मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
प्रथमोऽङ्कः ८३
उस समय नन्द के जीवित रहने पर बार-बार चलायमान होती हुई जो राज्यलक्ष्मी पराक्रमी एवं नीतिनिपुण वक्रणास आदि अच्छे मंत्रियों के द्वारा स्थिरता को प्राप्त नही कराई गई और जो (अब) ( चन्द्रिका पक्ष में चन्द्रमा से और राज्यलक्ष्मी पक्ष में चन्द्रगुप्त से ) अभिन्नता को प्राप्त एवम् संसार को आनन्दित करने वाली है, उसको चन्द्रमा के समान राजा चन्द्रगुप्त से अलग करने का प्रयत्न कौन करेगा ? ॥२३॥
और भी। ['आस्वादितद्विरदशोणितशोणशोभाम्'—इस पूर्वोक्त (श्लोक) को पढ़ता है।]
चन्दनदास—[ मन में ] इसकी आत्मप्रशंसा ( दंभ ) तो ( नन्दविनाश-रूप ) फल के अनुरूप ( शोभित होता ) है।
[ नेपथ्य में कोलाहल मचता है। ]
टिप्पणी—मा मस्थाः—मत समझो। √मन् + लुङ्—थास् 'माङि लुङ्' इत्यनेन भविष्यति लुङ्, 'न माङ्योगे' इत्यनेन अडागमप्रतिषेधः। इसका कर्ता 'त्वम्' लुप्त है। नन्दे—नवनन्देषु। अत्र जातावेकवचनम्। विक्रान्तैः—पराक्रमी। वि√क्रम् + क्त वर्तमाने। यह 'सुसचिवैः' का विशेषण है। नय-शालिभिः—नीतिज्ञ। नीयते अनेन इति √नी + अच् करणे बाहुलकात् अथवा नयति राजानम् इति √नी + अच् कर्तरि = नयः = नीतिः। तेन शालन्ते शोभन्ते इति नयशालिनः नय √शाल् + णिनि 'सुप्याजातौ'··· इत्यनेन। तैः। यह भी 'सुसचिवैः' का विशेषण है। वक्रणासादिभिः—वक्रणास आदि—वक्रा नासा यस्य स वक्रणासः बहुव्रीहि स०; 'अज्नासिकायाः संज्ञायाम्'—इत्यनेन अच्प्रत्ययः नासिकायाः नसादेशश्च, ततः 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' इत्यनेन णत्वम्। वक्रणासः आदौ येषां ते वक्रणासादयः; तैः। यह भी 'सुसचिवैः' का विशेषण है। चन्द्रात्—अत्र 'पृथग्विनानाना'—इति सूत्रेण पृथकयोगे पञ्चमी अथवा 'ध्रुवमपाये'—इत्यनेन अपादाने पञ्चमी। चन्द्रगुप्तनृपतेः—चन्द्रगुप्तश्चासौ नृपतिश्च कर्मधारय स०, तस्मात्। यहाँ भी 'चन्द्रात्' की तरह पञ्चमी हुई है। इस श्लोक मे श्रौती पूर्णोपमा अलंकार है। लाटी रीति है, ओज गुण है, वीर रस है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। छन्द का लक्षण श्लोक १२ में दे०। व्यवस्येत्—यत्न करे। वि—अव √सो + लिङ्—यात् सम्भावनायाम्। संवादितम्—
प्रथमोऽङ्कः ८५
निर्वास्यते—निष्कास्यते । राजापथ्यकारित्वस्य—राजद्रोहविधायित्वस्य, फलम्, अनुभवतु—भुनक्तु । चन्दनदास ! अयम्—एषः, राजा—वृषलः, राजापथ्यकारिषु—राजविद्रोहिषु, तीक्ष्णदण्डः—उग्रशासनः । तत्, पथ्यं—हितं, सुहृद्वचः—मित्रकथनं, क्रियताम्—विधीयताम् । राक्षसगृहजनः—राक्षसपरिवारः, समर्प्यताम्—दीयताम् । चिरं—बहुकालं, विचित्रः—बहुविधः, राजप्रसादः—नृपानुग्रहः, अनुभूयताम् । अयमपि—एषोऽपि, राजापथ्यकारी एव, कायस्थः—चित्रगुप्तजातीयः, शकटदासः—तदाख्यः राक्षससुहृत्, शूलम्—लोहनिर्मितमायुधम्, आरोपयितुं, नीयते—तत्समीपं प्राप्यते । स्वकर्मफलम्—स्वस्य आत्मनः कर्म कार्यं तस्य फलम्, अनुभवतु । एवम्—इत्थम्, अपथ्यकारिषु—अहितविधायिषु,—तीक्ष्णदण्डः, अयं राजा—चन्द्रगुप्तः, भवतः—तव, राक्षसकलत्रप्रच्छादनं—राक्षसगृहजनगोपनं, न मर्षयिष्यति—न सहिष्यते । तत्—तस्मात्, परकलत्रेण—राक्षसपरिवारसमर्पणेनेत्यर्थः, आत्मनः—स्वस्य, कलत्रं—गृहजनं, जीवितं च—जीवनं च, रक्ष—पाहि । आर्य !, किं मे—मामित्यर्थः, भयं—त्रासं, दर्शयसि ? अमात्यराक्षसस्य, गृहजनं, सन्तमपि—विद्यमानमपि, न समर्पयामि—न प्रदास्यामीत्यर्थः, किं पुनः, असन्तम् अविद्यमानम् ।
हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—शार्ङ्गरव ! पता लगाओ, यह क्या है ।
शिष्य—जो आज्ञा । [ बाहर जाकर और पुनः प्रवेश करके ] आचार्य ! यह महाराज चन्द्रगुप्त की आज्ञा से राजद्रोही क्षपणक जीवसिद्धि अपमान के साथ नगर से निकाला जा रहा है ।
चाणक्य—ओह ! क्षपणक !! अथवा राजा से द्रोह करने का फल भोगो । सेठ चन्दनदास ! ऐसा ही यह राजा राजद्रोहियों के प्रति कठोर दंड वाला है । इसलिए मित्र का हितकारी वचन मानो । राक्षस के परिवार को सौंप दो । और चिरकाल तक राजा के अद्भुत अनुग्रह का अनुभव करो ।
चन्दनदास—मेरे घर मे अमात्य का परिवार नही है ।
[ नेपथ्य में फिर कोलाहल होता है । ]
चाणक्य—शार्ङ्गरव ! पता लगाओ, यह क्या है ।
शिष्य—जो आज्ञा [ बाहर जाकर और पुनः प्रवेश करके ] आचार्य !
