पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
( ३१८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
निकल जाओ" शशक बोला,-"यह तेरा नहीं किन्तु मेरा घर है । सो क्यों मिथ्या कठोर वचन कहता है । कहा है-
वापीकूपतडागानां देवालयकुजन्मनाम् ।
उत्सर्गात्परतः स्वाम्यमपि कर्तुं न शक्यते ॥ ९३ ॥
बावडी कुए तडागोंको देवालय तथा वृक्षोंको छोडकर फिर इनपर कोई अपना प्रभुत्व नहीं कर सक्ता ॥ ९३ ॥
तथाच-
तैसेही-
प्रत्यक्षं यस्य यद्भुक्तं क्षेत्राद्यं दश वत्सरान् ।
तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि वा ॥ ९४ ॥
दश वर्षतक जिसने प्रत्यक्ष क्षेत्रादिका भोग किया है उसमें भोगही प्रमाण २ साक्षी और लेखकी आवश्यकता नहीं है ॥ ९४ ॥
मानुषाणामयं न्यायो मुनिभिः परिकीर्त्तितः ।
तिरश्चाञ्च विहङ्गानां यावदेव समाश्रयः ॥ ९५ ॥
मनुष्योंका यह न्याय मुनियोंने कहा है पशु और पक्षियोंकी जबतक जहां स्थिति है तबतक वह वहांका अधीश्वर है ॥ ९५ ॥
तन्मम एतद्गृहं न तव" इति । कपिञ्जल आह,-"भो ! यदि स्मृतिं प्रमाणीकरोषि तदागच्छ मया सह येन स्मृतिपाठकं पृष्ट्वा स यस्य ददाति स गृह्णातु । तथानुष्ठिते मया अपि चिन्तितम् । "किमत्र भविष्यति । मया द्रष्टव्योऽयं न्यायः" । ततः कौतुकादहमपि तावनु प्रस्थितः । अत्रान्तरे तीक्ष्णदंष्ट्रो नाम अरण्यमार्जारः तयोर्विवादं श्रुत्वा मार्गासन्नं नदीतटमासाद्य कृतकुशोपग्रहो निमीलितनयन ऊर्ध्वबाहुरेकपादस्पृष्टभूमिः श्रीसूर्याभिमुख इमां धर्मोपदेशनामकरोत् । "अहो ! असारोऽयं संसारः क्षणभङ्गुराः प्राणाः । स्वप्नसदृशः प्रियसमागमः । इन्द्रजालवत् कुटुम्बपरिग्रहोऽयम् । तत्त धर्मं मुक्त्वा नान्या गतिः अस्ति । उक्तञ्च-
भाषाटीकासमेतम् । (३१९)
सो यह घर मेरा है तेरा नहीं”। कपिंजल बोला-“भो ! यदि स्मृति प्रमाण करता है, तो मेरे साथ आयो जो स्मृति पाठकसे पूछकर वह जिसको दे वह उससे ग्रहण करे । ऐसा अनुष्ठान करनेपर मैंने भी विचार किया “इसमें क्या होगा । मैंभी यह न्याय देखूंगा”। सो कौतुकसे मैंभी उनके पीछे चला । इसी समय तीक्ष्णदंष्ट्रवाला वनका बिलाव उनका विवाद सुनकर नदीके किनारे प्राप्त होकर कुशा बिछाये आंखे मीचे ऊपरको भुजा किये आधे चरणसे पृथ्वीको छूटे हुए सूर्यकी ओर मुख किये इस धर्मकी वार्ताको करताथा “अहो ! यह संसार असार है । प्राण क्षणभंगुर हैं । प्रियसमागम स्वप्नकी समान है । इन्द्र जालकी (मायावत) यह कुटुम्बका परिग्रह है । सो धर्मको छोडकर और गति नहीं है । कहा है-
अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ९६ ॥
शरीर अनित्य है ऐश्वर्य भी सदा नहीं रहेंगे मृत्यु सदैव निकट स्थित है इस कारण धर्मका संग्रह करना चाहिये ॥ ९६ ॥
यस्य धर्मविहीनानि दिनान्ययान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ ९७ ॥
धर्मके विना जिसके दिन आते जाते हैं वह लुहारकी धौंकनीकी समान श्वासलेता हुआभी नहीं जीता है ॥ ९७ ॥
आच्छादयति कौपीनं यो दंशमशकापहम् । शुनः पुच्छमिव व्यर्थं पाण्डित्यं धर्मवर्जितम् ॥ ९८ ॥
जो मनुष्य [इन्द्रिय दमन न कर केवल] दंश मशक निवारणकेलिये कौपीनका आवरण करते हैं उनका कुत्तेकी पूंछकी समान धर्मवर्जित पाण्डित्य वृथा है ॥ ९८ ॥
अन्यच्च- औरभी-
पुलका इव धान्येषु पूतिका इव पक्षिषु । मशका इव मर्त्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥ ९९ ॥
( ३२० ) पञ्चतन्त्रम् ।
धान्योंमें तुच्छ धान्य जैसे पक्षियोंमें पुत्तिका (क्षुद्र) पक्षि जैसे मरण धर्मियोंमें मशक जैसे हैं इसी प्रकार जो मनुष्य धर्मका प्रमाण करके व्यवहार नहीं करते हैं वे हैं ॥ ९९ ॥
श्रेयः पुष्पं फलं वृक्षाद्दध्नः श्रेयो घृतं स्मृतम् । श्रेयस्तैलञ्च पिण्याकाच्छ्रेयान्धर्मस्तु मानुषात् ॥ १०० ॥
वृक्षसे पुष्प फल श्रेष्ठ है दहीसे घृत अच्छा है तिलचूर्णसे तैल अच्छा है मनुष्यसे धर्म अच्छा है ॥ १०० ॥
सृष्टा मूत्रपुरीषार्थमाहाराय च केवलम् । धर्महीनाः परार्थाय पुरुषाः पशवो यथा ॥ १०१ ॥
जिस प्रकार केवल मूत्र पुरीष करने और भोजन करनेवालेपर प्रयोजनके लिये विधाताने पशु बनाये हैं इसी प्रकार धर्महीन पुरुष हैं ॥ १०१ ॥
स्थैर्य्यं सर्वेषु कृत्येषु शंसन्ति नयपण्डिताः । बह्वन्तराययुक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः ॥ १०२ ॥
राजनीतिके पंडित सब कार्योंमें स्थिरताकी प्रशंसा करते हैं बहुत विघ्नोंसे युक्त धर्मकी बडी शीघ्र गति है (अर्थात् धर्मका शीघ्रही अनुष्ठान करना चाहिये) ॥ १०२ ॥
संक्षेपात्कथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ १०३ ॥
हे मनुष्यो ! तुमसे संक्षेपमें धर्म कहते हैं विस्तारसे क्या है परोपकार पुण्य के निमित्त है । और दूसरेको पीडा देनी पापके निमित्त है ॥ १०३ ॥
श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकुलानि परेषां न समाचरेत् ॥ १०४ ॥
धर्मका सर्वस्व सुनकर मनमें उसको धारण करो अपने और दूसरोके क्लेश कर काम नकरे ॥ १०४ ॥
अथ तस्य तां धर्मोपदेशनां श्रुत्वा शशक आह,—"भो भो कपिञ्जल ! एष नदीतीरे तपस्वी धर्मवादी तिष्ठति। तदेनं पृच्छावः" । कपिञ्जल आह,—"ननु स्वभावतोऽस्माकं शत्रुभू-तोऽयमस्ति । तद्दूरे स्थितौ पृच्छावः । कदाचिदस्य व्रतवैकल्यं
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२१ )
