परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

९२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- सुस्रोता' इत्यादौ 'अत्वसन्तस्ये'ति दीर्घः, 'सुशर्मा', 'सुप्रथिमे'त्यादौ 'मन' इति ङीब्-निषेधश्च सिद्धः । अन्ये तु 'परिवेविषीध्वमि'त्यत्र ष्टत्वव्यावृत्तये क्रियमाणाद् 'इणः षीध्वमि'त्यत्र अङ्गग्रहणादर्थवत्परिभाषाऽनित्या, तन्मूलकमिदमित्याहुः । 'विभाषेट' इत्यत्रानर्थकस्यैव षीध्वमः सम्भवादत्रापि तस्यैव ग्रहण- मिति भ्रमवारणाय 'अङ्गादि'ति परे ॥ १६ ॥ एवं 'कामंस्ताच्छील्य' इत्याद्यपि ज्ञापकमूह्यम् । सुप्रथिमेति । सुगता प्रथिमानं सुप्रथि- मेति विग्रहः । एतेन सुप्रथिमन्शब्दस्य पुंस्त्वात् बहुव्रीहौ 'अनो बहुव्रीहेरि'त्यनेन अन्नन्तत्वादेव निषेधसिद्धेर्मन्नन्तस्योदाहरणमिदं चिन्त्यमिति परास्तम् । परिवेविषीध्वमिति । विषूधातोर्जोहोत्यादिकाद्विधिलिङि सीयुटि सलोपे द्वित्वादौ चेदं रूपमिति बोध्यम् । नन्वसधातोर्विधिलिङि कर्मव्यतिहार आत्मनेपदे 'व्यति- षीध्वमि'त्यत्रार्थवतः षीध्वमः सम्भवादत्र ष्टत्वव्यावृत्तयेऽङ्गादित्यस्य चारितार्थ्यात्कथं ज्ञापकमिति चेन्न । 'उपसर्गप्रादुर्भ्यामि'ति षत्वस्यासिद्धत्वेन षीध्वमोऽभावात्तद- प्राप्त्याऽङ्गादित्यस्य चारितार्थ्याभावात् । सूत्रं तु 'आदेशप्रत्यययो'रिति षत्वे चरितार्थम् । भ्रमवारणायेति । उत्तरसूत्रेऽर्थवतः षीध्वमोऽसम्भवात्परिभाषाबाधेऽप्यत्र तद्बाधे मानाभावादिदमयुक्तमिति दिक् ॥ १६ ॥ सुप्रथिमेतीति । कर्मधारये इमनिजन्तस्य पुंस्त्वेन स्त्रीत्वाभावात् ङीपोऽप्रसक्तिः, बहुव्रीहौ 'अनो बहुव्रीहेः' इति सिद्धेरत आह—सुगता प्रथिमानमिति । परास्तमिति । यत्तु—मूले असुप्रथिमेति छेदं कृत्वा स्त्रीत्वबोधनाय बहुव्रीहि कृत्वा पश्चात् नञ्तत्पुरुषे बहु- व्रीहित्वाभावात् 'अनो बहुव्रीहेः' इत्यस्याप्राप्तौ 'मन' इति निषेध इति । तन्न ; 'अबहुयज्वरी' इत्य- निष्टरूपवारणाय तदन्तविधिद्वयस्वीकारस्य आवश्यकत्वेन 'असुप्रथिमे'त्यत्रापि तेनैवेष्टसिद्धेः । दिगिति । अत्र हैमवतीकाराः—अनया परिभाषया 'अर्थवद्ग्रहणं' इत्यस्याप्रवृत्त्या अनि- नस्मन्ग्रहणेषु अनर्थकेषु तदन्तविधिस्वीकारेऽपि 'लक्षणप्रतिपदोक्त'परिभाषाप्रवृत्त्या 'वाग्मिनौ' इत्यत्र 'इन् हन्नि'ति नियमो न स्यात्, 'दण्डिनौ' इत्यत्र 'निरनुबन्धक'परिभाषया नियमो न स्यात्, 'यशस्वी'त्यादौ 'ग्रहणवते'ति निषेधात् 'अस्माये'ति विनिर्न स्यात्, विन् तु अस्धातोः क्विबन्तात् 'अस्वी' इत्यत्र चरितार्थः । एवञ्च लक्ष्यासिद्धिस्तदवस्थैवेति चेन्न । अनया परिभाषया अनिनादिषु वर्णत्वमतिदिश्यते । परिभाषार्थस्तु—अनिनस्मन् ग्रहणानि अर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं यथा प्रयोजयन्ति तथा कार्यम्, अर्थात् एषु वर्णत्वातिदेशः कर्तव्य इति । एवं सति वर्णग्रहणे सर्वासामप्येतासामप्रवृत्त्या सर्वेष्टसिद्धेः सूपपादत्वात् । अत एव च 'अनकारा' 'असकारा' इत्यादयो भाष्यप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते ; अन्यथा कारप्रत्ययानुपपत्तिरेव स्यादिति वदन्ति । यत्तु—अनया परिभाषयाऽल्त्वमेवातिदिश्यते, ततश्च अल्लैवानर्थकेन तदन्तविधिरित्यनेन सङ्गृहीता भवतीयं परिभाषेति । तन्न ; अल्त्वारोपे सति 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति

