कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २१७ ) इन्द्रः Indra ‘वासवो वृत्रहा वृषा’ इत्यमर । See notes on it in verse 61 उपगम्य—( उप+√गम्+ल्यप् ) समीपं आगत्य coming near ; approaching असम्पदः—नास्ति संपद् यस्य सः असम्पत्, तस्य of him who possesses no wealth. वृषेण—वृषभेण on a bull. ‘उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः’ इत्यमर । तस्य—शिवस्य of him (Shiva) मौलिना—शिरसा by his head. विनिद्रमन्दार- रजोरुणाङ्गुती । विनिद्र —विगता निद्रा यस्य स विनिद्र (विक- सितः) a full-blown flower. मन्दार —देववृक्ष one of the five trees of paradise Here, the flowers of that tree, so मन्दारस्य इमे मन्दारा. (मन्दार+अण्) । अण् is dropped and hence no change in the word प्रभिन्नानां मन्दाराणां रजोभि (परागैः) अरुणा (रक्ता) अङ्गुलयो ययोस्तौ प्रभिन्नमन्दाररजोरुणाङ्गुती whose toes are made red with the pollen-dust of the full blown flowers of the heavenly trees Adj of पादौ । The colour of the toes of Shiva's feet is changed by the colour of Mandar flowers borne on the head by Indra This verse is a suitable reply to ‘इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना’ verse No 70, and contains a contrast between वृष ( a bull ) and दिग्धारण ( an elephant of the quarters ) Párvatī says it is immaterial it Shiva has a bull for his vehicle when Indra whose vehicle is ऐरावत coming to him bows his head before him It shows the real greatness of Shiva 80

( २१८ ) Change of Voice —प्रभिन्नदिग्वारणवाहनेन वृष्णा उप- गम्य असम्पद् वृषेण गच्छन् तस्य पादौ मौलिना विनिद्रमन्दार- रजोरुणाङ्गुली क्रियेते ॥ ८० ॥ Hindi Translation —किसी प्रकार की सम्पत्ति न रखने वाले, बैल पर चढ़ने वाले, उस ( शिव ) के पैरो को, मद बहाने वाला ( पूर्व ) दिशा का हाथी जिसकी सवारी है ऐसा इन्द्र समीप आकर अपने सिर द्वारा, खिले हुए देववृक्षों के पुष्पों के पराग से लाल अङ्गुली वाला करता है ॥ ८० ॥ English Translation —Indra, whose vehicle is the rutting elephant of the ( eastern ) quarter, coming near, makes with his head the feet of him who is wealthless and who rides a bull, possessing toes ( made ) red by the pollen-dust of the full blown flowers of the heavenly trees 80- Purport in Sanskrit —यद्यपि स शिव स्वयं निर्धनो वृद्धोक्षवाहनश्च परं जगत्यसाधारणैश्वर्यवान् मघवापि यस्य हि हस्तिराज ऐरावतो वाहनं तत्समक्षमागत्य सत्कारप्रदर्शनार्थं स्वर्ग- वृक्षपुष्पभूषितं स्वशिरस्तच्चरणयोर्नमयति येन शिवस्य पादाङ्गु- लयः पुष्परागेण रागयुक्ता भवन्ति । यस्य हि इन्द्रादयोऽपि चरण- सेवका स कियन्महानिति कथनेनास्ताम् ॥ ८० ॥ विवक्षता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम् । यमामनन्त्यात्मभुवोऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति ॥ ८१ ॥