सम्पाद्यते” । ततो दूरस्थितावूचतुः—“भो भोः तपस्विन् धर्मोपदेशक ! आवयोर्विवादो वर्तते । तद्धर्मशास्त्रद्वारेण अस्माकं निर्णयं कुरु यो हीनवादी स ते भक्ष्य इति” । स आह,—“भद्रौ ! मा मैवं वदतम् । निवृत्तोऽहं नरकपातक-मार्गादहिंसैव धर्ममार्गः । उक्तञ्च-
इस प्रकार उसके धर्मोपदेशको सुनकर खरगोश बोला,—“भो कपिंजल ! यह नदीके किनारे धर्मवक्ता तपस्वी स्थित है। सो इससे पूछे” । कपिंजल बोला,—“यह तो स्वभावसे हमारा शत्रुभूत है। सो दूरसे स्थित होकर पूछे । कदाचित् इसका व्रतभंग होजाय” । यह दोनों दूर स्थित होकर बोले,—“भो भो तपस्वी धर्मोपदेशक ! हम दोनोंका विवाद हो रहा है । सो धर्मशास्त्रके द्वारा हमारा निर्णय करो जो हारे वह तेरा भक्ष्य होगा” । वह बोला,—“भद्रो ! ऐसा मत कहो । अब मै नरकपातके मार्गसे निवृत्त हू अहिंसाही परम धर्म है । कहा है—
अहिंसापूर्वको धर्मो यस्मात्सद्भिरुदाहृतः ।
यूकमत्कुणदंशादींस्तस्मात्तानपि रक्षयेत् ॥ १०५ ॥
जिस कारण कि, महात्मा पुरुषोंने अहिंसा प्रधान धर्म कहा है इस कारण जू, खटमल, डासांदिकीभी रक्षा करे ॥ १०५ ॥
हिंसकान्यपि भूतानि यो हिंसति स निर्घृणः ।
स याति नरकं घोरं किं पुनर्यः शुभानि च ॥ १०६ ॥
जो हिंसक प्राणियोंको मारता है वहभी निर्दयी है वहभी घोर नरकको जाता है और जो अच्छे (अहिंसक) जीवोंको मारता है उसकी तो क्या कहें ॥ १०६ ॥
एतेऽपि ये याज्ञिका यज्ञकर्मणि पशून् व्यापादयन्ति ते मूर्खाः परमार्थं श्रुतेर्न जानन्ति । तत्र किल एतदुक्तमजैर्यष्टव्यम् । अजा व्रीहयः तावत् सप्तवार्षिकाः कथ्यन्ते न पुनः पशुविशेषाः । उक्तञ्च-
और जो यह यज्ञ करनेवाले यज्ञमे पशुओंको मारते हैं वे मूर्ख हैं यथार्थसे
२१
( ३२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
श्रुतिका अर्थ नहीं जानते । वहां तो ऐसा कहा है अजोंसे यज्ञ करना चाहिये । सो अज नाम सप्तवर्षीय व्रीहिधान्यका है नकि पशुविशेषका । कहा है-
वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरकः केन गम्यते ॥ १०७ ॥
वृक्षोंका छेदन, पशुओंका मारण कर उनके रुधिरकी काँच करनेसे यदि स्वर्ग होता है तो नरक कौनसे कर्मोंसे होता है ॥ १०७ ॥
तन्न अहं भक्षयिष्यामि । परं जयपराजयनिर्णयं करिष्यामि । किन्तु अहं वृद्धो दूराद्युवयोः भाषान्तरं सम्यक् न शृणोमि । एवं ज्ञात्वा मम समीपवर्त्तिनौ भूत्वा मम अग्रे न्याय्यं वदतम् । येन विज्ञाय विवादपरमार्थं वचो वदतो मे परलोकबाधो न भवति । उक्तञ्च यतः-
सो मैं भक्षण नहीं करूंगा । परन्तु जय पराजयका निर्णय कर दूंगा । किन्तु मैं वृद्ध हूं दूरसे तुम दोनोंके भाषणको भली प्रकार नहीं सुन सकता । ऐसा जानकर मेरे निकटवर्ती होकर मेरे आगे अपना न्याय कहो जिसको जानकर विवादका परमार्थ वचन कहते हुए मुझे परलोककी बाधा नहो । कहाहै-
मानाद्वा यदि वा लोभात्क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥ १०८ ॥
मान, लोभ, क्रोध या भयसे जो न्यायको अन्यथा कहताहै वह मनुष्य नरकको जाता है ॥ १०८ ॥
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतं कन्यान्नृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ १०९ ॥
मनुष्यके पशु विषयक झूठ बोलनेमें पांच पुरुषकी, गौके निमित्त दशकी, कन्याके निमित्त सौकी, पुरुष विषयक मिथ्या कहनेमें सहस्र पुरुषकी हत्या लगतीहै ॥ १०९ ॥
उपविष्टः सभामध्ये यो न वक्ति स्फुटं वचः । तस्माद्दूरेण स त्याज्यो न्यायो वा कीर्त्तयेदृत्तम् ॥ ११० ॥
सभाके बीचमें स्थित होकर जो पुरुष स्पष्ट वचन नहीं बोलता है उसको वहांसे निकालदे अथवा वह सत्य कहदे ॥ ११० ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२३ )
तस्माद्विश्रब्धौ मम कर्णोपान्तिके स्फुटं निवेदयतम्” । किं बहुना, तेन क्षुद्रेण तथा तौ तूर्णं विश्वासितौ, यथा तस्य उत्सङ्गवर्तिनौ सञ्जातौ ततश्च तेनापि समकालमेव एकः पादान्तेन आक्रान्तः, अन्यो दंष्ट्राक्रकचेन च । ततो गतप्राणौ भक्षितौ इति । अतोऽहं ब्रवीमि–
इस कारण निडर होकर मेरे कानके निकट स्फुट वचन कहो” । बहुत कहनेसे क्या उस क्षुद्रने उन दोनोंको शीघ्र इस प्रकार विश्वासमें कर लिया कि, वे उसकी गोदीमें आ बैठे । तब उसनेभी एकही समय एकको चरणमे आक्रमण किया और दूसरेको डाढ़रूपी कैंचीमे । इस प्रकार प्राणरहित कर दोनोंको खागया । इससे मैं कहता हू–
क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ । उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशकपिञ्जलौ ॥ १११ ॥
क्षुद्र अर्थपतिको प्राप्त होकर न्यायकी खोजमे तत्पर शशक और कपिंजल दोनोंही क्षयको प्राप्त हुए ॥ १११ ॥
भवन्तोऽपि एनं दिवान्धं क्षुद्रमर्थपतिमासाद्य रात्र्यन्धाः सन्तः शशकपिञ्जलमार्गेण यास्यन्ति । एवं ज्ञात्वा यदुचितं तद्विधेयमतःपरम्” अथ तस्य तत् वचनमाकर्ण्य “साधु अनेन अभिहितम्” इति उक्त्वा भूयोऽपि पार्थिवार्थं समेत्य मन्त्रयिष्यामहे” इति ब्रुवाणाः सर्वे पक्षिणो यथामितं जग्मुः केवलमवशिष्टो भद्रासनोपविष्टः अभिषेकाभिमुखो दिवान्धः कृकालिकया सह आस्ते । आह च–“ कः कोऽत्र भोः ! किमद्यापि न क्रियते ममाभिषेकः "? इति श्रुत्वा कृकालिकया अभिहितम्–“भद्र! तव अभिषेके कृतोऽयं विघ्नो वायसेन । गताश्च सर्वेऽपि विहगा यथेप्सितासु दिक्षु केवलमेकोऽयं वायसोऽवशिष्टः केनापि हेतुना तिष्ठति तत् त्वरितमुत्तिष्ठ येन त्वां स्वाश्रयं प्रापयामि” । तत् श्रुत्वा सविषादमुलूको वायसमाह,–“भो भो दुष्टात्मन् ! किं मया ते अपकृतम् ?
