कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

२६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— आवपेत्सुरभिगन्धान् क्षीरे सर्पिस्तथोदके । एतदायनमित्याहु रौक्षं तु मधुना सह ॥— सू० १५।—दक्षिणामुखी कुमारी प्रक्रामति । सू० १६।—नावं सम्पात्य “भगस्य नाव” मित्यृचा उत्तारयति । सू० १७।—सप्तदानतंत्र्या वत्सान् बन्ध- यित्वा सम्पात्याभिमंत्र्य कुमारीं मोचयति । स्वयं न कर्त्ता । यदि प्रदक्षिणं मोचयति तदा पतिलाभः । सू० १८।—वृषभं विसर्जंयति । सू० २१।—आगम कृशरं आशयति आज्यतंत्रे भगिनीकं । सू० २३।—तत “अर्यम्ण” इत्यर्धर्चेन गृहाभ्य- न्तरे कोणे, बलिहरणं करोति । सू० २४।—यत आगच्छति काकस्तत आगच्छति वरः समाप्तानि पतिलाभकर्माणि । कण्डिका ॥ ३५ ॥ सू० १।—पुंसवानान्युच्यन्ते । सू० २। — नक्षत्रकल्पे उक्तानि पुंनक्षत्राणि सू० ३। —बाणं विवृर्हति । शरमणिं सम्पात्याभिमंत्र्य बध्नाति । सू० ४।— अध्यण्डे बृहतिपलाशविदार्यौ वा एकत्र पिष्ट्वाभिमंत्र्य दक्षिणेनाङ्गुष्ठेन दक्षिणस्यां नासिकायां नस्तं ददाति । पुत्रार्थं कर्म पुंसवनमित्युच्यते । सू० ५।६।७।— केलूनांश्च पलाशत्सरु निर्वर्तं निघृष्य शिश्ने आधाय ततो मैथुनं करोति । समाप्तं गर्भाधानं । सू० ८।९। —पुनः पुंसवनमुच्यते मधुमन्थेऽद्रिं निक्षिप्याभिमंत्र्य पाययति स्त्री । सू० १०।—शमीगर्भऽश्वत्थस्याङ्घ्रिं कृष्णोर्णया वेष्टयित्वा सम्पात्याभि- मन्त्र्य बध्नाति आज्यतन्त्रे । समाप्तं पुनः पुंसवनं । सू० ११।—अथ गर्भाधान- मुच्यते हस्तावतंकं कर्णादिकं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति आज्यतन्त्रे । समाप्तं गर्भाधान । सू० १२।—अथ गर्भबृंहणमुच्यते । “अच्युता द्यौरि”ति । सू०१६। “धाता दधात्वि”ति चतसृभिर्गर्भिण्या उदरमभिमंत्रयते वीरकर्म समाप्तं सू० १७। अथ प्रजननकर्म । “प्रजापतिर्जनयती”ति सूक्तेन । सू० १९।—उदकुलिजं संपातवन्तं कृत्वा गर्भिणीं परिहृत्य मध्ये निनयति । सुरा कुलिजं ... भक्तं सुरां प्रपां सम्पात्याभिमन्त्र्य प्रजाकामायै प्रयच्छति । समाप्तं प्रजागर्भकर्म वन्ध्यायाः । सू० २०। —अथ सीमन्तकर्म उच्यते । श्वेतपीतसर्षपाञ् सम्पात्याभिमन्त्र्य पुण्याहान्ते बध्नाति । सू० २१।—अथ स्त्रीवशीकरणमुच्यते । वृक्षत्वक् , तगरं, शरखण्डं, अञ्जनं, कुष्ठं, ज्येष्ठिमधु, वातसंभ्रमतृणानि । एतानि द्रव्याणि आज्येना- लोढ्य अङ्गं समालभेत रुच्यर्थम् । सू० २२। —अङ्गुल्या तुदति भार्यायामुदरे पृष्ठौ रुच्यर्थी । सू० २३ । —एकविंशतिबदरीकण्टकानादधाति । सू० २४।— एकविंशतिबदरीप्रान्तानि सूत्रेण वेष्टयित्वा । सू० २६। —खट्वा अधोमुखपट्टिकां गृहीत्वा...स्वपिति । त्रिरात्रं कर्म । सू० २७। —अर्दयञ्छेते । सू० २८।— समाप्तानि संवननानि वशीकरणानि कामविषये स्त्रियामुत्साहो भवति ।

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २७ कण्डिका ॥ ३६ ॥ सू० १-२।—स्वापनविघ्नशमनम् । स्त्रीस्वापनकर्म उच्यते । अभ्यन्तरद्वारे शेषमुदकं न्युब्जति । सू० ४ ।—स्त्रियाः खट्वाया दक्षिणपादमभिमन्त्रयते । खट्वा- या रज्जुमभिमन्त्रयते । स्त्रीस्वापनं पुरुषस्य विषये काम उत्पद्यते । कामविषये स्त्रीस्वापनं समाप्तम् । लज्जाप्रच्छादनं लज्जा भवतीत्यर्थः । स्वापनं सर्वेषां मानुषाणां निद्राकामानाम् । मैथुनमाचरतो विघ्नं न भवति । सू० ५-६।— अथ पलायिन्याः स्त्रियाः बन्धनकर्म तन्त्रक्रमेण क्रियते । रज्जु कल्पते तद्रज्जुवेष्टनमुच्यते । “अस्थाद् द्यौरस्थादि”ति द्वितीयेन सूक्तेन रज्जुवेष्टनमभिमन्त्र्य वंशाग्रे बध्वा मध्यमस्थूणे बध्नाति । सू० ७ । —शयनपादमभिमन्त्र्य उत्पले बध्नाति । सू० ९ ।—अङ्कुशेन तिलान्जुहोति । सू० १० । —जायापत्योरक्रोधकरणमुच्यते । सू० १२। —सौभाग्यकरणमुच्यते । शङ्खपुष्पीमूलमोषधिवत् खात्वा ... बध्नाति । सौवर्चलपुष्पमभिमन्त्र्य यस्य सौभाग्यमिच्छति तस्य पुष्पमभिमन्त्र्य तस्य शिरसि बध्वा । सौवर्चलं सूर्यवेलेति प्रसिद्धा । सू० १३-१४ ।—दुष्टस्त्रीवशीक- रणमुच्यते “रथजितामि”ति सूक्तैस्त्रिभिर्माषानभिमन्त्र्य स्त्रियाः क्रमेषु वपति ।... चणकान्...वपति । खट्वास्थाने वा गृहे शयनदेशे वा । शरभृष्टीरादीक्षा अभि- मन्त्र्य प्रतिदिशमभ्यस्यति । एषु पतिप्रतिकृति कृत्वा...हृदये विध्यति । दाम्भ्यूषेण भाङ्गेन । समाप्तानि पतिद्वेषिणीकर्माणि । पुरुषो वा स्त्रीणां द्वेषं करोति । अनेन कर्मणा शान्तिर्भवति । सू० १५ ।—अथ स्त्रियो वा पुरुषस्य वा दौर्भाग्यकरणमु- च्यते । दहनघातिता गौः अनुस्तरणीत्युच्यते । ईशानहता ज्वरहतेत्युच्यते । तत उलूखलदरणे त्रिशिले निखनति तत उलूखले ददाति । उपरि यस्य दौर्भाग्यं क्रियते तस्य एतानि गृह्णीयात् । सू० १६ ।—स्त्रीपुष्पमालां पिष्ट्वा अन्वाह । सू० १७— कृष्णसूत्रेण वेष्टयित्वाभिमन्त्र्य...व्यत्यासं अश्मानं शालाया उपरि ददाति । व्यत्यासेन निखनति दौर्भाग्यकामः। सू० १८ ।—अथ तस्याः सौभाग्यकरणमुच्यते । “यं ते भगं निचख्नु”रिति-शिला उत्खनति उत्पादयति । “भगमस्या” इत्यनेन सूक्तेन यत्कृतं तदनया विनश्यति । समाप्तं यस्या दौर्भाग्यं कृतं तस्याः सौभाग्यकरणम् । सू० १९ ।— अथ सपत्नीजयकर्माण्युच्यन्ते । सपत्नीविद्वेषणं...बाणपर्णी मासिका लोकेप्रसिद्धा । सू० २२ ।—अथ स्त्रीविषये काम उत्पन्ने कामविनाशकान्युच्यन्ते । यस्मिन्देशे काम उत्पन्नस्तत्स्थानं यावत् स्त्री वा पुरुषो वा...व्रजति । सू० २५।— स्त्रीविषये ईर्ष्याविनाशकान्युच्यन्ते । ईर्ष्यालुं दृष्ट्वा जपति । सक्तुमन्थमभिमन्त्र्य ईर्ष्यालुकाय ददाति...भक्ष्यार्थम् ॥ २६ ॥ ईर्ष्यालुकस्य कटिप्रदेशे खल्वामभिमन्त्र्य धमति ॥ २८ ॥ अथ मन्युविनाशकान्युच्यन्ते स्त्रीविषये पुरुषस्य । मन्युमन्तं

... L20:मरणामरणं । L23:मित्रा मित्रसंयोगात् । L25:दुर्भगावा । गृहं ग्रामादि, भविष्यति न वा । आधानं भवेन्नवेति । इत्यादि मनसा`