( २१६ ) यदुक्तं ' अलक्ष्यजन्मता ' ( ५।७२ ) इति तत्रोत्तरमाह— विवक्षतेति । च्युतात्मना नष्टस्वभावेनान एव दोषं दूषणं विवक्षता वक्तुमिच्छता अपि त्वया ईशं प्रति एकं अलक्ष्यजन्मता इत्येतदेकम् । वच इत्यर्थः । साधु भाषितं सम्यगुक्तम् । कुतः । यं ईश्वरं आत्म- भुवः अपि ब्रह्मणोऽपि । 'ब्रह्मात्मभू सुरज्येष्ठ ' । कारणं आमनन्ति ' उदाहरन्ति । विद्वांस इति शेषः । ' पाघ्राध्मास्थाम्नादाण् '— इत्यादिना मनादेशः । स ईश्वरः कथं लक्ष्यप्रभवः लक्ष्यजन्मा भवि- ष्यति। अनादिनिधनस्य भगवतः कारणशङ्का कलङ्कश्च नान्विष्यत इत्यर्थः ॥ ८१ ॥ PROSE ORDER :—च्युतात्मना दोषं विवक्षता अपि त्वया ईशं प्रति एकं साधु भाषितम्, यं आत्मभुव अपि कारणं आम- नन्ति सः कथं लक्ष्यप्रभवः भविष्यति ॥ ८१ ॥ NOTES :—च्युतात्मना—च्युतः ( पतित ) आत्मा ( अन्तः- करणं ) यस्य स च्युतात्मा, तेन one possessing a depraved soul. Pārvatī calls the ascetic so because he talked so much ill of Shiva विवक्षता—( √वच्+सन्+शतृ ) वक्तुं इच्छति विवक्षति, विवक्षति इति विवक्षन् (वक्तुमिच्छन्), तेन विवक्षता by one who wants to speak. Instrumental sing of विवक्षन् Present part. of the Desiderative of √वच्, The suffix सन् is added to express desire अपि— though you wanted to point out Shiva's faults you have unconsciously said one good point about him. ईशं प्रति—महेशं प्रति with regard to the Lord Accu- sative is used because of प्रति । ' अभित परित समया नि- कषा हा प्रतियोगेऽपि।' साधु—सम्यक् a good point viz अलक्ष्यजन्मता in verse 72 आत्मभुवः—( आत्मन्+√भू+

( २२० ) क्विप्) आत्मना (स्वयमेव) भवतीति आत्मभू (ब्रह्मा), तेन आत्मभुवा of the self existent i.e. of Brahman 'ब्रह्मा आत्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः' इत्यमरः। कारण—the cause of birth, the creator Cf. 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' said of the Lord of universe आमनन्ति—प्रति- पादयन्ति describe; celebrate, consider √म्ना to praise; to learn, is changed to मन in the सार्वधातुक लकारs by 'पाघ्राध्मास्थानाम्नादाण्दृश्यर्त्तिर्त्तिशदसदां पिबजिघ्र- धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः' । पा० ७।३।७८ । which replaces √पा etc. by पिब etc. respectively. लक्ष्यप्रभवः—प्रभवति अस्मात् इति प्रभव (उत्पत्तिस्थानम्), लक्ष्य (ज्ञेयः) प्रभव यस्य सः लक्ष्यप्रभवः whose origin is known or visible. The ascetic had said अलक्ष्यजन्मता about Shiva in bad sense, but Pārvatī has wisely interpreted it in a good sense and has thus given a suitable reply to him 81 CHANGE OF VOICE:—च्युतात्मा दोषं विवक्षन् अपि त्वं ईशं प्रति एकं साधु भाषितवान्, यः आत्मभुवः अपि कारणं आम्नायते तेन कथं लक्ष्यप्रभवेण भविष्यते ? ॥ ८१ ॥ HINDI TRANSLATION —नीच आत्मा वाले, दोषों को कहने की इच्छा करते हुए भी तूने महेश के बारे में एक अच्छी बात कह दी; जिसे (विद्वान् लोग) ब्रह्मा का भी कारण बताते हैं उसकी उत्पत्ति किस प्रकार जानी जा सकती है ? ॥ ८१ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Thou, of depraved soul, although wishing to speak the faults (of Shiva) hast

( २२१ ) said one good point about the Lord How can he, who is celebrated as the cause of even the self-existent (Brahman ), have his birth known ? 81 PURPORT IN SANSKRIT :- हे ब्रह्मचारिन् ! शिवस्य • दोषान् दर्शयता पतितात्मना त्वया तद्विषये 'अलक्ष्यजन्मता' इति यत्कथितं तत्तु सम्यग्भाषितम् । यो हि शिवो जगदुत्पादकस्य ब्रह्मणोऽप्युत्पादकस्तस्योत्पत्तिविषये कश्चिदपि किमपि ज्ञातुं कथं शक्नोति ? ॥ ८१ ॥ अलं विवादेन यथा श्रुतस्त्वया तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः । ममात्र भावैकरसं मनः स्थितं न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ॥ ८२ ॥ अलमिति । अथ वा विवादेन कलहेन अलम् । त्वया तावत् यथा येन प्रकारेण स ईश्वरः श्रुतः अशेषं कार्त्स्न्येन तथाविधः तावत्प्रकारः एव अस्तु । मम मनः तु अत्र ईश्वरे भावैकरसं भावः शृङ्गार एकोऽद्वितीयो रस आस्वाद्यो यस्य तत्तथा स्थितम् । तथा हि । कामवृत्तिः स्वेच्छाव्यवहारी वचनीयं अस्थानसङ्गापवादं न ईक्षते न विचारयति । न हि स्वेच्छासंचारिणो लोकापवादा- द्विभ्यतीति भावः ॥ ८२ ॥ PROSE ORDER :-( हे विप्र ) विवादेन अलम् , त्वया स यथा श्रुतः अशेषं तावदस्तु, मम मनः अत्र भावैकरसं स्थितम् , कामवृत्तिः वचनीयं न ईक्षते ॥ ८२ ॥ NOTES :-विवादेन-( वि + √वद् + घञ् ) वाक्कलहेन quarrels or dispute. Instrumental is used because

