भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मीराँ बृहद् पदावली (भक्त शिरोमणि मीराबाई - सम्पूर्ण पद सटीक)

Meera Brihad Padavali with Hindi Commentary

भक्त शिरोमणि मीराबाई / डॉ. मुरलीधर श्रीवास्तव द्वारा

DevanagariRajasthanipublished365 पृष्ठ

विषय-सूची विषय पृ० स० जीवन खण्ड मतभेद राजस्थानी मे प्राप्त पद १ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद २४ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद २७ वियोगाभिव्यक्ति राजस्थानी मे प्राप्त पद ३१ मिश्रित भाषाओमे प्राप्त पद ५८ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद ७४ गुजराती मे प्राप्त पद ८६ विभिन्न बोलियो मे प्राप्त पद ६० संघर्षाभिव्यक्ति राजस्थानी मे प्राप्त पद ६२ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद १२३ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद १३० खडी बोली मे प्राप्त पद १३१ गुजराती मे प्राप्त पद १३१ मिलन और बधाई राजस्थानी मे प्राप्त पद . १३५ मिश्रित भाषाओ में प्राप्त पद १३६ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद .. १४१ गुजराती मे प्राप्त पद .. १४८ समर्पण द्योतक पद राजस्थानी मे प्राप्त पद . १५१ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद .. ... १५४

[ २ ] ब्रजभाषा मे प्राप्त पद .. . . १५५ विभिन्न बोलियो मे प्राप्त पद .. . १५६ गुजराती मे प्राप्त पद . .. . . १६० "दासी" और "जन", प्रयोग युक्त पद राजस्थानी मे प्राप्त पद . १६५ 'मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद . . . १७८ ब्रजभाषा मै प्राप्त पद . . १८३ गुजराती मे प्राप्त पद . १६६ विभिन्न बोलियो मे प्राप्त पद ... २०२ उपासना खण्ड वैष्णव-प्रभाव द्योतक पद --निवेंदाभिव्यक्ति राजस्थानी मे प्राप्त पद . . . ... २०५ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद . २११ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद . . . . २१७ गुजराती मे प्राप्त पद .. २२२ खडी बोली मे प्राप्त पद . . २२६ विभिन्न बोलियो मे प्राप्त पद .. . . .. २२८ पौराणिक गाथाएँ राजस्थानी मे प्राप्त पद .. . २३६ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद . २३८ विभिन्न भाषाओ मे प्राप्त पद . . .. २४० विभिन्न बोलियो मे प्राप्त पद . .. .. २५७ गुजराती मे प्राप्त पद . . .. . . २६० राधावर्णन राजस्थानी मे प्राप्त पद . . .. २७५ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद , . .. .. .. २७७

[ ३ ] ब्रजभाषा मे प्राप्त पद . २७६ गुजराती मे प्राप्त पद - २८३ बाँसुरी वर्णन ब्रजभाषा मे प्राप्त पद २८४ गुजराती मे प्राप्त पद २६१ नाथ-प्रभाव द्योतक पद राजस्थानी मे प्राप्त पद .. २६५ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद ३०१ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद . ३०३ गुजराती मे प्राप्त पद ३०४ संतमत-प्रभाव द्योतक पद राजस्थानी मे प्राप्त पद ३०७ मिश्रित भाषाओ मे प्राप्त पद ३१४ ब्रजभाषा मे प्राप्त पद ३१८

मतभेद राजस्थानी मे प्राप्त पद पद स० पृष्ठ स० ०१ तू मत बरजै माई री, साधाँ दरसन जाती ... १ ३ २ माई म्हाँने सुपणे मे परण गया जगदीस . २ ३ (१) माँई, म्हाने सुपणा मे परणी गोपाल . . ४ (२) माई, म्हाँने सुपणे मे परणी गोपाल . .. . " (३) माई, मै तो सपना मे परणी गोपाल ... . " (४) माई, हूँ सुपणे मे परणी गोपाल . . ५ ३ कूडो वर कुण परणीजे माय, परणूँ तो मर मर जाय . ३ " ४ म्हाँने गुरु गोविन्द री आण, गोरल ना पूजॉ . ४ " (१) साधो रो सग निवारो राई, . .. ६ ५. मीराँ तो जन्मी मेरता सजनी म्हौरी हे .. ५ ७ ६ दे माई म्हाँको गिरधर लाल ... ६ ९ ७ मीराँ ए ज्ञान धरम की गाँठडी, हीरा रतन जडाओ जी ७ " ८ कोई कछु कहो रे रग लाग्यो, रग लाग्यो, भ्रम भाग्यो ८ १० ९ थाँने बरज बरज मै हारी, भाभी मानो बात हमारी . ९ " १० म्हौरी बात जगत सूं छानी, साधाँ सूं नही छानी री . १० ११ ११ भाभी मीराँ कुल ने लगायी गाल . ११ १२ १२. भाभी मीराँ हो साधाँ को सग निवारि .. १२ " १३ माया थे क्यूं रे तजी भाभी मीराँ . .. १३ १४ १४ सुनजो जी थे भाभी मीराँ .. १४ १५ १५ अकोलो लाग्यो जी रग गिरधर को आन . १५ " १६. अब मीराँ मान लीजो म्होरी . . १६ १६ १७. नाहि भावै थारो देसडलो रग रूडो . १७ १७ (१) नाहिं भावै थारो देसडलो जी रूड़ो रूड़ो . . " (२) राणा जी, थाँरो देसडलो रंग रूडो ... ... .. " (३) राणा जी, थाँरो देसड़लो छै रग रूड़ो . १८ (४) देसडलों रूडो रूडो, राणा जी थॉरो देसडलो . . " १८ राणो जी मेवाडी म्हाँरे दाय न आवे १८ " १९. अब नहि मानुं राणा थाँरी, मै बर पायो गिरधारी . १९ १९