Everything looks extremely accurate and faithful to the source image.२८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—

पुरुषं दृष्ट्वाश्मानमभिमन्त्र्य हस्तेन गृह्णाति ॥ सू० २९ ॥ अश्मानं भूमौ निदधाति । सू० ३१ । —मन्युमतः पुरुषस्य छायायां धनुरभिमन्त्र्य सज्जं करोति । सू० ३२— अथ सर्वविषये मन्युविनाशकान्युच्यन्ते । दर्भमूलमोषधिवत् खात्वा सम्पात्याभि- मन्त्र्य बध्नाति मन्युके । सू० ३३ । —अवीरजननमुच्यते अपुत्रजननमित्यर्थः । अग्रे जातानित्यृचा अश्वतरीमूत्रेण पाषाणं निघृष्य ततोऽभिमन्त्र्य भक्तेन सह ददाति ।...अलंकारं समालभते । विद्वेषाणं परस्य । अथ वन्ध्याकरणमुच्यते । “प्रान्

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । २९ ~ ~ ~ ~ ~

पूर्वेद्युर्वेदिं कृत्वा अभिमंत्र्य द्वितीयेऽहनि समविषमेण भावेन सिद्धिः । सू० ३ ।— पञ्चग्रन्थिवेणुदण्डमभिमंत्र्य आयाच्यं समे धारयति । अभीष्टदिशि पतनेनार्थसिद्धिः । इषुं सन्धायैाभिमन्त्र्यायाचेत् । चिन्तितं प्रक्षेपेणार्थं । कुम्भे उदकपूर्णं दुग्धं प्रक्षिप्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः यथा चिन्तितं तथा सिद्धिः कमण्डलुमुदक- पूर्णं दुग्धमाक्षिप्याभिमंत्र्यायाचेत् । जनाधिकेनार्थसिद्धिः । दर्भस्तम्बमभिमन्त्या- याचेत् । काम्पीलशाखां मूर्ध्नि धारयित्वाभिमन्त्र्यायाचेत् । इष्टदिक्पतनेनार्थः । युगमभिमंत्र्यायाचेत् । ******धान्यमभिमंत्र्यायाचेदग्नौ प्रक्षिपेत् प्रदक्षिणज्वलनेनार्थः। हस्तयोरङ्गुलिद्वयमभिमन्त्यायाचेत् । अज्ञातस्य "वेनस्तदि"ति सूक्तेन एकविंशत्या शर्करया अभिमन्त्र्यायाचेत् धनेनार्थः समविषमभावेन यथावतार्थः । सू० ४।—अथ नष्टद्रव्यपरीक्षणे क्रियमाणे इदं कर्म । "वेनस्तदि"ति सूक्तेन । सू० ६ । वेन- स्तदिति सूक्तेनाहतेन वस्त्रेण वेष्टितं हलं सम्पात्याभिमन्त्र्य येन हरेतां ततो नष्टः । अक्षाः कुम्भवत्कृत्वा सम्पात्य येन हरेतां ततो नष्टः । समाप्तं नष्टद्रव्यपरीक्षणे विज्ञानम् । सू० ७ ।—अथ कुमारीविज्ञानमुच्यते । वेनस्तदिति सूक्तेन । सू० ११ ।—“वेन- स्त”दिति सूक्तेन कुमारीमुदकाञ्जलिं पूरयित्वाभिमन्त्र्य । सू० १२ । समाप्तं कुमारी- विवाहकाले विज्ञानम् । कण्डिका ॥ ३८ ॥ अथ नैमित्तिकान्युच्यन्ते । सू० १ ।—दुर्दिनविनाशकर्मणां विधिं वक्ष्यामः । दुर्दिनमभिमुखमुपतिष्ठते सर्वत्र दुर्दिनविनाशकानि । सू० २ ।—प्रत्यृचमुदकं प्रक्षिपति । सू० ३ ।—खड्गं गृहीत्वोपतिष्ठते अभिमुखः । उल्मुकं गृहीत्वोपतिष्ठते सूर्यस्याभिमुखः । लकुटं गृहीत्वोपतिष्ठते । सू० ४ ।—उन्मृजानो अर्कमुखो भूत्वो- पतिष्ठते । सू० ६ ।— पटेरकसमिध अर्कसमिध आदधाति स्थण्डिले । सू० ७ ।— खदां खात्वा खदां त्रिःपरिक्रम्यार्कैर्निर्लुञ्चितं कृत्वा खदायां प्रक्षिपति सूक्तान्ते । ततः पांसुना खदां पूरयति । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० ८ ।—अशनिनिवारणं कर्म व्याख्यास्यामः । अशन्यभिमुखमुपतिष्ठते । सू० ९।—एतत्कर्मक्षेत्रे । अशनिनिवारणं । अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः शुकाः । स्वचक्रं परचक्रं वा सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥ सू० ११ । —अवदीर्यमाणे ग्रामे वावसाने वाग्निशरणे वा सभायां वा गृहे वा प्राकारे वा रक्षार्थं कर्म वक्ष्यामः । सू० १२ ।—पत्तने रक्षार्थान्युच्यन्ते । सू०१३- १६ ।—दृंहणानि । दृंतिकर्माणि दृढीकर्माणि वा । समाप्तानि दृढकर्माणि ।... गृहपत्तने ग्रामपत्तने कार्यदृढकरणे अवहरणरक्षार्थं । सू० १७ ।—विवादे जयकर्मणां विधिं व्याख्यास्यामः । ज्येष्ठीमधुमभिमन्त्र्य भक्षयति । ततः सभां प्रविशति अपराजित-

३० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य- देशात् । परिषज्जयकर्म सभाजयकर्म समाप्तं । सू०१८ । —विवादे जयकर्माण्युच्यन्ते । पाठामूलं मुखे प्रक्षिप्य तदनन्तरमपराजितादेशादागच्छति । सू० १९ । —पाठामूलं मुखे प्रक्षिप्यान्वाह । सू० २० । —पाठामूलं बध्नाति । सू० २१ । पाठापुष्पमाला- मभिमन्त्र्य शिरसि धारयति । पाठापालाशी सप्तपालाशी सप्तपर्णी मालामभिमन्त्र्य धारयति । सू० २२ । —वृष्टिनिवारणं भक्षभोजने कर्म उच्यते । भक्तमभिमन्त्र्य भक्तं शाकादि । ततो भुञ्जीत । वृष्टिनिवारणं समाप्तं । सू० २३ । —ब्रह्मजज्ञानमिति सूक्तेन प्रथमेन काण्डादिना सूक्तेन वेदं वा अनुवाकं वा सूक्तं वा कल्पं वा ब्राह्मणं वा अध्ययनं कर्तुमिच्छति तदा तदा सूक्तं जपित्वा ततोऽध्ययनं कुर्यात् । कलहशमनं समाप्तं । सू० २४ । —ब्र

अरण्ये गच्छन्ति । सू० २७ ।—वास्तोष्पत्यादयश्चत्वारोगणा उच्चैः पठन्ति । सू० २८ ।—कर्त्ता अभिचारकृतपुरुषस्य शान्त्युदकेन मर्माणि संप्रोक्षते । गार्हपत्य- सभाआमपात्रकूपकुकुट इत्यादीनि मर्माणि संप्रोक्षति । सू० २९ ।—कृत्यास्थानं कृष्णवृषभहलेन कर्षति । कण्डिका ॥ ४० ॥ सू० १ ।—अथ नदीप्रवाहविधिं वक्ष्यामः । नदीप्रवाहं खात्वा प्रसिञ्चन् व्रजति । सू० २ ।—काशमभिमन्त्र्य तत्र खाते रोपयति । दिवि शेवालपर्णिमभिम- न्त्र्य रोपयति नदीप्रवाहे । वेधूकपाटरकं (पटेरकं) अभिमन्त्र्य नदीमार्गे निखनति । वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीप्रवाहने निखनति । सू० ६ ।—उदकं मण्डूकस्योपरि निनयति । सू० ७ ।—पूर्वप्रवाहो न भवति । अथ नवधा प्रवाहे इदं कर्म कुर्यात् । वरुणदेवतापाकयज्ञविधानेन आज्यभागान्तं कृत्वा “यददः संप्रयती”रिति सूक्तेन त्रिर्विभज्य जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । कृष्णव्रीहिं कृष्णायाः गोः पयः घृतं च वेतसकाष्ठासु च इन्धनं । वेतसपत्रैः स्तरणं पटेरकेण वा अस्मिन् तन्त्रे सर्वं मारुतं कर्त्तव्यम् । उदकप्रवाहे उदकप्रवाहभये नदीभये ग्रामे नगरे वा । यत्र उदकनदी- भयं भवति तत्र सर्वत्र वारुणो होमः कर्तव्यः । सू० ९ ।—बलिं हरेत् ततः “अति- धन्वानी”ति द्वाभ्यां न भवति । मन्त्रोदकं नदीप्रवाहे प्रसिञ्चन् व्रजति । समाप्तं नदी दूरगमनकर्म । सू० १० ।—यदि न वहति नदी तदा वक्ष्यमाण इदं कर्म । यददः संप्रयतीरिति नदीं हन्ति । वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीमवसिञ्चति । यदि दूरं गता पुनः निवर्तते तदा इदं कर्म एके आचार्याः । “यददः संप्रयती”रित्यादि सर्वमेकं कर्म मन्यन्ते । अन्ये भिन्नानि कर्माणि मन्यन्ते । अन्ये प्रसिञ्चन् कर्म हिर- ण्यमण्डुककर्म योगकर्म मन्थनकर्म पाणिकर्म एतेषां विकल्पं मन्यन्ते । समुच्चयो वा इति दारिलमतं समुच्चयः । समाप्तं अन्यप्रवाहे नदीकर्म ॥ सू० ११।१२ ॥ अथ अरणिसमारोपणकर्म । अरणीद्वयं प्रतापयति पाणी वाप्राता पयति । उत्थाय वा गृह्णाति । ततोऽनेन विधानेन पथि गच्छता दोषो न भवति । सू० १३ ॥ अथावरोहणमुच्यते ॥ सू० १४।१५ । पुरुषस्य वीर्यकरणे विधिं वक्ष्यामः । कपिकच्छूमूलमोषधिवत् खात्वा^...सुरवालकमोषधिवत् खात्वा दुग्धे श्रपयित्वा उप- विष्टं धनुरुत्सङ्गे कृत्वा । दुग्धमभिमंत्र्य पाययति । सू० १६ । मयूखे मुसले वासीनो यांत्वे”त्यृचा सुरवालकं दुग्धे क्वाथयति पीत्वा कीलके उपविश्य पिबति । कपिक- च्छूं मुसले उपविश्य पिबति । सूकरवालकं मुसले उपविश्य पिबति न शिश्नस्य स्थूलकरणमुच्यते । “यथासित”—इति सूक्तेन एकशाखाकर्मणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य अर्कसूत्रेण बध्नाति । सू० १७।१८ । “यावदङ्गीन” मित्यृचा कृष्णमृगचर्ममर्माण