( २२२ ) of अलं which is used in the sense of ' enough ' See notes on अलं समाधिना in verse 45. यथा—as ; of whatever sort तथाविध —तथा विधा ( प्रकारः ) यस्य स तथाविधः so ; of that sort अशेष—न शेषः यस्मिन् कर्मणि तद् अशेषम् , fully , without any reservation अत्र— in Shiva भावैकरसं—भावः ( प्रेम , शृङ्गारः ) एकः ( अनन्य . ) रसः ( आनन्दं ) यस्य तत् predominated solely by the sentiment of love ; entirely swayed by the feeling of love. Or, भावे ( भक्तौ ) एकः रसः ( आनन्दो ) यस्य तत् भावैकरसं which finds delight only in devotion for Shiva. भावः—love See notes on भावस्थं in verse 58 स्थितम्—निश्चलं is fixed or set ( on him ) कामवृत्तिः— कामं ( यथेच्छं ) वृत्तिः ( वर्त्तनं ) यस्य स who acts as he likes, or, कामः ( इच्छा ) वृत्तिः यस्य स who follows his will वचनीयम्—( √वच् +अनीयर् ) निन्दां ; लोका- पवादं ill-talk, bad report न ईक्षते—न विचारयति does not take into consideration ; does not care for. ' न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ' is a general statement mean- ing that a person who follows his own will does not care for other's adverse criticism This defends Párvati's conduct in not caring for the opinion of the ascetic because she had set her heart on Shiva. 82. CHANGE OF VOICE :—विवादेन अलम् त्वं तं यथा श्रुत- वान् तथाविधेन अशेषं तावद् भूयताम् , मम मनसा अत्र भावैकर- सेन स्थितम् ; कामवृत्तिना वचनीयं न ईक्ष्यते ॥ ८२ ॥

( २२३ ) HINDI TRANSLATION :—वादविवाद न करो, तुमने वह जिस प्रकार का सुना है वह चाहे बिल्कुल वैसा ही हो ( पर ) मेरा मन उसमें एकमात्र प्रेमपूर्ण होकर लगा हुआ है ; इच्छा के अनुसार कार्य करने वाला व्यक्ति बदनामी की परवाह नहीं करता ॥ ८२ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Enough of disputing, let him be exactly as you have heard of him. My mind predominated solely by the feeling of love is fixed on him, one who acts as he likes does not care for ill- report 82 PURPORT IN SANSKRIT :—हे वर्णिन् ! शिवविषयकोक्ति- प्रत्युक्तिकरणेन न कोऽपि लाभो दृश्यते यतस्त्वं शिवद्वेषी तद्दोष- द्रष्टा च । त्वं शिवविषये यत्किमपि जानासि तत्तथैवास्तु तन्निरा- करणेन न किमपि प्रयोजनं सेत्स्यति । शिवद्वेषकथनेन मे मनोऽपि तदनुरागं न त्यक्ष्यति यतोऽहमनन्यभावेन तस्मिन्ननुरक्ता । न हि प्रियस्य दोषदर्शनेन तं प्रति कश्चिदुदासीनो भवति ॥ ८२ ॥ निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः पुनर्विपक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥ ८३ ॥ निवार्यतामिति । हे आलि सखि । ‘आलिः सखी वयस्या च’ इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः स्फुरणभूयिष्ठोष्ठः अयं वटुः माणवकः पुनः किं अपि विवक्षुः वक्तुमिच्छुः । ब्रुवः सन्नन्तादु- प्रत्ययः निवार्यताम् । तर्हि वक्तुमेव कथं न ददासीत्याह—तथा हि । यः महतः पूज्यान् अपभाषते अपवदति न केवलं स पाप-

( २२४ )