८६ मुद्राराक्षसम्
यह भी राजद्रोही कायस्थ शकटदास शूली पर चढाने के लिए ले जाया जा रहा है।
चाणक्य—अपने कर्म का फल भोगे। सेठजी ! इस प्रकार अनिष्ट करने वालो के प्रति कठोर दण्ड देने वाला यह राजा आपका राक्षस के परिवार को छिपाना सहन नहीं करेगा। इसलिए दूसरे के परिवार से अपने परिवार और जीवन को बचाओ।
चन्दनदास—आर्य ! मुझे क्या भय दिखा रहे हैं ? घर मे अमात्य राक्षस के परिवार के रहने पर भी मैं नहीं दूंगा, फिर न रहने पर तो कहना ही क्या।
टिप्पणी—राजापथ्यकारी—राजा का अनिष्ट करने वाला । पथोऽनपेतं पथ्यम् । पथिन्+यत् 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इत्यनेन । न पथ्यम् अपथ्यम् नञ्तत्० । राज्ञ अपथ्यम् षष्ठीतत्० । तत् करोति तच्छील इति राजा-पथ्य√कृ+णिनि । निर्वास्यते—निष्कासित किया जा रहा है। निर्√वस्+णिच्+लट्—ते कर्मणि । प्राचीन काल मे सन्यासी तथा ब्राह्मण को मृत्युदंड के बदले केवल निर्वासन का दंड ( देश निकाला ) दिया जाता था— 'वपनं द्रविणादानं स्थानान्निष्क्रामणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक ॥' प्रमाद --अनुग्रह । 'प्रमादोऽनुग्रहे वाव्यगुणाम्बाम्व्यविपत्तिषु' इति मेदनी । किं मे भय दर्शयसि—अत्र 'मे' इति चतुर्थ्यन्त पदम् । 'दृशे सर्वत्र' इति भाष्यकृदुक्त्या 'पत्य दर्शयन्' इत्यत्र इव चतुर्थी । समर्पयामि—अत्र भविष्यत्सामीप्ये लट् ।
चाणक्य —चन्दनदास ! एष ते निश्चय ?
चन्दनदास —वाढ । एसो धीरो मे णिच्छओ । ( बाढमेष धीरो मे निश्चय । )
चाणक्य —[ स्वगतम् ] साधु चन्दनदास ! साधु ।
सुलभेष्प्वर्थलाभेषु परसंवेदने जन ।
क इद दुष्कर कुर्यादिदानीं शिविना विना ॥२४॥
अन्वय —इदानीं शिविना विना क जन परसंवेदने सुलभेषु अर्थलाभेषु इद दुष्कर कुर्यात् ॥२४॥
प्रथमोऽङ्कः ८७
व्याख्या—इदानीम्—अधुना, शिविना—तन्नामकोशीनरदेशाधिपेन, विना—अन्तरा, कः, जनः—लोकः, परसंवेदने—परस्य परकीयर्थस्य संवेदने समर्पणे (कृते सति ) सुलभेषु—सुप्राप्येषु, अर्थलाभेषु—राजप्रसादादिरूपेषु अभीष्टसिद्ध्यादिषु, इदम्—अन्यकलत्रसंगोपनात्मकं, दुष्करं—कठिनं, ( कर्म ) कुर्यात्—आचरेत् ॥२४॥
हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—चन्दनदास ! क्या यह तुम्हारा निश्चय है ?
चन्दनदास—हाँ, यह मेरा दृढ निश्चय है ।
चाणक्य—[ मन में ] वाह चन्दनदास ! वाह ।
इस समय ( सत्ययुग के राजा ) शिवि को छोड कर कौन व्यक्ति दूसरे की वस्तु को समर्पित कर देने से अर्थ-लाभ होने पर यह कठिन कर्म करे ॥२४॥
टिप्पणी—बाढम्—यह स्वीकारार्थक अव्यय है । शिविना—अत्र 'पृथग्विनानाना'—इति विनायोगे तृतीया । यहाँ पौराणिक कथा यह है कि एक बार सत्ययुग में बाज का रूप धारण किये हुए धर्म से कपोतरूपधारी शरणागत इन्द्र की रक्षा करने के लिए राजा शिवि ने अपना शरीर काट-काट कर बाज को दे दिया था । इस पद्य में व्यतिरेक अलंकार है; क्योकि यहाँ शिवि ने सत्ययुग में दुष्कर कार्य किया था और तुम इस समय पापी कलियुग में ऐसा कर रहे हो—इस भाव के कारण उपमानभूत शिवि की अपेक्षा उपमेय चन्दनदास के आधिक्य का वर्णन हुआ है । इसमे प्रसादगुण है, वैदर्भी रीति है और अनुष्टुप् छन्द है । लक्षण १, ३ में देखिए ॥२४॥
[ प्रकाशम् ] चन्दनदास ! एष ते निश्चयः ?
चन्दनदासः—बाढम् ।
चाणक्यः—[ सक्रोधम [ दुरात्मन् ! तिष्ठ दुष्टवणिक् ! अनुभूयतां तर्हि नरपतिक्रोधः ।
चन्दनदासः—[ बाहू प्रसार्य ] सज्जोज्हि । अणुचिट्ठदु अज्जो अत्तणो अहिआरसरिसम् । ( सज्जॊऽस्मि । अनुतिष्ठतु आर्यः आत्मनोऽधिकारसदृशम् । )
मुद्राराक्षसम् ६०
पुत्र और स्त्री सहित । पुत्राश्च कलत्रं च इति पुत्रकलत्राणि द्वन्द्वम० तै सह वर्तते इति सपुत्रकलत्र बहुव्रीहि स०, तम् । दिष्ट्या—भाग्य से । यह तृतीया-विभक्त्यन्तप्रतिरूपद अव्यय है। मित्रकार्येण—अत्र हेतौ तृतीया । पुरुष-दोषेण—पुरुष के दोष (चोरी आदि अपकर्म, अर्थात् अपने किये अपराध) से । अत्र करणे तृतीया । इस वाक्य मे परिसंख्या अलकार है । हन्त—यहाँ हर्ष सूचक अव्यय है । अप्रियवत्—अप्रिय वस्तुओ की तरह । अप्रिये तुल्यम् इति अप्रिय+वति 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति' इत्यनेन । इस श्लोक मे उत्प्रेक्षा अलकार है । कोई यहाँ उपमा अलकार मानते हैं । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और अनुष्टुप् छन्द है ॥ २५ ॥
[ नेपथ्ये कलकल ]
चाणक्य —शार्ङ्गरव शार्ङ्गरव !