बध्नाति ॥ “आ वृषायस्वे”ति सूक्तेन हरिणस्कन्धचर्ममंणिं कृत्वा कृष्णबालेन बध्नाति ॥ वीर्य्यकरणं उत्थापनं स्थूलकरणं च भवति रेतोनाशे च ॥ कण्डिका ॥ ४१ ॥ सू० १ । अथ वृष्टिकर्मविधिं वक्ष्यामः ॥ सू० २।३ । त्रयोदशेऽहनि पाकयाज्ञिकं तन्त्रं व्रतोपायनान्तं कृत्वा ततो “देवस्यत्वा सवितु”रित्यादि मरुद्भ्यो जुष्टं निर्व- पामि। “मरुद्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामी”ति अनेन यजुषा तावत् समानं यावदाज्यभा- गौ ततः क्षीरौदनं जुहोति ॥ “समुत्पतन्विति” सूक्तेन पञ्चभिर्ऋग्भिरेकामाहुतिं ततः पञ्चभिर्ऋग्भिर्द्वितीयां षड्भिर्ऋग्भिस्तृतीयामाहुतिं जुहोति । ततः पार्वणाद्युत्तर- तन्त्रं । पाकयाज्ञिकं तन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः “प्रभस्वेति” क्षीरौदनं एकामा हुतिं जुहोति । “न भ्रंस्ततापे”त्यृचा द्वितीयामाहुतिं । युक्ताभ्यां तृतीयामाहुतिं । पार्वणाद्युत्तरतन्त्रं बर्हिहोंमे “मरुतो गच्छतु हविः स्वाहे”ति । सर्वेषु वृष्टिकर्मसु कृष्णाया गोराज्यं कृष्णायाः गोः पयः कृष्णाव्रीहिशालयः वेतसः स्रुवः वैतसी समि- दिन्धनं च । सू० । ३ । ४ । —काशदिविधुवकवेतसामेकत्र कृत्वा***तत उदक- मध्ये पात्रं अधोमुखं निनयति । उदके विप्लावयति । सू० ६ । कुकुरशिरमभिमन्त्र्य उदके विप्लावयति । मेषशिरमभिमंत्र्य उदके प्रक्षिपति मानुषकेशजरद् उपा- नहौ वंशाग्रे प्रबध्य योधयेति जपन् । सू० ८ । अर्थोत्थापने विघ्नशमनविधि वक्ष्यामः ॥ अर्थकामोद्यमं यदा करोति तदा इदं करोति ।द्रव्य हस्त्यश्वरत्न हिरण्यधनधान्यादि एवं कामो यदोद्यमं वणिजादि करोति तदा इदं कर्म करोति ॥ यस्मिन्नारम्भा गृहादि न सिध्यन्ति तदा इदं कर्म ॥ सू० १० । —अथ द्यूतजयकर्म उच्यते ॥ सू० ११। उत्तराषाढ नक्षत्रे संमिनोति पूरयति । सू० १३। त्रयोदश्याद्य- स्तिस्रो दधिमधुनि वासयित्वाअक्षान् वा कपर्दकान् वा द्यूतक्रीडां कुर्यात् । सू० १४ । —अथार्थोत्थापनोद्यमकरविघ्नशमनकर्म उच्यते मरुतो यजते पाकयज्ञविधानेन यथा वरुणं मारुतं क्षीरौदनं मारुतश्रितमित्यादि भवति ॥ एवमाद्या ओषधीः संपात्य अभिन्युब्जनं । विप्लावयति । श्वशिर एडकशिरः केशजरदुपानहौ युद्धउदपात्रकर्म एतानि अभिवर्षणानि कर्माणि भवन्ति एकैकस्यसूक्तस्य । एके आचार्यामारुतस्थाने मन्त्रोक्त देवतायागं कुर्यात् यथा वरुणं । अथोषधि होमसमानं वर्षकर्मणां । उदकघटं सम्पात्याभिमंत्र्य तत आप्लावयति । अवसिञ्चति । विघ्नशमनकामः । समाप्तानि अभिवर्षणावसेचनानि कर्माणि । सू० १५ । — वैश्वानरो रश्मि”रिति सूक्तेन “उदे- हि वाजिनिति विंशत्या ऋग्भिश्च उद्यन्तमादित्यं स्नानं कृत्वोपतिष्ठते अर्थमुत्थापन- कामः । सू० १७ । —वस्त्रं ददाति । विद्रावणादिविषये शमनकामः । समाप्तानि विघ्नशमनकर्माणि । सू० १८ । —अथ गोवत्सद्वेषे विरोधसांमनस्यमुच्यते ।

सू० १९। —ततो वत्सं त्रिः परिभ्रामयित्वा पानार्थं मुञ्चति । सू० २० ।—गवां वत्सेन सह विरोधि वत्सगोविरोधिसांमनस्यकर्म समाप्तं । गोवत्सस्य विरोधि सौमनस्यं । अकरणे गोः पूर्वां विनश्यति । अथ गोवत्सः । तदा राजा प्रजाः । सू० २१ ।— अश्वशान्तिविधिं वक्ष्यामः । अश्वाः शान्तास्तेजस्विनो निरुपद्रवा वेगवन्त आरोग्या भवन्ति । कण्डिका ॥ ४२ ॥ सू० १ । —अथ प्रवासाद्द्द्रव्योत्थापनमुच्यते । प्रवासे गत्वा चौरभयं उदक- भयं गमनविघ्नं न भवति । हविपामुपधानं कुर्यात् । सू० ३ ।—यदि यानेन याति तदा इदं कर्म । सू० ४ ।—वाणिजद्रव्यं चक्राश्वादिसर्वद्रव्यं...विक्रयार्थं नयति । यदा द्रव्यं गृह्णाति तदा इदं कर्म । सू० ६ ।—अथाभ्यागतपुरुषाणां सांम- नस्यं क्रियते । यदा विशिष्टो गृहे आगच्छति तदा इदं मैत्रीकर्म क्रियते । मित्रं- त्वेषां दर्शनं आगतानां । यदा गृहे आगच्छति तदा इदं कुर्यात् । सू० ७ ।— हस्त्यादियानं सम्पात्याभिमंत्र्य तस्मिन्थाने यस्य सांमनस्यं क्रियते...उपरि उपवि- शंति । सर्वे यानस्योपरि चटन्ति ततः पश्चिमदिशि गत्वा पुनर्गृहे आगच्छन्ति । ततः ओदनमभिमंत्र्य सह भुञ्जन्ति मन्थं वा । समाप्तं सांमनस्यं । एकस्मिन् युद्धे क्रियमाणे सहागतस्य कर्म इदं कर्म अन्यस्य च साधारणमित्यर्थः । यो युद्धे साहा- य्यत्त्वं करोति तस्येदं कर्म । प्रथमं पादौ प्रक्षाल्य ततः कर्म चेति । क्षत्रिययोरिदं कर्म मन्यन्ते केचित् । सू० ८ ।—अथ गृहे विरुद्धे सति सांमनस्यमुच्यते । कर्त्ता- रण्ये गत्वा समिधो गृहीत्वा तूष्णीं गृहमागत्य...गृहेमनुष्याणां सांमनस्यं भवति कलहिनिवारणं । सू० ९ ।—अथ मंत्रब्राह्मणयोर्द्रव्यमिच्छति तस्येदं कर्म प्रति- गृहादि उच्यते । वेदपाठेन शास्त्रपाठेन अर्थोत्थापनमिच्छन्निदं करोति । समाप्तं वेदेन अर्थोत्थापने विघ्नशमनं । सू० १२-१७ अथ परिमोक्षविधि वक्ष्यामः । गोदानिकतन्त्रमाज्यभागान्तं कृत्वा ततः शान्त्युदकं कृत्वोभिमंत्रयते । “अपोदिव्या” इति चतसृभिः । ततोऽभ्यातानादि परिदानान्तं कृत्वा । केचित् परिदानान्ते ततोऽभ्यातानं हुत्वा तत इदावत्सरायेति कल्पजैश्चतसृभिर्ऋग्भिर्राज्यं जुहुयात् । समिध आदधाति । वेदव्रतं कल्पव्रतं मृगारव्रतं विपासहिव्रतं यमव्रतं शिरो- व्रतं अङ्गिरोव्रतं इत्येवमादिषु “इदावत्सराये”ति व्रतविसर्जनं व्रतश्रावणं च करोति । यत्र क्वचित् व्रतं वैदिकं लौकिकं च तत्र सर्वत्र व्रतादानं व्रतविसर्जनं च भवति विधानेन । शिरोव्रतादीनि नित्यानि—कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि काम्यानि स्मृति- पुराणशास्त्रवेदविहितानि । तानि सर्वाणीत्येतेन विधानेन कर्त्तव्यानि । सू० १८— परिमोक्षानन्तरं त्रिरात्रं क्षान्म्रतं चरेत् । सू० १९ ।—अथ पापलक्षणास्त्री तस्याः ५