or»or”`? In Sanskrit books from Varanasi (like Chowkhamba, etc., this is from a Chowkhamba or similar edition of Paribhashendushekhara with Tattvaprakasika and Bhuti): Wait! Look at the title at the top: "तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः" This is the famous edition of Paribhashendushekhara published by Chowkhamba (or Sampurnanand Sanskrit University / Haridas Sanskrit Granthamala), edited with Tattvaprakashika of MM Pt. Lakshmana Shastri Dravida and Bhuti of Pt. Nityananda Parvanikar! Let's verify the text of Bhuti on Paribhasha 17: In Bhuti: "अनन्तरत्वादिति । अतिसन्निहितत्वादित्यर्थः । एकयोगेति । योगपदं कार्यपरं न तु सूत्रपरम् । एकसूत्रघटकानामित्यर्थे तु 'चिण् भावकर्मणोरि'त्यत्र चिण्ग्रहणं व्यर्थं स्यात्, 'चिण् ते पदः' इत्यतस्तदनुवृत्तौ बाधकाभावात् । मन्मते तु 'चिण् ते पद' इत्यतोऽनुवृत्तचिण्पदस्य मध्ये 'न रुधः' इत्यत्र नञ्सम्बद्धत्वेन नञ्-चिणोरेकसूत्रघटकत्वाभावेऽपि नञ्सम्बद्धस्य केवलस्य चिणः '

९४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-१८-१९ प० विचारः, नन्वलुगधिकारः प्रागनङः, उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारादित्य- नुपपन्नमेकयोगनिर्दिष्टत्वात् ; तथा 'दामहायनान्ताच्च' इत्यादौ 'संख्या- व्ययादेरि'त्यतः संख्यादेरित्यनुवर्ततेऽव्ययादेरिति निवृत्तमिति चानुपपन्न- मत आह— क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ —: ० :— एकत्रार्थे योगः = सम्बन्धस्तेन निर्दिष्टयोः समुदायाभिधायिद्वन्द्व- निर्दिष्टयोरित्यर्थ' इति 'पक्षात्तिरि'ति सूत्रे कैयटः । तावन्मात्रांशे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलाल्लभ्यमिदम् । स्पष्टा चेयं 'दाम- हायनान्ताच्चे'ति सूत्रे 'औतोऽम्शसोरि'ति सूत्रे च भाष्ये, पूर्वा च ॥१८॥ ननु 'त्यदादीनाम' इत्यादिना 'इममि'त्यादावनुनासिकः स्यादत आह— ————— पूर्वपरिभाषातोऽनुवर्त्तमानस्य 'एकयोगे'ति पदस्यात्रार्थविशेषं प्रतिपादयति— एकत्रार्थ इति । कैयट इति । अत्रारुचिबीजन्तु—'अरुगधिकार प्रागनङः' इत्यादिभाष्यानुपपत्तिर्द्वन्द्वनिर्दिष्टत्वाभावात् । किञ्च 'औतोऽम्शसोरि'त्यत्र 'वा सुपी'त्यतः सुपीत्यनुवर्तते वेति निवृत्तमनया परिभाषयेति भाष्यासङ्गतिरिति दिक् ॥१८॥ इममित्यादाविति । नन्वौजसोः फलसम्भवेऽम्पर्यन्तमनुधावनं व्यर्थमिति चेन्न । 'इमावि'त्यत्र ओकारस्यानुनासिकत्वाभावेन 'इमे' इत्यत्रैकारस्यानुनासिकत्वेऽपि परस्य ईकारस्याऽऽधिव्यात्तद्गुणकस्य निरनुनासिकस्य एकारस्य 'आद्गुण' इत्यनेन विधानात्तत्र फलासम्भवात्, विभक्तिविधायककार्येषु द्वितीयाया एव प्राथम्याच्च । ————— विनिर्भवति 'यट्वी' इति रूपं भवति ; तन्न स्यात् । एतादृशप्रयोगे चोक्तभाष्यमेव मानम् । किञ्च—अत एव 'अल्लोपोजः' इत्यत्र अदिति तपरग्रहणं चरितार्थम् । अनितेः क्विपि दीर्घे 'आन्' इत्यत्रानो वर्णत्वातिदेशेऽपि अल्त्वानतिदेशेन 'अनल्विधावि'त्यस्याप्राप्त्या स्थानिवद्भावे वान्त्वातिदेशेन प्राप्ताऽल्लोपवारणाय तपरकरणस्य साफल्यादित्यवधेयम् ॥ १६ ॥ इति दिगिति । अस्यां ज्ञापकानि 'एचोऽयवायावः' इत्यादीनि । अत्र हि 'इको यणचि' इत्यस्मात् 'अची'त्यनुवर्तते । एकयोगनिर्दिष्टानां सहैवानुवृत्तौ सूत्रं व्यर्थम्, सर्वत्र प्रवृत्तिर्वा । न च 'वान्तो यि प्रत्यये' इति सूत्रं व्यर्थं सत् नियमार्थं भविष्यति वाच्यम् ; ज्ञापनोत्तरं विधित्वे सम्भवति नियमत्वायोगात् ॥ १८ ॥