[ प्रविश्य ]
शिष्य —उपाध्याय ! आज्ञापयतु ।
चाणक्य —ज्ञायता किमेतत् ।
शिष्य —[ निष्क्रम्य विभाव्य पुन प्रविश्य सम्भ्रान्त ] उपाध्याय ! एष खलु शकटदास वध्यमान वध्यभूमेरादाय समपक्रान्त सिद्धार्थक ।
चाणक्य —[ स्वगतम् ] साधु सिद्धार्थक ! साधु, कृत कार्यारम्भ ! [ प्रकाशम् ] प्रसह्य किमपक्रान्त ? [ सक्रोधम् ] वत्स ! उच्यता भागुरायणो यथा त्वरित सम्भावयेति ।
[ निष्क्रम्य प्रविश्य च ]
शिष्य —[ सविषादम् ] उपाध्याय ! हा धिक् कष्टम् । अपक्रान्तो भागुरायणोऽपि ।
चाणक्य —[ स्वगतम ] व्रजतु कार्यसिद्धये । [ प्रकाशम् । सक्रोधमिव ।] वत्स ! उच्यतामस्मद्वचनाद्भद्रभटपुरुषद्तडिङ्गीरातवलगुप्तराजसेनरहिताक्षविजयवर्माण शीघ्रमनुसृत्य गृह्यता दुरात्मा भागुरायण ।
शिष्य —तथा [ इति निष्क्रम्य पुन प्रविश्य सविषादम् ] हा धिक्
६१
प्रथमोऽङ्कः
कष्टम् । सर्वमेव तन्त्रमाकुलीभूतम् । तेऽपि खलु भद्रभटप्रभृतयः प्रथम- तरमुषस्येवापक्रान्ताः ।
हिन्दी अनुवाद—[नेपथ्य में कोलाहल]
चाणक्य—शार्ङ्गरव शार्ङ्गरव !
[ प्रवेश करके ]
शिष्य—आचार्य ! आज्ञा दीजिए ।
चाणक्य—पता लगाओ, यह क्या हो रहा है ।
शिष्य—[बाहर जाकर और पता लगाने पर घबड़ाये हुए भीतर आकर ] आचार्य ! यह तो सिद्धार्थक वध किये जाते हुए शकटदास को वधस्थान से लेकर भाग गया है ।
चाणक्य—[ मन में ] वाह सिद्धार्थक ! वाह ! तुमने कार्य प्रारम्भ कर दिया है । [प्रकट] क्या जबर्दस्ती भाग निकला ? [क्रोध के साथ] वत्स ! भागुरायण से कहो कि शीघ्र पकड़ लाए ।
[ बाहर जाकर और ( फिर ) भीतर आकर ]
शिष्य—[ कष्ट के साथ ] आचार्य ! बडा अनर्थ हुआ ! भागुरायण भी भाग गया ।
चाणक्य—[ मन में ] कार्य सिद्ध करने के लिए जाए । [ प्रकट । मानो क्रोध के साथ] वत्स ! मेरी ओर से भद्रभट, पुरुषदत्त, डिङ्गीरात, बलगुप्त, राजसेन, रोहिताक्ष और विजयवर्मा से कहो कि तुरन्त पीछा करके दुष्ट भागुरायण को पकड़ लें ।
शिष्य—जो आज्ञा । [ बाहर जाकर पुनः भीतर आकर खेद के साथ ] अनर्थ ! महान् अनर्थ !! सम्पूर्ण राष्ट्र अस्त-व्यस्त हो गया है । वे भद्रभट आदि भी बहुत पहले तड़के ही भाग गए ।
टिप्पणी—विभाव्य—विचिन्त्य । पता करके । वध्यभूमेः—मृत्यु-दंड (शूली, फाँसी आदि) देने के स्थान से । अत्र अपादाने पञ्चमी । समपक्रान्तः—पलायितः । भाग गया । प्रसह्य—हठात् । यह एक अव्यय है । त्वरितम्—शीघ्रम् । सम्भावय—निगृह्य शीघ्रमानय इति वाह्यार्थः, त्वमपि तेन सार्द्धं कार्यं
६२ मुद्राराक्षसम्
माधव इति गूढार्थ । यह भी बिन्दु है । सविषादम्—विषादेन सह इति सविषादम् यथा स्यात् तथा । क्रियाविशेषणमेतत् । हा धिक् कष्टम्—हाय कष्ट को धिक्कार है अर्थात् महान् दुःख की बात है । तन्त्रम्—राष्ट्र । 'तन्त्रं सिद्धान्ते राष्ट्रे च परिच्छदप्रधानयो' इति हैम । आकुलीभूतम्—अस्त व्यस्त या व्याकुल हो गया । आकुल + च्वि, इत्व, दीर्घ √भू + क्त । प्रथमतराम्—बहुत पहले । अतिशयेन प्रथम यथा तथा इति प्रथम + तरप् ।
चाणक्य —[स्वगतम्] सर्वेषामेव शिवाः पन्थानः सन्तु । [ प्रकाशम् ] वत्स ! अलं विषादेन । पश्य—
ये याताः किमपि प्रधार्य हृदये पूर्वं गता एव ते ये तिष्ठन्ति भवन्तु तेऽपि गमने कामं प्रकामोद्यमाः । एका केवलमर्थसाधनविधौ सेनाशतेभ्योऽधिका नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा बुद्धिस्तु मा गान्मम ॥२६॥
अन्वय —ये हृदये किमपि प्रधार्य याताः ते पूर्वम् एव गताः । ये तिष्ठन्ति ते अपि कामं गमने प्रकामोद्यमाः भवन्तु । अर्थसाधनविधौ एका सेना-शतेभ्यः अधिका नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा मम बुद्धिस्तु केवलं मा गात् ॥२६॥
व्याख्या—ये—भागुरायणप्रभृतयः जनाः, हृदये—मनसि, किमपि—अनभिव्यक्तस्वरूपं वस्तु, प्रधार्य—अनुध्याय, याताः —( मलयसमीपं ) गताः, ते, पूर्वं—प्रागेव, गताः । ये—तदतिरिक्ता जनाः, तिष्ठन्ति—इह वर्तन्ते, ते अपि, कामं—यथेच्छं, गमने—इतः प्रयाणे, प्रकामोद्यमाः प्रयत्नवन्तः, भवन्तु—सन्तु। अर्थसाधनविधौ—प्रयोजनसिद्धौ, एका—असहाया, सेनाशतेभ्यः —बहुसेनाभ्यः, अधिका—बहुला, नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा—नन्दानाम् उन्मूलने उत्पादने दृष्टं अवलोकितं वीर्यमहिमा प्रभावातिशयः यस्याः तादृशी, मम—मे, बुद्धिः —धीः, तु, केवलं, मा गात्—न गच्छतु ॥२६॥
हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—[मन में] सभी के मार्ग कल्याणकारी हों । [प्रकट] वत्स ! दुःख करना व्यर्थ है । देखो—
जो मन में कुछ सोचकर गये हैं, वे पहले ही चले गए । जो ठहरे हुए हैं, वे भी स्वेच्छानुसार जाने के लिए प्रयत्नशील हों । प्रयोजन को सिद्ध करने में सैकड़ों
प्रथमोऽङ्कः ६३