३४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य- शान्तिरुच्यते । स्त्रीमुखं प्रत्यृचं प्रक्षालयति तस्या मुखं हस्तयोर्मशकशिग्रुकशिरको अस्थानतिलकं ह्रस्वकेशादि पापलक्षणं सामुद्रिके स्त्रीलक्षणं व्याख्यातं । स्त्रियं पाप- लक्षणामभिषिञ्चति दक्षिणात् केशादारभ्य यावदुत्तरपार्श्वं ततः पापलक्षणं विनश्यति सू० २२ ।— अथ पापदर्शने शान्तिरुच्यते । दर्शनदोषो न भवति । पुरुषस्य भाग्यकाले हरिणो यान्ति प्रदक्षिणाः अप्रदक्षिणेषु हरिणेषु अयं जपः पक्षिषु च । श्वानरुदिते काकरुदिते काकमैथुनेषु पुरुषस्य मैथुनेषु श्येनमैथुनदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने नग्नपुरुषस्य नपुंसकस्य दर्शने । यत्र क्वचिदपशकुनाः पतिताः तत्र सर्वत्र अयं जपः । श्रुतौ स्मृतौ पठिता अदृष्टव्यास्तेषां सर्वेषां दर्शने अद्भुतानां दर्शनेष्वयं जपः कर्त्तव्यः । लोके यद्विरुद्धं अन्वीक्ष्य...अयं जपः । अपशकुनजपः समाप्तः । सू० २३- अथ पुरुषहवे अकार्यकरणेन विघ्नशमनकर्म उच्यते । कण्डिका ॥ ५३ ॥ सू० १ ।— पुनर्विघ्नशमनमुच्यते । पिशङ्गवर्णसूत्रे बद्ध्वा...अरलूमणिं सम्पा- त्याभिमन्त्र्य बध्नाति...विस्कन्ध विघ्नशमनोमणिः । स्पर्धमानस्य स्पर्धां विनश्यती- त्यर्थः । वेणुदण्डादीन् सम्पात्य ततः सूक्तेन विमृज्य धारयति ।...चित्रदण्डे ध्वज- दण्डे चिन्हदण्डे । लकुटादिदण्डं सर्वं सम्पात्य...धारयति तस्य सर्पशृङ्गि दंष्ट्रादि विघ्नं न भवति । आयुधं सम्पात्याभिमन्त्र्य विमृज्य सूक्तेन धारयति । सर्वशस्त्र- सम्पातिते मायादिकं मायाजालयुद्धे निवारणं संग्रामे इन्द्रजालनिवारणं युद्धे विघ्नं न भवति शत्रुहवं निवारयति । शत्रवो गच्छन्ति । स्पर्धिमानं शत्रुं जयति हवं विनाशयति । सू० २ ।—विघ्नं गृहीतं पुरुषं धूपयति । यस्यारम्भा न सिध्यन्ति । सू० ३ ।—अथ भूमिशुद्धिं गृहं करिष्यमाणस्तस्येदं करोति । अथवा नवे गृहे श्येन- यागः कर्तव्यः विकल्प इति भाष्यकारः । प्रथमतो वा श्येनयागो नवे वा गृहे । सू० ४ ।—अथ गृहप्रवेश उच्यते । वास्तुसंस्कार उच्यते । सू० ५ ।—ततः शान्त्युदकं करोति । मातलीं पूर्वं कृत्वा वास्तोष्पत्यादीनिचतुर्गुणीं महाशान्ति शान्त्युदके आवपते । ततो मातलीं कृत्वा ततः शान्त्युदकं समाप्यते । तेन भूमिं प्रोक्षयेत् । सू० ७ ।— अन्येषु स्थूणा गर्तेषु पार्श्वस्थितेषु प्रक्षिपति । सू० ८ ।— नीयमानां शालामनुमन्त्रयते । सू० ११ ।-दृढां कारयति शालाभूमिं । सू० १३ ।- द्वाभ्यां चरुं जुहोति । केचिदस्मिन्मन्त्रे यजूंषि यज्ञ इति । सू० १५ ।—वृद्धस्त्रियो- गीतमङ्गल्यादि कुर्वन्ति ब्राह्मणाः पुण्याहानि पठन्ति श्राद्धं च केचित्पश्चात्कुर्वन्ति । यत्र गृहं मण्डपं वा कुटीं वा चित्रशालां वा मठस्थानं वा देवगृहं वा अन्यं वा तृणमयं वा काष्ठमयं वा इष्टकामयं वा पाषाणमयं वा गृहादिकं करोति तत्रानेन विधानेन वास्तुयागः कर्तव्यः । सू० १६ ।-अथ क्रव्यादोपहतगृहे क्षेत्रे वान्यत्र गोष्ठे

वा यत्र क्वचित्तत्र शान्तिरुच्यते । क्रव्याद्वा प्रविष्टे गृहे कुमारा म्रियन्ते वत्सान् वा किशोरान् वा धननाशो यत्र भवति तद्गृहं ग्रामं नगरं वा क्रव्यादोपहतं जानीयात् । सू० १८ ।—पालाशसमिध आंदधाति । सू० १९ ।—कुमारवत्सगोमरणादि धन- धान्यविनाशादि चिन्तितोद्वेगादि क्रव्यादचिन्हानि । क्रव्यादोपहतशान्तिः समाप्ता । सू० २० ।—अथ क्रव्याच्छमनविधानमुच्यते । लौकिके वाऽग्नौ गृहे वावसथ्ये वा शान्तिकपौष्टिकार्थं मन्थने वा यत्र वा क्रव्यादोपहतिर्दृश्यते तत्र सर्वत्र कुर्यात् । सू० २१ । अथ वशाशमनविधानमुच्यते “ये अग्नय” इति दशर्चेन सूक्तेन वशा- मभिमन्त्र्य ततो ब्राह्मणाय ददाति । यस्य गृहे वशा भवति जायते तद्गृहं दैवहतं विजानीयात् ।

कण्डिका ॥ ४४ ॥

सू० १ ।—वशाशमनविधानमुच्यते । सू० ३ ।—शान्त्युदकं करोति अन्वा- रब्धायै वशायै काष्ठेन तृणेन वा । सू० ५ ।—मातलयन्तेन शान्त्युदकेनाचामयति च संप्रोक्षति च । सू० ६ ।—वशां कर्ता ऊर्ध्वस्थितः वास्तोष्पत्यादि चतुर्गणीं महाशान्तिं उच्चैस्तृतीयसवने जपति वशाभिमुखः स्थितः । सू० १४ ।—समस्येति मन्त्रेण भूमौ कृत्वा तत उपरि वशां पातयति । सू० १५ ।--निरुच्छ्वासं करोति मार- यतीति । सू० १७ ।—यदशेत्यृचा कल्पजया आज्यं जुहोति । सू० १९ ।—इति कर्त्ता ब्रूयात् । सू० २८ ।—शेषमुदकं पार्श्वदेशे निक्षिप्य ततोऽभ