भाक् भवति । किन्तु तस्मात् अपभाषमाणात्पुरुषात् यः शृणोति सोऽपि पापभाक् । भवतीति शेषः । अत्र स्मृतिः—' गुरोः प्राप्तः परीवादो न श्रोतव्यः कथंचन । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ।' इति ॥ ८३ ॥ PROSE ORDER :—( हे ) आलि ! स्फुरितोत्तराधरः पुनः किं अपि विवक्षुः अयं वटुः निवार्यताम् ; यः महतः अपभाषते न केवलं सः ( अपि तु ) य तस्मात् शृणोति सः अपि पापभाग् ( भवति ) ॥ ८३ ॥ NOTES :—आलि—सखि O friend. ‘ आलिः सखी वयस्या च ’ इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः—It may be ex- pounded in a number of ways, viz, ( i ) उत्तरश्च (उत्तरोष्ठश्च ) अधरश्च ( अधरोष्ठश्च ) उत्तराधरं ; स्फुरितं ( किंचिच्चलितं ) उत्तराधर यस्य सः स्फुरितोत्तराधरः whose upper and lower lips are quivering ( as in the act of speaking ) ( ii ) स्फुरितं ( कम्पनं ) उत्तरं ( अधिकं ) यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः , स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः स्फुरितो- त्तराधरः whose lower lip is quivering very much In this case उत्तर has been interpreted as meaning ‘ excessiveness ’ In the compound स्फुरितं उत्तरं यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः ( बहुव्रीहि ) the word उत्तर, which, being an Adj , would have been the first member, has been made the second by ‘ वाहिताग्न्यादिषु च ’ पा० २.२.३७ And if this be not possible it may be expounded as ( iii ) स्फुरितेन उत्तरः ( युक्तः ) स्फुरितोत्तरः, स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः whose lower lip was quiver- ing. In this case the word उत्तर gives the sense

( २२५ ) of ‘mixed with.’ विवक्षुः—( वच्+सन्+उः) वक्तुं इच्छुः विवक्षुः desirous of speaking Noun from the Desiderative of √वच्, See notes on विवक्षन् in verse 81. बटुः—a boy, Brahmachárin. निवार्यताम्—( नि+ √वृ+य×लोट्) निषिध्यताम् should be checked or warded off Passive Imperative third pers. singular. महतः—about the great Accusative plu of महत् अपभाषते—निन्दां करोति abuses ; talks ill. पापभाक्— (पाप+√भज्+ण्विः) पापं भजते (सेवते) इति पापभाक् a sinner For the sense Cf. ‘गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्तते । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यत ॥’ मनुस्मृति । The fact that Párvati was not prepared to listen to the ill-talk about Shiva, shows that she was sincerely devoted to him 83 CHANGE OF VOICE —(हे) आलि ! स्फुरितोत्तराधरं पुनः किं अपि विवक्षुं इमं बटुं (त्वं) निवारय, येन महान्तः अपभाष्यन्ते न केवलं तेन (अपि तु) येन तस्मात् श्रूयते तेन अपि पापभाजा (भूयते) ॥ ८३ ॥ HINDI TRANSLATION :—हे सखि, जिसके ओठ फड़फड़ा रहे हैं ऐसे कुछ और बोलने की इच्छा वाले इस बालक को दूर कर दो (या रोक दो) केवल वही नहीं जो बड़ों की निन्दा करता है अपि तु वह भी जो उससे सुनता है पाप का भागी होता है ॥ ८३ ॥ ENGLISH TRANSLATION —O friend, check this boy whose upper and lower lips are quivering (and so)