सेनाओं से अधिक तथा नन्दो के विनाश करने में अतिशय प्रभाव दिखाने वाली मेरी बुद्धि केवल न जाय ॥२६॥
टिप्पणी—शिवाः—कल्याणयुक्त । शिवं कल्याणम् अस्ति एषाम् इति शिव+अच् अर्शआदित्वात् । किमपि—( मेरा इष्ट या अनिष्ट ) कुछ भी । प्रकामोद्यमाः—अत्यन्त उद्योगशील । प्रकामः उद्यमः येषां ते प्रकामोद्यमाः बहुव्रीहि स० । अर्थसाधनविधौ—प्रयोजन सिद्ध करने के विषय मे । अर्थस्य साधनं निष्पादनं तस्य विधिः, तस्मिन् । सेनाशतेभ्यः—सेनानां शतानि, तेभ्यः । अधिकयोगे पञ्चमी । यहाँ शत शब्द बहुत्ववाचक है; अन्यथा 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे' इस कोशप्रामाण्य से एकवचन हो जाता । नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा—नन्दों के उन्मूलन में जिसके पराक्रम का माहात्म्य देखा जा चुका है । यहाँ 'महिमा' मे 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् सूत्र से डाप् प्रत्यय हुआ है । मा गात्—अत्र 'माङि लुङ्' इत्यनेन लुङ्लकारः तथा 'न माङ्योगे' इत्यनेन अडागमप्रतिषेधः । इस श्लोक मे काव्यलिग तथा व्यतिरेक अलंकारो की संसृष्टि है । इसमे लाटी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥२६॥
[ उत्थाय प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्यं बद्ध्वा ] एष खलु दुरात्मनो भद्रभटप्रभृतीनाहरामि । [आत्मगतम्] दुरात्मन् राक्षस ! क्वेदानीं यास्यसि ? एषोऽहमचिरात् भवन्तं,—
स्वच्छन्दमेकचरमुज्ज्वलदानशक्ति- मुत्सेकिना मदबलेन विगाहमानम् । बुद्ध्या निगृह्य वृषलस्य कृते क्रियाया- मारण्यकं गजमिव प्रगुणीकरोमि ॥२७॥
[ इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ]
॥ इति मुद्रालाभो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥
अन्वयः—उज्ज्वलदानशक्तिम् एकचरम् उत्सेकिना मदबलेन स्वच्छन्दं विगाहमानम् आरण्यकं गजमिव बुद्ध्या निगृह्य वृषलस्य कृते क्रियायां प्रगुणी-करोमि ॥२७॥
द्वितीयोऽङ्कः (राक्षसविचार)
६४ मुद्राराक्षसम्
व्याख्या—उज्ज्वलदानशक्तिम्—उज्ज्वला प्रशस्या दानशक्ति वदान्यता यस्य तादृशम् (गजपक्षे उज्ज्वला प्रभूता दानशक्ति मदजलक्षरणसामर्थ्यं यस्य तादृश), एकचरम्—एक सहायहीन (गजपक्षे यूथहीन) चरतीति त तथोक्तम्, उम्रेकिना—उद्रिक्तेन, मदबलेन—दर्पप्रभावेण (गज-पक्षे दानवारिप्रभावेण), स्वच्छन्द—निरङ्कुश, विगाहमान—भ्रमन्त, (भवन्तम्) आरण्यक—वन्य, गजमिव—हस्तिनमिव, बुद्ध्या—धिया, निगृह्य—आयत्तीकृत्य, वृषलस्य—चन्द्रगुप्तस्य, कृते—निमित्त, क्रिया-याम्—अमात्यकर्मणि (गजपक्षे भारवहनकर्मणि), प्रगुणीकरोमि—नियो-जयामि ॥२७॥
हिन्दी अनुवाद—[उठकर आकाश में सामने उपस्थित की तरह देखते हुए] अभी मैं दुष्ट भद्रभट आदि को पकड़ता हूँ। [मन में] दुष्ट राक्षस ! अब कहाँ जाओगे ? यह मैं शीघ्र ही तुमको—
प्रशंसनीय दान-शक्ति वाले (गज-पक्ष में प्रचुर मद-जल बहाने की सामर्थ्य वाले), अकेले विचरण करने वाले और अत्यधिक गर्व (गज-पक्ष में मदजल) के प्रभाव से स्वच्छन्द घूमने वाले (तुमको) जंगली हाथी की तरह बुद्धि से वशीभूत करके चन्द्रगुप्त के लिए मन्त्रित्व-कर्म (गज-पक्ष में बोझा ढोने के काम) में लगाता हूँ ॥२७॥
[सभी पात्र रङ्गमंच पर से चले जाते हैं।]
॥ मुद्रा-लाभ नामक प्रथम अङ्क समाप्त ॥
टिप्पणी—एष आहरामि—यह वाक्य शिष्य को भ्रम में डालने के लिए कहा गया है, वैसे तो कार्यवश चाणक्य की प्रेरणा से ही भद्रभट आदि ने पलायन किया है। उज्ज्वलदानशक्तिम्—जिसकी दान-शक्ति प्रकाशमान हो। गज-पक्ष में दान का अर्थ है मद। 'दानं गजमदे त्यागे पालनच्छेदशुद्धिषु' इति मेदिनी। एकचरम्—एकं चरति इति एक√चर्+अच् कर्तरि=एकचर, तम्। विगाहमानम्—घूमते हुए। वि√गाह्+शानच् कर्तरि, मुगागम=विगाह-मान, तम्। आरण्यकम्—जंगली। अरण्ये भव इति अरण्य+वुञ्—अक=आरण्यक, तम्। इस श्लोक में उपमा अलंकार है, वैदर्भी रीति
६५ प्रथमोऽङ्कः
है, ओज गुण है और वसन्ततिलका छन्द है। छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥२७॥
प्रथमोऽङ्कः—प्रथमः = आदिमः अङ्कः = परिच्छेदः नाटकांशो वा । अङ्क का लक्षण यह है—'अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नाना-विधानयुक्तो यस्मात्तस्माद् भवेदङ्कः ॥' नाट्यशास्त्रम् । 'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिल-पात्रोऽङ्कः' इति दर्पणकारः । 'प्रत्यक्षनेतृचरितो बीजव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्को-नानाप्रकारार्थः संविधानरसाश्रयः ॥' इत्यपि दर्पणकारः ।
द्वितीयोऽङ्कः
[ ततः प्रविशत्याहितुण्डिकः । ]
आहितुण्डिकः—
जाणन्ति तन्तजुत्ति जहट्ठिअं मण्डलं अहिलिहन्ति
जे मन्तरक्खणपरा ते सप्पणराहिवे उवअरन्ति ॥१॥
(जानन्ति तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं मण्डलमभिलिखन्ति ।
