृतक्षीरतैलमांससात्म्यताया गुणाः३९३
यूषरागखाडवपानकानां लक्षणम्३८१भोजनोपकल्पना३९३
वातरोगे हिता यूषाः३८१असम्यक्परिपाकहेतवः३९४
क्वाथकल्कयोः पर्यायाः३८१समशनस्य लक्षणम्३९५
मुद्गयूषः३८११०अध्यशनस्य लक्षणम्३९५
विरसिकायूषः३८११२प्रमृताशनस्य लक्षणम्३९५
रोचनयूषः३८११३विषमाशनस्य लक्षणम्३९५
दाडिमयूषः३८११३विरुद्धाशनस्य लक्षणम्३९५
धात्रीयूषः३८११४अजीर्णाशनस्य लक्षणम्३९५
चित्रकयूषः३८११५अत्यशनस्य लक्षणम्३९५
मूलकयूषः३८११७चतुर्विंशतिभोजनोपकल्पनाः केषु योज्याः३९५
पञ्चकोलयूषः३८२रसदोषविभागीयाध्यायः ६ ।
धान्ययूषः३८२रसदोषविभागज्ञस्य भिषजः प्रशंसा३९६
कुलत्थयूषः३८२दोषभेदतो व्याधीनां द्विषष्ठिधा कल्पना३९६
फलयूषः३८२१०रसानां त्रिषष्ठिधा कल्पना३९८
पुष्पयूषः३८२१२दोषभेदानवेक्ष्य रसा योज्याः३९९
पत्रयूषः३८३कफजे व्याधौ कटुतिक्तकषायाः क्रमशो योज्याः४००
वल्कलयूषः३८३पित्तजे व्याधौ तिक्तस्वादुकषायाः क्रमशो योज्याः४००
पल्लवयूषः३८३वातजे व्याधौ लवणाम्लकषायाः क्रमशो योज्याः४००१२
काम्बलिकयूषः३८३१०
महायूषः३८३१४
मूलकयूषः३८४
ओदनगुणाः३८४११