( २२६ ) seems to be desirous of speaking more. Not only he who talks ill of the great, but also he who listens to him is a sinner. 83 PURPORT IN SANSKRIT :—ब्रह्मचारिणः कथितं प्रत्याख्याय ब्रह्मचारिणञ्च विवादात् विरमितुमादिश्य पार्वती स्वां सखीं कथयति—यत् 'हे सखि ! अस्माकं पुरतः स्थितोऽयं वर्णी कम्प- मानाधरत्वात् पुनरप्यधिकां शिवनिन्दां कर्त्तुमुद्यतो दृश्यते तस्मा- दितो निस्सार्यताम् । एतेन कथिता शिवनिन्दास्माभिर्न श्रवणीया यतो न केवलं स एव पुरुषः पापमवाप्नोति यो महापुरुषाणां निन्दां करोति, अपि तु सोऽपि दोषी यस्तामाकर्णयति' । ८३ ॥ इतो गमिष्याम्यथ वेति वादिनी चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला । स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥ ८४ ॥ सम्प्रति गन्तव्यपक्षम्राश्रयते । इत इति । अथवा इत अन्यत्र गमिष्यामि इति वादिनी वदन्ती स्तनभिन्नवल्कला स्तनाभ्यां भिन्न- वल्कला रयवशात्कुचस्रस्तचीरा बाला पार्वती चचाल । वृषराज- केतनः वृषभध्वजः च स्वरूपं आस्थाय निजरूपमाश्रित्य कृतस्मितः सन् । तां पार्वतीं समाललम्बे जग्राह ॥ ८४ ॥ PROSE ORDER :—अथवा (अहं) इतः गमिष्यामि इति वादिनी बाला स्तनभिन्नवल्कला चचाल, वृषराजकेतनः च स्वरूपं आस्थाय कृतस्मित तां समाललम्बे ॥ ८४ ॥ NOTES :—इतः—(इदं + तसिल् ) अस्मात् स्थानात् from this place वादिनी—(√वद् + णिनि + ङीप् ) वदन्ती who

( २२७ ) was thus saying. स्तनभिन्नवल्कला-स्तनाभ्यां ( पञ्चमी ) भिन्नं ( स्रस्तं ) वल्कलं यस्याः सा with the bark-garment slipping from her breasts ( because of their being elevated or her being in haste ) Or स्तनाभ्यां ( तृतीया ) भिन्नं ( त्रुटितं ) वल्कलं यस्याः सा whose bark-garment was being torn by her breasts ( because of their being elevated ). For the second interpretation which does not suit the context so much as the first one, Cf. ' बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेध- विशीर्णसंहति ' । verse 8 above चचाल-( √ चल्-लिट् ) गन्तुमारेभे started वृषराजकेतनः-वृषे ( वृषभो ) राजा वृष- राजः, वृषराज केतन ( ध्वजा ) यस्य स वृषराजकेतनः or वृषराजः केतने यस्य स वृषराजकेतनः one who-e emblem is a bull In वृषराजः, राजन् is made राज by the addition of टच् by ' राजाऽहःसखिभ्यष्टच् ' पा० ५.४.६१ । केतन-केत्यते ( ज्ञायते ) अनेन इति केतनं an emblem ; a banner. स्वरूपं आस्थाय-assuming his own form कृतस्मितः-कृतं स्मितं येन सः who was smiling समाललम्बे-( आ +√ लम्ब् + लिट् ) जग्राह held ( her ) 84. Change of Voice :-अथवा ( मया ) इतः गमिष्यते इति वादिन्या बालया स्तनभिन्नवल्कलया चेले, वृषराजकेतनेन च स्वरूपं आस्थाय कृतस्मितेन सा समाललम्बे ॥ ८४ ॥ Hindi Translation :-या ( मैं ) यहाँ से चली जाऊँगी इस प्रकार कहने वाली वह कुमारी, जिसके स्तनों पर से वल्कल वस्त्र खिसक गया था, चलने लगी ; ( तब ) बैल जिसका ध्वजा-

( २२८ ) चिह्न है ऐसे ( शिव ) ने अपना रूप धारण कर मुस्कराते हुये उसको पकड़ लिया ॥ ८४ ॥ ENGLISH TRANSLATION :-Or, I shall go from here, so saying the maiden, with the bark-garment slipping from her breasts, started, (just then) the bull-emblemed God, assuming his own form, held over, with a smile. 84 PURPORT IN SANSKRIT :-' हे सखि ! यदि चायं ब्रह्म- चारी अस्मात्स्थानादन्यत्र न गमिष्यति तर्ह्यहं स्वयमेवान्यत्र यास्यामि ' इति कथयित्वा पार्वती चलितुमुद्यताभूत् वल्कलञ्च रयवशात्तत्स्तनाभ्यामधः स्रस्तम्, परं तस्मिन्नेव काले शिवो निजां यथार्थामाकृतिमाश्रित्य मन्दहासञ्च कृत्वा पार्वतीं जग्राह ॥ ८४ ॥ तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि- निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ ८५ ॥ तमिति । तं देवं वीक्ष्य वेपथुमती । सरसांगयष्टिः खिन्नगात्री । महादेवदर्शनेन देव्याः सात्त्विकभावोदय उक्तः । निक्षेपणाय अन्यत्र विन्यासाय उद्धृतं उत्क्षिप्तं पदं अङ्घ्रि उद्वहन्ती । शैलाधिराज- तनया पार्वती मार्गाचलव्यतिकराकुलिता मार्गेऽचलस्तस्य व्यति- करेण समाहत्या अवरोधेनेति यावत् । आकुलिता संभ्रमिता सिन्धुः नदी इव । ' देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ' इत्यमरः । न ययौ न तस्थौ । लज्जयेति भावः । वसन्ततिलका- वृत्तमेतत् ॥ ८५ ॥