१ प्र० १९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ९५ भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ १९ ॥ —: ❖ :— अणुदित्सूत्रे 'अप्रत्यय' इत्यनेन सामर्थ्यात्सूत्रप्राप्तं, जातिपक्षेण प्राप्तं, गुणाभेदकत्वेन च प्राप्तं नेत्यर्थः । अत एव अणुदित्सूत्रे प्रत्ययाऽऽदेशाऽऽगमेषु भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं नेति । विधेयताप्रयोजकेन पदेन स्वावृत्तिश्रावणप्रत्यक्ष- विषयतावच्छेदकधर्मवतां ग्रहणं नेत्यर्थः । एतेन—'त्यदादीनाम' इत्यकारेण सवर्ण- सामान्यस्यानेन निषेधाद् ग्रहणाभावेन सूत्रं व्यर्थमेव स्यादित्यपास्तम् । स च धर्म- स्तद्व्यक्तित्व-तत्पुरुषीयत्वातिरिक्तः स्वरत्वव्याप्योदात्तत्वादिभिन्नश्च ग्राह्यः, तेन तत्तल्लक्ष्यघटकानां तत्तत्पुरुषोच्चारितानां त्वकारव्यक्तीनां विधायकाऽद्भूतेऽपि न क्षतिः । एवं 'बहुवचने झल्येदि

ति or 'ज्यायानि'ति! Let's check how the typesetter printed it: Line 13: 'ज्यायानि'त्यस्य Line 14: 'ज्यायानि'त्यस्य Line 32: 'ज्ययानि'ति Line 33: 'ज्यायानि'ति Look at the image: Line 13: 'ज्यायानि'त्यस्य Line 14: 'ज्यायानि'त्यस्य Line 32: 'ज्ययानि'ति रूपम् । Line 33: 'ज्यायानि'ति रूपमिति

Let's double-check line 6: 'चोः 'कुरि'त्यादौ भाव्यमानेनापि सवर्णग्रहणम्, विधेये उदिदु- Wait, look at 'चोः 'कु': Is there an opening quote before 'कु'? Line 6: 'चोः 'कुरि'त्यादौ Look: 'चोः 'कुरि'त्यादौ -> 'चोः कुः' इति आदौ -> 'चोः 'कुरित्यादौ or 'चोः कु'रित्यादौ? In image: 'चोः 'कुरि'त्यादौ (single quote before चोः, single quote before कु, single quote after र्/रि).

Let's check line 18: दुर्द्धर इति वाच्यम्; ईकारस्य ह्रस्वा

२० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ९७ नन्वेवम् 'अदसोऽसेरि'त्यादिना 'अमू' इत्यादौ दीर्घविधानं न स्यादत आह— भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृह्णाति ॥ २० ॥ —: ० :— 'दिव उत्', 'ऋत उत्' इति तपरकरणमस्या ज्ञापकम् । दीर्घविधानं न स्यादिति । 'अदसोऽसेरि'ति सूत्रे ह्रस्वोकारेण 'भाव्यमान'परि- भाषया दीर्घस्याग्रहणादिति भावः । प्राचीनोक्तसमाहारद्वन्द्वस्तु न युक्त इत्यन्तरङ्गपरि- भाषायां निरूपयिष्यते । दिव उदिति । न च ज्ञापितेऽपि स्वांशे चारितार्थ्याभावः ; प्रमाणत आन्तरतम्याद्वकारस्य स्थाने ह्रस्वोकारस्यैव प्राप्तेः । न च 'अक्षद्यूभ्यामि'त्यत्र ह्रस्वविधानार्थं तदिति वाच्यम् , 'निरनुबन्धक'-परिभाषया दिव्धातौ एतत्प्रवृत्तेरिति वाच्यम् ; दिवशब्दात् क्यजन्तात्

९८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- 'तित्स्वरितमि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टैषा ॥ २० ॥ ननु 'गवे हितं गोहितमि'त्यादौ प्रत्ययलक्षणेन अवाद्यादेशापत्तिरत आह— तत्सामर्थ्यात्पूर्वं गुणे दीर्घोकारादेशे 'गूहत्' इत्यादिसिद्धिस्तत्फलमिति वाच्यम् ; ह्रस्वोकारविधानस्य गुणमात्रबाधकत्वे तु 'नाभ्यस्तस्याचो'त्यत्र 'गुह्' इत्यस्य पाठेन अजादौ प्रत्यये परे गुहो गुणनिषेधेनैव सिद्धेः ह्रस्वोकारविधानेन गुणाबाधकत्व- कल्पनात्, उपधाग्रहणस्य 'मितां ह्रस्व' इत्युत्तरेत्राऽऽवश्यकत्वेऽपि उच्छब्दाकरणरूपं तक्रन्यायाप्रवृत्तिरूपं च लाघवं बोध्यमिति वदन्ति । तन्न ; गुहेर्ण्यन्ताच्चङि उपधा- कार्यत्वात्प्राबल्येन गुणे ऊत्वे 'णी चङी'ति ह्रस्वाभावार्थं दीर्घविधानस्य सूत्रकृता भाष्यकृता च कृतत्वेन तद्विरोधाभावा