विषयानुक्रमणिका ५७५

पृ.पृ.
पूर्वोक्तरसप्रविचारणाया ज्वरे<br>उदाहरणरूपेण प्रयोगदर्शनम्४०१निरूहगुणाः४३०
दोषविकल्पानवेक्ष्य रसानां प्रक्षेप्रावकषौँ<br>विधेयौ४०१सम्यङ्निरूढलिङ्गानि४३०
पूर्वोक्तद्विषष्टिदोषभेदानां विस्तरतो वर्णनम्४०२निरूहायोगातियोगलिङ्गानि४३०
पूर्वोक्तद्विषष्टिरसभेदानां विस्तरतो वर्णनम्४०४१४निरूढस्यानुवासनप्रयोगः४३०
संशुद्धिविशेषणीयाध्यायः ७ ।अनुवासनगुणाः४३१
संशोधनमधिकृत्य षट्सु ऋतुषु दोषाणां<br>संचयप्रकोपोपशमवर्णनम्४०७अनुवासनार्थं फलतैलम्४३२
हेत्वीरितदोषस्य शीघ्रोपक्रमोपदेशः४०९अनुवासनार्थं एरण्डबस्तिः४३२१२
बहुदोषस्य लक्षणम्४१०अनुवासनमात्राः४३३
बहुमध्याल्पबलेषु दोषेषु चिकित्साविशेषः४१०निरूहमात्रा४३४
स्नेहनगुणाः४११प्रधानमध्यावरा मात्राः केषु योज्याः४३४
स्वेदनगुणाः४११रक्तगुल्मविनिश्चयाध्यायः ९ ।
शोधनगुणाः४११रक्तगुल्मविषये जीवकस्य प्रश्नाः४३४११
शोधनविधिः४१३कश्यपस्योत्तरम्४३५१४
शुद्धस्यान्नसंसर्जनक्रमः४१३गर्भाशयस्य रजस उत्पत्तेश्च वर्णनम्४३५१७
वमनविधिः४१४११रक्तगुल्मस्य संप्राप्ति४३६१०
विरेचनविधिः४१७रक्तगुल्मस्य लक्षणानि४३७
प्रधानमध्यमावरशुद्धिलक्षणम्४१७रक्तगुल्मस्य निरुक्तिः४३८
वमनविरेचनयोर्व्यापदस्तासां चिकित्सा च४१७११रक्तगुल्मे गर्भसमानलक्षणोत्पत्तौ हेतुः४३९
कथंभूतं भेषजं सम्यक्शुद्धिमावहति४१९१२रक्तगुल्मे कालप्रकर्षे हेतुः४३९१०
बस्तिविशेषणीयाध्यायः ८ ।रक्तगुल्मस्य दशममासात्परमुपक्रम्यत्वे हेतुः४४०
बस्तिकर्मणः प्रशंसा४२०रक्तगुल्मगर्भयोर्विशिष्टलक्षणानि४४०
बस्तिकर्मणस्त्रयो भेदास्तेषां लक्षणानि च४२१रक्तगुल्मगर्भयोर्निश्चयं विधायैव चिकित्सा<br>विधेया४४१
चतुर्भद्राख्यश्रुतार्थो बस्तिकल्पः४२३१०पूर्णे प्रसवकाले प्रवर्तमानरक्तनिवारणनिषेधः४४२
अयुग्मबस्तिदानोपदेशः४२४रक्तगुल्मे चिकित्सासूत्रम्४४२
बस्तिकर्मसाध्या रोगाः४२४१०रक्तगुल्मे वर्ज्यानि४४३
निरूहप्रणिधानविधिः४२५रक्तगुल्मोपद्रवाः४४३
निरूहबस्तिप्रमाणोत्कर्षापकर्षविधिः४२६रक्तगुल्मस्य शैथिल्यकरण- भेदनार्थं<br>चिकित्सा४४३
कथंभूतं निरूहमुपकल्पयेत्४२८अन्तर्वलीचिकित्सिताध्यायः १० ।
अतोऽन्यथाप्रयोगे व्यापदः४२८अन्तर्वत्नीचिकित्सितोपक्रमः४४५
कथंभूतो बस्तिः प्रशस्यते४२९गर्भिण्या ज्वरस्य विशेषतः कष्टकारकत्वम्४४५
गर्भिण्या ज्वरस्य निदानम्४४५

५९ का. सं.