अस्मिन् कर्मणि नित्यनैमित्तिककाम्येषु “पुनर्मैत्विन्द्रियम्”त्यृचा आत्महृदय- मनुमन्त्रयते । सू० १९ ।—एतेन विधानेन पशवो व्याख्याताः । नित्यनैमित्तिक- काम्याः । पैठीनसिना काम्याः पठिताः । कण्डिका ॥ ४६ ॥ सू० १ ।—अथ अकृते पापे लोके पापवचनमुत्पद्यते तत्र शान्तिरुच्यते । सक्तुमन्थं...भक्तमभिमन्त्र्य ददाति प्रथममग्ने कृत्वा अभ्याख्यातं गृहे प्रवेश्य कर्ता पश्चात्प्रविशति । सू० २ ।—द्रुघणमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० ३ ।-- पलाशकाष्ठमणिं द्रुघणप्रतिरूपं कृत्वा अभिशस्ते बध्नाति । कृष्णलोहमणिं... ताम्रमयद्रुघणप्रतिरूपमणिं हिरण्यमणिं द्रुघणप्रतिरूपं बध्नाति । सर्वत्रकौशिके कर्मणां विकल्पः । एकस्मिन्विषये यत्र बहूनि कर्माणि पठितानि तत्रैकं कुर्यात् सर्वा- णि वा तन्त्रविकल्पः । सू० ४ । —अथ यागे क्रियमाणे येन कर्मणा विघ्नशमनं भवति तदुच्यते । ऋत्विजो यजमानश्चाशयन्ति अविघ्नेन यज्ञसिद्धिर्भवति । सू० ५ ।—यागसमाप्तौ विघ्नशमनमुच्यते । सोमदेवत्यं चरुं जुहोति । सू० ६ ।—अथ धनधान्यादि प्रतिग्रहादियाचनामिच्छन्निदं कृत्वा याचित- विघातो न भवति । याचितं न प्रतिषेधयति । सारूपवत्सं पायसं सम्पात्याभि- मन्त्र्याश्नाति । सू० ७ ।—अथ कपोते उलूके वा गृहं प्रविष्टे अन्यत्राभीष्टदेशेऽपि तत्र शान्तिरुच्यते । शान्त्युदके आवपते ततो मातलिं कृत्वा शान्त्युदकं समाप्यते रात्रौ तेन शान्त्युदकेन तत्स्थानं प्रोक्षति “यतायै” इत्येतैर्मन्त्रैः कपोतोलूक- स्थानं यावत् । सू० ८ ।--त्रिः शालां परिणयति कपोतस्थानं वा परिभ्रामयेत् । आरण्यके पक्षिणि प्रविष्टे इदं कर्म कुर्यात् । कपोतोलूके वा प्रविष्टे द्विपदचतुष्प- दविनाशो वेदे श्रूयते तस्य दोषशमनम् ॥ सू० ९ ।-- अथ स्वमाध्याये पठिते उग्रे स्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते । स्वमाध्यायपठितदुःस्वप्नं च रुद्रभाष्यकारमतेन गृहीतव्यं । पक्वमांसे प्रेतदर्शने परिष्वङ्गमर्कटे दृष्ट्वा तैलाभ्यङ्गे नग्नपुरुषदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने कालसूत्रे इत्यादि स्वमाध्यायपठिता अनेकशः । इति दुःस्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते । स्वप्नं कुत्सितं दृष्ट्वा मुखं प्रक्षालयति ॥ सू० १३ ।—अथ पुनर्धोरदुःस्वप्ननाशनकर्म उच्यते । “विद्मा ते” स्वप्ने इत्येकेन पर्यायेण दुःस्वप्नं दृष्ट्वा मुखं विमार्ष्टि ।•• पार्श्वेन द्वितीयेन भूयते । अन्नं स्वप्ने दृष्ट्वा निरीक्षते । मैश्रधान्यं पुरोडाशं जुहोति । सू० १४ ।—अथ आचार्ये मृते ब्रह्मचारी इदं करोति । श्रेयस्कामः आचार्यदहने । अग्नेर्भूभ्यामित्यादि पञ्च सामिधेनी हुत्वा ततो दहनं त्रिर्आमयित्वा तत “नहि ते अग्ने तन्व” इति सूक्तान्ते पुरोडाशं जुहोति तस्मिन्दहने ॥ सू० १६ ।—कौशिकसूत्रे शयनं न मन्यते च प्रेतादिभयात् तद्विघातशमनं । सू० २७ ।—“अपो दिव्या”इति चतसृभिर्ऋग्भिः स्नानं कृत्वा

त्रिरात्रं गृहे आगत्य ततः शयीत इति कौशिकमतं । मृते आचार्ये इदं कर्म प्राय- श्चित्तं कृत्वा ततः समावर्त्तनं कुर्यादित्यर्थः । अन्यं गुरुमुपासीत । सू० १९ । अथ ब्रह्मचारी स्त्रिया मैथुनसंयोगे इदं करोति । स अवकीर्णीत्युच्यते । तस्य प्रायश्चित्त- मिदमुच्यते । ब्रह्मचारिणं दर्भरज्ज्वा कण्ठे बद्ध्वा । सू० २२।--अथ स्वयं प्रज्ज्व- लिते अग्नौ प्रायश्चित्तमुच्यते । सू० २३ । - अथ अग्निशब्दकरणे शान्तिरुच्यते । अग्निमुपतिष्ठते ॥ २४ ॥ अथ संदेशे विस्मृते·· अग्निमुपतिष्ठते । यदि ग्रामे वा गृहे वा संदेशं न कथयति तदा इदं प्रायश्चित्तं ॥ सू० २५-अथ पापनक्षत्रे जाते स्त्री वा पुरुषो वा यो जातस्तस्य शान्तिरुच्यते । तस्य मुञ्जरज्ज्वा कण्ठे पादे बद्ध्वा ततः “प्रत्नोही”ति-सूक्तेन उदकघटं सम्पात्याभिमंत्र्य दर्भपिञ्जुलीर्घटे प्रक्षिप्य ततोऽभि- षिञ्चति ।···ग्रीवा पाशं नदीफेनेषु निदधाति । नदीनां फेनानित्यर्धर्चेन कटिपाशं उदकमध्ये प्रक्षिपति । मातृपितृभ्रातृषु दोषः श्रवणात् । तस्मात् पापनक्षत्रेण शान्तिः कर्तव्या । मूलनक्षत्रे इदं कर्म क्रियते । यो नक्षत्रकल्पोक्तं कर्म कुर्यात् । तदु- च्यते । “प्रत्नो ही”ति सूक्तेन क्षीरौदनं सम्पात्याभिमंत्र्याश्नाति । एतस्मिन् तंत्रे समूलं बर्हिस्तृणाति समूलेध्मानुपसमाधाय एष विशेषः । नक्षत्रकल्पोक्तं । एषा नक्षत्रकल्पोक्ता शान्तिः । आप्लवनावसेचने च क्षीरौदनं च प्राशनं एतानि त्रीणि । अथवा “प्रत्नो ही”ति सूक्तेन उदकमभिमंत्र्य पापनक्षत्रजातमवसिञ्चति शिरसि एतानि त्रीणि कर्माणि भवन्ति ॥सू०२६।-अथ ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति विवाह आधान दीक्षां च करोति तस्य शान्तिरुच्यते ॥ सू० २८।-उत्तरपाशं नदीनां फेनानित्यर्ध- र्चेन नदीफेने निदधाति ॥ अधरपाशं नदीमध्ये प्रक्षिपति । ततो बन्धनं कृत्वा ततोऽवसिंचति ॥ सू०२९।-अपां सूक्तैर्घटं सम्पात्याभिमंत्र्य तत आप्लावयति । अवसिं- चति । परिवित्ति परिवेत्तृ प्रायश्चित्तं । सू० ३०-अथ मृते आचार्ये इदं कर्म । सू० ३३-अथ देवपितृवर्जितखदाशयनिहितस्य अन्नस्य याज्ञाकेन येन कर्मणा भवति तदुच्यते । अनुवाकेन खदाशयादन्नादुद्धृत्य सेतिकामेकां जुहोति । सू० ३४-प्राय- श्चित्तम् । सू० ३५-खदाशायान्नसंस्कारशान्तिः समाप्ता । सू० ३६-अथ मृते धनिके ऋणकस्य ऋणदानशान्तिरुच्यते । अपमित्यमप्रतीत्तमिति त्रिभिः सूक्तैर्द्रव्यमभिमंत्र्य पुत्राय ददाति । अनृणो भवति । सू० ४१-आकाशोदकेन शरीराप्लवने दोषो भवति तस्य शान्तिरुच्यते ॥ सू० ४२ ।--“दिवो नु मां बृहत्” इति सूक्तेन एकतैलं सर्वौषधिगन्धं हिरण्यं वा एतान्यभिमंत्र्य शरीरमुद्वर्त्तयेत् ॥ आकाशाबिन्दुदोषो- पशान्तिः समाप्ता । सू० ४३ । - अथ कुमारस्य कुमार्या वा यस्योत्तमदन्तौ पूर्वौ जातौ तस्य मातापित्रोर्मरणशङ्का भवति तन्न शान्तिरुच्यते । सू० ४४ । - व्रीहियवतिलमाषानेकीकृत्याभिमन्त्र्य उत्तमजातदन्ताभ्यां दंशयति । सू० ४७ । - अथ शिरसि भङ्गे वा काकोपविष्टे दोषः श्रूयते तस्य शान्तिरुच्यते । ४८।--