२ (१) अब नाहिं माना लाँ म्हे थारी २० (२) अब तो नही म्हे थौरी म्होंने " २० अरे राणा पहली क्यो न बरजी २० २१ २१ राणा जी म्होंने या बदनामी लागे मीठी २१ " (१) याही बदनामी मीठी ह्वै, राणा जी २२ (२) राणा जी, म्होंने याही बदनामी मीठी " (३) राणा जी, मुझे यह बदनामी लगे मीठी " (४) राणा जी, म्हॉने या बदनामी लागे मीठी " (५) राणा जी म्हांने या बदनामी लागे मीठी २३ २२ माई ! म्होंने साधाँ रो इकत्यार है २२ " मिश्रित भाषाओं मे प्राप्त पद १ राणा जी अब न रहूँगी तोरी हटकी २३ २४ (१) अब न रहूँगी अटकी, मन लाग्यो गिरधर से " (२) अब ना रहूँगी स्याम अटकी २५ (३) अब न रहूँगी अटकी " (४) मेरो मन लाग्यो हरि जूं सूं, अब न रहूँगी अटकी २६ (५) रूप देख अटकी, तेरो रूप देख अटकी " (६) माई ! मै तो गोविन्द सो अटकी २७ व्रजभाषा में प्राप्त पद १ बरजी मै काहू की नाहि रहूँ . २४ " २ बरजी नाही रहूँगी, म्हाँरो स्याम सुंदर भरतार २५ २८ ३ काहू की मै बरजी नाही रहूँ . २६ " (१) मेरो मन लाग्यो सखी साँवलिया सो " ४ नैना लोभी रे बहुरि सके नहि आय २७ २९ ५ नयन लागे तब घूंघट कैसो २८ ३० वियोगाभिव्यक्ति राजस्थानी मे प्राप्त पद १. छोड मत जाज्यो जी महाराज २९ ३१ २ प्रभुजी थे कहाँ गया नेहडी लगाय ३० " (१) पिया ते कहाँ गयो नेहरा लगाय " ३. हो जी हरि कित गये नेह लगाय ३१ ३२ (१) कितहँ गये नेह लगाय

३ ४ जावो हरि निरमोहिडा, जाणी थॉरी प्रीत . ३२ ३२ ५. थॉने काँई कांई कह समझावूँ, म्हाँरा बाल्हा गिरधारी ३३ ३३ ६. गिरधर, दुनियाँ दे छै वोल . ३४ ,, (१) गिरधर, दुनियाँ दे छै बोल . .. ,, (२) गिरधर, दुनियाँ दे छै बोल . .. .. ३४ ७ अपने करम को छै दोस, काकूं दीजै उधो .. ३५ ,, (१) अपणा करम ही का खोट, दोष कोई दीजै री . ,, (२) सखी आपणाँ स्याम खोटा, दोष नही कुबज्या मे .. ३५ (३) कछु दोष नही कुबज्या ने, बिरी अपना स्याम खोटा .. , ८ निरमोहिडा नेह न जोडे छै . . ३६ ३६ ९ माई ! मेरा पिया बिन अलूणो देस ३७ ,, १०. नातो हरि नाँव को माई, मोसूं तनक न बिसरयो जाई ३८ ,, (१) नातो नाम को रे मोसूं, तनक न तोडयो जाय . ३७ ११ तै दरद नहि जान्यूँ, सुनि रै वैद अनारी .. ... ३९ ३८ १२ रमैया बिन मोसूं रह्यो न जाय .. ४० ,, १३ पिय बिन रह्यो न जाइ ... ४१ ३९ १४ रै पपइया प्यारे कब को बैर चितार्यो . ४२ ,, १५ तुम देख्या बिन कल न पड़त है ... .. ४३ ,, (१) कृष्ण मेरे नजर के आगे ठाढो रहो रे .. ,, १६ म्हाँरो मनडो लाग्यो हरि सूं, मे अरज करूँ अतर सूं ४४ ४० १७ म्होरो मन मोह्यो छै जी स्याम सुजाण . . ४५ ,, १८ बाई, म्हॉने रावल भेष .. . ४६ ,, (१) बाई, थाराँ नैन रावल भेख . . (२) बाई, म्हाँरि नैन रावल भेख .. ४१ १९ डाल गयो रे गल मोहन फाँसी .. . ४७ ,, (१) डारि गयो मन मोहन फॉसी . .. ,, २०. ओलूंडी लगाय गयो है ब्रज को वासी, कब मिलि जासी हे ४८ ४२ २१. ओलू थारी आवे हो महाराज अविनासी ... ४९ ,, २२ परम सनेही राम की नित ओलूूं री आवै . ५० ४२ २३. सांवरियाँ, मोरे नैणा आगे रहिज्यो जी .. . ५१ ४३ २४ सांवरियाँ, म्हाँरी प्रीतडली निभाज्यो ... ५२ ,, २५. घड़ी एक नंही आवडे तुम दरसण बिन मोय ५३ ४४ २६. को विरहणि को दुख जाणै हो . .. ५४ ,, २७ रमैया बिन नीद न आवै . ... ... ५५ ४५

