मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

९६ मालतीमाधवे मालती—(माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वा ।) १महाभाअ, दिठ्ठिआ व- ड्ढसि । णं भणामि पडिवण्णचेअण्णो महाभाओ त्ति । माधवः—(समाश्वस्य ।) वयस्य, साहसिक एहोहि । (इत्यालिङ्गति ।) कामन्दकी—(उभौ शिरस्याघ्राय ।) दिष्ट्या जीवद्वत्सासि । इतराः—२पिअं णो संउत्तं । (सर्वे हर्षं नाटयन्ति ।) बुद्धरक्षिता—(जनान्तिकम् ।) ३सँहि मदअन्तिए, एसो एव्व सो । मदयन्तिका—४सँहि जाणीदं एव्व मए जह एसो माहवो अअं वि सो जणो त्ति । बुद्धरक्षिता—५अवि सच्चवादिणी अहं । मदयन्तिका—६ण क्खु अह्मारिसेसु तुम्हारिसीओ पक्खवा- दिणीओ होन्ति । (माधवमवलोक्य ।) सहि, मालदीए वि रमणिज्जो १. महाभाग, दिष्ट्या वर्धसे । ननु भणामि प्रतिपन्नचेतनो महाभाग इति । २. प्रियं नः संवृत्तम् । ३. सखि मदयन्तिके, एष एव सः । ४. सखि, ज्ञातमेव मया यथैष माधवोऽयमपि स जन इति । ५. अपि सत्यवादिन्यहम् । ६. न खल्वस्मद्विधेषु युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यो भवन्ति । सखि, मालत्या अपि रमणीयोऽस्मिन्महानुभावेऽनुरागप्रवादः । चित्ताह्लादकत्वादनुरागप्रकर्षं सूचयति ॥ मालती । माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वे- त्यङ्गसंस्पर्शनामृतासेचनकल्पेन झटिति प्रमोहमपसारयितुं ललाटे हस्तनिक्षेपः । न चैतावता मालत्या धार्ष्ट्यमाशङ्कनीयम् । ईदृशे विपत्समये सर्वत्र सर्वेषामुचितो- पचारकरणस्य लोके धार्ष्ट्यरूपतयानुद्भावनातू ॥ कामन्दकी । शिरस्याघ्राणं गुरुजनस्यापत्येषु वात्सल्यद्योतकम् । जीवन्ती वत्सौ वात्सल्यविषयावपत्यकल्पौ यस्याः सा ॥ इतराः । प्रियं नः संवृत्तम् ॥ बुद्धरक्षिता । सखि मदयन्तिके, एष एव सः । यो मया पूर्वं निवेदितस्त्वयि निरतिशयानुरागो मकरन्दः स एष एवे- त्यर्थः ॥ मदयन्तिका । सखि, ज्ञातमेव मया एष एव माधवोऽयमपि स जन इति । भर्तृत्वाध्यवसायान्नामानुपादानम् । त्वदुक्ताकृतिविशेषसंवादेन स्वजीवितनि- रपेक्षतया मत्प्राणत्राणप्रवणतया कामन्दक्यादिव्यवहारेण च मदनुरक्तोऽयं मक- रन्द इति ज्ञात एवेत्यर्थः ॥ बुद्धरक्षिता । अपि सत्यवादिन्यहम् । किं मदुक्तमस्य सौन्दर्यादिगुणोज्ज्वलत्वं प्रत्यक्षतो दृश्यते न वेत्यर्थः ॥ मदयन्तिका । नखल्वस्म-

इमस्सिं महाणुहावे अणुराअप्पवादो । (इति मकरन्दमेव सस्पृहमवलो- कयति ।) कामन्दकी—(स्वगतम् ।) रमणीयोर्जितं हि मदयन्तिकामक- रन्दयोर्दैवादद्य दर्शनम् । (प्रकाशम् ।) वत्स मकरन्द, कथं पुनरायु- ष्मानस्मिनवसरे मदयन्तिकाजीवितपरित्राणहेतोर्भगवता दैवेन संनिधापितः । मकरन्दः—अद्याहमन्तर्नगरमेव कांचिद्वार्तामुपश्रुत्य माधव- चित्तोद्वेगमधिकमाशङ्कमानस्त्वरितमवलोकितानिवेदितकुसुमाकरोद्या- नवृत्तवृत्तान्तः परापतन्नेव शार्दूलावस्कन्दगोचरामिमामभिजातकन्यका- मभ्युपपन्नवानस्मि । (मालतीमाधवौ विमृशतः ।) कामन्दकी—(स्वगतम् ।) वृत्तान्तेन खलु मालतीप्रदानेन भ- वितव्यम् । (प्रकाशम् ।) वत्स माधव, दिष्ट्या वर्धितोऽसि मालत्या । सोऽयमवसरः प्रीतिदानस्य । माधवः—भगवति, इयं मालती यद्व्यालव्रणितसुहृत्प्रमोहमुग्धं कारुण्याद्विहितवती गतव्यथं माम् ।

दृशीषु युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यो भवन्ति । सखि, मालत्या अपि रमणीयोऽस्मिन्महा- नुभावेऽनुरागप्रवादः । तन्मदीयभ्रातृमनोरथसंपत्तिर्दुर्लभेति हृदयम्॥ कामन्दकी। रमणीयं संभ्रमस्रस्तांशुकं सम्यग्विभाव्य परस्परावयवसौष्ठवग्राहित्वेन साध्वसव्या- जादृढालिङ्गनमहोत्सवानुबन्धित्वेन च मनोहरम् । तथोर्जितं बलवद्दुस्तरविपन्निस्तर- णोपकारमूलत्वेन दैवेन, नलस्रग्दादिप्रयत्नात्, ईदृक्संपादनस्य दुःसाधकत्वात् । संनिधापितः संनिहितीकृतः ॥ मकरन्दः । परापतन्नेव त्वरितमागच्छन्नेव । अवस्कन्दोऽभिभवः । अभिजातकन्यकामाकृतिविशेषाद्यनुमितमहाकुलप्रभवकुमा- रीभावामभ्युपपन्नवानभ्युपगतवानस्मि ॥ मालतीमाधवौ विमृशतः । चित्तोद्वेगहेतु- रुभयोः साधारणत्वात्सुखदुःखयोरभावपि विमृशत इत्यर्थः ॥ कामन्दकी माधव- चित्तोद्वेगातिशयकरीं वार्तां निरूपयति—कामन्दकी । वृत्तान्तेनेति । राज्ञा- नन्दनाय मालतीप्रदानं निष्पन्नप्रायं भवितुमर्हतीत्यर्थः । अथ निश्चित्य वार्तां शीघ्र- मन्तःपुरमाकारयितुमत्रागमिष्यन्ति, ततः प्रागेव मालतीमनःप्रत्ययजननाथं माध- वेन स्वमभिप्रायं स्वत एव वाचयिष्यामीत्यभिप्रायेणाह—वत्स माधव, मालत्या वर्धितोऽसि प्रत्याहृतचैतन्योसि । सोऽयमवसरः प्रीतिदानस्य पारितोषिकस्य । तद्दीयतामित्यर्थः । माधवः । यदिति । इयं मालती यतो व्यालेन क्रूरसत्त्वेन