३८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य- उल्मुकमभिमन्त्र्य काकमुखेन अपमृष्टं पुरुषं पर्यग्निकरोति । उपरि भ्रामयित्वा दूरे निक्षिपति । ४९ ।--अथ संसर्गदोषशान्तिरुच्यते । सर्वेषु रोगेषु शावदन्तादि कुनखिनावण्डेन ज्वरेणापामार्गादिरोगेषु संसर्गेषु सर्वदोषान्मुच्यते । सू० ५०।— अनृतमुक्त्वाचमनं करोति । वणिजि अनृतं कृत्वा दोषो न भवति । सू० ५१ ।— यत्र क्वचित् खनति तत्र सर्वत्र "यत्त भूम" इति । खननदोषो न भवति । सू०५३।— अथ शकुनशान्तिरुच्यते । अपशब्दं श्रुत्वा कपिञ्जलवाशितं श्रुत्वा ग्रामे अरण्ये पक्षिवाशितं श्रुत्वा वा स्वयं वा क्रुद्धभाषणं कृत्वा अन्यस्य वचनं श्रुत्वा-उलूकवाशने कपोतवाशने पूर्वतो वा उत्तरतो वा लोके निन्दितः । यत्किंचिल्लोके विरुद्धं दृष्ट्वा श्रुत्वा सर्वत्र जपने स्वस्त्ययनं भवति । सू० ५५-आकाशे यदि स्वपिति अरण्ये वा शून्ये गृहे वा पर्वते वा तदा तदा "यो अभ्य बभ्रून्" इत्यृचं जपित्वा स्वपिति । समाप्तानि नैमित्तिकानि सर्वज्ञानप्रबोधनार्थं... दुष्टदोषविनाशनैमित्तिकानि । नैमित्तिकान्य- वश्यं कर्तव्यानि । अकरणे धनधान्यपश्वादिविनाशः । "जरायुज" इति दुर्दिनमाय- क्षित्यादीनि । अथाद्भुतानि वर्षे यज्ञेष्वखादिनैमित्तिकानि तानि अवश्यं कार्याणि । इति पञ्चमोध्यायः ॥ ५ ॥ कण्डिका ॥ ४७ ॥ क्रमप्राप्तो अथर्ववेदविहितोऽभिचार उच्यते । मीमांसायामभिचारो निषिद्धः । मनुस्मृतौ च विहितोऽभिचारः । सू० २ ।—आङ्गिरसकल्पोक्ताः संभाराः प्रत्ये- तव्याः । दक्षिणस्यां दिशि मण्डपं, कारयेत्तत्र यथोक्तविधिना गुरुः । पताकातोर- णैर्युक्तं द्वारं...स्मृतम् । सू० ९ । तथा तदग्न इत्यादि स्मर्त्तव्यं सर्वत्र । अभ्याता- नान्ते "दूष्या दूषिरसी"ति सूक्तेन तिलकमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति कार- यिता कर्त्ता सदस्यश्च...आत्मरक्षार्थम् । सू० १२—अधुना दीक्षा उच्यते शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां पूर्वाण्हे अभ्यातानान्तं कृत्वा "द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षम"ति सूक्तं कर्त्ता "कनक रजतेति" सूक्तं द्वाभ्यां सूक्ताभ्यां वेणुदण्डं छिनत्ति । सू० १४-१६ । "य इमां देवो मेखला"मिति पञ्चर्चैति सूक्तेन । मेखलां सम्पात्य । "अयं वज्र इति" सूक्तेन दण्डं सम्पात्य । "य इमा"मित्यूचेन मेखलां बध्नाति । "वज्रो"सीति तृचेन सूक्तेन दण्डं गृह्णाति । "नमो नमस्कृद्भ्य" इति सप्तर्षिभ्य उपस्थानं करोति शालाया बहिः । ततः शालां प्रविश्य व्रतादानीयाः समिध आदधाति शान्ताः । व्रतश्रावणं तस्मिन् करोति । अभ्यातानामुत्तरतन्त्रम् । दीक्षितस्त्रिरात्रमनशनं । त्रिरात्रे निवृत्ते कृष्णपक्षे प्रतिपदि कर्म भविष्यति । सू० १७ ।—आङ्गिरसदण्ड वृश्चन सूक्तं प्रति- पादन उक्तं गृहीत्वा मेखलाया ग्रन्थिमालिम्पति "आहुतास्यभिहुता" इत्यृचा । सू०

१८-२० ।—“अयं वज्र”—इति तिसृभिर्ऋग्भिः “यदश्नामि यदिरामि-”इति द्वाभ्यां ऋग्भ्यां भोजनं करोति “यत्पिबामी” तृचा उदकं पिबति । अमुष्यस्थाने शत्रुनाम ग्रहणं—। सू० २१ ।—फङ्गतो महुमद इत्येतेन मन्त्रेण भोजनपात्रं भिनत्ति । सू० २२ ।—“इदमहं महुमदस्य तुरुष्कस्य मूतिकर्णपुत्रस्य प्राणापाना- वपयच्छा”मित्यनेनेन मन्त्रेण मेखलां ग्रन्थ्या बध्नाति गाढं करोति । सू० २५-२७ । —“द्यावापृथिवी उर्विति” सूक्तेन पशुंवृक्षपत्रं च गृहीत्वा शत्रोर्दक्षिणा धावतः पदं ऋजुं छिनत्ति । तिरश्चीनत्रिकोणे एकैकं एवमष्टावरान् सूक्तावृत्तिः । सू० २८ ।— तस्माच्छेदात्पांसुं च गृहीत्वा वधपत्रे बद्ध्वा···अग्रे न्यस्यति । सू० ३० ।—अथवा एतत्···अभिचारतन्त्रमुच्यते । पश्चादग्नेः करिष्यां कुद्युपस्तीर्णायां । सू० ३१ ।— उदकं हस्ते कृत्वा दक्षिणामुखः प्रक्षिपति । सू० ३२-३३ ।—इदं च उष्णोदक- मध्ये अक्षतसक्तून् प्रक्षिप्य पिबेत् अनालोडितानेकोच्छ्वासेन । सू० ३४-३६ ।— “त्रीस्त्रीन्मुष्टी”स्त्रिरात्रं द्वौ द्वौ त्रिरात्रमेकैकं षड्रात्रे भुंक्ते “आहुतास्यमिहुते”त्येव- मादि स्मर्त्तव्यं । सू० ३७ ।—ब्राह्मणान्परिचारकांश्च भोजयित्वा पात्रस्थितमुच्छिष्ट- मेकधा कृत्वा बहुमत्स्ये गर्त्ते प्रक्षिपेत् । सू० ३८ ।—यदि ते धावन्तो दृश्यन्ते ततो द्वेष्यो मृतो जानीयात् । सू० ३९-४२ ।—“द्यावा पृथिवी”इति सूक्तेन लोहितशि- रसं शशकमाशयित्वा । प्रेतवत् कृत्वा अभिमन्त्र्य दहति ततः “अग्ने यत्ते तप”इति पञ्चभिः सूक्तैरुपतिष्ठते । अन्यः कर्त्ता अभ्यातानान्तं कृत्वा कृकलास्राष्टधा कृत्वा प्रत्यृचं जुहोति । सू० ४४ ।—निवृत्य वेद्यामुपवेश्य···स्वेदाक्ताः शरभृष्टीः प्रत्यृचं जुहोति । सू० ४५ ।—शत्रुपदात्पांसुं गृहीत्वा पश्चादग्नेर्निधाय उदग् व्रजत्यास्वेदज- ननात् । निवृत्य स्वेदालङ्गुतान्पांसून्···जुहोति । सू० ४६-५२ ।—कृकलासशरीरे शर्करानावधाय विषमवधाय···बध्नाति “पाशैस” इति पादेन । “आमु”मित्यादत्ते । मर्मणि खादिरण स्रुवेण गर्तं खनति “अतीव य”इति तन्न निदधाति । सू० ५३ ।— संचित्य मृत्तिकोपरि निदधाति “द्यावापृथिवी”इति सूक्तेन जुहोति । सू० ५४ ।— “द्यावापृथिवी” इति सूक्तेन आवलेखनीं हृदये विध्यति···सू० ५७ ।—शत्रु- मारणकामः । कण्डिका ॥ ४८ ॥ सू० १ ।—अश्वत्थ···कृकळास···एरण्ड···श्लेष्मान्तक···खदिर···शरस- मिध आदधाति । सू० ३ ।—स्रुवाग्रे दण्डं बध्नाति । सू० ४ ।—शत्रुमर्मणि निख- नति···सू० ५ ।—तौ अश्वत्थशाखायां प्रणुदति । सू० ६ ।—यावन्तः सपत्ना- स्तावन्तः पाशान्···उदके प्लावयति । सू० ७ ।—शत्रुकोशं तमन्वाह मरणं भवति । सू० ८ ।—उपसमाधानं । ···स्रुवग्रहणं । ···जुहोति···सू० ९ ।—कृकळासकर्म

—इत्याद्यष्टभि-" Line 30 starts with: "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।" Wait, look at the first character of line 30: It is 'ऋ' with a repha on top! 'र्ऋ'! Then 'ग्भि' with repha? "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं"! Wait, 'अष्टभि-' + 'र्ऋग्भिर्' = अष्टभिर्ऋग्भिर्! Yes, exactly: "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।"

Line 31: "घटमन्यस्मै पुरुषाय प्रदाय “अग्नेर्भाग”—इत्यष्टभिस्तापने मन्त्रः । बर्हिर्दक्षिणामुखं"

Line 32: "उपविश्य भाजनमग्रे कृत्वा “वातस्य रंहितस्य”—इति मन्त्रेण उदकं गृह्य । “सम-" Wait, is it "गृह्य" or "गृह्णाति" or "गृह्य"? Look at line 32: उ द कं गृ ह्य । “ स म - Yes, "गृह्य । “सम-"!