ये मन्त्ररक्षणपरास्ते सर्पनराधिपावुपचरन्ति ॥)
अन्वयः—ये तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं जानन्ति मण्डलम् अभिलिखन्ति ( च ) मन्त्ररक्षणपराः सर्पनराधिपौ उपचरन्ति ॥ १ ॥
व्याख्या—ये—जनाः, तन्त्रयुक्तिं—तन्त्रस्य सर्पौषधस्य युक्तिं योजना प्रयोग-मित्यर्थः ( राजपक्षे तन्त्रे स्वराष्ट्रचिन्तने युक्तिं न्यायं ), यथास्थितं—यथावत्, जानन्ति—विदन्ति, मण्डलम्—माहेन्द्रादिदेवतायन्त्रं मण्डलाकारवेष्टन वा (राजपक्षे मण्डलं राष्ट्रम्), अभिलिखन्ति—रेखाकारेण लिखन्ति (राजपक्षे चिन्त-यन्ति), (ये च) मन्त्ररक्षणपराः—मन्त्रैः गारुडादिमन्त्रैः रक्षणे 'आत्मगोपने परा आसक्ताः (राजपक्षे मन्त्राणां षाड्गुण्यचिन्तनात्मकंमन्त्रणाकार्याणां रक्षणे गोपने पराः आसक्ताः), ते—जनाः, सर्पनराधिपौ—अहिं राजानं च क्रमशः, उपचरन्ति—व्यवहरन्ति ॥१॥
६८
मुद्राराक्षसम्
येन स एतादृश , जितकाशी—जितेन जयेन काशते उल्लमति इति जितकाशी जयोद्धत इत्यर्थ , राजसेवक —नृपपरिचारक , एते, त्रय , अवश्य—निश्चित, विनाश—मृत्युम्, अनुभवन्ति—प्राप्नुवन्ति । कथ—केन प्रकारेण, एष —आकाशस्थित , पुरुषै , दृष्टमात्र —अवलोकित , सन्नेव, अतिक्रान्त —अन्तर्हित । एतेषु—दृश्य-मानेषु, पुटनसमुद्गकेषु—मञ्जूषामम्पुटेपु, कि वस्तु विद्यते । जीविकाया —वृत्ते , सम्पादका —साधका , सर्पा —भुजङ्गमा । प्रेक्षितुम्—द्रष्टुम्, इच्छामि—अभिलषामि । प्रसीदतु—प्रसन्नो भवतु । एतत्—प्रेक्षणमित्यर्थ , अस्थानम्—अयुक्तम् । तत्—तस्मात् , यदि—चेत् , कौतूहल—कौतुक ( विद्यत ), एहि—आगच्छ, एतस्मिन्—अस्मिन्, आवासे—गृहे, दर्शयामि—अवलोकयामि । इदम्, भर्तु —स्वामिन , अमात्यराक्षसस्य, गृहम्—भवनम् । अस्मद्विधानाम्-मद्विधानाम् इह—अस्मिन् गृहे , प्रवेश —आगम , नास्ति—न विद्यते । तेन हि—अतएव, आर्य , गच्छतु—व्रजतु। जीविकाया ,प्रसादेन—उपायेन, इह, मम, प्रवेश , अस्ति। कथ—कृत , एषोऽपि—अयमपि, अतिक्रान्त —अन्तर्हित ।
हिंदी अनुवाद—[ आकाश में ] आर्य ! क्या कहते हो कि तुम कौन हो । आर्य ! मैं जीर्णविष नाम का सँपेरा हूँ । [ फिर आकाश में ] क्या कहते हो कि मैं भी साँप से खेलना चाहता हूँ । अच्छा, कौन जीविका आप अपनाये हुए हैं ? [ फिर आकाश में ] क्या कहते हो कि मैं राजकुल का सेवक हूँ । तब तो आप साँप से खेल ही रहे हैं । कैसे ? मन्त्र और ओषधियां ( के प्रयोग ) में अनाड़ी सँपेरा, मतवाले हाथी पर चढ़ने वाला ( व्यक्ति ) और अधिकार पाकर घमण्ड में चूर रहने वाला राजकर्मचारी—ये तीनों अवश्य ही विनाश को प्राप्त होते हैं । कैसे यह देखते ही चला गया ? [ फिर आकाश में ] आर्य ! क्या कहते हो कि इन ढकी हुई पिटारियों में क्या है । आर्य ! जीविका को चलाने वाले सर्प हैं । [ फिर आकाश में ] क्या कहते हो कि मैं देखना चाहता हूँ । आप प्रसन्न हों । यह उपयुक्त स्थान नहीं है । इसलिये यदि उत्सुकता हो तो आओ, इस घर में दिखाता हूँ । [ फिर आकाश में ] क्या कहते हो कि यह स्वामी अमात्य राक्षस का घर है। हम जैसों का यहाँ प्रवेश नहीं ( हो सकता ) है । तो आप जाइए । जीविका की कृपा से मेरा प्रवेश यहाँ ( हो सकता ) है । कैसे यह भी खिसक गया ?
टिप्पणी—आकाशे—इसे आकाशभाषित कहते हैं । आकाशभाषित का लक्षण यह है—
'किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्र प्रयुज्यते ।
श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तस्यादाकाशभाषितम् ॥
अथवा
'अप्रविष्टै सहासापो भवेदाकाशभाषणम् ।'
द्वितीयोऽङ्कः ६६
वृत्तिमुपजीवति—जीविका का अवलंबन करता है । वर्तते अनया इति √वृत् + क्तिन् करणे=वृत्तिः, ताम् । उपजीवति—अत्र उपसर्गवशात् सकर्मकत्वम् । अमन्त्रौषधिकुशलः—मन्त्र और ओषधि के प्रयोग में अपटु । मन्त्राश्च ओषधयश्च इति मन्त्रौषधयः द्वन्द्व स०, तेषु कुशलः सुप्सुपा स०, न मन्त्रौषधिकुशलः इति नञ्तत् ० । व्यालग्राही—सँपेरा । गृह्णाति इति √ग्रह् + णिनि कर्तरि=ग्राही । व्यालस्य ग्राही व्यालग्राही षष्ठीतत् ०। यहाँ व्यालं गृह्णाति ऐसा विग्रह नही कर सकते हैं; क्योंकि इस विग्रह में 'सुप्यजातौ'—सूत्र से प्राप्त णिनि को बाधकर 'कर्मण्यण्' से अण् हो जाने पर 'व्यालग्राहः' प्रयोग बनेगा । मत्तमत्तङ्कजारोहो—मदमस्त हाथी पर चढ़ने वाला । मत्त: मतङ्गजः कर्मधारय स०, तम् साधु आरोहति इति मत्तमत्तङ्गज—आ√रुह्+णिनि साधुकारिणि कर्तरि । जितकाशी—विजय से उद्धत । √जि+क्त भावे=जितम् । जितेन जयेन साधु कागते स्पर्धते इति जित√काश्+णिनि साधुकारिणि कर्तरि । दृष्टमात्रः—देखते ही । दृष्ट इत्येतत् प्रमाणमस्य इति दृष्ट+मात्रच्=दृष्टमात्रः । पेटकसमुद्गकेषु—ढकी हुई पिटारियो मे । पेटक=पिटारी । 'पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषा' इत्यमरः । समुद्गक=ढक्कन । 'समुद्गकः सम्पुटकः' इत्यमरः । समुद्गच्छति इति सम्-उद्√गम्+ड कर्तरि+कन् स्वार्थे=समुद्गकः । पेटकाश्च समुद्गकाश्च इति पेटकसमुद्गकाः, तेषु ।