१. गुरु-महिमा एवं साधु-संग पद

४ २८ साजन, म्हाँरी सेजडली कद आवै हो ५६ ४५ २९ म्हॉरे घर आवो जी, राम रसिया ५७ ४६ ३० भवन पति, तुम घरि आज्यो जी ५८ ,, ३१ बेग पधारो साँवरा कठिन बनी है ५९ ,, ३२ म्हाँरे घर होता जाज्यो राज़ ६० ४७ (१) होता जाज्यो राज,महलाँ म्हॉरे होता जाज्यो राज़ ,, ३३ साजन, बेगा घर आज्यो जी . ६१ ,, ३४ आवो मनमोहना जी जोऊँ थारी बाट ६२ ४८ ३५ आवो मनमोहना जी मीठा थॉरा बोल ६३ ,, ३६ कोई कहियो रे विनती जाइकै, म्हॉरा प्राण पिया नाथ नै ६४ ' ३७ पतिया ने कूण पतीजै, आणि खबरि हरि लीजै ६५ ४९ ३८ थे छो म्हॉरा गुण रा सागर ६६ ,, ३९ मदरो सो बोल मोरा, मोरा स्याम बिन जिय दोरा ६७ ५० ४० ऊधो, भली, निभाई रे ६८ ,, ४१ अहो कोई जाणे गुवालियो, बेदरदी पीर तो पराई ६९ ,, ४२ देख्या कोई नन्द के लाला, बताओ बसरी वाला ७० ५१ ४३ वेद वण आयजो, स्वामी म्हॉरा व्याकुल भयो है सरीर ७१ ४४ थॉरे रंग रीझी रसिक गोपाल ७२ ५२ ४५ गिरिधर रूसणूं जी कोन गुनाह . ७३ ,, ४६ सहेल्या ऊद्धौ जी आया है ... ७४ ५३ ४७ निजर भर न्हालो नाथजी, हूँ तो थॉरे चरणा री दासी ७५ ,, ४८ राम मिलण रो घणो उमावो, नित उठ जोवूं बाटडियाँ ७६ ५४ • ४९ बसी वारो आयो म्हॉरो देस ७७ ,, ५० म्हॉरी सुध ज्यो जाणो ज्यो लीजो जी . ७८ ५५ (१) सजन, सुध ज्यूँ जानै त्यूँ लीजै हो ,, (२) साजन, सुधि ज्यो जाणो, त्यो लीज्यौ जी ,, (३) ज्यूँ जाणो ज्यूँ लीज्यो सजन, ५६ (४) थे म्हॉरी सुध ज्यूँ जाणूं ज्यूँ लीज्यौ ,, ५१ पिया जी म्हॉरि नेणा आगे रहज्यो जी ७९ ५७ ५२ कहो ने जोशी प्यारा, राम मिलण कद होसी ८० ,, ५३ इतनूं कोई छै मिजाज म्हॉरि मदिर आवताँ ८१ ,, मिश्रित भाषाओं मे प्राप्त पद १ थे तो पलक उघाडो दीनानाथ, ८२ ५८ २ राम मिलण के काज सखी, मेरे आरति उर मे जागी रे ८३ ,,

५ ३. पिया मोहि दरसण दीजै हो ... .. ८४ ५९ ४. नीदडली नही आवै सारी रात, किस बिध होई परभात ८५ " ५. सइयाँ तुम बिन नीद न आवै हो . . ८६ ६० ६ थे म्हाँरे घर आवो जी प्रीतम प्यारा . ८७ , • (१) घर आवो जी प्रीतम प्यारा . . , • (२) म्हाँरे घर आज्यो प्रीतम प्यारा .. ६१ • (३) म्हाँरे डेरे आज्यो जी महाराज .. " ७ आई मिलो हमकूँ प्रीतम प्यारे, ८८ " •८ कभी म्हाँरे गली आव रे, जिया की तपन बुझाव रे ८६ ६२ ९ घर आवो जी साजन मिठबोला . ९० ६३ १० तुम आज्यो जी रामा, आवत आस्याँ सामा . ९१ " ११. उड जा रे कागा बन का ९२ " १२ गोविन्द, कबहुँ मिलै पिया मोरा . ९३ ६४ १३ भीजै म्हाँरो दावण चीर, सावणियो लुम रहियो रे ९४ " १४ म्हाँरि घर आओ, स्याम, गोठडी कराइये ९५ , १५ साँइया, सुणजो अरज हमारी .. . ९६ ६५ १६. हरि, म्हाँरी सुणजो अरज महाराज . : ९७ , १७ कैसी रितु आई, मेरो हियो लरजे है मा .. ... ९८ " १८. ऐसी ऐसी चाँदनी मे पिया घर नाई . ९९ ६६ १९ मोसी दुखियाँ कूँ, लोग सुखिया कहत है .. १०० " २० रसमरिया महाराज मोकूँ, आप सुनाई बाँसुरी .. १०१ ६७ २१ प्यारी हट माँड्यो माँझल रात . १०२ " २२ लाग रही औसेर कान्हा, तेरी लाग रही औसेर . १०३ ६८ २३ माधो बिन बसती उजार मेरे भावे . १०४ , २४ दासी, म्हाँरा मारुडा मारुँ जी से कहना .. . १०५ " २५. तुम ह्याँ ही रहो राम रसियाँ . १०६ ६६ २६ नेहा समद बिच नाव लगी है १०७ " २७ माई, म्हाने मोहन मित्र मिलाय .१०८ " २८ मैं खड़ी निहारुँ बाट, चितवन चोट कलेजे बह गई १०६ ७० २९ उधो, म्हाँरे मन की मन मे रही ... .. ११० " ३० तुम आवो हो कृपानिधान बेग ही ... ... १११ " ३१ होली पिया बिन मोहि न भावै, घर आँगण न सुहावै . ११२ ७१ ३२ किण सग खेलूँ होली, पिया तजि गए है अकेली ११३ " ३३. इक अरज सुनो मोरी, मैं किन सग खेलूँ होली ११४ ७२ ३४ होली पिया बिन मोहि लागे खारी, सुनो री सखी प्यारी ११५ "