२१ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ९९ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २१ ॥ -: ० :- भाष्यमते 'तिसृणां धनं त्रिधनमि'त्यादौ तिस्रादेशापत्तिश्चेति वाच्यम्; साक्षात् लुप्तप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता यत्राङ्गपर्याप्तिधर्मा- वच्छिन्ना, तत्र 'न लुमते'त्यस्य प्रवृत्तिस्वीकारेण अव्यवहितपूर्वत्वस्याङ्गविशेषित- निर्दिश्यमानेऽन्वयेन तन्निष्ठविशेष्यताया अङ्गपर्याप्तिधर्मावच्छिन्नत्वात् 'निर्जरधनम्, त्रिधनमि'त्यादौ 'न लुमते'ति निषेधस्य प्रवृत्तेः सुलभतया विभक्तिपरकत्वाभावेन तदप्राप्तेः। 'गोहितमि'त्यत्र तु अजव्यवहितपूर्वत्वस्यैव विशेषणत्वेन तन्निष्ठविशेष्य- ताया अङ्गपर्याप्तिधर्मावच्छिन्नत्वाभावान्न 'न लुमते'त्यस्य विषयः। एवम् 'उत्क्रामे'- त्यादावपि बोध्यम्। न च 'एचोऽयवायाव' इत्यस्य शब्दानित्यत्ववारणाय 'अजव्यवहितपूर्वत्व- विशिष्टस्यैजन्तस्यार्थबोधनायोच्चारणप्रसङ्गे अयादिघटितमुच्चारणीयमि'त्यर्थस्य करणेन 'गोहितमि'त्यत्र 'न लुमते'त्यस्य प्रवृत्तिः सुलभेति वाच्यम्; एवमर्थस्वीकारे अगा- गमपक्षे 'गो+अ+अग्रमि'ति स्थिते अगागमघटकाजव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टस्य 'गो' इत्येतस्यैजन्तस्य आगमसमभिव्याहृतस्य निरर्थकस्यार्थबोधनाय प्रसङ्गाभावेन तत्र अवाद्यनापत्त्या अग्रन्यासस्थापनपरभाष्यविरोधापत्तेः, 'गो-ए' एतत्समुदायघटकस्य 'गो' इत्येतन्मात्रस्यापगमे शब्दानित्यत्वस्य तदवस्थत्वाच्च। न च 'गो+ङे, हित+सु' इत्यवस्थायामेव अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते' इति न्यायेन इत्संज्ञालोपौ बाधित्वा लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेऽपि अच्परकत्वाभावादवादेशाप्राप्ति- रिति वाच्यम्; ज्ञापकसाजात्यादित्संज्ञालोपविषये अन्तरङ्गानपीति न्यायस्याप्रवृत्तेः। भाष्यमत इति । तन्मते प्राधान्येन अप्राधान्येन वा अलाश्रये विधौ प्रत्ययलक्षण- सूत्राप्रवृत्तेः पूर्वत्र दोषाभावादिति भावः । त्रिधनमित्यादाविति । त्रिधनमिति परमत्रिधन- मित्यस्योपलक्षणम् । एतेन-त्रिरूपनिर्दिश्यमानस्य अङ्गरूपतया तत्पर्याप्तोद्देश्यताया लुप्त- प्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वेन साक्षादवच्छिन्नतया निषेधप्राप्तेः सुलभतया इदमसङ्गतमिति परास्तम् । अङ्गपर्याप्तिधर्मावच्छिन्नेति । साक्षात् परम्परया वा तेन धर्मेणावच्छिन्नेति तदर्थः । ज्ञापकसाजात्यादि । अत्र केचित्-लाघवात् संज्ञामात्रविषये तन्न्यायाप्रवृत्ति- रित्येव ज्ञाप्यताम् । अत्र एव इहापि किञ्चित्तपो भाष्यं सङ्गच्छते । अन्यथा सम्बुद्धिसंज्ञां बाधित्वा पूर्वं लुकि पश्चात् प्रत्ययलक्षणेऽपि सम्बुद्धिपरत्वाभावेन गुणाप्राप्त्या तदसङ्गतिरेव स्यात् । प्रत्यय- लक्षणे सम्बुद्धिसंज्ञा तु न भविष्यति, प्रत्ययोद्देश्यककार्ये तदप्राप्तेरित्याहुः । तन्न; सामान्येन संज्ञाविषये तन्न्यायाप्रवृत्त्यङ्गीकारे 'राजपुरुषः' इत्यत्र पूर्वं भसंज्ञाप्रवृत्त्या नलोपानापत्तेः । तस्मात् पूर्वोक्तभाष्यानुरोधात् ज्ञापकसाजात्याच्च प्रत्ययस्य पर्याप्त्याऽपर्याप्त्या वा संज्ञायां कर्तव्यायाम् उक्तन्यायो न प्रवर्तेत इत्येव कल्पनं युक्तमित्येतत्फलितमाह-इत्संज्ञालोपविषय इत्यादिः ।