( ३२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
यत् राज्याभिषेको मे विघ्नितः । तद् अद्य प्रभृति सान्वयमा- वयौर्वैरं सञ्जातम् । उक्तञ्च-
तुमभी इस दिनके अन्धे क्षुद्र अर्थपतिको प्राप्त हो रात्रिके अन्धे होकर शशक कपिंजलके मार्गको जाओगे । ऐसा जानकर जो उचित हो सो करो।” तब उसके इस वचनको सुनकर कि "इसने अच्छा कहा” ऐसा कह “फिरभी राजाके निमित्त मिलकर सम्मति करेंगे” ऐसा कह कर सब पक्षि यथेष्ट स्थानमें गये, केवल यही भद्रासनमें बैठा अभिषेकमें अभिमुख कृकालिक-काके साथ रहगया । बोलाभी—“भो ! कोई यहां है ? क्यों अबतक मेरा अभि-षेक नहीं करते ?” यह सुनकर कृकलाने कहा—“भद्र ! तुम्हारे अभि-षेकमें काकने विघ्न किया है । गये सब पक्षी यथेच्छ दिशाओंमें । केवल यह एक वायसही किसी निमित्तसे यहां स्थित है । सो जल्दी उठो जिससे मैं तुम्हारे आश्रयमें तुमको प्राप्त करूं”। यह सुन विषादपूर्वक उलूक वायससे बोला— “भो ! भो ! दुष्टात्मन् ! मैंने तेरा क्या अपकार किया है ? जो मेरे राज्या-भिषकमे तैने विघ्न किया सो आजसे हमारा तेरे वंशके सहित वैर हुआ।कहा है-
रोहति सायकैर्विद्धं छिन्नं रोहति चासिना । वचोदुरुक्तं बीभत्सं न प्ररोहति वाक्क्षतम् ॥ ११२ ॥”
शरसे विद्धहुए वृक्षादि फिर जमते हैं तलवारसे छिन्न हुआभी फिर उत्पन्न होताहै ( अथवा इन दोनोके घाव भर जातेहै ) परन्तु वाणीके वेध अथवा घृणित वचनके वेध फिर नहीं भरतेहै ॥ ११२ ॥”
इति एवमभिधाय कृकालिकया सह स्वाश्रयं गतः । अथ भयव्याकुलो वायसो व्यचिन्तयत् । “अहो ! अकारणं वैर-मासादितं मया । किमिदं व्याहृतम् । उक्तञ्च-
यह कह कृकलाके साथ अपने आश्रयको गया । तब भयसे व्याकुल हो वायस विचारने लगा । “अहो मैंने अकारण वैर किया । यह क्या कहा। कहा है-
अदेशकालज्ञमनायतिक्षमं यदप्रियं लाघवकारि चात्मनः । योऽत्राब्रवीत्कारणवर्जितं वचो न तद्वचः स्याद्विषमेव तद्वचः ॥ ११३ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२५ )
देशकालके न जाननेवाले परिणाममे कटु जो अप्रिय अपनेको लघु करनेवाला कारण रहित वचन बोलता है वह वचन नहीं किन्तु विष है ॥ ११३ ॥
बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान्नरः
परं नयेन्न स्वयमेव वैरिताम् ।
भिषङ्ममास्तीति विचिन्त्य भक्षये-
दकारणात्को हि विचक्षणो विषम् ॥ ११४ ॥
बुद्धिमान् मनुष्य बलको प्राप्त हुआभी स्वय दूसरेको अपना शत्रु न बनावे मेरा चिकित्सक है ऐसा विचार कोई अकारण विषको नहीं खाता है॥ ११४ ॥
परपरिवादः परिषदि न कथञ्चित्पण्डितेन वक्तव्यः ।
सत्यमपि तन्न वाच्यं यदुक्तमसुखावहं भवति ॥ ११५ ॥
सभामें पराई निन्दा पडितको किसी प्रकार कहनी उचित नहीं है जो कहनेसे दूसरेको बुरी लगे वह सत्य हो तो भी न कहै ॥ ११५ ॥
सुहृद्भिरातैरसकृद्विचारितं
स्वयञ्च बुद्ध्या प्रविचारिताश्रयम् ।
करोति कार्य्यं खलु यः स बुद्धिमान्
स एव लक्ष्म्या यशसाञ्च भाजनम् ॥ ११६ ॥ ”
सुहृद् और आप्त पुरुषोंसे बारबार विचार किये हुए तथा अपनी बुद्धिसे विचार कर जो कार्य करता है वही बुद्धिमान् है वही लक्ष्मी और यशका पात्र होता है ॥ ११६ ॥ ”
एवं विचिन्त्य काकोऽपि प्रयातः । तदा प्रभृति अस्माभिः सह कौशिकानाम् अन्वयगतं वैरमस्ति ? ” मेघवर्ण आह- “तात ! एवं गते अस्माभिः किं कृत्यमस्ति” । स आह,- “वत्स ! एवं गतेऽपि षाड्गुण्यात् अपरः स्थूलोऽभिप्रायोऽस्ति तमङ्गीकृत्य स्वयमेव अहं तद्विजयाय यास्यामि रिपून् वञ्चयित्वा वधिष्यामि । उक्तञ्च यतः-
ऐसा विचार कर काकभी चलागया । उस दिनसे हमारे साथ उल्लूकोंका वंशक्रमागत वैर है”। मेघवर्ण बोला,-“तात ऐसा होनेमे हमको क्या कर्तव्य है”। वह बोला---“वत्स ऐसा होनेमें भी षट् सन्धि आदिके सिवाय एक महान् अन्य
( ३२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
कौशल है । उसको अंगीकार करके स्वयंही मैं उसके विजयके निमित्त जाऊंगा और शत्रुको वंचित कर वध करूंगा । कहा है कि-
बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् ।
शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ ११७ ॥”
बहुत बुद्धिसे युक्त, अच्छे विज्ञानवाले बलसे उत्कट पुरुषोंको वंचन करनेमें समर्थ होते हैं जैसे धूर्त्तोंने ब्राह्मणको ठग उससे बकरा हरण किया ॥११७॥”
मेघवर्ण आह,—“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्—
मेघवर्ण बोला,—“यह कैसी कथा है ?” वह बोला—
कथा ३.
कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मणः कृताग्निहोत्रपरिग्रहः प्रतिवसति स्म । कदाचित् माघमासे सौम्यानिले प्रवाति, मेघाच्छादिते गगने, मन्दं मन्दं प्रवर्षति पर्जन्ये, पशुप्रार्थनाय किञ्चिद् ग्रामान्तरं गत्वा कश्चिद् यजमानो याचितः । “भो यजमान ! आगामिन्याममावश्यायामहं यक्ष्यामि यज्ञम् । तत् देहि मे पशुमेकम्” । अथ तेन तस्य शास्त्रोक्तः पीवरतनुः पशुः प्रदत्तः । सोऽपि तं समर्थमितश्चेतश्च गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृत्वा सत्वरं स्वपुराभिमुखः प्रतस्थे । अथ तस्य गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्त्ताः क्षुत्क्षामकण्ठाः सम्मुखा बभूवुः । तैश्च तादृशं पीवरतनुं स्कन्धे आरूढमवलोक्य मिथोऽभिहितम्,-“अहो ! अस्य पशोः भक्षणात अद्यतनीयो हिमपातो व्यर्थतां नीयते तत् एनं वञ्चयित्वा पशुम् आदाय शीतत्राणं कुर्मः” । अथ तेषामेकतमो वेषपरिवर्तनं विधाय सम्मुखो भूत्वा अपमार्गेण तं आहिताग्निम् ऊचे-“भो ! भो ! वालाग्निहोत्रिन् ! किमेवं जनविरुद्धं हास्यकार्यमनुष्ठीयते । यदेष सारमेयोऽपवित्रः स्कन्धाधिरूढो नीयते । उक्तञ्च यतः-
किसी स्थानमें मित्रशर्मा ब्राह्मण अग्निहोत्री रहताथा । वह एकवार माघके महीनेमें मन्द पवनके बहन करते मेघाच्छादित आकाशसे मन्द मन्द वर्षाके
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२७ )
होनेमें पशु लेनेके लिये किसी ग्रामान्तरमें जाकर किसी यजमानसे याचना की-“भो यजमान ! आनेवाली अमावास्याको मैं यज्ञ करूंगा सो मुझे एक पशु दो”। तब उसने उसको शास्त्रोक्त पुष्ट शरीर एक पशु दिया । वह भी उसे समर्थ इधर उधर जाता देखकर कन्धेपर रख शीघ्र अपने पुरकी ओरको चला । तब उसकें मार्गमें जाते तीन धूर्त भूखसे व्याकुल सन्मुख हुए । उन्होंने इस प्रकार पुष्ट शरीर स्कन्धेपर आरूढ उसको देखकर परस्पर कहा,-“अहो ! इस पशुके भक्षणसे आजका जाडा व्यर्थ किया जाय । सो इसको वचित कर पशुले शीतसे ( अपनी ) रक्षाकरें” । तब उनमेंसे एक अपना वेश बदलकर सामने उसकीओर कुमार्गसे आकर उस अग्निहोत्रीसे बोला,-“भो भो निर्बोध अग्निहोत्री ! क्यो यह सज्जनोंके विरुद्ध हास्यका कार्य करते हो जो यह अपवित्र सारमेय कन्धेपर चढाये लिये जाते हो । कहा है कि-
श्वानकुक्कुटचाण्डालाः समस्पर्शाः प्रकीर्त्तिताः ।
रासभोष्ट्रौ विशेषेण तस्मात्तान्नैव संस्पृशेत् ॥ ११८ ॥”
श्वान, कुक्कुट, चाण्डाल यह समान स्पर्शवाले हैं विशेष कर गधा और ऊटभी, इस कारण इनको स्पर्श न करै ॥ ११८ ॥”
ततश्च तेन कोपाभिभूतेन अभिहितम्,-“अहो ! किमन्धो भवान् ? यत् पशुं सारमेयं प्रतिपादयसि” । सोऽब्रवीत,-“ब्रह्मन् ! कोपः त्वया न कार्य्यः। यथेच्छया गम्यताम्” इति । अथ यावत् किञ्चित अध्वनोऽन्तरं गच्छति, तावत् द्वितीयो धूर्त्तः सम्मुखे समुपत्य तमुवाच,-“भो ब्रह्मन् ! कष्टं कष्टं यद्यपि वल्लभोऽयं ते मृतवत्सः, तथापि स्कन्धमारोपयितुमयुक्तम् । उक्तञ्च यतः-
तब उसने क्रोध कर कहा-“अरे ! क्या तू अन्धा है ? जो पशुको कुत्ता कहता है” । वह बोला,-“ब्रह्मन् आप क्रोध न करो यथेच्छ जाइये” । जबतक वह कुछ और दूर गये तबतक दूसरा धूर्त सामनेसे आकर उससे बोला,-“भो ब्रह्मन् ! खेद है २ यद्यपि यह मरा हुआ गौका बच्चा तुम्हारा प्रियहै तो भी कन्धेप रखना अयुक्त है । कहा भी है-
( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः । पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा ॥ ११९ ॥"
पशु मनुष्य आदि मृतक हुएको जो कुबुद्धि स्पर्श करता है उसकी शुद्धि पंचगव्य वा चन्द्रायणसे होतीहै ॥ ११९ ॥"
अथ असौ सकोपमिदमाह- "भोः ! किमन्धो भवान् ? यत् पशुं मृतवत्सं वदसि ?" । सोऽब्रवीत्-भगवन् ! मा कोपं कुरु अज्ञानात् मया अभिहितं तत् त्वमात्मरुचिं समाचर" इति। अथ यावत् स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत् तृतीयोऽन्यवेशधारी धूर्त्तः सम्मुखः समुपैत्य तमुवाच-"भो ! अयुक्तमेतत् । यत् त्वं रासभं स्कन्धाधिरूढं नयसि तत् त्यज्यताम् एष । उक्तञ्च-
तब यह क्रोध करके बोला- "भो ! क्या तुम अन्धे हो ! जो पशुको मृतवत्स कहते हो !" वह बोला- "भगवन् ! क्रोध मत करो। अज्ञानसे मैंने कहाथा सो जो तुम्हारी इच्छाहो सो करो"। सो जबतक कुछ और दूर वनमें जाताहै तंबतक और तीसरा धूर्त सामनेसे आकर बोला,- "भो ! यह अयुक्त है । जो तू गधेको कंधेपर रखकर लिये जाता है। कहाहै-
यः स्पृशेद्रासभं मर्त्यो ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । सचैलं स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ १२० ॥