( २२६ ) PROSE ORDER : —तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिः निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्ती शैलाधिराजतनया मार्गाचलव्यति- कराकुलिता सिन्धुरिव न ययौ, न तस्थौ ॥ ८५ ॥ NOTES :—वीक्ष्य—( वि + ईक्ष् + ल्यप् ) दृष्ट्वा having seen. वेपथुमती । वेपथुः—( √वेप् to tremble+अथुच् ) कम्पनं trembling It is a noun formed by adding अथुच् by ‘ट्वितोऽथुच्’ पा० ३ ३ ८६. वेपथुः ( कम्पं ) अस्याः अस्तीति वेपथुमती ( वेपथु + मतुप् + ङीप् ) कम्पयुक्ता trembling. वेपथु is one of the सात्त्विकभावs i. e., the various states of body caused by some natural emotion They are eight in number, namely—‘स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभ- ङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः गुणाः ।’ Here वेपथु was caused by the sudden sight of Shiva and particularly by his touch. सरसाङ्गयष्टिः—अङ्गंयष्टिरिव इति अङ्गयष्टिः ( शरीरं ) a slender form; a fairy-figure. रसेन सह वर्त्तमाना सरसा ( सस्वेदा ); सरसा अङ्गयष्टिः यस्याः सा सरसाङ्गयष्टिः whose slender form was perspiring. सरसा—wet, hence perspiring. This perspiration also was caused by the touch of Shiva. निक्षेपणाय— ( नि + √क्षिप् + ल्युट्—अन = निक्षेपणं ) भूमौ विन्यासाय to step forth ; to walk away. The Dative is used because निक्षेप expresses the purpose for which the foot was raised. Cf. तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या’ । उद्धृतं उत्थापितम् raised. उद्वहन्ती—( उद् + √वह् + शतृ + ङीप् ) having ; lit. carrying on. शैलाधिराजतनया—शिलानां समूहः शैलः (पर्वतः ) ( शिला + अण् ) a mountain. शैलानां

( २३० ) अधिराजस्य तनया शैलाधिराजतनया the daughter of the lord of mountains, i e, Párvati मार्गाचलव्यतिकरा- कुलिता । अचलः—न चलति इति अचलः ( √ चल् + अच् ) पर्वतः a mountain. ‘अद्रिगोत्र गिरि ग्रावा अचल शैल शिलो- च्चयाः ' इत्यमरः । व्यतिकरः—सम्पर्कः contact ; विघ्नः an obstruction मार्गे अचलस्य व्यतिकरेण आकुलिता मार्गाचल- व्यतिकराकुलिता hampered by coming in contact with a mountain on its way Adj of सिन्धुः—नदी a river. ‘देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ’ इत्यमरः । ययौ —( √ या + लिट् ) जगाम went. तस्थौ—( √ स्था + लिट् ) स्थिता stayed Párvati who was ready to start, seeing Shiva in her front could not make her mind to go or to stay—she wanted to go because she had started and she wanted to stay because she liked to be with Shiva. This state of Párvati is well compared with a river which is impeded on its way by a hill The metre of this and the following shloka is वसन्ततिलका which is defined as— “उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ।” 85 Change of Voice :—तम् वीक्ष्य वेपथुमत्या सरसाङ्ग- यष्ट्या निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्त्या शैलाधिराजतनयया मार्गाचलव्यतिकराकुलितया सिन्ध्वा इव न यये न तस्थे ॥ ८५ ॥ Hindi Translation :—उसको देख कर कांपती हुई, पसीने से युक्त शरीर वाली, चलने के लिये उठाये हुये पैर वाली