१०० परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- वर्णप्राधान्यविषयमेतत् । तत्त्वं च ‘प्रत्ययलोप’ इति सूत्रे स्थानिव- दित्यनुवृत्त्यैव सिद्धे प्रत्ययलक्षणग्रहणं प्रत्ययस्येतराविशेषणत्वरूपं यत्र प्राधान्यं तत्रैव प्रवृत्त्यर्थमित्येतत्सिद्धम् । वर्णप्राधान्यं च वर्णस्येतरा- अत एव ‘लुकि न स्थानिवद्’इत्यस्य ‘पञ्चेन्द्र’ इत्युदाहरणं भाष्योक्तं सङ्गच्छते ; अन्यथा ङकार-पकारयोरित्संज्ञालोपाभ्यां प्रागेव ङीषो लुकि अङ्मात्रस्थानिका- देशाभावेन स्थानिवद्भावाप्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव ‘ञित्स्वरे प्रत्यय- लक्षणप्रतिषेध’ इति वार्तिकमपि सङ्गच्छते । परिभाषायां प्रमाणमाह—तत्त्वमिति । वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तिमत्त्व- मित्यर्थः । प्रत्ययस्येतराविशेषणत्वरूपमिति । स्वावयवनिष्ठविशेष्यता निरूपितप्रकारता- नाश्रयत्वरूपमित्यर्थः, तेन ‘वारी’त्यादौ सुबन्तसमुदाये सुपो विशेषणत्वेऽपि स्वाव- यवेऽविशेषणत्वेन उक्तप्राधान्येन प्रत्ययलक्षणसिद्धिः । वर्णस्येतराविशेषणत्व रूपमिति । स्वावयवनिष्ठविशेष्यता निरूपितप्रकारतानाश्रयत्वमित्यर्थः, तेन ‘गोहितम्’ त्यत्र अच्- पदार्थस्य एचि विशेषणत्वेऽपि प्राधान्यमेव । अत्र स्वावयवी च प्रत्ययो ग्राह्यः, तेन ‘टिढ्ढे’ति सूत्रेऽतः प्रातिपदिके विशेषणत्वेऽपि न वर्णप्राधान्यक्षतिः । एतेन लाघवात् साधुत्वविधायकशास्त्रापेक्षयैव लुकः प्राबल्यं बोध्यते इत्येव ज्ञाप्यत इत्यपि कैयटोक्तं परास्तं वेदितव्यम् ; राजपुरुष इत्यत्र भसंज्ञाप्रवृत्त्या नलोपानापत्तेः । लोपविषये तदप्रवृत्तौ मानमाह—अत एव लुकि न स्थानिवदिति । वार्तिकमपि सङ्गच्छत इति । अन्यथा ‘गर्गा, बिदा’ इत्यादौ इत्संज्ञातः पूर्वं यञो लुकि ‘ञित्स्वरा’ऽप्राप्त्या तत्प्रतिषेधार्थं क्रियमाणं वार्तिकं व्यर्थमेव स्यादिति भावः । न चेत्संज्ञाविषये तन्न्यायाप्रवृत्ति- रित्येतज्ज्ञापने फलाभाव इति वाच्यम् ; ‘दैवदारवम्’ इत्यत्र फलसम्भवात् । तत्र देवदारुशब्दात् ‘ओरञ्’ इत्यनेन फलेऽर्थे अञि ‘तस्य फले लुक्’ इत्यनेन लुकि ‘ञितश्च तत्प्रत्ययात्’ इत्यनेन स्वार्थेऽञ् सिद्धयति ; अन्यथा स न सिद्धयेत् । ननु परिभाषास्वीकारे ‘अतृणेद्’ इत्यादौ इमादिर्न स्यात्, तत्र ‘हलादौ पिति’ इति विशेषणतया वर्णस्याऽऽश्रयणादत आह मूले—वर्णप्राधान्यविषयमेतदिति । अर्थात्सिद्धमेतत् । वार्तिककारमते ‘अनल्विधावि’ति निषेधे प्राप्ते विध्यर्थं प्रत्ययलक्षणसूत्रम् । यदि तु वर्णा- प्राधान्येऽपि अनया तस्याप्रवृत्तिः ; तर्हि प्रत्ययलक्षणसूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । वैपरीत्यं तु न ; लक्ष्यानुरोधादिति भावः । ननु भाष्यकारमते स्थानिवद्भावेन सिद्धे प्रत्ययलक्षणसूत्रं नियमार्थम्, तन्मते वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणसूत्रस्य प्राप्तिरेव नेति ‘वर्णाश्रय०’ इति परिभाषा व्यर्थैवेति चेत्–सत्यम् । भाष्यमते तस्या अनङ्गीकारात्, वार्तिकमते एवास्या परिभाषायाः सत्त्वात्, तन्मते अल्विधावपि विध्यर्थ- त्वात् प्रत्ययलक्षणसूत्रस्य । अत एव ‘अतृणेद्, मित्रशीः’ इत्यादीनां सिद्धिः, तत्र वर्णप्राधान्य- विषयकाल्विधौ प्राप्तप्रत्ययलक्षणसूत्रस्य निषेधार्थमियं परिभाषा स्वीक्रियते वार्तिककृता; तदाह