Everything is verified carefully. Ready to output the transcription line by line.४० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— शरभृष्टिकर्म सपत्नक्षयणीयकर्माणि षट्ग्राममेत्य च कर्माणि षट्मण

द्य”—इति सूक्तेन कल्पजेन सर्वेभ्यो भूतेभ्यो अभयवदनम् । “यो वा आपोऽ- पा”मिति वज्रप्रक्षेपः । “एता मनाधरा च परा च” इति कल्पजया ऋचाभाजन- मुदकभूमौ निनयति “यं वयमि”ति सूक्तेनैव “अपामस्मै वज्र”मित्येकया एवमेव “इन्द्रस्यौज”—इत्यादि कर्तव्यं । तत्र रुद्रकृताः श्लोकाः— प्रक्षालनं तथा योगो अप्सु पात्र निधापनं । अपोहनमनेनैव तन्निषेद्य पात्र पूरणम् ॥ १ ॥ विष्णोः क्रमोऽसीति द्वादशभिः प्रत्यृचं विष्णुक्रमानुक्रमते । शत्रोरभिमुखं । सवविधानेन बृहस्पतिशिरओदनं द्वेष्याय ददाति । “ममाग्ने वर्च”—इति सूक्तेन तं पृषातकेनोपसिच्य “तस्यौदनस्येत्यर्थ”—सूक्तेनाभिमन्त्र्य ददाति । सूक्तेनाभिमृष्टे सति सूक्तेन सम्पातवन्तं करोति । ०००उद्देहि०००नाचं ०००द्वेषत्सु अन्वाह—। समिद्धो शङ्कुसहितान् पाशानभिमन्त्र्य अरण्ये निदधाति । द्वेष्यस्य पदं वृश्चति । पाशान् अङ्गेऽभ्यस्यति । आमपात्रस्योपरि द्वेष्यस्य हस्तप्रक्षालनं करोति । वृषभं सम्पात्य उत्सृजति शत्रुगृहानभिसृजति । रक्तशालिक्षीरौदनं सम्पात्याभिमन्त्र्य द्वेष्याय ददाति । शत्रुप्रतिकृतिं च मृन्मयां कृत्वा वेदिमध्ये ऊर्ध्वं स्थाणौ निबध्य ०००मूर्ध्नि- सम्पातानानयति । घृतेन पाचयति । “यस्मिन् पड्‌वींः पञ्च”इति उदवज्रान् प्रह- रति उक्तेन विधानेन । “योऽन्नादोऽन्नपति”रित्यूचा द्वेष्यं मनसा ००आचामति स्वयं द्वेष्यस्य मरणं भवति । सू० २५।—यश्च गां पदा स्फुरति ऋग्द्वयाधिकारः तृचेन द्वेष्यं दृष्ट्वा अन्वाह । सू० २६।—अवभृथे स्नात्वा “निदुर्मण्य”—इति सर्वौषधि- भिरात्मानमभिमृशति । अभिचारं कृत्वा इमां कर्त्ता शान्तिं करोति । समाप्ता अभि- चारपद्धतिः । मरणं बन्धनं वा प्रणिपात उन्मत्तभावो वा भवति । भद्रमतेन भाष्य- कारदारिलमतेन च एभिः त्रिभिर्भाष्यकारैः कौशिकोविचारितः तस्य तस्य एते पदार्था भवन्ति । ततः श्लोकाः। दस्योमरणं व्यसनं चैव बन्धनं च विशेषतः । प्रणिपातोन्मत्तो वा देवोपहतिरेव च । ०००उपाध्यायकवीश्वरेण नाम्नातोऽभिचारः कृतः । तुरुष्कमहु- मदोपरिकारितः । पृथिव्यां दुष्टउत्पन्नः सर्वदा च विनाशयेत् । अधर्मसम्भवोदुष्टः प्रजाहिंसनतत्परः । तुरुष्कनाम्नापापिष्ठाः देवब्राह्मणहिंसकाः पृथिव्यां श्रीभोजदेव धर्मसंरक्षणाय च । देशे तु मालवके उत्पन्नः श्रीराजगृहेषु च ।” कण्डिका ॥ ५० ॥ सू० १।—स्वस्त्ययनकर्मणां विधिं वक्ष्यामः यद्वा ग्रामे गच्छति तदा आच- मनं कृत्वा ०००प्रथमं दक्षिणेन पादेन प्रक्रामति अध्वानं । सू० २।—गृहे वा क्षेत्रे वा अन्यत्र वा प्रक्षिपति । यत्र क्षिपति तत्राविनाशोभवति । द्विपदचतुष्पदानां स्वस्त्ययनं भवति । सू० ३।—दर्भादीनि तृणानि गृहे वा क्षेत्रे प्रक्षिपति । इन्द्र- ६

with ु = शु Second: ष्क Third: गो Fourth: म Fifth: य Sixth: म Seventh: भि Eighth: मन्त्र्य Wait, why did I think there was 'स'? Ah, wait! Look at the sixth letter: is it 'स' or 'म'? It has a loop on the left, horizontal crossbar, vertical line down. That is 'म'! So it is: "शुष्कगोमयमभिमन्त्र्य"! Wait, what is after that? "गृहे विसृजि···स्तृणाति । सू०२०।—गोमयमभिमन्त्र्य पत्तनद्वारे" Wait, look at "सू०२०।": Is there space? "सू०२०।—" or "सू० २० ।—"? Look at "सू०२०।": The 'सू०' and '२०' and '।' are packed tight: "सू०२०।—" Wait, there is almost no space between सू० and २०. It is "सू०२०।—".

Let's double-check all line numbers and lines. Let's count the lines of text on the page: 1: मुपतिष्ठते । सू० ४ ।—खङ्गादिशस्त्रं सम्पात्य हस्तेन विमृज्याभिमंत्र्य धारयति । Wait, let's re-verify line 1: Is it "खड्गादिशस्त्रं" or "खङ्गा

गृहद्वारे क्षेत्रे वा निखनति । सू० २१।—गोमयं अग्नौ । सू० २२।—"येऽस्यां- स्थे"ति-अपामार्गमञ्जरीमभिमन्त्र्य संभिनत्ति गृहे स्तृणाति ।...अपामार्गप्रसूनमभि- मन्त्र्य द्वारे निखनति । अपामार्गमञ्जरीं निखनति ग्राममध्ये । गुडूचीमभिमन्त्र्य नाना करोति । गृहे स्तृणाति । गुडूचीपादानभिमन्त्र्य निखनति । गुडूचीपादानग्नौ जुहोति । पराचीन मूलान् समाप्तानि मशकादीनां स्वस्त्ययनानि । कण्डिका ॥ ५१ ॥ सू० । १ ।—अथ व्याघ्रचौरवृकचरकसिंहारण्यकादीनां भये स्वस्त्ययनान्यु- च्यन्ते । गांपृष्ठतो गच्छति । कीलकं निखनन्नुद्घाटयन् गृहारण्यं गच्छति व्या- घ्रादि स्वस्त्ययनकामः । सू० २ ।—उदकघटमभिमन्त्र्य गोप्रचारे निनयति । ततः पांसुन्कूटतन्त्रं कृत्वा अर्धं दक्षिणेन हस्तेन विक्षिपति । इन्द्राय पाकयज्ञ विधानेन । सू० ४।—ये ऽस्यामिति सूक्तेन प्रत्यृचमुपतिष्ठते । सू० ५।—मध्ये पञ्च बलिहरणं...। सू० ७।—पर्वतदेवतायै अरण्ये पाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं कृत्वा" ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधारेति सूक्तेन जुहोति" । हिमवते त्वा जुष्टं निर्वपामि हिमवते त्वा जुष्टं प्रोक्षामि हिमवन्तं गच्छतु हविः स्वाहेति । निकटं पर्वतं यजते । भवाशर्वौ मृडतमित्यर्ध सूक्तेन चरूं जुहोति । भवाय जुष्टं निर्वपामी- त्यादि । सू० ८।—भवाशर्वादिभ्यो देवताभ्यो निर्वापं कृत्वा बृहद् भाण्डके श्रपणं ।...एते सप्तपर्वतदेवताः । व्याघ्रचौरवृश्चिकहस्त्यारण्यकगवि इत्यादि- भये स्वस्त्ययनं । सू० ९।—गोष्ठकर्म व्याख्यास्यामः । गोशान्तेः पाकयज्ञं तन्त्रं कृत्वा इन्द्रदेवतायै ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधार इति सूक्तेन । भवाशर्वौ मृडत मिति सूक्तेन चरूं जुहोति ।...रुद्रदेवस्य चरोः हविरुच्छिष्टं यजमानोऽश्नाति । सू० ११।—प्रथमप्रसवे गवां शान्तिरुच्यते । ब्रह्मजज्ञानं...वत्सस्य वा वत्सिकाय वा मुखं म्रक्षति स्वस्त्ययनकामः । सू० १३।—शाखामूदकमभिमन्त्र्य गोभ्यो बहिरुदकधारां निनयति । सू० १४।—अथ पत्तनग्रामस्य गृहस्य शान्ति- रुच्यते । गृहकोणेषु निखनति चतुरः एकं मध्ये एकं गृहोपरि निदधाति । सू० १५।—अथात्र स्वस्त्ययनमुच्यते । सू० १६।—त्रीणि सस्यवल्ली अभिमन्त्र्य क्षेत्रमध्ये निखनति । समाप्तमन्नव्याधिरक्षास्वस्त्ययनम् । सू० १७ ।—अथ मूषकपतङ्ग शलभहरिणरुरुशल्यादीनि सस्यविनाशकानि तेषां शान्तिरुच्यते । अभिक्रामति मूषिकादिस्थाने । सू० १९ ।—मूषकादिमुखं केशेना वन्धयित्वा क्षेत्रमध्ये निखनति । सू० २२ । तस्मिन्नहनि मौनं कुर्यादस्तमयनं यावत् । समाप्तं मूषकशलभपतङ्गटिट्टिभकीटककीटिकाहरिणरुरुशल्यकगोसेधागोकृम्यादिस्वस्त्य- यनम् ।