५७६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
गर्भिणीज्वरस्य चिकित्सासूत्रम्४४५१०त्रिविधदेशभेदेन सूतिकोपक्रमे विशेषः४६७
तरुणे गर्भे अभ्यङ्ग-शिरोविरेक-धूमपान-स्वेद-वमन-स्रंसनास्थापनानुवासननिषेधः४४७सूतिकाज्वरस्य निदानम्५६९
गर्भिण्याः वातज्वरे हिता योगाः४४८सूतिकाज्वरस्य दुरुपक्रमत्वे हेतुः४६९
गर्भिण्या पित्तज्वरे हिता योगाः४४९१०वातजादिभेदेन सूतिकाज्वरस्य लक्षणानि४७०१०
गर्भिण्याः श्लेष्मज्वरे हिता योगाः४५०स्तन्यागमोत्थज्वरस्य लक्षणम्४७११०
गर्भिण्याः संसृष्टज्वरे हिता योगाः४५०१०सूतिकाया आगन्तुज्वरलिङ्गानि४७२
मद्यपाया गर्भिण्याश्चिकित्सा४५१सूतिकाज्वरे अवस्थाभेदेनोपक्रमः४७३
गर्भिण्या अतिसारे चिकित्सा४५१११वातजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७४११
गर्भिण्या परिकर्तिकायां चिकित्सा४५५पित्तजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७६१०
गर्भिण्या मुखपाके चिकित्सा४५६कफजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७८
गर्भिण्या आक्षेपाकपतानकयोश्चिकित्सा४५६सन्निपातजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७९१४
गर्भिण्या छर्द्यां चिकित्सा४५७जातकर्मोत्तराध्यायः १२ ।
गर्भिण्या कामलायां चिकित्सा४५८प्रथमे मासि शिशोः सूर्योदयस्य दर्शनोपस्थापनं प्रदोषे चन्द्रमसश्च४८३
गर्भिण्या हृद्रोगे चिकित्सा४५८चतुर्थे मासि शिशोः अन्तर्गृहान्निष्क्रमणविधिः४८३
गर्भिण्या कासे चिकित्सा४५८११षष्ठे मासि भूमावभ्यासार्थं सकृदुपवेशनविधिः४८३१२
गर्भिण्या दोषभेदेन जायमानेषु कासेषु चिकित्सा४५८१२शिशोश्शिरोपवेशननिषेधः४८५
गर्भिण्या श्वासरोगे चिकित्सा४५९षष्ठे मासि शिशोः फलप्राशनम्४८५
गर्भिण्या ऊर्ध्ववाते चिकित्सा४५९१०जातदन्तस्य दशमे मासि अन्नप्राशनविधिः४८५
गर्भि ङ्कायां चिकित्सा४५९११बालानाम्नदानविधिः४८७
गर्भिण्या मूत्रग्रहेषु चिकित्सा४५९१४कुक्कुणकचिकित्साध्यायः १३ ।
गर्भिण्या चतुर्थादिमासेषु जायमानरोगचिकित्सा४६०कुक्कुणकस्य निदानम्४८७
गर्भिण्या विषाबाधाचिकित्सा४६१कुक्कुणकस्य लिङ्गानि४८८
गर्भिण्य अरिष्टालिङ्गानि४६११०कुक्कुणकस्य चिकित्सा४८८१२
गर्भिण्य हितो विहारः४६३१२विसर्पचिकित्सिताध्यायः १४ ।
सूतिकोपक्रमणीयाध्यायः ११ ।विसर्पविषये वृद्धजीवकस्य प्रश्नाः४९६
चतुःषष्टिर्दुब्भजातामयाः४६४११कश्यपस्योत्तरं४९७
सूतिकोपक्रमेऽप्रमत्तेन भवित यम्४६६विसर्पस्य प्रागुत्पत्तिः४९७
सूतिकाया उदरे पीडनपूर्वकं पट्टवेष्टनम्४६६विसर्पस्य निरुक्तिः४९७
सूतिकायाः स्वेदनम्४६६विसर्पस्य निदानम्४९७
सूतिकायाः धूपनम्४६७विसर्पस्य भेदाः४९८
सूतिकायाः अन्नपानविधिः४६७विसर्पे रक्तावसेकवस्य परमौषधत्वम्४९८
विसर्पस्य वातजादिभेदेन लक्षणानि४९८