६ ब्रजभाषा में प्राप्त पद १ मै तो चरण लगी गोपाल ११६ ७४ २ आली री मोरे नैनन बान पडी ११७ ,, ३ माई, मेरे नैनन बान पडी री ११८ , ४ नैन परि गई ऐसी बानि • . ११९ ७५ ५ नैणा री हो पड गई बाण १२० " ६ जब कें तुम बिछुडे प्रभु जी, कबहूँ न पायो चैन १२१ " ७ मै जाण्यो नहि प्रभु को मिलन कैसे होय री १२२ ७६ ८ सखी मोरी नीद नसानी हो १२३ ७७ ९ पलक न लागै मेरी स्याम बिन १२४ ,, १० नीद नही आवे जी सारी रात १२५ * ११ मैं विरहणी बैठी जागूँ, जगत सब सोवै री आली १२६ ७८ १२ दरस बिन दूखन लागै नैण १२७ ,, १३ जोहने गोपाल फिरूँ, ऐसी आवत मन मे १२८ ,, १४ हो गये श्याम दुइज के चन्दा १२९ ७९ १५ कान्हा तेरी रे जोवत रह गई बाट १३० ,, १६ अँखिया कृष्ण मिलन की प्यासी . १३१ ,, १७ मन हमारा बाँध्यो माई, कँवल नैन अपने गुन १३२ ८० १८ बिरहनी बावरी सी भई १३३ ,, १९ हरि तुम काय कूं प्रीति लगाई १३४ ८१ २० पिया इतनी बिनती सुनो मोरी, कोई कहियो रे जाय १३५ ,, २१ देखो साइयाँ, हरि मन काठ कियो १३६ ,, २२ पिया कूं बता दे मेरे, तेरे गुण मानूंगी १३७ " २३ पियाजी, थे तो कटारी मारी १३८ ८२ २४ सोवत ही पलको मे, मै तो पलक लागी पलमे पिऊ आये १३९ ,, २५ स्याम को संदेशो आयो, पतियाँ लिखाय माय १४० ,, २६ मेरे प्रीतम राम कूं लिख भेजूँ री पाती १४१ ८३ २७ मतवारो बांदल आए रे, हरि को संदेशो कछु नही लाए रे १४२ ,, २८ बादल देखि झरी हो श्याम, बादल देखि झरी १४३ ,, २९ सावण दे रह्यो जोरा रे, घर आवो हो स्याम मोरा रे १४४ ८४ ३० बरसे बदरिया सावन की, सावन की मन भावन की १४५ ,, ३१ सुनी हो मै हरि आवन की आवाज १४६ ,, ३२ कोई कहियो रे प्रभु आवन की १४७ . ८५

७ गुजराती में प्राप्त पद १. क्यारे आवसे घर कान रे, जोसिडा जोस जुवो ने . १४८ ८६ २ कागद कोण लई जाय रे १४९ , ३ कही जइ करूँ रे पोकार, कारी मनी धावे लागे थे १५० ' ४. शामले मल्याँ त बिसारी १५१ ८७ ५. ब्रजमाँ कयम रेवाशे ओधव ना वा'ला १५२ " ६. आवजो म्हाँरे नेडे ओधव ना वा'ला, १५३ " ७ कॉनी ग्यवे देखन जाऊँ श्यामलो वेरागी भयो रे १५४ " ८ गोविन्दा ने देश ओधव मुने लेई, १५५ ८८ ९. आवो ने सलुणा म्हाँरा मीठडाँ मोहन १५६ " १० मारा प्राण पातलिया वाहेला आवो रे १५७ " ११. नारे लाव्या ब्रजमाँ फरी ने, ओधव जी वॉलो १५८ ८९ १२ हाँ रे माया शीद ने लगाड़ी, धुतारे वाले १५९ " १३ ब्रजमाँ केम रेवाशे, ओधवना वाला, ब्रजमाँ केम रेवाणे १६० ९० विभिन्न बोलियों में प्राप्त पद पंजाबी मे प्राप्त पद १ साँवरे दी झालन माये, सानू प्रेम दी कटारियाँ १६१ " खडी बोली मे प्राप्त पद १ आली साँवरे की दृष्टि मानो प्रेम की कटारी हैं १६२ ९१ २. जल्दी खबर लेना मेहरम मेरी .. १६३ " संघर्षाभिव्यक्ति राजस्थानी में प्राप्त पद १. अब नंहिं बिसरूँ म्हाँरे हिरदै लिख्यो हरिनाम . १६४ ९२ २. म्हाँरे हिरदे लिख्यो जी हरि नाम, अब नंहिं बिसरूँ १६५ ९३ ३ म्हाँरे हिरदे लिखयो हरि नाव, अब मै ना बिसरूँ १६६ ९४ ४. में तो सुमर्या छै मदनगोपाल . १६७ ९५ (१) मैं तो सुमरया छै मदन गोपाल .. ९६ ५. गढ से तो मीरों बाई उतरी, करवा लीना जी साथ १६८ ९७ ६ राणा जी महलों से ऊतरी, ऊँटा कसियो भार . १६९ ९८ ७ काँई थारो लागै छै गोपाल .. .. .. १७० " ८ ए मीराँ थॉरो कॉई लागै गोपाल . .. १७१ ९९ ९ राणा जी महल पधारिया जी, कर केसरिया साज .. १७२ १०० . १० म्हाँने बोल्याँ मति मारो जी राणा यो लैइ थॉरो देस १७३ १०१

८ ११ गरुड चढ हरी आए मीराँ के पास ... .. १७४ १०२ १२ ओ ल्यो राणा जी देस थौरो, बन मे कुटिया बनास्याँ १७५ १०३ १३ सुत्यो राणा जी निस भर नीद ओ १७६ १०४ १४ सुत्या राणा जी नीस भरी नीद, १७७ १०५ १५ राणा जी क्योंने राखो म्हाँसूँ बेर् १७८ १०६ ॰ (१) राणा जी थे क्योने राखो मोसूं बेर " ॰ (२) राणा म्हाँसूँ क्याने जी राखो बेर १०७ १६ सिसोद्या राणो, प्यालो म्होंने क्यूँ रे पठायो १७९ १०८ १७ इण सरवरिया री पाल मीराँ बाई सांपडे १८० १०९ ॰ (१) उभी मीराँ सरवरिया री पाल, ११० (२) उभी मीराँ सरवरिया री पाल १११ (३) (तू तो) सांवडली गोरी नार ११२ १८ सिसोद्यो रूठ्यो तो म्हारो कॉई करलेसी १८१ ११३ १९ राणो जी मेवाडो, म्हाँरो कॉई करसी १८२ ११४ २० राणा जी मेवाडो, म्हाँरो कॉई करसी १८३ " २१ रसियो राम रिझास्याँ हे माय १८४ ११५ २२ मेरे राणा जी मै गोविन्द गुण गाना १८५ " २३ राणा जी मै तो गोविन्द का गुण गास्याँ १८६ ११६ २४ राणो म्हाँरो कॉई करलेसी राज, १८७ " २५ म्हाँरो मनडो राजी राजा जी १८८ ११७ २६ गिरधर म्हाँरा साचौं पति छै, मै गिरधर री दासी हे माय १८९ " २७ गिरधर म्हॉरे मन भाया मोरी माय १९० " २८ राणो जी हट मॉडूचो म्हाँसु, गिरधर प्रीतम प्यारा जी १९१ ११८ २९ राणा जी म्हॉरे गिरधर प्रीतम प्यारो हो • १९२ " ३० निन्दा म्हॉरी भलाई करो नै सोने काट न लागै १९३ " ३१ तुलसाँ की माला हिवडे लागी जी १९४ ११९ ३२ मेडतियारा कागद आया १९५ " ३३ हो जी हो सिसोद्या राजा मनडो वैरागी धन रो क्या करूँ १९६ १२० ३४ राणौ म्होंने ऐसी कही महाराज . १९७ १२१ ३५ राणा जी हो जाति रो कारण म्हॉरे को नही १९८ " ३६ प्रभु जी अरज बन्दी री सुण हो १९९ १२२ मिश्रित भाषाओं मे प्राप्त पद १ म्हॉरे सिर पर सालिग्राम, राणा जी म्हॉरे कॉई करसी २०० १२३ २ राणाजी थे जहर दियो म्हे जाणी २०१ "