९८ मालतीमाधवे तत्कामं प्रभवति पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च ॥ १ ॥ लवङ्गिका—पडिच्छिदो क्खु णो पिअसहीए अअं पसादो। मदयन्तिका—(स्वगतम् ।) जाणादि महाणुहावो अअं जणो रमणिज्जं मन्तेदुं । मालती—(स्वगतम् ।) किं णाम मअरन्देण उव्वेअकारणं सुदं भविस्सदि । (प्रविश्य ।) पुरुषः—वत्से मदयन्तिके, भ्राता ते ज्यायानमात्यनन्दनः समादिशति । अद्य परमेश्वरेणास्मद्भवनमागत्य भूरिवसोरुपरि परं विश्वासमस्मासु च प्रसादमाविष्कुर्वता स्वयमेव मालती प्रतिपादिता तदेहि । संभावयावः प्रसादमिति । मकरन्दः—वयस्य, इयं सा वार्ता । १. प्रतीच्छितः खलु नः प्रियसख्यायं प्रसादः । २. जानाति महानुभावोऽयं जनो रमणीयं मन्त्रयितुम् । ३. किं नाम मकरन्देनोद्वेगकारणं श्रुतं भविष्यति । व्रणितस्य विक्षतगात्रस्य सुहृदः प्रमोहेन मूर्छया प्रमुग्धं मां कारुण्यादृतव्यथं कृत- वती। तस्मात्कामं स्वेच्छया विनैव ममानुमतिं पूर्णपात्रवृत्त्या पूर्णपात्रप्रकारेण मम हृदयं च जीवितं च स्वीकर्तुं प्रभवति यथेष्टविनियोगार्हं कर्तुमीष्टे । पूर्णपात्रं नाम प्रियनिवेदकेन बलादाकृष्य गृह्यमाणमलंकारवस्त्रादिकं कथ्यते । प्रागेव हृदयं जीवितं च तदधीनमेव वर्तत इति तन्मया देयम् । ततोऽधिकं नास्ति किमिदानीं दातव्यमित्याशयः । एतद्युक्तोत्तरप्रदानात्प्रगमनं नामाङ्गमुक्तम् । यथा—‘युक्तोत्तरं प्रगमनम्’ इति ॥१॥ लवङ्गिका । प्रतीच्छितः खलु नः प्रियसख्यायं प्रसादः । अयमेव महान्प्रसादो यत्प्रियसख्यधीने तन्मनोजीविते इति किमतः परं श्लाघनीय- मित्यर्थः ॥ मदयन्तिका । जानाति महानुभावोऽयं जनो रमणीयं मन्त्रयितुम् । रमणीयं मनोगताभिप्रायप्रकटनं बाह्योपचारनैपुण्यप्रदर्शनं यथा भवति तथा मनो- हरम् ॥ मालती । किं नाम मकरन्देनोद्वेगकारणं श्रुतं भविष्यति । माधवस्येति शेषः ॥ प्रविश्येत्यादि । ज्यायाञ्ज्येष्ठः । परमेश्वरेनानतिक्रमणीयशासनेन राज्ञा परं विश्वासमस्मदीयं सर्वस्वम् । तस्य यथेष्टविनियोगार्हं तदीयमास्माकमित्यन्योन्यस्य निरतिशयं मनःसंमेलनं प्रकटयतेत्यर्थः । प्रतिपादिता दत्ता । संभावयावः । प्रमोदेन बहुमन्यावह इत्यर्थः । इदं च प्रस्तुतप्राप्तिविरोधान्निरोधो नामाङ्गम् । यथा— 'हितरोधो निरोधः स्याद्' इति ॥ मकरन्दः ॥ इयं सेति । या त्वयोद्वेगका-

चतुर्थोऽङ्कः । ९९ (मालतीमाधवौ वैवर्ण्यं नाटयतः ।) मदयन्तिका—(सहर्षं मालतीमाश्लिष्य ।) सैहि मालदि, तुमं खु एक्कणअरणिवासेण पंसुकीळणादो पहुदि पिअसही भइणी अ संपदं उण अह्माणं घरस्स मण्डनं जादासि । कामन्दकी—वत्से मदयन्तिके, वर्धसे भ्रातुर्माालतीलाभेन । मदयन्तिका—तुह्माणं आसिसाणं पसादेण । सहि लवङ्गिए, भरिआ णो मणोरहा तुह्माणं लाहेण । लवङ्गिका—सैहि, अह्माणं वि एदं मन्तिदव्वम् । मदयन्तिका—सैहि, बुद्धरक्खिदे, एहि दाव । महोसवं संभा- वेह्म । (इत्युत्तिष्ठतः ।) लवङ्गिका—(जनान्तिकम् ।) भैअवदि, जह हिअअभरिउव- १. सखि मालति, त्वं खल्वेकनगरनिवासेन पांसुक्रीडनात्प्रभृति प्रियसखी भगिनी च सांप्रतं पुनरस्माकं गृहस्य मण्डनं जातासि । २. युष्माकमाशिषां प्रसादेन । सखि लवङ्गिके भरिता नो मनोरथा युष्माकं लाभेन । ३. सखि, अस्माकमप्येतन्मन्त्रयितव्यम् । ४. सखि बुद्धरक्षिते, एहि तावत् । महोत्सवं संभावयावः । ५. भगवति, यथा हृदयभरितोद्गमद्विस्रंस्यानन्दसुन्दरघूर्णितधीरपर्यन्त- रिणी वार्ता श्रुता सेवेयमित्यर्थः । वैवर्ण्यं विवर्णभावमप्रतिसमाधेयविपत्प्राप्तिज- निततापहेतुकं सात्त्विकभावरूपम् । यदाह—'वैवर्ण्यं वर्णभेदः स्यात्तापशङ्काभया- दिभिः' इति ॥ मदयन्तिका । सखि मालति, स्वं खल्वेकनगरनिवासेन पांसु- क्रीडनात्प्रभृति प्रियसखी भगिनी च सांप्रतं पुनर्भ्रातृभार्यात्वेनास्माकं गृहस्य मण्डनं जातासि ॥ कामन्दकी । वर्धस इति सोपहासेयमुक्तिः ॥ मदयन्तिका । युष्माकमाशिषां प्रसादेन । केवलं भवदाशीर्वादान्मालतीलाभो न तु दंपत्योरन्यो- न्यानुरागातिशयादित्याशयः । सखि लवङ्गिके, भरिताः संपूर्णा मनोरथाः । युष्माकं लाभेन सपरिजनाया एव मालत्या लाभाद्युष्माकमिति बहुलम् ॥ लव- ङ्गिका। सखि, अस्माकमप्येतन्मन्त्रयितव्यम् । पूर्णा नो मनोरथा युष्माकं सदृश- श्लाघ्यसंबन्धानां लाभेनैवेत्यस्माभिरपि वक्तव्यमित्यर्थः । अथ च युष्माकं सपरि- जनाया भवत्या मकरन्दप्राप्तिरूपेण भाविना लाभेनास्माकं पूर्णा मनोरथा भवितार इत्यस्माभिरेवैतन्मन्त्रयितव्यम्, न तु त्वया सपरिजनमालतीलाभस्य; भवत्संक- ल्पमात्रस्य निश्चितत्वादित्यपि प्रतीतिः ॥ मदयन्तिका । सखि बुद्धरक्षिते एहि तावत् । महोत्सवं संभावयावः ॥ लवङ्गिका । यथा हृदये भरितौ पूर्णावत १० मालतीमा०