विशेषणत्वरूपं प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपं च, तेन 'गोहितमि'त्यादौ अवादि न, 'चित्रायां जाता, चित्रे'त्यादौ अण्योऽकारस्तदन्तान् ङीबिति ङीप् च न । इयमल्विधौ स्थानिवत्त्वाप्राप्तावपि प्राप्तप्रत्ययलक्षणविधेर्निषेधिकेति स्पष्टं भाष्ये ॥ २१ ॥ नन्वतः 'कुकमी'त्यत्र कमिग्रहणेन सिद्धे कंसग्रहणं व्यर्थमत आह— उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २२ ॥ —: ० :— इदमेवास्या ज्ञापकमिति कैयटादयः । कंसेस्तु न, कंसोऽनभिधानात् । 'प्रत्ययस्य लुगि'त्यादौ भाष्ये स्पष्टा । 'ण्वुल्तृचावि'त्यादौ भाष्ये व्युत्पन्नानीत्यपि । वस्तुतस्तु—प्रत्ययप्राधान्यमुक्तवर्णप्राधान्यभिन्नत्वम्, तेन 'गोहितमि'त्यत्र प्रत्य- यस्य स्वावयवे विशेषणत्वेऽप्युक्तप्राधान्याभावान्न दोषः । प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपम्= स्वावयविनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वरूपम् । अस्योदाहरणं चित्रेति, आद्योदा- हरणं गोहितमिति । वस्तुतस्त्वाद्यलक्षणेनैव द्विविधवर्णप्राधान्योदाहरणसङ्ग्रहे द्वितीय- लक्षणं निष्फलमिति तत्त्वम् ॥ २१ ॥ कमिग्रहणेनेति । धातुग्रहणे तदादिविधिना कमादावुत्तरपदे इत्यार्थादिति भावः । अव्युत्पन्नानीति । प्रकृतिप्रत्ययविभागज्ञानापूर्वकंपाणिनिशास्त्रप्रवृत्त्यभाववन्तीत्यर्थः । उणा- दय इत्यस्य उणाद्यन्तानीत्यर्थः । इदमेवेति । कंसग्रहणमेवेत्यर्थः । अनभिधानादिति । 'कमेः सः कंस' इति भाष्योक्तेरिति भावः । प्रत्ययस्य लुगित्यादाविति । तत्र हि प्रत्ययग्रहणाभावे 'कंसोयपरश्वव्योः' इत्यत्र प्रकृतेर्लुगन्निवृत्त्यर्थमवश्यं 'छ्यतोरि'ति वाच्यमित्युक्त्वा, कंसावयव-सस्य परश्ववयवो- कारस्य लुग् स्यादित्याशङ्क्य अनया परिहृतम् । 'सर्पिषा, यजुषे'त्यादौ षत्वादि कार्यं तु कारुवायादिशब्दानां व्याकरणान्तरीयरीत्या ज्ञातसाधुत्वकानामस्मिन्नपि व्याकरणे साधुत्वाभ्यनुज्ञानायाऽऽरब्धे 'उणादयो बहुलमि'ति सूत्रे बहुलग्रहणेन साधनीयम् । ण्वुल्तृचावित्यादाविति । तत्र हि तृचश्चकारः 'अप्तृन्नि'त्यत्र विशेषणार्थः, अन्यथा 'मातरावि'त्यादावपि 'प्राप्नोती'त्युक्त्वा, नप्त्रादिग्रहणस्य नियमार्थत्वेन मूले— अल्विधौ स्थानिवत्त्वाप्राप्तावपीत्यादिः । भाष्यमते 'अतृणेडे'त्यादीनाम्, वार्तिक- मते 'सुदृषत्प्राकारः' इत्यादीनाञ्च सिद्धिप्रकारोऽन्यतोऽवसेय इत्यलम् ॥ २१ ॥