९ (१) राणा जी जहर दियो हम जानी .. . १२४ (२) राणा जी जहर दियो हम जानी .. .. " (३) जहर दियो म्हे जाणी . " (४) जहर दियो म्हे जानी, राणा जी म्हाने . . १२५ (५) जहर दियो सो जाणी . . " ३ म्हाँरा नटनागर गोपाल लाल बिन .. २०२ १२६ ४. राणो म्हाँरी कॉई करिहै, मीराँ छोड दई कुल लाज . २०३ १२७ ५. मेरो मन हरिसूं जोऱ्यो, . .. .. २०४ " ६. यौँ तौ रग धत्ता लाग्यो ए माय ... २०५ १२८ (१) किण विध कहूँ, कहण नही आवै " (२) किण विध कहूँ, कहण नही आवै .. " ७ गिरधर के मन भाई हो राणा जी . २०६ १२९ ब्रजभाषा में प्राप्त पद १ माई री मे साँवलिया जान्यो नाथ २०७ १३० २ मीराँ मगन भई हरि के गण गाय २०८ " खड़ी बोली में प्राप्त पद • १. तेरा मेरा जिवडा यक कैसे होय राम ... २०९ १३१ गुजराती में प्राप्त पद १ आदि वैराग ण छुँ राणा जी, मे आदि वैरागिण छुँ २१० " २ आज मोरे साधुजन नो सग रे, राणा, मारा भाग्य भला रे २११ " ३ मे तो छाडी छाडी कुल की लाज .. २१२ १३२ ४ गोविन्दो प्राणो अमारो रे, मने जग लाग्यो खारो रे २१३ १३२ ५ म्हारे सिर पर साल्लिग्राम, राणा जी म्हाँरो काँई करसी २१४ १३३ मिलन और बधाई राजस्थानी में प्राप्त पद १ म्हाँरा ओलगिया घर आया जी . . . २१५ १३५ २ सहेलियाँ साजन घर आया हो .. . २१६ " ३. राम जी पधारे धनि आज री घरी . २१७ १३६ ४ राम स्नेही साँवरियो, म्हाँरी नगरी मे उतऱ्यो आई . २१८ " ५. गिरधर आवणाँ है ऊदाँबाई सेजडली सँवार .. २१९ १३७ ६ म्हॉरे आजि रंगीली रात, मनडारा म्हरम आइथा . २२० " ७. रे साँवलिया म्हारे आज रगीली गणगोर छै जी . २२१ १३८ ८ म्हाँके जी गिरधारी, थाँसूं म्हे बोले ... २२२ "

१० मिश्रित भाषाओं में प्राप्त पद १ तनक हरि चितवो जी मेरी ओर . २२३ १३९ २ आज सखी मेरे आनन्द भयो है, घर मे मोहन लाधोरी २२४ ,, ३ आण मिल्यो अनुरागी (गिरधर) आण मिल्यो २२५ १४० ब्रजभाषा में प्राप्त पद १ बदला रे तू जल भरि ले आयो २२६ १४१ २. नन्द नन्दन बिलमाई, बदरा ने घेरी माई, २२७ ,, • (१) चित नन्दन बिलमाई, बदरा ने घेरी माई ,, ३ मेहा बरसवो करे रे, आज तो रमियो मैरे घर रे २२८ १४२ ४ देखी बरषा की सरसाई, मेरे पिया जी के मन आई २२९ ,, ५ रग भरी रग भरी, रग सूं भरी री २३० ,, ६. बसो मोरे नैनन मे नन्दलाल २३१ ,, ७ जोमीडा ने लाख बधाई, अब घर आये स्याम २३२ १४४ • (१) जोसीडा ने लाख बधाई, आज घर आये स्याम ,, ८. पायो जी मैं तो राम रतन धन पायो २३३ ,, •(१) राम रतन धन पायो, १४५ ९. माई मै तो लियो रमैयो मोल २३४ ,, •(१) माई, म्हैं गोविन्द लीनी मोल १४६ (२) माई, म्है लीयोरी गोविन्दो मोल ,, (३) मै तो गोविन्द लीन्हो मोल ,, (४) माई, मै तो लियो है साँवरियो मोल १४७ ˙ . (५) माई, मै तो लियो छै साँवरियो मोल " गुजराती में प्राप्त पद १. मने मलिया मित्र गोपाल, नही जाऊँ सासरिए २३५ १४८ २. अरज करे छे मीरा राकडी, ऊँभी ऊँभी अरज करे छे २३६ ,, ३. अबोला सीद जीही रहा मारा राज २३७ १४९ समर्पण द्योतक पद राजस्थानी में प्राप्त पद १ मीराँ रग लाग्यो हो नाम हरी, और रग अटकि परी . • २३८ १५१ • (१) मीराँ रग लाग्यो नाँव हरी, और रग अटकि परी ,, • (२) मीराँ लागो रग हरी, और रग सब अटक परी १५२ २ चालाँ वाही देस, चालाँ वाही देस २३९ १५३