[ स्वगतम् । संस्कृतमाश्रित्य ] अहो ! आश्चर्यम् । चाणक्यमतिपरिगृहीतं चन्द्रगुप्तमवलोक्य विफलमिव राक्षसप्रयत्नमवगच्छामि । राक्षसमतिपरिगृहीतं मलयकेतुमवलोक्य चलितमिवाधिराज्याच्चन्द्रगुप्तमवगच्छामि । कुतः—
कौटिल्यधीरज्जुनिबद्धमूर्तिं मन्ये स्थिरां मौर्यनृपस्य लक्ष्मीम् । उपायहस्तैरपि राक्षसेन निष्कृष्यमाणामिव लक्षयामि ॥ २ ॥
व्याख्या—संस्कृतम्—देवभाषाम्, आश्रित्य—अवलम्ब्य, आश्चर्यम्—चित्रम् । चाणक्यमतिपरिगृहीतम्—चाणक्यस्य कौटिल्यस्य मत्या बुद्ध्या परिगृहीतं परिचालितं, चन्द्रगुप्तम्, अवलोक्य—दृष्ट्वा, राक्षसप्रयत्नम्—राक्षसस्य प्रयत्नं प्रयासम्, विफलमिव—व्यर्थमिव, अवगच्छामि—जानामि । राक्षसमतिपरिगृहीतं—
मुद्रारक्षसम् १००
राक्षसस्य मत्या परिगृहीत, मलयकेतु—पर्वतसूनुम्, अवलोक्य, अधिराज्यात्—अधिष्ठितो राजा अधिराज तस्य भाव आधिराज्य तस्मात्, चलित—च्युतम् इव, चन्द्रगुप्तम्, अवगच्छामि । कुत —यतो हि,
अन्वय —मौर्यनृपस्य लक्ष्मीं कौटिल्यधीरज्जुनिबद्धमूर्ति स्थिरा मन्ये, राक्षसेन उपायहस्तै निकृष्यमाणाम् इव लक्षयामि अपि ॥ २ ॥
व्याख्या—मौर्यनृपस्य—चन्द्रगुप्तभूपते , लक्ष्मी—श्रिय, कौटिल्यधीरज्जुनिबद्धमूर्ति—कौटिल्यस्य चाणक्यस्य धी बुद्धि एव रज्जु दाम तया निबद्धा सयता मूर्ति यस्या तथाविधाम्, स्थिरा—निश्चला, मन्ये—तर्कयामि । (पक्षान्तरे) राक्षसेन—नन्दामात्येन, उपायहस्तै —उपाया सामदानदण्डभेदा त एव हस्ता तै , निकृष्यमाणाम्—नितरा कृष्यमाणाम् इव, लक्षयामि—सम्भावयामि अपि ॥२ ॥
हिन्दी अनुवाद— [ मन मे । सस्कृत भाषा का आश्रय लेकर ] ओह ! आश्चर्य है । चाणक्य की बुद्धि(राय) से चलने वाले चन्द्रगुप्त को देखकर राक्षस के प्रयत्न को मैं व्यर्थ-सा समझता हूँ । ( और दूसरी ओर ) राक्षस की बुद्धि का अनुसरण करने वाले मलयकेतु को देखकर चन्द्रगुप्त को राज्य से भ्रष्ट हुआ-सा समझता हूँ । क्योकि—
राजा चन्द्रगुप्त की लक्ष्मी को चाणक्य की बुद्धिरूपी रस्सी से बँधे हुए शरीर वाली और ( अतएव ) अचल मानता हूँ, किन्तु राक्षस के उपाय रूपी हाथो से मानो खींची जाती हुई भी ( उसे ) देखता हूँ ।
टिप्पणी—सस्कृतमाश्रित्य—यह आहितुण्डिक नन्द के विशिष्ट कर्मचारी होने के कारण उत्तम पात्र है, अतएव सस्कृत मे स्वगत भाषण करता है । पहले प्राकृत मे इसलिए किया है कि वह कार्यवश आहितुण्डिक के वेश मे है । कहा भी है—'कार्यतश्चोत्तमादीना कार्यो भाषाव्यतिक्रम ' दशरूपक । आधिराज्यात्—साम्राज्य से । अधिको राजा अधिराज 'राजाह सखिभ्यष्टच्' इति सूत्रेण समासान्त टच्प्रत्यय । तस्य भाव आधिराज्यम् अधिराज+ष्यञ् , तस्मात् । मौर्यनृपस्य—मौर्यश्चासौ नृप कर्मधारय स०, तस्य । उपायहस्तै —उपाय—साम, दाम, दण्ड और भेद—रूपी हाथो से। 'भेदो दण्ड सामदानमित्युपायचतुष्टयम्' इत्यमर । उपाया एव हस्ता मयूरव्यसकादित्वात् स०, तै । इस श्लोक मे निरङ्गरूपक और वाच्योत्प्रेक्षा अलङ्कारो का साङ्कर्य है । इसमे वैदर्भी रीति है,
- द्वितीयोऽङ्कः १०१
प्रसाद गुण है और उपजाति छन्द है। यह छन्द इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा-इन दोनों छन्दों के मिश्रण से बनता है। इन दोनों छन्दों के लक्षण इस प्रकार हैं- 'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः'। 'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ' ॥२॥
तदेवमनयोर्बुद्धिशालिनोः सुसचिवयोर्विरोधे संशयितेव नन्दकुल-लक्ष्मीः । कुतः—
विरुद्धयोर्भृशमिह मन्त्रिमुख्ययो- र्महावने वनगजयोरिवान्तरे । अनिश्चयाद्गजवशयेव भीतया गतागतैर्ध्रुवमिव खिद्यते श्रिया ॥३॥
अन्वयः—इह महावने वनगज्योः इव भृशं विरुद्धयोः मन्त्रिमुख्ययोः अन्तरे अनिश्चयात् भीतया गजवशया इव श्रिया गतागतैः ध्रुवं खिद्यते इव ॥३॥
व्याख्या—इह—अस्मिन् मगधराज्ये, महावने—महारण्ये, वनगज्योः इव—वन्यहस्तिनोः इव, भृशम्—अत्यर्थम्, विरुद्धयोः—प्रारब्धविरोधयोः, मन्त्रिमुख्ययोः—प्रधानामात्ययोः चाणक्यराक्षसयोः, अन्तरे—मध्ये, अनिश्चयात्—अस्थिरत्वात्, भीतया—त्रस्तया, गजवशया इव—करिण्या इव, श्रिया—राजलक्ष्म्या, गतागतैः—गमनागमनैः, ध्रुवं—निश्चितं, खिद्यते इव, क्लिश्यते इव ॥३॥
हिन्दी अनुवाद—तो इस प्रकार इन दोनों बुद्धिमान् सुमन्त्रियों के विरोध होने पर नन्दवंश की लक्ष्मी मानों सन्देह में पड़ गई है। क्योंकि—