विषयानुक्रमणिका

<div align="right">५७७</div>
विषयपृ.विषयपृ.
विसर्पस्य सामान्यचिकित्सा४९९शोथानां सामान्यचिकित्सा५२१
वातजविसर्पस्य चिकित्सा४९९वातिकशोथस्य चिकित्सा५२४
पैत्तिकविसर्पस्य चिकित्सा५०१पैत्तिकशोथस्य चिकित्सा५२५११
श्लैष्मिकविसर्पस्य चिकित्सा५०४११कफजशोथस्य चिकित्सा५२६१३
संसर्गजविसर्पस्य चिकित्सा५०६११आगन्तुकशोथस्य चिकित्सा५२९
चर्मदलचिकित्सिताध्यायः १५ ।शोथोपद्रवाः चिकित्सा५२९
चर्मदलविषये वृद्धजीवकस्य प्रश्नाः५०७शूलचिकित्सिताध्यायः १८ ।
कश्यपस्योत्तरम्५०८शूलस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः५३०
चर्मदलस्य निदानम्५०८शूलस्य वातजादिभेदेन लिङ्गानि५३०
महतां चर्मदलासंभवे हेतुः५०८वातिशूलस्य चिकित्सा५३०११
चर्मदलभेदाः५०८पैत्तिकशूलस्य चिकित्सा५३१
वातिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५०९श्लैष्मिकशूलस्य चिकित्सा५३११२
पैत्तिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५०९शूले घृततैल्योः५३३
श्लैष्मिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५१०शूले बस्तियोगाः५३४
सान्निपातिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५१०अष्टज्वरचिकित्सितोत्तराध्यायः १९ ।
चर्मदलस्य साध्यासाध्यत्वविचारः५१०११वातज्वरहरा योगाः५३६
वातिकचर्मदलस्य चिकित्सा५११वातश्लेष्मज्वरहरा योगाः५३८११
पैत्तिकचर्मदलस्य चिकित्सा५१११२ज्वरे दोषविशेषेण चिकित्साविशेषः५४०
श्लैष्मिकचर्मदलस्य चिकित्सा५१२१०सन्निपातज्वरचिकित्सा५४०
अम्लपित्तचिकित्सिताध्यायः १६ ।मधुन उष्णयोगनिषेधः५४३
अम्लपित्तस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः५१४क्षीरगुणविशेषीयाध्यायः २० ।
अम्लपित्तस्य लक्षणम्५१५क्षीरभेदाः५४४
अम्लपित्तस्य चिकित्सा५१६क्षीरसामान्यगुणाः५४४
अम्लपित्तस्य उपद्रवाः५१८१०गोक्षीरगुणाः५४५
शोथचिकित्सिताध्यायः १७ ।महिषीक्षीरगुणाः५४६१३
शोथस्य निदानम्५१९अजाक्षीणगुणाः५४७
शोथस्य भेदाः५१९उष्ट्रीक्षीरगुण५४७
शोथानां वातजादिभेदेन लिङ्गानि५२०पानीयगुणविशेषीयाध्यायः २१ ।
शोथानां असाध्यलिङ्गानि५२१हंसोदकगुणाः५४८
ऋतुभेदेनोदकगुणाः५४८
अप्रशस्तं जलं५४९
आन्तरिक्षजलगुणाः५४९
देशभेदेन नदीगुणाः५४९

५७८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
औद्भित्पदिजलगुणाः५४९नानाविधपशुपक्षिणां५५४
पानार्हं जलं५५०नानाविधजलचरमांसगुणाः५५६
पानायोग्यं जलं५५०मांसवर्गेषु श्रेष्ठाः प्राणिनः५५७
भक्तादिमध्यान्तपीतजलगुणाः५५०१२शरीरावयवेषु गुरुलघुत्वम्५५७
शृतशीतजलगुणाः५५१अवस्थाविशेषेण गुरुलघुत्वम्५५८
ऋतुभेदे पेयं जलं५५१शरीर-भोजन-देशादिविशेषेण५५८
मांसगुणविशेषीयाध्यायः २२ ।देशसात्म्याध्यायः २३ ।
मांससामान्यगुणः५५२मध्यदेशः, तज्जानां सात्म्यं च५५९
मांसरसगुणाः५५२पूर्वदेशाः, तज्जानां सात्म्यं च५५९
संस्कारविशेषेण मांसगुणाः५५३दक्षिणदेशाः, तज्जानां सात्म्यं च५६०

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ अन्य महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ ॥