४४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— कण्डिका ॥ ५२ ॥ सू० १ ॥—आज्यं जुहोति । समिध आदधाति । पुरोडाशादि योज्यं सर्वत्र । सू० २ ॥—मन्थमभिमन्त्र्य पथिकाय प्रयच्छति स्वस्त्ययनकामः । भक्तमभि- मन्त्र्य भक्षयति । समाप्ता ग्रामदूरगमनस्य शान्तिः । कलहदोषो न भवति । सू० ३ ॥—पुरुषबन्धने मोचनशान्तिरुच्यते “यस्यास्त”—इति चतुर्ऋचेन सूक्तेन येन बद्धः तत्सदृशं सम्पातवन्तं कृत्वा सूक्तसदृशं द्वितीयं च सम्पातवन्तं करोति । यत्ते देवीति तृचेन सूक्तेन निगडयुगलद्वयं च सम्पातवन्तं करोति । “विषाणा- पाशानि”ति चतुर्ऋचेन निगडयुगलद्वयं सम्पात्य एक मुक्तं निगडं चर्ममयं वा लोहमयं वा येन बद्धस्तन्मयं कृत्वा अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रं । समाप्तं बन्धनमोचनं । सू० ४ ।—वाचा वन्धनस्य मोचनमुच्यते । भूमिलेखां सम्पात्य तत उत्तरतन्त्रम् । समाप्तं बन्धनस्वस्त्ययनं बद्धो अनेन कर्मणा कृतेन मुच्यते बन्धनात् । सू० ५ ॥ अग्निदाहरक्षार्थमुच्यते । उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति···उदकपूरणं करोति । सू० ६।—शालामध्ये द्वयो उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति । अग्निरक्षा भवति । सू० ७ ।—अग्न्युपसर्गे एतत्कर्म । सू० ८ ।—आयन इति सूक्तेन दिव्यमभिमन्त्र्य गृह्णाति दिव्ये शुद्धयति तत्समापके दिव्ये । सू० ९ । अङ्गदग्धं उदकमभिमन्त्र्य प्रक्षालयति । अङ्गारोग्यं भवति अङ्गे अग्निरक्षा । समाप्तानि अग्निदाहरक्षाणि । सू० १० ।—नावापैटकपट्टिकादिस्वस्त्ययनार्थोदकतरणार्थो रक्षा उच्यते ॥ नावादि अभि- मन्त्र्य ततश्चटन्ति उपविशन्ति । न कदाचिन्मज्जति क्वचित् । उदकरक्षार्थे दूरदेश गमने ॥ ११॥ सम्पातवतीं तृचेन नावं सम्पात्य । तत उत्तरतन्त्रं । समाप्तं दूरदेश गमने एतत्कर्म । तृचेन नौमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य·· नाविकेभ्यो बध्नाति । ये नावं चटन्ति तेषां बन्धनं । सू० १२ ॥--अथ नष्टे द्रव्ये लाभकर्म उच्यते । उत्थापयति नष्टनिरीक्षणार्थे ॥ सू० १४ ॥—समाप्तं नष्टलाभकर्म ॥ १५ ॥ नमस्कृत्य द्यावा पृथिवीभ्यामित्येकां जपित्वार्थसूक्तं कुर्वीत स्वस्त्ययनकामः । केचित्स्वस्त्ययन कामोपस्थानं···॥ सू० १६ ॥ सप्तप्रतीको अंहोलिङ्गगणः । एकैकस्य प्रतीकस्य होमः । त्रयोदश हविर्भिः प्रतीकविकल्पः । भोजनमभिमन्त्र्य पाययति स्वस्त्ययन- कामः । भक्षं भक्षयति । हविराज्यसमिधादि जुहोति ।···आप्लवनावसेचनाचमनादीनि यथासंभवं कर्त्तव्यानि । पापसंसर्गे व्याधिसंसर्गे वर्णसंसर्गे अन्यस्मिन्पापे स्वस्त्य- यनं । अंहोलिङ्गेन विकल्पेन···हृदयमालभ्य जपं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात् तेनैव सूक्तेन···अभिमर्शनं पुरुषस्य अन्यस्य वा·· वृक्षगृहस्त्रीपुरुषादीनां स्वस्त्य- नं क्रियते । अभिमर्शनं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात् ॥ १७॥ हविरभिमंत्र्य भक्षयति ।···स्वयमभिमंत्रणं करोति स्वयं हविषां भोजनमिति वचनात् ॥ यत्र क्वचिच्छान्तिः क्रियते तत्र सर्वत्र स्वस्त्ययनहोमं कुर्यात् । गृहे नगरे वा बहिर्वा पत्त-

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ४५ ने वा ग्रामे पुरे वा सर्वत्र । समाप्तानि स्वस्त्ययनानि । सू० १८ ।—आयुष्यकर्मणां विधि वक्ष्यामः ॥ सू० १९ ।—स्थालीपाकेन घृतपिण्डत्रयं कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य घृतमश्नाति स्थालीपाकमश्नाति । सू० २१ ।—हिरण्यमणि युग्मकृष्णलं···त्रिगुणं कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य बध्नाति । स्थालीपाके स्थापयित्वा स्थालीपाकमश्नाति । केचित्स्थालीपाके सम्पातं न कुर्वन्ति । अथ क्रमेण “यथाद्यौरि”त्यादि गोदान- मध्ये पठितं प्रथमं व्याख्यायते । कण्डिका ॥ ५३ ॥ सू० १ ।—अथ गोदानं सम्वत्सरे···यथाकुलधर्मेण वा कुर्यात् । सू० ८ ।— मातत्यन्तेन शान्त्युदकेन त्रिरेवाग्निं···सू० ९ ।—माणवकं । सू० १३ ।—उत्तर सम्पातान्दक्षिणतः सुहृदो हस्ते शकृत्पिण्डे आनयति । सू० १५-१६ ।—उदपात्रे पोथिकां गुडूचीं च प्रक्षिप्य ततः सम्पातः । शकृत्पिण्डे दूर्वां कृत्वा ततः सम्पातः । शान्त्युदकमुष्णोदकं चैकधाराभिः समासिच्य । सू० १८ । “अदितिःश्मश्रु” इति ओदनं । कण्डिका ॥ ५४ ॥ अत्र ब्राह्मणवाचनं वृद्धस्त्रीभिर्गीति च कारयेत् । सू० १ ।—अथ नापिताय प्रैषं ददाति । सू० ३ ।—क्षुरं मार्जयित्वा नापिताय प्रयच्छति पुनर्वपनार्थं । सू० ८ ।—वेद्युपरि प्रदक्षिणमग्निमनुपरीणीय · सू० ९ ।—उपरिततं वस्त्रं गृह्णाति कर्त्ता । सू० १० ।—परिधानवस्त्रेण उपरि आच्छादयति माणवकं । सू० ११ ।— यथा इत्यादि प्रथमतॊ व्याख्यानं कृत्वा ततो गोदानं प्रारब्धम् । आयुष्यमंत्रा आयुष्यकर्ममध्ये पठिताः । सू० १२ ।— आज्यं जुहोति ।···समिध आदधाति··· पालाशादयः । पुरोडाशं···पयः···ओदनं···पायसं···पशुं जुहोति···आवपति । सू० १३ ।—पितुर्मन्त्रा न मातुः । सू० १४ ।—परिदानानि । गोदानं समाप्तम् । सप्तमे पञ्चमी कण्डिका । सू० १५ ।— अथ चूडाकरणमुच्यते—सम्वत्सरे द्विसम्वत्सरे वा गोदाने कृते पश्चाच्चूडाकरणं कार्यं पूर्वतन्त्रम् । शान्त्युदके तुभ्यमेवेति सूक्तमनु- योजयेत् । यत्र वपनं पच्यते तत्र सर्वत्र गोदानविधानेन वपनं कुर्यादिति दारिलमतम्···। कण्डिका ॥ ५५ ॥ सू० १ ।-२ गर्भपञ्चमे गर्भाष्टमे । वर्षे कुर्यादिति पैठीनसिः । वसन्ते ब्राह्मणमु- पनयीतेति च मीमांसायां । शान्त्युदके “आयातुमित्र” इति सूक्तमनुयोजयेत् । ततो अभ्यातानानि । ततः “आयातु मित्र” इति । “आयुर्दा” इति केचित् सूक्तेन