( २३१ ) पर्वतराजपुत्री, रास्ते.में पहाड़ से रोकी हुई नदी की तरह न तो जा सकी और न ठहर सकी ॥ ८५ ॥ English Translation —On seeing him, the daughter of the lord of mountains, trembling, her slender body covered with perspiration and having her foot raised to step forth could neither go nor stay, like a river hampered by the obstruction of a mountain in the way 85. Purport in Sanskrit :—महादेवस्य दर्शनेन तत्स्पर्शेन च पार्वत्या देहे कम्पस्वेदस्तम्भाद्याः सात्त्विकभावाः प्रादुर्भूताः, येन सा गन्तुमुद्यताऽपि तथैव ततश्चलितुं न शशाक यथा हि निम्न- स्थलं गच्छन्ती नदी सम्मुखागतेन पर्वतेन निरुद्धाग्रे गन्तुं न प्रवर्त्तते न च प्रवाहवेगात् स्थातुमपि शक्नोति । गमनोत्सुकापि पार्वती शिवसान्निध्येन किं कर्त्तव्यविमूढा जाता ॥ ८५ ॥ अद्य प्रभृत्यवनताङ्गि तवास्मि दासः क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ । अह्नाय सा नियमजं क्लममुत्ससर्ज क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते ॥ ८६ ॥ अद्येति । चन्द्रमौलौ शिवे । हे अवनताङ्गि पार्वति अद्य प्रभृति अस्माद्दिनादारभ्येत्यर्थः । प्रभृतियोगादद्येति सप्तम्यर्थवाचिना पञ्चम्यर्थो लक्ष्यते । तव तपोभिः क्रीतः । ‘ दास् दाने ’ । दासते आत्मानं ददातीति दासः । अस्मि इति वादिनि वदति सा देवी अह्नाय सपदि । ‘ स्राग्झटित्यञ्जसाह्नाय द्राङ्मङ्क्षु सपदि द्रुतम् ’ इत्यमरः । नियमजं तपोजन्यं क्लमं क्लेशं उत्ससर्ज । फलप्राप्त्या

( २३२ ) क्लेशं विसस्मारेत्यर्थः । तथा हि क्लेशः फलेन फलसिद्ध्या पुनर्नवतां विधत्ते पूर्ववदेवाक्लिष्टतामापादयतीत्यर्थः । सफलः क्लेशो न क्लेश इति भावः ॥ ८६ ॥ Prose Order :—(हे) अवनताङ्गि अद्य प्रभृति त्वया तपोभिः क्रीतः तव दासः अस्मि, चन्द्रमौलौ इति वादिनि सा अह्नाय नियमजं क्लमं उत्ससर्ज हि क्लेशः फलेन पुनः नवतां विधत्ते ॥ ८६ ॥ Notes —अवनताङ्गि-अवनत ( नम्रं ) अङ्गं यस्याः सा अवनताङ्गी, तस्याः सम्बोधने अवनताङ्गि O one possessed of stooping limbs ( on account of the breasts ) See notes on संनतगात्रि in verse 39 अद्य—अस्मिन् अहनि अद्य today अद्य प्रभृति—from today Though अद्य has the sense of the Locative case it has been used with प्रभृति and so it gives the sense of the Ablative. See also notes on तदा प्रभृति in verse 55 क्रीतः—purchased. दासः—दासते आत्मानं ददाति इति दासः—a slave चन्द्रमौलौ —Locative of चन्द्रमौलि moon-crested God. See notes on शशिमौलि in verse 60 वादिनि—( वद् + णिनिः =वादिन् ) वदति इति वादिन्, तस्मिन् while he was speaking so. अह्नाय—झटिति at once ‘ स्राग्झटिति अञ्जसा अह्नाय द्राङ्मङ्क्षु सपदि द्रुतम् ’ इत्यमरः । नियमजं— ( नियम + √जन् + डः ) नियमात् ( व्रतात् ) जातं ( उत्पन्नं ) नियमजं Caused by penance क्लमं-श्रान्तिं fatigue. उत्स- सर्ज—तत्याज gave up ; forgot. √सृज् to create, means ‘ to leave ’ with उद् । Párvati forgot all the fatigue because she had obtained Shiva, for whom she had