१०२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे— इदं शाकटायनरीत्या । पाणिनेस्त्वव्युत्पत्तिपक्ष एवेति शब्देन्दुशेखरे निरूपितम् । 'आयनेयी'ति सूत्रे भाष्ये स्फुटमेतत् ॥ २२ ॥ ननु 'देवदत्तश्चिकीर्षती'त्यादौ देवादेः सन्नन्तत्वप्रयुक्तधातुत्वा- द्यापत्तिरत आह— प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २३ ॥ —: ० :— 'यस्मात् प्रत्ययविधिर्'ति सूत्रे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यय इति योगो विभज्यते । गृह्यमाण उपतिष्ठत इति शेषः, तेन तदाद्यन्तांशः सिद्धः । समाहितम् । यदि तु 'अव्युत्पन्नानी'त्येव स्यात्तर्हि नप्तृत्रादिशब्दानामव्युत्पन्नत्वेन 'तृ' इत्युच्यमानेऽपि दीर्घाप्राप्त्या नियमार्थकत्वकथनमनुपपन्नं स्यादिति भावः । वस्तुतो नायं भाष्यकारीयसिद्धान्त इत्याह—इदमिति । शब्देन्दुशेखरे 'उणादयो बहुलम्'ति सूत्रे इत्यर्थः । न च कारुवायादिशब्दानामव्युत्पन्नत्वे 'उणादय' इत्यादि- सूत्रप्रणयनं पाणिनेरनुपपन्नमिति वाच्यम् ; व्याकरणान्तरे उणाद्यन्तत्वेन व्युत्पादितानां कारुवादिशब्दानां बहुलं वर्तमानादौ साधुत्वान्वाख्यानाय सूत्राऽऽवश्यकत्वात् , पाणिनेः सर्वज्ञत्वेन कारुवादिशब्दानामुणाद्यन्तत्वेन ज्ञानेऽपि उणादिप्रत्ययज्ञानपूर्वकस्वशास्त्रप्रवृत्तेः अस्वीकारेणादोषाच्च । अत एव शङ्खादिशब्देषु ईनाद्यादेशवारणाय पाणिनिना प्रयत्नविशेषो नाकारि । किञ्च 'आयनेयी'ति सूत्रे 'शङ्ख' इत्यादौ ईनाद्यादेशमाशङ्क्य 'प्रातिपदिकविज्ञानादि'त्यस्य उणाद्यन्तकार्यादिप्रातिपदिकनिष्ठ-प्रकृतिप्रत्ययविभागज्ञान- पूर्वक-स्वशास्त्रप्रणयनप्रवृत्तिस्वीकारादित्यर्थ इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ २२ ॥ देवदत्तश्चिकीर्षतीति । अस्य धातुत्वे 'सुब्लुगापत्तिस्तत एव लुङाद्युत्पत्त्या विशिष्टस्याडाद्यापत्तिश्चेति भावः । धातुत्वाद्यापत्तिरित्यत्र आदिना 'सन्यङोरि'ति सुब्लुगापत्तिरिति । यत्तु—प्रातिपदिकसाहचर्येण वृत्तप्रयोजकस्य सुपो ग्रहणात् न प्रकृते दोषः । साहचर्यस्वरूपं हि यदि प्रातिपदिकावयवस्य लुग् भवति तर्हि वृत्तिप्रयोजक- स्यैव, एवं धातावपि । न च 'ओदनमुपसेकं भोक्तुमिच्छति, ओदनमुपसेकं बुभुक्षति' इत्यत्र 'द्वितीयायाश्च' इति णमुलि 'तृतीयाप्रभृतीन्यतरस्याम्' इति समासविकल्पे सुपो वृत्तिप्रयो- जकत्वात् लुगापत्तिरिति वाच्यम्; यद्धात्ववयवसुपो लुक् चिकीर्षितस्तत्पर्याप्तवृत्तेः प्रयोजकस्य सुपो ग्रहणेनादोषात् । प्रकृते च विशिष्टधात्ववयवत्वप्रयुक्तसुपो लुक् चिकीर्षितः, तत्पर्याप्तवृत्तेरभावात् न सुपो लुक्, सुपो हि ओदनमुपसेकमित्येतत्पर्याप्तवृत्तिप्रयोजकत्वादिति । तन्न ; इदानीं 'देव- दत्ती गार्ग्यः इति समुदायस्यापि तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात् तदवयवस्य सुपो वृत्त्यप्रयोजक- स्यापि सम्भवेन साहचर्यस्यासम्भवात् ।

ह्रस्वादि'.

Line 13: स्यैव तदादेराक्षेपेण समानविभक्तिकत्वाद एङ् ह्रस्वादित्यनेन तदन्तलाभः । एवं 'सुपि- Wait, in line 13: 'एङ् ह्रस्वादित्यनेन' or 'एङ्ह्रस्वादित्यनेन'? Look at line 13: "एङ् ह्रस्वादित्यनेन" - yes, there's a space between एङ् and ह्रस्वा.

Line 14: चे'त्यादावपि बोध्यम् ।

Line 15: द्वित्वापत्तिरिति । इदं चिन्त्यम् ; तथाहि—इदं वाक्यसंस्कारपक्षे आहोस्वित् पद-

Line 16: संस्कारपक्षे ? नाद्यः ; 'देवदत्तस् + कृ स' इत्यवस्थायां विशिष्टस्य 'कृस' इत्यस्यापि च

Line 17: धातुत्वम् तत्रोभयोर्द्वित्वप्राप्तौ अन्तरङ्गत्वात् पूर्वं 'कृस' इत्येतत्सन्नन्तैकाचः 'कृ' इत्यस्यैव स्यात् Wait, look at line 17: "धातुत्वम् तत्रोभयोर्द्वित्वप्राप्तौ" -> is there a comma or danda? No, just "धातुत्व

Wait, in line 23, is there a dot? No dot! It is clearly ड्! Wait, why did this book print ड instead of ङ? Because in some Marathi/Hindi/Benares presses, ङ without a dot was cast from the same matrix as ड, or the typesetter literally used ड for ङ, OR the font has ङ without dot when in conjuncts? Wait, if it's printed as ड or ङ, let's look at line 5:'अङ्गस्ये'ति सूत्रे-> here ङ्ग has ङ् + ग. In line 20:अङ्गाक्षेपासम्भवस्यान्यत्र-> ङ्ग has ङ् + ग. When ङ is not combined with ग, how did this font print ङ? They used ड with or without a dot, or just ड! Wait, in pure transcriptions, faithful to the text, we should be careful. But is itएङन्तादित्यर्थलाभः`? In Sanskrit, 'एङ्' is the pratyahara (ए, ओ). 'एङन्तात्' means "ending in eṅ". Printing 'एडन्त' is technically a typographic variant/error for 'एङन्त'. Let's see: user asks for "pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all sutras, vartikas, bhashya, karikas, vivarana, paribhashas, Hindi translation, and footnotes