जो गधेको ज्ञानसे वा अज्ञानसे स्पर्श करता है उस पापकी शान्तिके लिये वस्त्रोंके सहित स्नान करना उचित है ॥ १२० ॥
तत् त्यज एनं यावदन्यः कश्चित् न पश्यति" । अथ असौ तं पशुं रासभं मन्यमानो भयात् भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य प्रपलायितः। ततः ते त्रयो मिलित्वा तं पशुमादाय यथेच्छया भक्षितुमारब्धाः । अतोऽहं ब्रवीमि-
सो इसे त्याग जबतक कोई दूसरा इसे न देखे" तब यह उस पशुको गधा मानकर भयसे पृथ्वीमे डालकर अपने घरकी ओरको चला। तब यह तीनो मिलकर उस पशुको लेकर यथेच्छ खाने लगे । इससे मैं कहताहूं-
बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ १२१ ॥"
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२९ )
“कि-बहुत बुद्धिसे युक्त, विज्ञानवाले, वलसे उत्कट शत्रुके वञ्चन करनेमें समर्थ होजाते हैं जैसे ब्राह्मणसे छाग लेलिया ॥ १२१ ॥”
अथवा साधु इदमुच्यते-
अथवा यह साधु कहाहै कि-
अभिनवसेवकविनयैः प्राघूर्णकोकैर्विलासिनीरुदितैः ।
धूर्त्तजनवचननिकरैरिह कश्चिदवञ्चितो नास्ति ॥ १२२ ॥
नये सेवकोंकी विनयसे, आगन्तुकके वचनोंसे, स्त्री जनोंके रोनेसे, धूर्त जनोंके वाक् प्रपञ्चसे इस जगतमें कौन नहीं वचित हुआ है ॥ १२२ ॥
किञ्च, दुर्बलैः अपि बहुभिः सह विरोधो न युक्तः। उक्तञ्च-
किंच बहुत दुर्बलोंके साथभी विरोध करना उचित नहीं है। कहाहै-
बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः ।
स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १२३ ॥”
कि बहुतोंके साथ विरोध नहीं करना चाहिये महाजन दुर्जय होते हैं क्यों कि चींटी तेजस्वी सर्पकोभी भक्षण करगई ॥ १२३ ॥”
मेघवर्ण आह-“कथमेतत् ?” स्थिरजीवी कथयति-
मेघवर्ण बोला-“यह कैसे ?” स्थिरजीवी कहने लगा-
कथा ४.
अस्ति कस्मिंश्चित् वल्मीके महाकायः कृष्णसर्पोऽतिदर्पो नाम । स कदाचित् बिलानुसारिमार्गमुत्सृज्य अन्येन लघुद्वारेण निष्क्रमितुमारब्धः। निष्क्रामतश्च तस्य महाकायत्वात् दैववशतश्च लघुविवरत्वाच्च शरीरे व्रणः समुत्पन्नः। अथ व्रणशोणितगन्धानुसारिणीभिः पिपीलिकाभिः सर्वतो व्याप्तो व्याकुलीकृतश्च। कति व्यापादयति कति वा ताडयति। अथ प्रभूतत्वात् विस्तारितबहुव्रणः क्षतसर्वाङ्गोऽतिदर्पः पञ्चत्वमुपागतः। अतोऽहं ब्रवीमि-
किसी वल्मीकमें महा कायावाला काला साप अतिदर्प नामवाला है। वह एक समय बिलानुसारी मार्गको छोड़कर और लघुद्वारसे निकलनेलगा। निकलते
( ३३० ) पञ्चतन्त्रम् ।
हुए उसके महाकाय होनेसे दैव वशसे लघु विवर होनेसे उसके शरीरमें ( छिल-नेसे ) व्रण होगये । तब व्रणके और शोणितकी गन्धके अनुसरण करनेवाली चींटियोंने सबओरसे व्याप्त कर उसको व्याकुल करादिया । किनको मारे किनको ताडन करे । तब उनके अधिक होनेसे व्रण बढगये सर्वाङ्गमें घाव होनेसे अति-दर्प पंचत्वको प्राप्त होगया । इससे मैं कहता हूं कि-
“ बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १२४ ॥”
“ बहुतोंके साथ विरोध न करै महाजन दुर्जय होते हैं चीटियां तेजस्वी सर्प-को भक्षण करगईं ॥ १२४ ॥”
तत् अत्रास्ति किञ्चित् मे वक्तव्यमेव । तदवधार्य्य यथोक्त-मनुष्ठीयताम् ।” मेघवर्ण आह-“तत् समादिशय-तवादेशो नान्यथा कर्त्तव्यः” । स्थिरजीवी प्राह-“ वत्स ! समाकर्णय तर्हि सामादीनतिक्रम्य यो मया पञ्चम उपायो निरूपितः । तन्मां विपक्षभूतं कृत्वा, अतिनिष्ठुरवचनैः निर्भर्त्स्य, यथा विपक्षप्रणिधीनां प्रत्ययो भवति, तथा समाहतरुधिरैः आ-लिप्य, अस्यैव न्यग्रोधस्य अधस्तात् प्रक्षिप्य मां गम्यतां पर्वतम् ऋष्यमूकं प्रति, तत्र सपरिवारस्तिष्ठ । यावदहं सम-स्तान् सपत्नान् सुप्रणीतेन विधिना विश्वास्य अभिमुखान् कृत्वा कृतार्थो ज्ञातदुर्गमध्यः दिवसे तान् अन्धतां प्राप्तान् ज्ञात्वा व्यापादयामि, ज्ञातं मया सम्यक्, नान्यथा अस्माकं सिद्धिरिति । यतो दुर्गमेतत् अपसाररहितं केवलं वधाय भविष्यति । उक्तञ्च यतः ।
..सो इस विषयमें मुझे कुछ वक्तव्य है । सो यह निश्चय करके यथोक्त अनुष्ठान करो” । मेघवर्ण बोला-“तुम्हारा आदेश अन्यथा नही होगा” स्थिरजीवी बोला- “वत्स ! सुनो जो सामादि उपायोको छोड़कर मैंने पांचवा उपाय निरूपण किया है । तू मुझे अपना शत्रुरूप कर निठुर बचनोंसे घुडक जिससे शत्रु पक्षी दूतोंके विश्वास होजाय । और कहींसे लाये हुए रुधिरसे आलितकर इसी न्यग्रोधके नीचे
भाषाटीकासमेतम्। ( ३३१ )