( २३३ ) been practising hard penance for so many days. This action of Pārvati is supported by a general statement—क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । क्लेशः— क्लमः fatigue , pain. फलेन—by the attainment , of fruit. पुन. —again नवतां—नूतनताम् freshness विधत्ते—करोति does √धा to put on, means ' to do ' with वि. Note that √धा is उभयपदी, so दधाति and धत्ते ( लट् ) । It means that a person forgets all about his fatigue and becomes refreshed by the attainment of the fruit of his exertion 86. CHANGE OF VOICE :—( हे ) अवनताङ्गि ! अद्य प्रभृति त्वया तपोभिः क्रीतेन ( मया ) तव दासेन भूयते ; चन्द्रमौलौ इति वादिनि तया अह्नाय नियमजः क्लमः उत्ससृजे, हि क्लेशेन फलेन पुनः नवता विधीयते ॥ ८६ ॥ HINDI TRANSLATION : —हे झुके हुये अङ्ग वाली, आज से लेकर मै तुझ से तपस्या के द्वारा मोल लिया हुआ तेरा सेवक हूँ , महादेव के इस प्रकार कहने पर वह एक दम तपस्या से हुई थकावट को भूल गई ( क्योकि ) वास्तव में फल मिल जाने से परिश्रम नवीनता उत्पन्न करता है ॥ ८६ ॥ ENGLISH TRANSLATION —O one of stooping limbs, henceforth I am thy slave, bought by thee with thy austerities '—as the moon-crested God said these words, she immediately forgot the exhaustion caused by penance ; for fatigue gives freshness by the attainment of its fruit 86

( २३४ ) PURPORT IN SANSKRIT :—शिवविषयकं पार्वत्या अचला- नुरागं स्वोपस्थित्या तदीयसात्विकभावञ्च दृष्ट्वा शिवः पार्वतीं प्राह- ' हे सुन्दरि पार्वति ! अस्माद्दिनादारभ्याहं ते सेवको जात ; अव- श्यमेवाहं ते कामनां सफलां करिष्यामि ।' शिवस्यैतत्कथनमाकर्ण्य पार्वती क्षणेनैव तपःक्लेशरहिता बभूव, यतो हि फले प्राप्ते सति तत्प्राप्त्यर्थं कृतः क्लेशो न दुःखयति ॥ ८६ ॥ इति महाकविश्रीकालिदासविरचिते कुमारसंभवे महाकाव्ये तपःफलोदयो नाम पञ्चमः सर्गः ।

U. P. INTERMEDIATE EXAMINATION PAPERS. 1937 Q. I. Translate into English or Hindi:— प्रयुक्तसत्कार विशेषमात्मना न मां परं संप्रतिपत्तुमर्हसि । यतः सतां संनतगात्रि संगतं मनीषिभिः साप्तपदीनमुच्यते ॥ A—Hindi Translation:—(तुमने) अपने आप जिसका विशेष आदर किया है ऐसे मुझको कोई दूसरा (अजनबी) मानना उचित नहीं है ; क्योंकि हे सुन्दरि बुद्धिमान लोग सज्जनों की मित्रता को सात शब्दों के बोलने (या) पैरों के चलने से होने वाली कहते हैं । English Translation :—It does not behove thee to regard me as a stranger, to whom special hospitality has been accorded by thee, for, O, one of stooping body the friendship of good people is declared by the wise to be formed after seven words have been exchanged between them (or) after seven steps have been walked together. Q. II. Write a grammatical note on साप्तपदीनम् A—सप्तानां पदानाम् समाहारः सप्तपदम् (द्विगु समासः) सप्तपदेन (सप्तभिः पदैः वा) अवाप्यते इति साप्तपदीनम् । The word पद has two meanings viz., ‘a word’ and a footstep, so the expression means ‘which is

( २३६ ) formed by uttering seven words ' or ' by walking over seven steps together' i e., friendship. The word has lost literal sense and is used for friend- ship. It is regularly formed to indicate this meaning by the Sutra "साप्तपदीनं सख्यम्"। Q. III. Explain any two of the following with reference to the context in Hindi and English or Sanskrit :— (a) क ईप्सितार्थस्थिर निश्चयं मनः पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत्। (b) न धर्म वृद्धेषु वयः समीक्ष्यते। Ans. (a) जब पार्वती जी ने शंकर जी को पाने के वास्ते कठोर तप करने का विचार कर लिया और अपनी माता के बहुत समझाने पर भी न माना उस समय कवि अपना यह वक्तव्य प्रकट करता है—चाही हुई वस्तु के लिये दृढ़ निश्चय वाले मन को और नीचे की ओर जाते हुये जल को कौन पलट सकता है। भाव यह है कि जिस प्रकार जल जो नीचे की ओर बह रहा है नहीं रोका जा सकता उसी प्रकार यदि किसी व्यक्ति ने किसी वस्तु के पाने का दृढ़ संकल्प कर लिया है तो उसके मन को भी कोई नहीं रोक सकता। इसमें अर्थान्तरन्यास अलंकार है। when Párvati made up her mind to perform penance to get Shiva for her husband, her mother tried her best to dissuade her from her