त् प्रेमोद्भेदस्तिमितललितं किञ्चिदाकुञ्चितभ्रूः । अन्तर्मोदानुभवमसृणं स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ॥" The text has स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म. In this scan, it looks like स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म.

Line 10: व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ॥ २ ॥

Line 11: मनोहराः पर्यस्यन्ते मदयन्तिकामकरन्दयोर्दलितनीलोत्पलमांसलच्छवयो दृष्टि-

Line 12: संभेदाः, तथा मन्ये मनोरथनिर्वृत्तसमागमावेताविति ।

Line 13: एवोद्गमन्तौ यौ विस्मयानन्दौ ताभ्यां सुन्दरं यथा स्यात्तथा घूर्णिता आमिता धीरा

Line 14: आकारगोपनार्थमवलम्बितधैर्याः पर्यन्तेऽपाङ्गदेशे मनोहराश्च पर्यस्यन्ते परितः क्षि-

Line 15: प्यन्तेऽलसवलितादिप्रकारवैचित्र्येण प्रवर्तन्ते । मदयन्तिकामकरन्दयोर्दलितनीलो- Wait, does it have space before

चतुर्थोऽङ्कः । १०१ पुरुषः—वत्से मदयन्तिके, इत इतः । मदयन्तिका—(अपवार्य।) सहि बुद्धरक्खिदे, अवि पुणो दीसइ एसो जीविदप्पदाई पुण्डरीअलोअणो । बुद्धरक्षिता—जइ देवं अणुऊलइस्यदि । ( इति निष्क्रान्ता ) माधवः—(अपवार्य ।) चिरादाशातन्तुस्त्रुटतु बिसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिर्व्याधिर्निरवधिरिदानीं प्रसरतु । प्रतिष्ठामव्याजं व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा विधिः स्थैर्यं धत्तां भवतु कृतकृत्यश्च मदनः ॥ ३ ॥ अथवा । समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः । १. सखि बुद्धरक्षिते, अपि पुनर्द्रक्ष्यत एष जीवितप्रदायी पुण्डरीक- लोचनः । २. यदि दैवमनुकूलयिष्यति । इति व्याचक्षते । अचिरमिति दर्शनक्रियाविशेषणम् ॥२॥ मदयन्तिका। सखि बुद्धरक्षिते, अपि पुनर्द्रक्ष्यत एष जीवितप्रदायी पुण्डरीकलोचनः । अपि पुनरित्यु- त्सुक्यातिशयो द्योत्यते ॥ बुद्धरक्षिता । यदि दैवमनुकूलयिष्यति । अथ माधवः समधिगतमालतीप्रदाननिश्चयो नैराश्यसंजातमुद्वेगातिशयं विवृण्वन्नाह—चिरा- दिति । चिरादनुवृत्तो बिसिनीसूत्रवन्मृणालतन्तुवद्भिदुरः स्वयमेव भिद्यमान आ- शातन्तुस्तत्प्राप्त्याशैव तन्तुरिदानीं त्रुटतु छिन्नो भवतु । प्रियतमासमागमाशा दुर्बलैवैयन्तं कालमनुवृत्ता सेदानीं छिद्येत्यर्थः । तथेदानीं महानाधिर्मानसी व्यथा स एव व्याधिर्निरवधिनिरवसरः प्रसरतु । मालतीप्राप्तिलक्षणमवधिं प्रतीक्ष्य क- थंचिदाधिः सोढ इदानीं तस्यावघेरभावनिश्चयान्निर्मर्यादो विजृम्भतामित्यर्थः । तथा पारिप्लवस्य चित्तचाञ्चल्यस्यारतिरूपस्य धुरोत्कर्षो मय्यव्याजं निष्कपटम् । विश्रम्भे- णेति यावत् । प्रतिष्ठां स्थितिं व्रजतु । मालतीप्राप्त्याशया आलम्बनभूताया अप- गमाद्वात्याक्षिप्ततूलवदप्रतिष्ठां प्राप्नोत्वित्यर्थः । तथा विधिः स्थैर्यं धत्ताम् । मदनश्च कृतकृत्यो भवतु । उभाभ्यामपि कर्तव्यस्य महतः प्रयोजनस्य महता प्रयत्नेन निर्वर्तितत्वादित्यर्थः । जीवनमितःपरं क्षणमात्रमपि दुर्लभमिति भावः । एकस्मि- न्कार्येऽनेककारणसमुच्चयात्समुच्चयालंकारः ॥ ३ ॥ अथवेति । स्वयमेव स्वा- त्मानं समाश्वासयति—समानेति । समानप्रेमाणं तुल्यानुरागमसुलभं पराधीन- त्वेन दुष्प्रापं जनं प्रार्थितवतो मम विधौ वामारम्भे वक्रोद्योग एषा परिणतिरिदं