मुझको डालदे । और तू ऋष्यमूक पर्वतके निकट जाकर वहा परिवारके सहित स्थित हो । जबतक मै सब शत्रुओंको अपने आचरणकी विधिसे विश्वासी कर सन्मुख कर कृतार्थहो दुर्गको जानकर दिनके मध्यमें अधताको प्राप्त हुए उनको जानकर मार डालू । जाना है मैने भली प्रकार । हमारी सिद्धि अन्यथा न होगी । कारण किं हमारा आवास दुर्गम निकलनेके उपायसे शून्य केवल वधके लिये होगा । कारण कहा है कि-
अपसारसमायुक्तं नयज्ञैर्दुर्गमुच्यते ।
अपसारपरित्यक्तं दुर्गं व्याजेन बन्धनम् ॥ १२५ ॥
नीति जाननेवालोंने निकलनेके उपायसे युक्त ही दुर्गकी प्रशसा की है ( १ ) अपसारके बिना दुर्ग कारावासकी समान है ॥ १२५ ॥
न च त्वया मदर्थं कृपा कार्या । उक्तञ्च-
तुझे मेरे निमित्त कृपा करनी नहीं चाहिये । कहाहै-
अपि प्राणसमानिष्टान्पालिताँल्लालितानपि ।
भृत्यान्युद्धे समुत्पन्ने पश्येच्छुष्कमिन्धनम् ॥ १२६ ॥
प्राणोंकी समान प्यारे पालित और लालित भृत्योंको युद्धके उत्पन्न होनेमें सूखे काठको अग्निमे जैसे प्रेरण करे ॥ १२६ ॥
तथाच-
और देखो-
प्राणवद्रक्षयेद्भृत्यान्स्वकायमिव पोषयेत् ।
सदैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याद्रिपुसंगमः ॥ १२७ ॥
भृत्योंको प्राणकी समान रक्षा करे अपने कायाकी नाई पुष्ट करे यह उसी एक दिनके निमित्त है जब शत्रुंका सगमहो ॥ १२७ ॥
तव त्वया अहं न अत्रविषये प्रतिषेधनीयः" । इत्युक्त्वा तेन सह शुष्ककलहं कर्तुमारब्धः । अथ अन्ये तस्य भृत्याः स्थिरजीविनमुच्छृंखलवचनैर्जल्पन्तमवलोक्य तस्य वधाय उद्यताः मेघवर्णेन अभिहिताः—"अहो ! निवर्तध्वं यूयम् । अहमेव अस्य शत्रुपक्षपातिनो दुरात्मनः स्वयं निग्रहं करिष्यामि" ।
१-निकलनेका मार्ग ।
( ३३२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
इत्यभिधाय तस्योपरि समारुह्य लघुभिश्चञ्चुप्रहारैस्तं प्रहृत्य आहतरुधिरेण प्लावयित्वातदुपदिष्टं ऋष्यमूकपर्वतं सपरिवारो गतः। एतस्मिन्नन्तरे कृकालिकया द्विषत्प्रणिधिभूतया तत् सर्वं मेघवर्णस्य अमात्यस्य व्यसनमुलूकराजस्य निवेदितम् । “तत् तव अरिः सम्प्रति भीतः क्वचित् प्रचालितः सपरिवार इति”। अथ उलूकाधिपः तदाकर्ण्य अस्तमनवेलायां सामात्यः सपरिजनो वायसवधार्थं प्रचालितः प्राह च,-“त्वर्यताम् त्वर्यताम् । भीतः शत्रुः पलायनपरः पुण्यैर्लभ्यते । उक्तञ्च-
सो तुम इस विषयमें मुझे निषेध मतकरो”। ऐसा कह उसके साथ सूखा क्लेश करना प्रारम्भ किया १ तब दूसरे उसके भृत्य स्थिरजीवीको उच्छृंखलवचनोंसे जल्पना करते देखकर उसके वधके निमित्त उद्यतहुए मेघवर्ण द्वारा कहेगये “अहो ! तुम निवृत्त हो मैं इस शत्रुपक्षपाती दुरात्माका आपही निग्रह करूंगा” ऐसा कह उसके ऊपर चढ, लघुचोंचके प्रहारोंसे उसको प्रहार कर लाये हुए रुधिरसे रंगकर उसके उपदेश किये ऋष्यमूक पर्वतमें परिवार सहित गया । इसी समय शत्रुके प्रणिधिभूत दूती हुई कृकालिकाने उस सब मेघवर्णके अमात्यका दुःख उलूक राजाके आगे कह दिया । कि, “तुम्हारा शत्रु इस समय डरा हुआ परिवार सहित कहीं चलागया”। तब उलूकराज यह सुनकर अस्तके समय अमात्य परिजन सहित वायसके वधके निमित्त चला । और बोला-“शीघ्रता करो । शीघ्रता करो । डराहुआ शत्रु भागनेमें तत्पर पुण्यसेही प्राप्त होता है। कहाहै-
शत्रोः प्रचलने छिद्रमेकमन्यच्च संश्रयम् । कुर्वाणो जायते वश्यो व्यग्रत्वे राजसेविनाम् ॥ १२८ ॥”
शत्रुके पलायनमें एक छिद्रका अवलम्बन होनेसे तथा राजसेवियोंके व्यग्रहोनेसे उनके वशीभूत होजाताहै ( राजा प्रियकारी सेवकोंके आधीन होजाताहै ) १२८
एवं ब्रुवाणः समन्तात् न्यग्रोधपादपमधः परिवेष्ट्य व्यवस्थितः । यावत् न कश्चित् वायसो दृश्यते । तावत् शाखाग्रमधिरूढो हृष्टमना वन्दिभिः अभिष्टूयमानोऽरिमर्दनः तान् परि-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३३ )
जनान् प्रोवाच-“अहो ! ज्ञायतां तेषां मार्गः । कतमेन मार्गेण प्रनष्टाः काकाः । तत् यावत् न दुर्गं समाश्रयन्ति, तावत् एव पृष्ठतो गत्वा व्यापादयामि । उक्तञ्च-
ऐसा कह चारों ओरसे न्यग्रोध वृक्षके नीचे घेरकर स्थितहुआ। जब कि, कोई कौआ न देखा तब शाखाके आगे आरूढ होकर प्रसन्न मन बन्दी जनोंसे स्तुतिं को प्राप्त होकर शत्रुमर्दैन वह उन परिजनोको बोला,-“अहो ! उनका मार्ग जाना जावे किस मार्गसे वे काक भागे हैं । सो जबतक वे किसी दुर्गका आश्रय नकरें तबतक उनके पीछे जाकर उन्हे नष्ट करू, कहाहै-
वृतिमप्याश्रितःशत्रुरवध्यः स्याज्जिगीषुणा । किं पुनः संश्रितो दुर्गं सामग्र्या परया युतम् ॥ १२९ ॥ ”
आवरणमे स्थित हुआ शत्रु जीतनेकी इच्छा करनेवालेको अवध्य होता है फिर सम्पूर्ण सामग्रीसे युक्त दुर्गमे स्थित हुआ तो ( अवध्य हेही ) ॥ १२९ ॥”