११ मिश्रित भाषाओं में पाप्त पद १ म्हाँने चाकर राखो जी गिरधारी लाला, चाकर राखो जी २४० १५४ २ मैं तो थाँरे दामन लागी जी गोपाल २४१ ,, ब्रजभाषा में प्राप्त पद १. मेरे मन राम द्राम बसी . २४२ १५५ २ हमारे मन राधा स्याम बसी २४३ ,, ३ माई मैं तो गोविन्द सो अटकी २४४ १५६ ४. पग घुँघरू बाँध मीराँ नाची रे . २४५ ,, ५ चितननन्दन आगे नाचूँगी २४६ १५७ • (१) घुघरूँ बाँध मीराँ नाची रे, पग घुघरूँ ,, ६ मै गिरिधर के घर जाऊँ २४७ ,, ७ हरि मेरे जीवन प्राण अधार २४८ १५८ ८ निपट यकट छबि अटकै मेरे नैना २४९ ,, ९ सखी मेरो कानूडो कलेजे कोर २५० विभिन्न बोलियों में प्राप्त पद १. हमरे रौरे लागिल कैसे छूटी .. २५१ १५९ २ जो तुम तोडो पिया, मै नही तोडू . .. २५२ ,, गुजराती में प्राप्त पद १. मुखडानी माया लागी रे मोहन प्यारा . .. २५३ १६० ३. लेह लागी मने तारी, अल्याजी , २५४ ,, ३ नागर नन्दा रे बाल मुकुन्दा, छोडी छोने जनना धधारे २५५ ,, ४ राम चमकडू-जडियो रे राणाजी, २५६ १६१ ५ राम सीतापती थारी नेह लागी हो २५७ ,, ६. सुन्दरि स्याम सरीर म्हाँरा दिल २५८ १६२ ७ नही रे बिसरूँ हरि अन्तर माँ थी २५९ ,, “दासी” और “जन” प्रयोग युक्त पद राजस्थानी में प्राप्त पद १ तुमरे कारण सब सुख छाड या, .. २६० १६५ २ थाँरी छूं रमैया मोसूँ नेह निभावी २६१ ,, ३. पपइया रे पिव की बाणी न बोल .. . २६२ १६६ ४ साजन घर आवो जी मिठबोला . ∩ २६३ ,, • (१) सजन घर आवो जी मीठाँ बोलॉ १६७

१२ • (२) साजन घर आवो जी मीठाँ बोलाँ ,, ५ राणा जी म्हौरी प्रीत पुरबली मे काँई करूँ २६४ ,, ६ म्हाँरा ओलगिया घर आज्यो जी २६५ १६८ ७ जोगिया म्हाँने दरस दिया सुख होइ २६६ १६९ ८ तुम आवो जी प्रीतम मोरे, नित बिरहणी रागा हेरे २६७ ,, ९ प्यारे दरसन दीज्यौ रे, आइ रे आइ २६८ १७० १० माई, म्हौरी हरी हूँ न बूझी बात २६९ ,, •(१) माई, म्हौरी हरि न बूझी बैात १७१ ११ कुण बाचे पाती, प्रभु बिन २७० १७२ १२ रावलौ बिदद मोहि रूडो लागे, पीडित परायं प्राण २७१ ,, १३ तुम जीमो गिरधर लाल जी २७२ १७३ १४ तुम जीमो गिरधर लाल जू २७३ ,, १५ पिया तेरे नाम लुभाणी हो २७४ ,, १६ कहो तो गुण गाऊँ रे २७५ १७४ १७ नहि जाऊँ सासरे, माई, म्हाँने मिलिया छै सिरजणहार २७६ १७५ १८ दीजो म्हाँने द्वारिका को बास, रूडा रण छोड जी हो २७७ ,, • (१) द्वारका रो बास दीज्यो, म्हाँने द्वारका रो बास १७६ १९ द्वारका को बास हो, मोहि द्वारका को बास २७८ ,, २० म्हाँरा सतगुरु बेगा आज्यो जी २७९ १७७ मिश्रित भाषाओं मे प्राप्त पद १ ऐसो पिया जान न दीजै हो २८० १७८ २ हे मेरो मन मोहना . २८१ ,, ३ वारी वारी हो रामा हूँ वारी , तुम आज्यौ गली हमारी २८२ ,, ४ वैद को सारो नहिं रे माई, वैद को नही सारो . २८३ १७९ ५ अच्छे मीठे चाख चाख, बेर लाई भीलणी २८४ ,, ६ प्रभु, मेरा बेडा पार बाधान्यो जी २८५ १८० ७ मेरी कानाँ सुनज्यो जी, करुणा निधान २८६ ,, ८ जोगिया ने कहज्यो जी आदेस २८७ ,, ९ जोगिया ने कहियो रे आदेस २८८ १८१ १० जोगिया ने कहजो जी आदेस २८९ १८२ ११ राख कमडल गूदडी रे बौला, कियो नेवलो भेष २९० ,, १२ जोगिया जी दरसण दीज्यो आइ २९१ १८३