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page in Unicode Devanagari:

१०२ · मालतीमाधवे तथाप्यस्मिन्दानश्रवणसमयेऽस्याः प्रविगल- त्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम् ॥ ४ ॥ कामन्दकी—(स्वगतम् ।) एवं दुर्मनायमानः पीडयति मां वत्सो माधवो वत्सा मालती च । दुष्करं निराशा प्राणितीति । (प्रकाशम् ।) वत्स माधव, पृच्छामि तावदायुष्मन्, त्वाम् । अथ किं भवानमंस्त यथा भूरिवसुरेव मालतीमस्मभ्यं दास्यतीति । माधवः—(सलज्जम् ।) नहि नहि । कामन्दकी—न तर्हि प्रागवस्थाया भूरिवसुः परिहीयते । मकरन्दः—दत्तपूर्वेत्याशङ्क्यते । विपत्तिरूपा दशा समुचितैव । ततो न मया वैक्लव्यमङ्गीकार्यमित्येव यद्यपि हृदयं व्यवस्थापयामि तथाप्यस्मिन्दानश्रवणसमये नन्दनाय राज्ञा

कामन्दकी—जानामि तां वार्ताम् । इदं तावत्प्रसिद्धमेव यथा नन्दनाय मालतीं प्रार्थयमानं भूरिवसुर्नृपतिमुक्तवान् 'प्रभवति निज- कन्यकाजनस्य महाराजः' इति । मकरन्दः—अस्त्येतत् । कामन्दकी—अद्य च राज्ञा स्वयमेव मालती दत्तेति संप्रत्येव पुरुषेणावेदितम् । तद्वत्स, वाक्प्रतिष्ठानि देहिनां व्यवहारतन्त्राणि वाचि पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः सर्वथा जनानामायतन्ते । सा च भूरिवसोर्वागनृतात्मिकैव । न खलु महाराजस्य निजकन्यका मा- लती । कन्यकाप्रदाने च नृपतयः प्रमाणमिति नैवंविधो धर्माचारस- मयः । तस्मादवस्थितमेवैतत् । कथं च । मामनवधानां मन्यसे पश्य । मित्यर्थः ॥ कामन्दकी—जानामीति । अस्त्येवैषा वार्ता । तथापि मालतीं दत्तवतो राज्ञः परस्वप्रतिपादनेऽधिकाराभावादधिकारवता च पित्रा मनःपूर्वक- मदत्तत्वादिदानीमपि पूर्ववदाशास्त्येवेति नैतावता भेतव्यमित्यर्थः । कथं पित्रा निश्चितं न दत्तेत्याशङ्क्य तद्वचनपर्यालोचनयापि वरीतुं तावदस्त्येषा प्रसिद्धिरि- त्याह—इदं तावदिति ॥ मकरन्दः । अस्त्येतत् । मयापि श्रुतमित्यर्थः । अद्यतनोऽपि वृत्तान्तो राज्ञा स्वयमेव मालती दत्ता न तु पित्रा तत्प्रदानाधि- कारिणेत्येवंरूपः श्रुत एवेत्याह ॥ कामन्दकी—अद्य चेति । ननु यद्यपि स्वयमेवाद्य राज्ञा दत्ता न भूरिवसुना तथापि पूर्वमेव प्रभवतीत्यादिवाक्येन तस्या- प्यनुमतिः प्रतीयत इत्याशङ्क्य तद्वचनस्य चलात्मकतया वञ्चनार्थं प्रयुक्तत्वान्न तेन व्यवहारशुद्धिरिति वक्तुं प्रथमं लोकव्यवहारस्य प्रमाणत्वं दर्शयति—तद्व- त्सेति । देहिनां व्यवहाररूपाणि तन्त्राणि कुटुम्बकृत्यानि । 'तन्त्रं कुटुम्बकृत्ये स्यात्' इति हलायुधः । वाचि प्रतिष्ठा स्थितिर्येषां तानि । वचनमात्रनिबन्धना- नीत्यर्थः । पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः 'सत्यं वदेन्नानृतं वदेत्' इत्यादयः शास्त्रीया मर्यादा वाच्येवायतन्ते वागायता एव भवन्ति । वाङ्मूल एव सर्वोऽपि शुभाशुभहे- तुर्व्यवहार इत्यर्थः । इयं तु भूरिवसोर्वाक्छलात्मिका न तु शुद्धेत्याह—सा चेति । अनृतात्मिकैवोपचारोक्तिचातुर्येणापाततः सत्यवत्प्रतिभासेऽपि विचार्यमाणे पर- मार्थदृष्ट्या मिथ्याभूतैव । कुत इत्यत आह—न खल्विति । ईश्वरत्वात्तस्य परकीय- कन्यकास्वपि स्वातन्त्र्यमस्तीत्यत आह—कन्यकेति । नृपतयः प्रमाणं परिच्छे- त्तारः । स्वतन्त्रकर्तार इति यावत् । इत्येवंविधो धर्माचारो धार्मिकाणामाचारस्तस्य समयस्तत्प्रवर्तकं शास्त्रम् । क्वचिदपि न दृष्टमिति शेषः । तस्मात्पित्रा चाप्रदानाद्रा- ज्ञानधिकाराद्राजकर्तृकप्रदानं लोकशास्त्रविरुद्धमित्येतदवस्थितमित्याह—तस्मा- दिति । तदस्या वार्तायाः पसशप्रायकत्वेन नैतावता नैराश्यं भावनीयमित्या- शयः । किंच मयि जीवन्त्यामपि कथं भवद्व्यतिरिक्तगामिनी स्यादिति विश्वा- सजननार्थं साहंकारमाह—कथं चेति । अप्रमत्तैवाहं भवत्संघटने वर्ते ।