यहाँ बड़े वन में दो जंगली हाथियों के समान अत्यधिक विरोधी दो प्रधान मन्त्रियों के बीच में (जय-पराजय मे) अनिश्चय के कारण डरी हुई हथिनी की तरह लक्ष्मी जाने-आने से निश्चित ही दुःख उठा रही है ॥३॥
टिप्पणी—बुद्धिशालिनोः—बुद्धिमतोः । बुद्ध्या शालेते शोभेते इति बुद्धि√शाल् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि = बुद्धिशालिनौ, तयोः । संशयिता—सन्देहमापन्ना । संशयः जातः अस्याः इति संशय + इतच् तारकादित्वात् । महावने—महच्च तत् वनम् महावनम् कर्मधारय स०, 'आन्महतः'—इत्यात्वम्, तस्मिन् । भृशम्—अत्यंत । 'अतिवेलभृशात्यर्थम्' इत्यमरः । मन्त्रिमुख्ययोः—मन्त्रिणां मुख्यौ वा मन्त्रिषु मुख्यौ, तयोः । अनिश्चयात्—निस् वा निर्√चि + अच् भावे = निश्चयः । न निश्चयः अनिश्चयः नञ्तत्, तस्मात् । गजवशया—हथिनी ।
१०२ मुद्राराक्षसम्
'वशा नामो वन्ध्यागव्या हस्तिन्या दुहितर्यपि' इति हैम । वशा गजी गजवशा कर्मधारय स०, 'पोटायुवतिस्तोक'—इत्यादिना पुंवद्भाव पूर्वनिपातश्च, तया । गतागतै —जाने-आने से अर्थात् मलयकेतु के पास से चन्द्रगुप्त के पास जाने से और पुन चन्द्रगुप्त के पास से मलयकेतु के पास आने से । गतानि च आगतानि च इति द्वन्द्व स०, तै । सिद्यते—√ षिद्+लट्—ते भावे । उसका कर्ता, 'श्रिया' और 'गजवशया' है । इस श्लोक मे दो उपमा अलङ्कारो से अनुप्राणित उत्प्रेक्षा अलङ्कार है । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और रुचिरा छन्द है । रुचिरा का लक्षण यह है—'जभौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहै' ॥ ३ ॥
तद्यावदमात्यराक्षसं पश्यामि । [ इति परिक्रम्य स्थित । ]
[ तत प्रविशत्यासनस्थ पुरुषैरनुगम्यमान सचिन्तो राक्षस । ]
राक्षस —[ सवाष्पम ] कष्ट भो ! कष्टम् ।
वृष्णीनामिव नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा नन्दानां विपुले कुलेऽकरुणया नीते नियत्या क्षयम् । चिन्तावेशसमाकुलेन मनसा रात्रिन्दिवं जाग्रत सैवेयं मम चित्रकर्मरचना भित्तिं विना वर्तते ॥ ४ ॥
अन्वय —वृष्णीनामिव नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा नन्दानां विपुले कुले अकरुणया नियत्या क्षयं नीते चिन्तावेशसमाकुलेन मनसा रात्रिन्दिवं जाग्रत मम सा एव इयं चित्रकर्मरचना भित्तिं विना वर्तते ॥ ४ ॥
व्याख्या—वृष्णीनामिव—यदूनामिव, नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा—नीति नय विक्रम शौर्यं गुणा सन्धिविग्रहादय तेषां व्यापारेण प्रयोगेण हेतुना अथवा नीतिविक्रमौ एव गुणौ तयो व्यापारेण, शान्ता अपहृता द्विष शत्रवो येषां तादृशानां, नन्दाना—नयनन्दानां, विपुले—विशाले, कुले—वंशे, अकरुणया—दयाहीनया, नियत्या—भाग्येन, क्षय—नाश, नीते—प्रापिते, (सति) चिन्तावेशसमाकुलेन—चिन्ताया शोकस्य आवेशेन आविर्भावेन समाकुल सम्भ्रान्त यत् तादृशेन, मनसा—हृदयेन, रात्रिन्दिवम्—अहोरात्रं, जाग्रत —निद्रामननुभवत, मम—मे, सैवेयं—नन्दजीवनकालियेव, चित्रकर्मरचना—चित्रा विस्मयकरी कर्मरचना उपायोद्भावना अथ च चित्रकर्मण आलेखनक्रियाया
१०४ मुद्राराक्षसम्
अथवा—
नेदं विस्मृतभक्तिना न विषयव्यासङ्गमूढात्मना प्राणप्रच्युतिभीरुणा न च मया नात्मप्रतिष्ठार्थिना । अत्यर्थं परदास्यमेत्य निपुणं नीतौ मनो दीयते देवः स्वर्गगतोऽपि शात्रववधेनाराधितः स्यादिति ॥५॥
अन्वय —मया परदास्यमेत्य अत्यर्थं निपुण नीतौ मनो दीयते, इद विस्मृत-भक्तिना न, विषयव्यासङ्गमूढात्मना न, प्राणप्रच्युतिभीरुणा न, आत्मप्रतिष्ठार्थिना न, स्वर्गगत अपि देव शात्रववधेन आराधित स्यात् इति ॥५॥
व्याख्या—मया—राक्षसेन, परदास्यम्—परम्य स्वेतरस्य मलयकेतोरित्यर्थः दास्य मेवाम्, एत्य—अङ्गीकृत्य, अत्यर्थम्—अतीव, निपुण—प्रयत्नेन, नीतौ—नीतिप्रयोगे, मन —चित्त, दीयते—व्याप्रियते, इद—नीतौ मनोदान, विस्मृत-भक्तिना—विस्मृत भक्ति स्वामिभक्ति नन्दानुराग इत्यर्थ येन तादृशेन सता, न—नहि, विषयव्यासङ्गमूढात्मना—विषयेषु भोगेषु यो व्यासङ्ग आसक्ति तेन मूढ अप आत्मा अन्त करण यस्य तादृशेन सता, न, प्राणप्रच्युतिभीरुणा—प्राणस्य जीवस्य प्रच्युति नाश ततो भीरुणा भययुक्तेन, न, आत्मप्रतिष्ठार्थिना—आत्मन निजस्य या प्रतिष्ठा ख्याति ता य अर्थयते कामयते तादृशेन सता, न, ( किन्तु ) स्वर्गगत अपि—लोकान्तरितोऽपि, देव —महाराज (नन्द ), शात्रववधेन—अरिविनाशेन, आराधित —सन्तोषिता , स्यात्—भवेत्, इति हेतो मनो दीयते इत्यर्थ ॥५॥
हिन्दी अनुवाद—अथवा—मैं दूसरे ( अर्थात् मलयकेतु ) की सेवा स्वीकार कर ( जो ) राजनीति में अत्यन्त प्रयत्नपूर्वक मनोयोग दे रहा हूँ, सो स्वामि—भक्ति को भुलाकर नहीं ( दे रहा हूँ ), सुख-भोग की आसक्ति से विवेकहीन अन्त करण वाला होकर नहीं ( दे रहा हूँ ), प्राण-नाश से डरकर नहीं ( दे रहा हूँ ) और अपनी प्रतिष्ठा की कामना से भी नहीं ( दे रहा हूँ ) किन्तु स्वर्ग चले जाने पर महाराज ( नन्द ) शत्रु के वध से सन्तुष्ट हों ( इसलिए दे रहा हूँ ) ॥५॥