  • १२ - ब्रजभाषा में प्राप्त पद १ सखी मन स्याम सूरत बसी २९२ . २ पिया अब घर आज्यो मोरे, तुम मेरे हूँ तोरे २९३ " ३ कैसे जिऊँ री माई, हरि बिन कैसे जिऊँ री २९४ १८४ ४ मैं हरि बिन क्यो जिऊँ री माय २९५ " ५ प्रभु बिन ना सरै माई २९६ " ६ मैं अपने सैयाँ सग साँची २९७ १८५ ७. राणाजी, साँवरे रंग राची २९८ " ८ माई, मैं तो गिरधर के रंग राची २९९ १८६ ९ माई, मैं तो गिरधर रंग राची ३०० " १० राणा जी मै तो साँवरे रग राची ३०१ १८७ ११ मैं तो रग राती गुँसाइयाँ, मै तेरे रंग राती ३०२ .. १२ मैं गिरधर रग राती, सैयों ३०३ १८८ १३ सखी री, मै तो गिरधर के रग राती ३०४ ' १४ साँवरे रग राची, राणा जी हूँ तो . ३०५ १८९ १५. राणा जी, हो मै साधून रग राती ... ३०६ " १६. राम तने रंगू राची, राणा जी मैं तो साँवलियों रग राची ३०७ १९० १७ गोपाल रग राची, मैं श्याम रंग राची ३०८ .. १८ भीड छाँडि बीर बैद मेरे पीर न्यारी है ३०९ १९१ १९ हरि बिन कूंण गति मेरी ३१० " २० हरि तुम हरो जन की भीर . ३११ १९२ (१) हरी तुम हरौ जन की भीर " २१. मन रे परसि हरि के चरण . ३१२ १९३ २२ मैं तो तेरी सरण परी रे, राम, ज्यूँ जाणे ज्यूँ तार . ३१३ " २३ नहि ऐसो जनम बारम्बार ३१४ " . (१) नहि ऐसो जनम बारम्बार .. १९४ २४ यहि विधी भक्ति कैसे होय . ३१५ " २५ मेरे तो गिरधर गोपाल, दूसरो न कोई . ३१६ १९५ २६ मेरे तो राम नाम, दूसरा न कोई ... ३१७ " २७. गोविन्द सूं प्रीत करत, तब ही क्यूँ न हटकी .. ३१८ १९६ .२८. सखी री, लाजि बैरन भई ३१९ १९७. २९. सखी, मोहे लाज बैरन भई ३२० ३०. अब तो हरि नाम लौ लागी ३२१

१४ गुजराती में प्राप्त पद १ सूं करूँ राना जी मारो चितडूं चुराये मारे मनडूं बेधाये ३२२ . १९९ २ म्हाँरे घेरे आवो सुन्दर श्याम, ३२३ ,, ३ विट्ठल वाहेला आवो रे, ३२४ २०० ' ४ जेने मारा प्रभु जी नी भक्ति न भावे, ३२५ ,, ५ भजलो नी सन्तो भजलो नी साधो, ३२६ २०१ विभिन्न बोलियों में प्राप्त पद पजाबी मे प्राप्त पद १ लागी सोही जाणै, कठण लगण ही पीर ३२७ २०२ २ कठण लगन की पीर रे, हरि लागी सोई जाने ३२८ .. उपासना खण्ड वैष्णव प्रभावद्योतक--निर्वेदाभिव्यक्ति राजस्थानी मे प्राप्त पद- १ थोडी थोडी पावो गिरधारी लालु जी ३२९ २०५ २ म्हॉरो मनडो लाग्यो हरि सूं में अरज करूँ अतर सूं ३३० ,, ३ मै थांरे गुण रीझी हो रसिक गोपाल .३३१ ' ४ बाना रो बिडद दुहेलो रे ३३२ २०६ ५ हरि से गरब किया सोई हारा ३३३ ,, ६ राणा जी, करमा रो सगाती कुल मे कोई नही ३३४ २०७ ७ साधू म्हॉरे आइया हेली, वे गिरधर जी रा प्यारा ३३५ २०८ ८ बडे घर ताली लागी रे, म्हारा मनथी उणारथ भागी रे ३३६ ,, ९ आवो सखी रली कराँ हे, पर घर गवण निवारि ३३७ ' १० राम मोरी बाँहडली जी गहो ३३८ २०९ ' ॰ (१) बाँहडली जी गहो राम जी २१० ११ सूरत दीनानाथ सो लगी ३३६ ,, १२ सब जग रूठ्या, रूठण द्यो, येक राम रूठ्यो नहि पावै ३४० २११ मिश्रित भाषाओं में प्राप्त पद १ अरे, मै तो ठाढी जपूँ रे राम माला रे . ३४१ ,, २ ज्योँरों चित चरणों से लागा, वे ही सबेरे जागा ३४२ ,, ३ माई म्हाँरे निरधन को धन राम • ३४३ २१२. ॰ (१) माई म्हाँरे निरधन को धन राम .. ,, ४, भजु मन चरण कवल अविनासी ... .. .. ३४४ . ,,

१५

  • ५ लगे रहना, लगे रहना, हरी भजन मे लगे रहना ३४५ २१३ ६ भजन भरोसे अविनासी, मे तो भजन भरोसे ३४६ " ७ भजन बिना जिवडा दु खी, मन तू राम भजन करीले ३४७ २१४ ८ तुम सुनो दयाल म्होरी अरजी ३४८ " ९ जग मे जीवणा थोडा रे, राम कुण करे जजाल ३४९ १० काय कूं न लियो, तब तू काय कूं न लियो ३५० २१५ ११ भजले रे मन् गोपाल गुणा . ३५१ १२ राम कहिये रे गोविन्द कहियेरे .. ३५२ २१६ १३. रमईयी बिन या जिवडो दुख पावै ३५३ " ब्रजभाषा में प्राप्त पद १ बसो मोरे नैनन मे नन्दलाल ३५४ २१७ २ मेरो मन राम ही राम रटै रे . ३५५ " ३ नैया मेरी हरी तुम ही खवैया ३५६ " ४ राम नाम रस पीजै मतुआ ३५७ २१८ ५ मेरा बेडा लगाय दीजो पार ३५८ " ६. कृष्ण करो जजमान ३५९ " ७. धन आज की घरी, सतसंग मे परी ३६० " ८ डब्बा मे सालगराम बोलत क्यों नहियाँ ३६१ २१९ ९ तुम बिन स्याम कौन सुने (गो) मेरी ३६२ " १० काहे को देह धरी, भजन बिन काहे को देह धरी .. ३६३ " ११. अब कोऊ कछु कहो दिल लागा रे.. ... . ३६४ २२० १२ करम की गति न्यारी सन्तो .. ... ३६५ " १३. भजन भरोसे अविनाशी, मैं तो . ३६६ " १४ कोई ना जाने हरिया तारी गति ... . ३६७ २२१ १५ चरण रज महिमा मे जानी .. ... ३६८ ' १६ मेरो मन हर लिनो राजा रणछोड, .. ३६९ " गुजराती में प्राप्त पद १. बोल माँ बोल माँ बोल माँ रे ... ... ३७० २२२ २. ध्यान धनी केरूँ धरवूं रे, बीजं मारे शुं करबूं . .. ३७१ " ३ राम नाम साकर कटका हाँ रे, मुख आवे अमी रस गटका ३७२ २२३ ४. मुझ अबला ने मोटी नीराँत थई . ... ३७३ " ५ मुखडानी माया लागी रे, मोहन प्यारा ... ३७४ २२४ ६ . काम नही आवे तो काम नही आवे " ... ३७५ "