१०४ मालतीमाधवे मा वा सपत्नेष्वपि नाम तद्भू- त्पापं यदस्या त्वयि वा विशङ्क्यम् । तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥ ५ ॥ मकरन्दः—सर्वं सुष्ठु युज्यमानमादिश्यते युष्माभिः । अपि च । दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिञ्छिशुजने भवत्याः संसाराद्विरतमपि चित्तं द्रवयति । ततश्च प्रव्रज्यासमयसुलभाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्नः प्रभवति पुनर्देवमपरम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये ।) भअवइ, कामन्दइ, एसा भट्टिणी विण्णावेदि जहा मालदिं घेत्तूण तुरिअं आअच्छेत्ति । कामन्दकी—वत्से, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । (सर्वा उत्थाय परिक्रामन्ति ।) १. भगवति कामन्दकि, एषा भर्त्री विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति । तन्नानिष्टमाशङ्कनीयमित्यर्थः । तदेवाह—मा वामिति । अस्यां मयि च यत्पाप- मनिष्टं विशङ्क्यं युवाभ्यामन्योन्यमस्मदादिभिश्च ‘प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि’ इति नीत्या प्रेमवशादस्थानेऽप्यनिष्टशङ्किभिराशङ्कनीयं तद्द्वां युवयोः सपत्नेष्वपि माभूत् अनिष्टं हि शत्रुगामित्वेनेष्यते । इदं तु तेष्वपि नापेक्षितुं युक्तमित्यवस्था- दौस्थ्यातिशयोक्तिः । तस्मात्सर्वथान्ततो गत्वा प्राणव्ययेनापि भवत्सङ्गमनाय यत्नो मया विधेयः । कार्य इत्यर्थः । इयं च यत्नाख्या द्वितीयावस्था । यथा— ‘अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति । परं त्वौत्सुक्यगमनं स यत्न इति कथ्यते ॥’ इति ॥ ५ ॥ मकरन्दः । अपि चेत्यादि । संसाराद्विरतं राग- द्वेषवासनाविवर्जितमपि चित्तं द्रवयति कृपार्द्रं करोति । दयेति । दयाऽनुकम्पा, स्नेहः प्रेमाख्यो भावः । अतो दयास्नेहपरवशत्वात्तवदन्तःकरणस्य प्रव्रज्यासमये संन्याससंप्रदाये सुलभो योऽष्टाङ्गयोगाभ्यासादिराचारस्तस्य विमुखो विरोधी । अयं यत्नः प्रसक्तो बलादापतितः । अपरं पुनरितःपरं तु दैवमनयोर्भागधेयं प्रभ- वति । त्वया तु यावत्कर्तव्यं तावत्क्रियत इत्यर्थः । इदं चानुनयरूपं पर्युपासनं नामाङ्गम् । यथा—‘अनुनीतिः पर्युपास्तिः’ इति ॥ ६ ॥ नेपथ्ये । भगवति कामन्दकि, एषा देवी विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति ॥

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (मालतीमाधवौ सकरुणानुरागमवलोकयतः ।) माधवः—कष्टम्, एतावती हि माधवस्य मालत्या समं लोक- यात्रा । अहो नु खलु भोः, सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः प्रविशिनष्टि विधिर्मनसो रुजम् ॥ ७ ॥ मालती—(अपवार्य १) महाणुहाव, लोअणानन्दअर, एत्तिअ दिट्ठोसि । लवङ्गिका—२हेद्धि । सरीरसंसअं एव णो पिअसहीए आरो- विदा अमच्चेण । मालती—३परिणदं दाणिं जीवतिण्हाए फलम् । णिव्वूढं अ णिकरुणदाए तादस्स कावालिअत्तणं । परिणिट्ठिदो देवहदअस्स- १. महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । २. हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसख्यारोपितामात्येन । ३. परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया मालतीमाधवौ सकरुणं परस्परानिष्टशङ्कया सानुरागमन्योन्यभावाधिगमेना- वलोकयतः ॥ माधवः । माधवस्य दुःखैकभाजनस्य ममेत्यर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यता । मालत्या समं लोकयात्रा दर्शनसंलापादिरूपोऽनुरक्तजनव्यवहार एता- वतीयत्त्वेन परिसमाप्ता । तदेतत्कष्टमित्यर्थः । अहो आश्चर्ये । नु वितर्के । खलु प्रसिद्धौ । भोः संबोधने । हे हृदय, आश्चर्यं खलु विधेर्दुर्विलसितमिति वितर्क- यामीत्यर्थः । तदेव दुर्विलसितमाह—सुहृदिति । असौ विधिः प्रथमं सुहृ- न्मित्रमिवैकरसां तदेकस्वभावां प्रकारान्तरशून्यामनुकूलतां प्रस्तुतकार्यानुगुण्यं प्रकटीकृत्य पुनः स एवाकाण्डेऽनवसरं यद्विवर्तनं विरुद्धप्रवृत्तिः प्रातिकूल्येन व्यवहारणं तेन दारुणो विधिः । मनोरुजं चित्तरोगं प्रविशिनष्टि । प्रयोजनं विघ- टय्याधिमात्रमवशेषयतीत्यर्थः । विधिनिन्दया विषादो व्यज्यते ॥ ७ ॥ मालती । महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । न पुनर्दृश्यसे मम जीवनाभावा- दित्याशयः । लोचनयोरेवानन्दकरस्त्वया कृतः । मनसस्तु महती व्यथैव संपादिते- त्यस्य ध्वनिः । इदं च प्रत्यक्षनिष्ठुरत्वाद्बज्रं नामाङ्गम् । यथा—'प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्' इति । लवङ्गिका । हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसखी समारोपि- तामात्येन । तदिदानीं भगवति,त्वमेव गुरुजनस्पृहां विहाय मालतीप्राणत्राणे त्वरितं

[Page Header] १०६ मालतीमाधवे

दाळुणसमारम्भपरिणामो । ता कं वा उवालभामि मन्दभाइणी । कं वा असरणा सरणं पडिवज्जामि । लवङ्गिका—सहि इदो इदो । (परिक्रामति ।) माधवः—(स्वगतम् ।) नूनमाश्वासनमात्रमेतन्माधवस्य सहजस्ने- हमात्रकातरा भगवती करोति । (सोद्वेगम् ।) हन्त, सर्वथा संशयित- जन्मसाफल्यः संवृत्तोऽस्मि । तत्किं कर्तव्यम् । (विचिन्त्य ।) न खलु महामांसविक्रयादन्यदुपायन्तरं पश्यामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य मकरन्द, अपि भवानुत्कण्ठते मदयन्तिकायाम् । मकरन्दः—अथ किम् । तन्मे मनः क्षिपति यत्सरसप्रहार- मालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया ।

तातस्य कापालिकत्वम् । परिनिष्ठितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । तत्कं वोपालभे मन्दभागिनी । कं वाशरणा शरणं प्रतिपद्ये । १. सखि, इत इतः ।