  • अष्टाङ्गहृदयम्। अरुणदत्त कृत। सटिप्पण 'सर्वाङ्गसुन्दरी' तथा हेमाद्रिकृत 'आयुर्वेदरसायन' व्याख्या सहित। सम्पा. वैद्य हरिशास्त्र पराड़कर। (का. 315)
  • सुश्रुत संहिता। श्रीडल्हणाचार्य विरचित निबन्धसंग्रहव्याख्या सहित। सम्पादक - यादवजीत्रिक्रमजी आचार्य (का. 316)
  • चरक संहिता - महर्षि पुनर्वसुनोपदिष्टा, तच्छिष्येणाग्निवेशेन प्रणीता, चरकदृढ़बलाभ्यां प्रति संस्कृत श्री चक्रपाणिदत्त विरचितया आयुर्वेद दीपिका व्याख्या संवलिता। आचार्योपाह्वेन त्रिक्रमात्मजेन यादवशर्मणा संशोधिता (MIS 54)
  • शार्ङ्गधर संहिता। शार्ङ्गधराचार्य प्रणीत। भिषग्वर आढमल्ल विरचित 'दिपिका' प. काशीनाथ वैद्य प्रणीत 'गूढार्थदीपिका' टीका एवं पण्डित परशुराम शास्त्री संशोधित। (MIS 44)
  • माधवनिदानम्। माधवकर कृत। विजयरक्षित तथा कण्ठदत्त कृत 'मधुकोष' संस्कृत टीका तथा ब्रह्मशंकर शास्त्री कृत 'मनोरमा' हिन्दी टीका (का. 159)
  • रसरत्नसमुच्चय। श्री वाग्भट्टाचार्य कृत। संस्कृत मूल, 'रसप्रभा' हिन्दी टीका, टिप्पणीयुक्त। डॉ. इन्द्रदेव त्रिपाठी। (चौ.सं.भ. 12)
  • गदनिग्रहः। सोढ़ल कृत। इन्द्रदेव त्रिपाठी कृत 'विद्योतिनी' हिन्दी टीका। सं. गंगा सहाय पाण्डेय।
    (1-3 भाग) सम्पूर्ण (का. 182)
  • गुणरत्नमाला। भावमिश्र कृत। डॉ. कैलाशपति पाण्डेय एवम् डॉ. अनुग्रह नारायण
    सिंह कृत 'प्रकाश' हिन्दी व्याख्या व सम्पादन। प्राक्कथन आचार्य प्रियव्रत शर्मा कृत (चौ.सं.भ. 63)
  • चरक संहिता। अग्निवेश कृत। चरक एवं दृढ़बल संशोधित। 'चक्रपाणि दत्त' कृत 'आयुर्वेद दीपिका'
    टीका तथा काशीनाथ शास्त्री कृत 'विद्योतिनी' हिन्दी टीका।
    सं.-गंगासहाय पाण्डेय। प्रियव्रत शर्मा कृत भूमिका। (1-2 भाग) सम्पूर्ण (का. 194)
  • द्रव्यगुणसूत्रम्। (Aphorisms on Dravyaguna). डॉ. प्रियव्रत शर्मा कृत स्वोपज्ञभाष्य
    (With English Translation) हिन्दी अनुवाद डॉ. सत्यदेव दूबे (चौ.सं.भ. 1)
  • वनौषधि चन्द्रोदय। चन्द्रराज भण्डारी कृत। (1-10) भाग 2 जिल्द में सम्पूर्ण (का. 161)
  • सुश्रुत संहिता। महर्षि सुश्रुत कृत। अम्बिका दत्त शास्त्री आदि कृत 'आयुर्वेद तत्व
    संदीपिका' हिन्दी टीकादि। पी. एम. मेहता कृत प्रस्तावना। (1-2 भाग) सम्पूर्ण (का. 156)
  • Encyclopaedic Dictionary of Ayurveda. by Dr. Kanjiv Lochan & Dr. P.S. Byadgi (MIS 36)
  • Bhaisajya Ratnavali. Composed by Govinda Das Ji Bhisagratna. Commented upon Dr. Ambika Datta Shastri. Eng. Trans. Dr. Kanjiv lochan and Technically reviewed by Dr. Anand K. Choudhary (Vol. 1-3) Complete (C.S.B. 67)
  • Rasendra Sara Sangrah of Sri Gopala Krishna Bhatt. Text with English Translation 'Parimita Bhodhini' Commentary & Appendix Dr. P. Suresh & Dr. D. Vinaya Kumari Dhannapuneni (C.S.B. 72)
  • Vikriti Vijnana and Roga Vijnana (Ayurvediya). by P.S. Byadgi
    Vol. - I (Vikriti Vijnana) & Vol. - II (Roga Vijnana) (MIS 3)

CHAUKHAMBHA SANSKRIT SANSTHAN, VARANASI (U.P.) INDIA
E-mail : cssvns@gmail.com

ISBN : 81-86937-67-6