१६ ७ हाँ रे चालो डाकोर माँ जई बसिय - ३७६ २२४ ८ सोकलडा नूं साल भरि भोटूं हो जी रे घर माँ ३७७ २२५ ९ लेताँ लेता राम नाम रे, लोक बडियाँ तो लाज मरे छे ३७८ ' १० हाँ रे मे तो की धी है ठाकोर थाली रे, पधारो बनमाली ३७९ " ११ कायेकूं न लीयो तब तु काय को न लीयो, ३८० २२६ खड़ीबोली में प्राप्त पद १ मै तो हरि गुण गावत नाचूंगी ३८१ " २ मालक कुल आलम के हो, तुम साँचे श्री भगवान ३८२ " ३ कछु लेना न देना मगन रहना ३८४ २२७ ४ मीराँ को प्रभु साँची दासी बनाओ ३८५ २२८ विभिन्न बोलियों में प्राप्त पद

  • १ वन्दे वन्दगी मत भूल ३८६ पौराणिक गाथाएँ वैष्णव प्रभाव द्योतक पद राजस्थानी में प्राप्त पद १ क्यूं कर म्हे दिन काटाँ (नाथजी), ३८७ २२९ २ दूर रहो रे कबर नदना रे ३८८ " ३ रुकमणी री लाज राखो ३८९ २३० ४ माधो जी, आया ही सरँगो, राणी रुकमण का भरतार ३९० " ५ मत आवै रे नन्दका म्हाकी गली ३९१ २३१ ६ म्हाँसूं मुखडै क्यूं नहि बोलो . ३९२ " ' ७ मोहन मुसक्याने सखी लागे सो ही जाने ३९३ " * ८ नन्द जी रे आज बधावणौ छे ३९४ २३२ ९ हेरी माँ नन्दको गुमानी, म्हॉरे मनडे बस्यो ३९५ १० कुछ दोष नहि कुबज्या ने, बीर अपना श्याम खोटा ३९६ २३३ ११ हमने सुणी छै हरि अधम उधार ण . ३९७ " १२. म्हॉर नैणा आगे रहोजी, स्याम गोविन्द . ३९८ २३४० मिश्रित भाषाओं में प्राप्त पद १ राम गरीब निवाज, मेरे सिर पर गरीब निवाज ३९९ " २ किरपा भई सतगुर अपने की बेर बेर, हरि नॉव लियो रीं ४०० २३५ ३ प्रीत मत तोडो गिरधर लाल . . ४०१ 〃 ४, नन्द को बिहारी म्हॉरे हिवड़े बस्यो छै . .. ... ४०२ २३६

१७ ५. मिथुला, कर पूजन की त्यारी ... ४०३ ,, • (१) मिथुला, सुन यह बात हमारी . ,, ६ मन मोह्यो रे बसीवाला ४०४ २३७ ७ वाह वाह रे मोहन प्यारे, कहां चले जादू करिके ४०५ ,, ८ पाछो रथ फेरो द्वारका रा रा ४०६ ,, ९ मैया ले थारी लकरी, ले थारी काँवरी ४०७ २३८ १० आज अनारी ले गयो सारी, बैठी कदम के डारी हो माय ४०८ ,, ११ वाटडली निहारों जी हरि ठाडी . ४०९ २३९ १२. मोरी गलियन मे आवो जी घनश्याम ४१० , ब्रजभाषाओं में प्राप्त पद । १ कुबज्या ने जादू डारा री, जिन मोहे श्याम हमारा . ४११ २४० २ मेरे प्यारे गिरिवरधारी जी, दासी क्यो बिसार डारी ४१२ ,, ३ छैल, गैल मत रोकै तू हमारी रे ४१३ ,, ४ छाँडो लगर मोरी बहियाँ गहो ना ४१४ २४१ ५ बडी बडी आँखियन वारो सांवरो, मो तन हेरो हँसि केरी ४१५ ,, • (१) हे माँ बडी बडी आँखियन वारो सांवरो २४२ ६ अब नही जाने दूँ गिरधारी, ४१६ ,, ७ मेरी चूनर भिजावे, मेरे भिजे अंगी पाक ४१७ २४३ ८ जागो मोहन प्यारे ललना, जागो बसीवारे ४१८ ,, ९ तुम सों तो मन लाग रह्यो, तुम जागो मोहन प्यारे . ४१९ २४४ १० सखी मेरो कानूड़ो कलेजे की कोर ४२० ,, ११ रे री कौन जाति पनिहारी ४२१ २४५. १२. गागर ना भरन देत तेरो कान्ह माई ४२२ ,, १३ कमल दल लोचना, तैने कैसे नाथ्यो भुजग ४२३ ,, १४ मन अटकी मेरे दिल अटकी हो ४२४ ,, १५. यदुबर लागत है मोहि प्यारो . ४२५ २४६ १६. भज केशव गोविन्द गोपाल हरि हरि ४२६ ,, १७ या मोहन के मैं रूप लुभानी .. ४२७ २४७ १८ अब मै शरण तिहारी जी मोहि राखो कृपानिधान . ४२८ ,, १९. सुण लीजो बिनती मोरी, में सरन गही प्रभु तोरी .. ४२९ ,, २०. तुम बिन मोरी कौन खबर ले, गोबरधन गिरधारी . ४३० २४८ २१ देखत राम हँसे सुदामा कूं, देखत राम हँसे . ४३१ ,, २२ गोकुल के बासी भले ही आये . ४३२ ,, २३: आये आये जी महाराज आये ... ... . ४३३ २४९