यतस्वेत्याशयः ॥ मालती । परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया तातस्य कापालिकत्वम् । कापालिक एव परं स्त्रीबालादिवधे निष्क- रुणः । तेन पञ्चमाङ्ककृत्यं च किंचित्सूचितम् । परिनिष्ठितः परिसमाप्तिं गमितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । कमुपालभे मन्दभाग्या । कं वाशरणा श- रणं प्रतिपद्ये । अनेन माधवं कामन्दकीं च प्रति कथं युवयोः सतोरप्यहमीदृशीं दशामनुभवामीति तदुपक्रम्यतां यथोचितं प्रयत्न इति सूच्यते । एतत्सूचनार्थ- मेवाचीरयापि मालत्या माधवसंनिधानेऽपि निष्कृपीभूयाक्रन्दितमिति मन्तव्यम् ॥ लवङ्गिका । सखि, इत इतः । आगम्यतामिति शेषः ॥ माधवः । नून- मिति । कथं वा राजनि प्रतिपक्षे तद्विरोधेन भगवती कार्यं निष्पादयेत् । तदस्या वचनमाश्वासनार्थमेवेत्यर्थः । संशयितं जन्मसाफल्यं मालतीप्राप्तिलक्षणं यस्य तादृशः संवृत्तोऽस्मि । अत्र मालतीप्राप्तिरेव जीवितसाफल्यमित्यनेन तदनु- रागतद्गुणातिशयप्रख्यापनात्सातिशयवचनरूपं पुष्पं नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'पुष्पं सातिशयं वचः' इति । इदानीं जात्यनुचितेनापि क्षिप्रफलप्रदेन बाह्यागमप्रसिद्धेन साहसिकजनकृत्येन महामांसविक्रयेणापि प्रयोजनं साधनीयमिति विचिन्त्य नि- र्धारयति—न खल्विति । महामांसं पुरुषमांसम् । इयमपि द्वितीयावस्था द्रष्टव्या । वयस्येति । अपि प्रश्ने । उत्कण्ठत उत्सुको भवति ॥ मकरन्दः । अथ किम् । बाढमुत्कण्ठितोऽहमित्यर्थः । तदेवाह—तदिति । सरसप्रहारं सशो- णितशार्दूलकरजक्षतं मामालोक्याविचारितविगलत्कुचावरणांशुका । अनेन तात्का-

चतुर्थोऽङ्कः । १०४

त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलोलदृष्टि- आश्लिष्टवत्यमृतसंवलितैरिवाङ्गैः ॥ ८ ॥ माधवः—न दुर्लभा बुद्धरक्षितायाः प्रियसखी । अपि च । प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम् । तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तस्नेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ॥ ९ ॥ तदुत्तिष्ठ । वरदासिन्धुसंभेदमवगाह्य नगरीमेव प्रविशावः । (उत्थाय परिक्रामतः ।) मकरन्दः—अयमसौ महानद्योर्व्यतिकरः । य एषः जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः परिगततटभूमिः स्नातमात्रोत्थिताभिः ।

लिकी तस्याः कान्तिरुक्ता । त्रस्तो य एकहायनकुरङ्गस्तस्येव विलोला दृष्टिर्यस्याः सा

१०८ · मालतीमाधवे रुचिरकनककुम्भश्रीमदाभोगतुङ्ग स्तनविनिहितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः ॥ १० ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे चतुर्थोऽङ्कः । तमत्यन्तसंश्लिष्टं यद्वस्त्रं तेन व्यक्ताः सम्यग्विभाव्यमाना निम्नोन्नतप्रदेशा नाभि- मध्यकुचमण्डलनितम्बजघनाद्यवयवसंनिवेशा यासां ताः तथा रमणीयकाञ्चन- कलशकान्तिमन्त आभोगेन परिपूर्णतया तुङ्गाश्च ये स्तनास्तत्र विनिहितानि न्यस्तानि हस्तस्वस्तिकानि व्यस्तसंकुचितस्वस्तिकाकारहस्तयुगलानि यासां ताभिरिति तत्क्षणस्नातोत्थितवधूस्वभावोक्तिः । अथ च ज्ञानार्थमागताभिर्वधूभि- रित्यनेन नानाजातिनगराङ्गनाप्रतीतेर्वर्णसंहारो नाम प्रतिमुखसंधेरङ्गमिति द्रष्ट- व्यम् । यथा 'वर्णसंहार इत्युक्तो नानाजातिसमागमः' इति ॥ १० ॥ विचित्रव्यञ्जनाप्राणा श्लाघ्यशब्दार्थबन्धुराः । जयन्त्यभिनवोल्लासा भवभूतिकवेर्गिरः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां चतुर्थाङ्कविवरणम् ॥

पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन भीषणोज्ज्वलवेषा कपालकुण्डला ।) कपालकुण्डला— षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभिः साधकैर्मृग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः ॥ १ ॥ पञ्चबाणसुहृद्वैरिवामवामेतराङ्गकम् । वीरशृङ्गारयोरैक्यं हृदि स्फुरतु तन्महः ॥ अथ पूर्वाङ्कसूचितमहामांसविक्रयोपयोगिवृत्तान्तं सूचयितुमेकपात्रप्रयोज्यं शुद्ध- विष्कम्भमारभते—तत इति । एकेनापि मध्यपात्रेण शुद्धविष्कम्भो भवेदेव । यथाह—'शुद्धोऽनेकेन वैकेन मध्यपात्रेण योजितः' इति । आकाशयानेनेति योगि- नीत्वेन खेचरगमनादिसिद्धिसंपत्तेः । भीषणो भयंकर उज्ज्वलो दीप्तश्च वेष