अथ एतस्मिन् प्रस्तावे स्थिरजीवी चिन्तयामास “यत एते अस्मत् शत्रवोऽनुपलब्धास्मद्वृत्तान्ता यथागतमेव यान्ति ततो मया न किंचित् कृतं भवति । उक्तंच-
तब इस प्रस्तावके होनेमें स्थिरजीवी विचारने लगा "जो यह हमारे शत्रु हमारे वृत्तान्तको न जाननेवाले यथेच्छ गमनकरेंगे तो मेरा कुछ भी कृत्य न हुआ। कहाहै-
अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ॥ १३० ॥
कार्यका आरम्भ न करनाही प्रथम बुद्धिकी चिन्हहै और आरम्भ कर उसके अन्तमें गमनकरना यह दूसरा बुद्धिका चिन्हहे ( बुद्धिमान् प्रथम तौ कार्य आरम्भ नहीं करते और आरम्भकर पूरा करते हैं यह भावहै ) ॥ १३० ॥
तद्वरमनारम्भो न च आरम्भविघातः । तदहमेतान् शब्दं संश्राव्य आत्मानं दर्शयामि” इति । विचार्य मन्दं मन्दं शब्दमकरोत् । तत् श्रुत्वा ते सकला अपि उलुकाः तद्वधाय प्रजग्मुः अथ तेनोक्तम्-“अहो ! अहं स्थिरजीवी नाम मेघवर्णस्य मन्त्री । मेघवर्णेन एव ईदृशीमवस्थां नीतः । तन्निवेदयत
( ३३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
आत्मस्वाम्यग्रे,तेन सह बहु वक्तव्यमस्ति''। अथ तैःनिवेदितः स उलूकराजो विस्मयाविष्टस्तत्क्षणात् तस्य सकाशं गत्वा प्रोवाच- "भो भोः ! किमेतां दशां गतस्त्वम् ? तत्कथ्यताम्"। स्थिरजीवी प्राह- "देव ! श्रूयतां तदवस्थाकारणम् । अती- तदिने स दुरात्मा मेघवर्णो युष्मद्व्यापादितप्रभूतवायसानां पीडया युष्माकमुपरि कोपशोकग्रस्तो युद्धार्थं प्रचलित आसीत् । ततो मया अभिहितम्- "स्वामिन् ! न युक्तं भवत- स्तदुपरि गन्तुं बलवन्त एते, बलहीनाश्च वयम्। उक्तञ्च-
सो आरंभ न करना अच्छा परन्तु आरंभ कर उसका विघात करना अच्छा नहीं। सो मैं इनको शब्द सुना कर अपनेको दिखाऊं" ऐसा विचार कर मन्द मन्द शब्द करता हुआ। यह सुनकर वे सब उलूक उसके मारनेको आये। तब उसने कहा- "अहो ! मैं स्थिरजीवीनाम मेघवर्णका मंत्रीहूं। मेघवर्णने मेरी यह दशा करदी। सो अपने स्वामीके आगे निवेदन करो। उससे बहुत कुछ कहना है"। तब उनसे कहा हुआ वह उलूकराज विस्मयको प्राप्त हो उसी समय उसके निकट जाकर बोला- "भो ! तू क्यों ऐसी दशाको प्राप्त हुआहै ? सो कहो"। स्थिरजीवी बोला- "देव ! इस अवस्थाका कारण सुनो। पिछले दिन वह दुरात्मा मेघवर्ण तुम्हारे मारे हुए बहुत वायसोंकी पीडासे तुमपर क्रोध शोकसे ग्रस्त होकर युद्ध करनेको चला। तब मैंने कहा- "स्वामिन् ! तुमको उनपर चढाई करनी उचित नहीं यह बलीहै और हम बलहीनहैं। कहाहै-
बलीयसा हीनबलो विरोधं
न भूतिकामो मनसापि वाञ्छेत् ।
न बध्यतेऽत्यन्तबलो हि यस्मात्
व्यक्तं प्रणाशोऽस्ति पतङ्गवृत्तेः ॥ १३१ ॥
ऐश्वर्यकी इच्छा करनेवाले हीनबल बलवान्के साथ मनसे भी विरोध नकरें कारणकि अत्यन्त बलवाला नष्टतो नहीं होता परंतु पतंगवृत्तिकी समान हीनब- लकाही प्रणाश होताहै ॥ १३१ ॥
तत् तस्य उपायनप्रदानेन सन्धिरेव युक्तः । उक्तञ्च-
सो भेंट देकर उससे सन्धि करनाही युक्त है। कहाहै कि-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३५ )
बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् । दत्त्वा हि रक्षेत्प्राणान् रक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १३२ ॥
बुद्धिमान्को उचित है कि, बलवान् शत्रुको सर्वस्व देकर प्राणोंकी रक्षा करे 'कारणकि उनके रक्षा करनेसे धन फिर होजाताहै ॥ १३२ ॥
तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन त्वत्पक्षपातिनं माम् आशङ्कमानेन इमां दशां नीतः । तत् तव पादौ साम्प्रतं मे शरणम्, किं बहुना विज्ञाप्तेन । यावत् अहं प्रचलितुं शक्नोमि, तावत् त्वां तस्य आवासे नीत्वा सर्ववायसक्षयं विधास्यामि इति” । अथ अरिमर्दनः तदाकर्ण्य पितृपितामहक्रमागतमन्त्रिभिः सार्द्धं मन्त्रयाञ्चक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तयथा रक्ताक्षः-क्रूराक्षो-दीप्ताक्षो-वक्रनासः-प्राकारकर्णश्चेति । तत्रादौ रक्ताक्षमपृच्छत्-“भद्र ! एष तावत् तस्य रिपोर्मन्त्री मम हस्तगतः । तत् किं क्रियताम्” इति । रक्ताक्ष आह-“देव ! किमत्र चिन्त्यते । अविचारितमयं हन्तव्यः । यतः-
यह सुन उस दुर्जनने क्रोधकर मुझे तुम्हारे पक्षपातीकी शंका जानकर मेरी यह दशा करदी । सो इस समय तुम्हारे चरणही मेरे शरण हैं बहुत कहने से क्या है जबतक मैं चलनेको समर्थ हू तब तुमको उसके स्थानमें लेजाकर संपूर्ण वायसोंका क्षय कराऊंगा” । तब अरिमर्दन यह वचन सुन पिता दादाके क्रमसे आये हुए मँत्रियोंके साथ मन्त्रणा करने लगा । उसके पाच मंत्री ये रक्ताक्ष, क्रूराक्ष, दीप्ताक्ष, वक्रनास और प्राकारकर्ण, आदिमे रक्ताक्ष से पूछा-“भद्र ! यह उसके शत्रु का मंत्री मेरे हस्तगत हुआ है । सो क्या किया जाय?”। रक्ताक्ष बोला-“देव! क्या विचार कियाजाय । विना विचारे इसे मारडालो । जिससे-