टिप्पणी—विस्मृतभक्तिना न—जिसने भक्ति को भुला दिया हो ऐसा होकर नहीं। विस्मृत भक्ति येन स विस्मृतभक्ति बहुव्रीहि स०, ‘सामान्ये नपुंसकम्’
| द्वितीयोऽङ्कः | १०५ |
|---|
इत्यनेन विग्रहवाक्ये नपुंसकत्वम् । ‘विस्मृता भक्तिः’ इति विग्रहे तु ‘विस्मृत-भक्तिना’ इति प्रयोगः स्यात् । इसका तात्पर्य यह है कि मैंने मलयकेतु का आश्रय लिया है, यह सही है किन्तु नन्द में मेरी दृढ भक्ति है। विषयव्यासङ्गमूढात्मना न—विषय-भोग की आसक्ति से मोहित आत्मा वाला होकर नही। स्वामि-भक्त होते हुए भी राक्षस ने विषयासक्ति के कारण मलयकेतु का आश्रय लिया है—ऐसी धारणा कोई न बना ले, एतदर्थ यह कहा गया है । प्राणप्रच्युतिभीरुणा न—प्राणों के विनाश से डरने वाला होकर नहीं । यदि तुम स्वामिभक्त हो और अनासक्त भी हो तो स्वामी के मर जाने पर तुम्हे उसका अनुसरण करना चाहिए न कि प्राणनाश से डरना चाहिए—इस आक्षेप का निवारण करने के लिए ऐसा कहा है । आत्मप्रतिष्ठाथिना न—अपनी प्रतिष्ठा की चाह करने वाला होकर नही । यदि ऐसी बात है तो तुम नीति से चाणक्य को जीतकर संसार में अपना यश फैलाने की कामना से मलयकेतु की सेवा कर रहे हो—इस भ्रान्त धारणा की निवृत्ति के लिए यह कहना पड़ा है । प्रतिष्ठा = गौरव । ‘प्रतिष्ठा गौरवे स्थितौ’ इति हैमः । प्रतितिष्ठति अनया इति प्रति √स्था + अङ् करणे । शात्रववधेन—शत्रु के नाश से । शत्रुः एव शात्रवः शत्रु + अण् स्वार्थे प्रज्ञादित्वात् । तस्य वधः, तेन । तब दूसरे का आश्रय लेने का तुम्हारा क्या प्रयोजन—इस प्रश्न का उत्तर इससे दिया है । स्यात्—अत्र शक्ति लिङ् । इस श्लोक में परिसंख्या अलंकार है । इसमें प्रसाद गुण है, पाञ्चाली रीति है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥५॥
[ आकाशमवलोकयन् सास्रम् ] भगवति कमलालये ! भृशमगुणज्ञासि । कुतः—
आनन्दहेतुमपि देवपमास्य नन्दं सक्तासि किं कथय वैरिणि मौर्यपुत्रे । दानाम्बुराजिरिव गन्धगजस्य नाशे तत्रैव किं न चपले प्रलयं गतासि ॥ ६ ॥
अन्वयः—चपले ! कथय आनन्दहेतुमपि देवं नन्दम् अपास्य वैरिणि मौर्यपुत्रे किं सक्तासि, गन्धगजस्य नाशे दानाम्बुराजिरिव तत्रैव किं न प्रलयं गतासि ॥ ६ ॥
व्याख्या—चपले—हे चञ्चले ! कथय—ब्रूहि, आनन्दहेतुमपि—सुखकारणमपि, देवं—महाराजं, नन्दम्, अपास्य—त्यक्त्वा, वैरिणि—शत्रौ, मौर्यपुत्रे—
१०६ | मुद्राराक्षसम्
मुरागर्भसम्भवे चन्द्रगुप्ते, किं रक्तासि—अनुरक्तासि ? गन्धगजस्य—गन्धालपहस्तिनः, नाशे—मरणे सति, दानाम्बुराजिः—दानाम्बुनः मदजलस्य राजिः रेखा, इव—तद्वत्, तत्रैव—नन्दे एव, किं—कथं, न—नहि, प्रलयम्—तिरोधानं, गतासि—प्राप्तासि ? ॥ ६ ॥
हिन्दी अनुवाद— [ आकाश की ओर देखता हुआ आँसुओं के साथ ] हे ऐश्वर्यशालिनी लक्ष्मी ! तुम गुणों को बिलकुल नहीं पहचानती हो । क्योकि—
अपने १ बताओ कि आनन्द के कारण ( होते हुए ) भी महाराज नन्द को छोड़कर शत्रु चन्द्रगुप्त में तुम कैसे आसक्त हो गईं । गन्धगज के मर जाने पर ( उसके ) मदजल की धारा के समान वहाँ ( नन्द में ) विलीन क्यों नहीं हो गई ?
टिप्पणी— साश्रम्— अस्रेण = नेत्रजलेन सह वर्तमानम् इति साश्रम् । यह क्रियाविशेषण है । भगवति— भगम् = ऐश्वर्यं विद्यते अस्या इति भग + मतुप् वत्व + ङीप् = भगवती । तत्सम्बोधने हे भगवति इति । कमलालये— कमलानि आलयः निवासस्थानम् अस्या इति कमला turn कमलालया = लक्ष्मी । तत्सम्बोधने हे कमलालये इति । अगुणज्ञा— गुणों को न जानने वाली । गुणान् जानाति इति गुण √ज्ञा + क कर्तरि = गुणज्ञा । न गुणज्ञा अगुणज्ञा नञ्त० । आनन्दहेतुम्— आनन्दस्य हेतुः षष्ठीतत्०, तम् । मौर्यपुत्रे— शूद्रा के पुत्र अर्थात् चन्द्रगुप्त । मुरायाः अपत्यम् इति मौर्यः मुरा + ण्य अपत्ये । स चासौ पुत्रश्च कर्मधारय स०, तस्मिन् । गन्धगज— श्रेष्ठ महाबली हाथी, जिसके कुंभ में मद भरता हो । इसका लक्षण यह है—
'यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपिः ।
स वै गन्धगजो नाम नृपतेर्विजयावहः ॥'
गन्धप्रधानो गजः गन्धगजः मध्यमपदलोपी स० । दानाम्बुराजिरिव— मदजल की रेखा या धारा की तरह । यहाँ तात्पर्य यह है कि जैसे गन्धगज के मर जाने पर उसके साथ उसकी मदधारा मर जाया करती है वैसे ही महाराज नन्द के साथ तुम्हें भी मर मिटना चाहिए था न कि दुष्कुलीन पुरुष की आश्रिता होकर रहना चाहिए था । इस पद्य में उपमा अलंकार परिकर अलंकार से संसृष्ट है । इसमें वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और वसन्ततिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, ८ में देखिए ॥ ६ ॥