इयमिदानीमहम् नित्यं न्यस्तषडङ्गचक्रनिहितं हृत्पद्ममध्योदितं पश्यन्ती शिवरूपिणं लयवशादात्मानमभ्यागता । नाडीनामुदयक्रमेण जगतः पञ्चामृताकर्षणा- दप्राप्तोत्पतनश्रमा विघटयन्त्यग्रेनभोऽम्भोमुचः ॥ २ ॥ उद्वृत्तस्खलितकपालकण्ठमाला- संघट्टक्वणितकरालकिंकिणीकः । पर्याप्तं मयि रमणीयडामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः ॥ ३ ॥ सप्त पद्मानि चक्रस्थानि प्रचक्षते ॥' इति । नाडीचक्रात्मककमलानां नाड्य एव दलानि । अनेन चाङ्गुष्ठपरिमाणो वा जीव इति तन्मतम् । तद्विदां तादृगात्म- स्वरूपदर्शिनां योगिनां हृदि विनिहितं रूपं यस्य सः । तथाविधः सन्सिद्धिदो भुक्तिमुक्तिप्रदः । अविचलितमनोभिर्विषयान्तरपरित्यागेन स्वैकतानमनस्कैः सा- धकैः स्वोपासकैर्योगिभिर्मृग्यमाणोऽन्विष्यमाण इति । अत्र नाडीचक्रादिपदानां केवलयोगशास्त्रप्रसिद्धत्वादप्रतीतत्वमपि स्वात्मविमर्शने न दुष्टत्वं किंतु गुणत्वमेवे- त्याहुः ॥ १ ॥ इयमित्यादि । नित्यमिति । नित्यं प्रतिदिनं जपोपक्रमसमये- ऽनुष्ठेयमन्त्राङ्गत्वेन यन्न्यस्तं तत्तत्स्थानेषु 'हृदयाय नमः, शिरसे स्वाहा' इत्यादि षडङ्गन्यासप्रकारेण विन्यस्तं षडङ्गानां हृदयशिरःशिखाकवचनेत्रास्त्राणां चक्रं स- ङ्घस्तत्र निहितस्तन्मध्यगतत्वेन ध्यातः । 'मां कोऽपि मन्त्राधिदेवतात्मकत्वेनात्मानं ध्यात्वा मन्त्रमनुतिष्ठेत्' इत्यागमः । अत एव हृत्पद्मस्य हृदयकमलस्य मध्य उदितं प्रकाशमानं शिवरूपिणमात्मानं पश्यन्ती । इयमहं लयवशादूर्ध्वमाकृष्टस्य वायो- स्तेषु तेषु नाडीनिवेशेषु वृत्तिनिरोधो गगनगमनहेतुभूतो योगशास्त्रप्रसिद्धो लयः । तद्वशाद्धेतोर्नाडीनां पार्थिवाप्याग्नेयवायव्यनाभसाख्यानां पञ्चभूतप्रकृतिकानां ना- डीविशेषाणामुदयसाम्यावस्थातिरोधानक्रमेण तत्तद्गतांशार्कर्षणसाधनेन जगतो जङ्गमस्य जन्तुवर्गस्य यान्यारम्भकाणि पञ्चामृतानि न म्रियन्ते नात्यन्तं विनश्यन्ति कार्यकारणरूपेण सर्वदावस्थानादित्यमृतानि पञ्चमहाभूतानि तेषामाकर्षणात् । यद्वा--'विट् च मूत्रमसृङ्मज्जा शुक्रं पञ्चामृतं स्मृतम्' इति । तेषामाकर्ष- णादप्राप्तोत्पतनश्रमानुत्पन्नाकाशोड्डयनप्रयासा सत्यत एवाग्रेनभो नभसोऽग्रे- ऽम्भोमुचो मेघान्विघटयन्त्यपसारयन्तीदानीमभ्यागता । उद्देश्यं करालायतन- प्राप्तेत्यर्थः ॥ २ ॥ उद्वृत्तेति । उद्वृत्तोर्ध्वं विक्षिप्ता ततः स्खलिता च या कपालैरेव ग्रथिता कण्ठमाला ग्रीवालंकारस्तत्र संघट्टः कपालानां परस्पराभिघात- स्तेन क्वणिताः संजातक्वणाः । शब्दायमाना इति यावत् । कराला दन्तुराः किं- किण्यः कण्ठमालास्थापिताः क्षुद्रघण्टिका यत्र सः । गगनतलप्रयाणवेगो मयि पर्याप्तं परिपूर्णं रमणीयं मनोहरं डामरत्वमौद्धत्यं संधत्ते । संपादयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

पञ्चमोऽङ्कः । १११ तथा हि । विष्वग्वृत्तिर्जटानां प्रचलति निबिडग्रन्थिबन्धोऽपि भारः संस्कारक्वाणदीर्घं पटु रटति कृतावृत्ति खट्वाङ्गघण्टा । ऊर्ध्वं धूनोति वायुर्विवृतशवशिरःश्रेणिकुञ्जेषु गुञ्ज- न्रुत्तालः किंकिणीनामनवरतरणत्कारहेतुः पताकाम् ॥ ४ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इदं च पुराणनिम्बतैलाक्तपरिभृज्यमानरसो- नकरसगन्धिभिश्चिताधूमैरधस्ताद्विभावितस्य श्मशानवाटस्य नेदीयः करालायतनम् । यत्र पर्यवसितमन्त्रसाधनस्यास्मद्गुरोरघोरघण्टस्याज्ञया सविशेषमद्य मया पूजासंभारः संनिधापनीयः । कथितं हि मे गु- रुणा—'वत्से कपालकुण्डले, भगवत्याः करालाया यन्मया प्रागुपया- चितं स्त्रीरत्नमुपहर्तव्यम्, तदत्रैव नगरे विदितमास्ते' इति । (सकौतुक

" or "विकेतेति"? Wait, let's look very closely at line 30: 'वि', then 'के' with a tiny dot or smudge, then 'ते', 'ति'. It definitely looks like "विकेतेति" or "विक्रेतेति". In scholarly transcription, if it's "विक्रेतेति", usually people transcribe what is intended or what is printed. Here it's a clear misprint "विकेतेति" or broken type for "विक्रेतेति". Let's look at the prompt: "transcribe the text... pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Usually exact transcription of text as printed, but let's check if it's really 'विक्रेतेति': wait, there is a tiny protrusion on the left of the vertical bar, it might just be a lightly inked 'क्र'. Let's write "विक्रेतेति".