हीनः शत्रुुर्निहन्तव्यो यावन्न बलवान् भवेत् । प्राप्तस्वपौरुषबलः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ १३३ ॥
हीन शत्रु जबतक वह बलवान् न हो मारडाला जाय, पुरुषार्थ, बल प्राप्त होने पर पीछे शत्रु दुर्जय हो जाता है ॥ १३३ ॥
किञ्च-स्वयमुपागता श्रीस्त्यज्यमाना शपतीति लोके प्रवादः । उक्तञ्च-
( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
और—स्वयं आई हुई लक्ष्मी त्याग न की जायतो शाप देती है यह लोकमें प्रसिद्ध है । कहा है कि—
कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकाङ्क्षिणम् । दुर्लभः स पुनस्तेन कालकर्माचिकीर्षता ॥ १३४ ॥
जो समय सुसमयके चाहने वाले मनुष्यको एक बार प्राप्त होता है उसकाल कर्मके समान कृत्य न करनेपर वह समय दुर्लभ होजाता है ॥ १३४ ॥
श्रूयते च यथा— ऐसा सुना भी है कि—
चितिकां दीपितां पश्य फटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्द्धते ॥ १३५ ॥
( हे ब्राह्मण ) जलती हुई इस चिता और फटे हुए इस मेरे फनको देखो ( तेरे पुत्रने मेरे फण पर प्रहार किया उससे फटा मेरा फण देख और मेरे काटेसे मरे अपने पुत्रकी चिताको देख ) इससे अलग होकर फिर जोडी हुई प्रीति स्नेहसे नहीं बढती ॥ १३५ ॥
अरिमर्द्दनः प्राह,—“कथमेतत् ?” रक्ताक्षः कथयति— अरिमर्दन बोला—“यह कैसे ?” रक्ताक्ष बोला—
कथा ५.
अस्ति कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः तस्य च कृषिं कुर्वतः सदा एव निष्फलः कालोऽतिवर्त्तते अथ एकस्मिन् दिवसे स ब्राह्मण उष्णकालावसाने घर्म्मार्त्तः स्वक्षेत्रमध्ये वृक्षच्छायायां प्रसुप्तः अनतिदूरे वल्मीकोपरि प्रसारितं बृहत्फणायुक्तं भीषणं भुजङ्गमं दृष्ट्वा चिन्तयामास । “नूनमेषा क्षेत्रदेवता मया कदाचिदपि न पूजिता । तेन इदं मे कृषिकर्म विफलीभवति । तदस्या अहं पूजामद्य करिष्यामि” इति अवधार्य्य कुतोऽपि क्षीरं याचित्वा, शरावे निक्षिप्य वल्मीकान्तिकमुपागम्य उवाच—“भो क्षेत्रपाल ! मया एतावन्तं कालं न ज्ञातं यत् त्वं अत्र वससि, तेन पूजा न कृता, तत् साम्प्रतं क्षमस्व” इत्येवमुक्त्वा, दुग्धञ्च निवेद्य,
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३७ )
गृहाभिमुखं प्रायात् । अथ प्रातः यावत् आगत्य पश्यति, तावत् दीनारं एकं शरावे दृष्टवान् । एवं च प्रतिदिनमेकाकी समागत्य तस्मै क्षीरं ददाति, एकैकञ्च दीनारं गृह्णाति । अथ एकस्मिन् दिवसे वल्मीके क्षीरनयनाय पुत्रं निरूप्य ब्राह्मणो ग्रामान्तरं जगाम । पुत्रोऽपि क्षीरं तत्र नीत्वा संस्थाप्य च पुनर्गेहं समायातः। दिनान्तरे तत्र गत्वा दीनारमेकञ्च दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान् । “नूनं सौवर्णदीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः । तत् एनं हत्वा सर्वमेकवारं ग्रहीष्यामि” इत्येवं सम्प्रधार्य अन्येद्युः क्षीरं ददता ब्राह्मणपुत्रेण सर्पो लगुडेन शिरसि ताडितः ततः कथमपि दैववशात् अमुक्तजीवित एव रोषात् तमेव तीव्रविषदशनैः तथा अदशत्, यथा सद्यः पञ्चत्वमुपागतः । स्वजनैश्च नातिदूरे क्षेत्रस्य काष्ठसञ्चयैः संस्कृतः। अथ द्वितीयदिने तस्य पिता समायातः। स्वजनेभ्यः सुतविनाशकारणं श्रुत्वा तथैव समर्थितवान् । अब्रवीच्च-
किसी स्थानमे हरदत्त नाम ब्राह्मण रहताथा । खेती करते हुए उसको सदा निष्फल समय बीतता । एक दिन वह ब्राह्मण उष्ण कालके अन्तमे धूपसे घबडाया हुआ अपने खेतमे वृक्षकी छायाके नीचे सोया थोडीदूर बंबईके ऊपर फैलाये हुए बडे फणासे युक्त भीषण सर्पको देखकर विचारने लगा । अवश्यही यह क्षेत्रकी देवता है मैंने यह कभी नहीं पूजी । इस कारण मेरी खेतीका फल नष्ट होता है । सो इसकी आज मैं पूजा करूंगा ऐसा विचार कहींसे दूध लाकर सिकोरेमें डालकर वल्मीकके निकट पहुच कर बोला,-“भो ! क्षेत्रपाल मैंने इतने समयतक न जाना कि तुम यहा रहते हो इससे पूजा न की। सो अब क्षमा करो ऐसा कह दूध निवेदन कर घरकी ओर आया फिर प्रातःकाल जब आकर देखा तो एक सुवर्ण मुद्रा सिकोरेमें देखी । तब प्रतिदिन इकला आकर उसको दूध देता और एक दीनार ग्रहण करता । तब एक दिन बंबईमे क्षीरले जानेके लिये पुत्रसे कहकर ब्राह्मण ग्रामान्तरको गया । पुत्रभी क्षीरको वहा लेजाय स्थापन
२२