Line 31: यावत् । 'पण व्यवहारे स्तुतौ च' इति धातोस्तृचि रूपं पणयितेति । तत्किमनेन ।

Line 32: अयमपि स्वकृत्यं निर्वर्तयतु । अहमपि मदिष्टं संपाद्यामीत्यर्थः । गुर्वाज्ञानुष्ठानस्य Wait, "संपादयामीत्यर्थः" or "संपाद्यामीत्यर्थः"? Look at: 'सं', 'पा', 'द', 'या', 'मी', 'त्य', 'र्थः'। Wait,

पञ्चमोऽङ्कः । ११३

वात्यासंवेगविष्वक्विततवलयितस्फीतधूम्याप्रकाशं प्रारम्भेऽपि त्रियामा तरुणयति निजं नीलिमानं वनेषु ॥६॥ ( इति निष्क्रान्ता । ) इति शुद्धविष्कम्भः । ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो माधवः । ) माधवः— ( साशंसम् । ) प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । समाना वियत्तटाः । तमोवल्लरीभिरन्धकारलताभिस्तापिच्छगुच्छावलिभिरिव तमालस्तबकपंक्तिभिरिव व्रियन्त आच्छाद्यन्ते । तथा पृथिवीप्रान्तवृत्त्या परितः पर्यन्तदेशनिमज्जनक्रमेण नूतने प्रलयतया कलुषे पयसि मज्जतीव । अन्धकारा- वृता पयोराशिनिमग्नेवेत्युत्प्रेक्षते । तथा त्रियामा रात्रिः प्रारम्भे स्वप्रवेशसम

११४ मालतीमाधवे यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ७ ॥ अपि च । पैति क्षालितोऽपि सन् । स एव कविभिः सर्वैर्माञ्जिष्ठो राग उच्यते ॥' अयमेव च श्रेष्ठो रागः । यथाह - 'श्रेष्ठो माञ्जिष्ठरागः स्यान्नीलीरागस्तु मध्यमः । कुसु- म्भरागः कविभिरधमः परिकीर्तितः ॥' इति । स्थिरोऽप्यशोभनो नीलीरागः । आपातरमणीयः कुसुम्भरागः क्षणिकः । निसर्गमधुराः स्वभावरमणीया मुग्धदृ- शस्तस्यास्तास्तास्तथानुभूताः केवलमनुभवैकसारश्रेष्ठाः कटाक्षविक्षेपभ्रूकर्मगा- त्रवलनप्रभृतयः शृङ्गारानुगुणा गात्रारम्भाः यथा - 'लीला विलासो विच्छित्तिर्वि- भ्रमः किलिकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोकललिते तथा ॥

पञ्चमोऽङ्कः । ११५ अतिमुक्तकग्रथितकेसरावली- सतताधिवाससुभगार्पितस्तनम् । अपि कण्ठजाहविनिवेशिताननः प्रियया तदङ्गपरिवृत्तिमाप्नुयाम् ॥ ८ ॥ अथवा दूरे तावदेतत् । इदमेव तावत्प्रार्थये । संभूयेव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यत्रालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । इति । ‘उपायापायचिन्ताभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवा । नायकस्य कथामध्ये तत्समानस्य वा कथा । अफलोदयसंबन्धा सा पताकेति कीर्तिता’ इति संक्षेपः । इदानीं सर्वास्वपि चेष्टासु श्रेष्ठामाश्लेषरूपामेव चेष्टां प्रार्थयते—अतिमुक्तकेति । अतिमुक्तकैर्वासन्तिकाकुसुमैः । ‘अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवीलता’ इत्यमरः । अन्तरान्तरा निवेशितैर्ग्रथिता या केसरावली बकुलकुसुमप्रचुरा माला तस्याः सतताधिवासेन सुभगार्पितौ स्तनौ मदीयोरसि निवेशितौ स्तनौ यस्मि- न्कर्मणि तदिति क्रियाविशेषणम् । प्रियया कण्ठजाहे मदीयग्रीवामूले । ‘तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ’ इति कर्णादित्वात्कण्ठशब्दान्मूले जाहच्प्रत्ययः । तत्र विनिवेशितं स्वकीयमाननं यस्य सोऽहम् । आलिङ्गनसमये स्त्रीणां मुग्धानां स्वभावोऽयं यत्प्रियकण्ठमूले स्वशिरो भुग्नं निदधत इति तदङ्गेन मदङ्गस्य परिवृत्तिं विनिमयं प्राप्नुयाम् । आलिङ्गनवशात्तदङ्गं मदधीनं मदङ्गं च तदधीनं भवेदित्यर्थः । परिवृत्तिरेवालंकारः । केचित् । ‘अविमुक्तक-’ इति प- ठित्वा ‘अविमुक्तका अनुज्झिता कदाचिदपि मया ग्रथितत्वेनादराद् या केसरावली’ति व्याचक्षते ॥ ८ ॥ अथवेति । ‘मनोरथानामगतिर्न विद्यते’ इति नीत्या केवलं प्रार्थ्यते । अतिदुर्लभत्वान्न संभाव्यते । इदं तु संभाव्यत इति प्रथमं तदेव प्रार्थये । किं तदित्यत आह—संभूयेति । यत्र प्रियतामुख आलोकपथावतारिणि दृष्टिमार्गे निपतिते सति सुखानि लोके यावन्ति सुखसाधनानि सन्ति तत्सर्वानुभवजन्मा- नन्दविशेषाः संभूयेव राशीभूयेव चेतसि परं निरतिशयं भूमानमन्योन्यमेलनज- नितमतिबहुलमातन्वते विस्तारयन्ति । नेत्रयोर्दृष्टेश्चक्षुषोरुत्सवो हर्षहेतुर्यादृगक्ष्णो व्यापारः । ‘उत्सूते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीर्तितः’ इत्युक्तत्वात् । रतिमिच्छा- विशेषात्मिकां शृङ्गारस्थायिनीं चित्तवृत्तिं प्रस्तौत्युत्पादयति । ‘रतिरिच्छा भवेद्यू- नोर्भयप्रार्थनात्मिका’ इत्युक्तत्वात् । दर्शनमात्रेणैव निरतिशयानन्दो रतिश्च ना- यिकाभिलाषरूपा भवतीत्यर्थः । किंच यन्मुखं बालेन्दोः कलङ्कराहित्यसौकुमार्य- मनोहरस्य कलाः प्रतिमासमेकैकक्रमेणोपचीयमानास्तासामुच्चयो राशिश्चेत्तस्मादुप- चितैः संगृहीतैः सारैः श्रेष्ठांशैरुपपादितमिवेत्युत्प्रेक्षा । निरतिशयाह्लादहेतुत्वेन नै- र्मल्यप्रासादादिगुणयोगात्तदनङ्गस्य मङ्गलगृहं तदधिष्ठानेनानङ्गस्य त्रिभुवनविजयल- क्षणमङ्गलप्राप्तेः । तदेतत्तस्याः प्रियाया मुखं भूयोऽपि पश्येयम् । पुण्यपरिपा-