२३-२४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १०५ ‘उगितश्चे’ति सूत्रे भाष्ये । इयमङ्गसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २३ ॥ ‘येन विधिरि’ति सूत्रे भाष्य एतद्घटकतदन्तांशस्यापवादः पठ्यते— चेन्न । प्रत्ययमात्रग्रहण इत्यनेन प्रत्ययबोधकत्वविशिष्ट-प्रातिपदिकाबोधक एव प्रवृत्ति- बोधनेन प्रकृतसन्पदस्य प्रातिपदिकाबोधकत्वेन परिभाषाप्रवृत्तेः सुवचत्वात् । केचित्तु—प्रत्ययमात्रग्रहण इत्यत्र प्रत्ययपदं प्रत्ययनिष्ठोद्देश्यता निरूपितविधे- यताश्रय-प्रत्ययैतदन्यतरपरम्, तेन ‘प्रतीषिषती’त्यत्र उत्तरखण्डरूपस्य सनोऽप्रत्यय- त्वेऽपि प्रत्ययनिष्ठोद्देश्यता निरूपितविधेयताश्रयत्वेन तद्बोधकस्य सन्पदस्योक्तप्रत्ययमात्र- बोधकत्वेन दोषाभाव इति वदन्ति । वस्तुतस्तु—प्रतिपदोक्तत्वात् पूर्वं दीर्घे ह्रस्वप्रवृत्तेः स्वीकारेण हन्साहचर्याद् अभ्यासानवयवस्यैवाचो ग्रहणेन च ‘प्रतीषिषती’त्यत्र दोषवारणसम्भवेन शेखरोक्ता भाष्यविरुद्धकल्पना व्यर्था । किं चात्र ‘सन्यत’ इतीत्वानापत्तिः, ‘प्रतीषिषे’त्यत्र अप्रत्यया- दित्यस्याप्रवृत्त्यापत्तिश्च । उगितश्चेतीति । तत्र हि ‘निर्यवमती’त्यादौ अनया ङीब् न स्यादित्याशङ्क्य, उगित्पदस्य प्रत्ययमात्रबोधकत्वाभावेन समाहितम् ॥ २३ ॥ एतद्घटकेति । एतत्परिभाषोपस्थाप्य-तदादिशब्दस्वरूपप्रयोज्येत्यर्थः । अत एव ‘किमेत्तिङव्यये’त्यादौ प्रातिपदिकविशेष्यकतदन्तविधेर्न निषेधः ; अन्यथा ‘घान्ता- दामुप्रत्यय’ इत्यर्थलाभेन ‘पठतितरामि’त्यादौ सुबाद्यनापत्तिः । भाष्यविरुद्धकल्पनेति । ‘अभ्यासो ह्यानर्थक’ इति ‘अस्तेर्भूः’ इति सूत्रस्थभाष्य- विरोधात्, अभ्यासस्यार्थप्रत्यायकत्वरूप-प्रत्ययत्वस्य असम्भवादित्यर्थः ॥ २३ ॥ अत एव किमेत्तिङेति । इदमुपलक्षणम्— तिङ्डतिङ इत्यस्य, तेन तत्र पदविशेष्यक- तदन्तविधेर्न निषेधः । ‘किमेत्तिङ’ इत्यादौ तु न दोषः, अस्तु अप्रत्ययादेव प्रत्ययः, तिङश्चे’- त्यादौ प्रातिपदिकाधिकारबाधः क्लृप्त एव । न च ‘पठतितराम्’ इत्यादौ विशिष्टस्य तद्धितान्त- तदादित्वभावेन प्रातिपदिकसंज्ञाभावात् सुबनापत्त्या विशिष्टस्य पदत्वाभावेन द्वित्वाना- पत्तिः, तरादित्येतन्मात्रस्य च प्रातिपदिकसंज्ञायां सुबुत्पत्तौ तन्मात्रस्य द्वित्वापत्तिश्चेति वाच्यम् ; तरादित्येतन्मात्रस्य चार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकसंज्ञाया अप्राप्तेः । विशिष्टस्य च अर्थ- वदधातुः’ इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञायां दोषाभावात् । समासग्रहणकृतनियमस्तु न ; उत्तरखण्डस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगानर्हत्वात् । न च विशिष्टस्य अव्ययसंज्ञाभावे सुलोपानापत्तिरिति वाच्यम् ; यद्विषये तदन्तविधिरद्वयस्वीकारेण तद्धितान्तान्तेत्यर्थकरणेनादोषात् । सुबाद्यनापत्तिरिति । चिन्त्यमिदमिति अनुपदमेवोक्तम् । १४

१०६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २४ ॥ —: ❀ :— यत्र पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः कार्यान्तरविधानाय परिगृह्यते, तत्र तदन्तविधिर्नेत्यर्थः । यथा ‘रदाभ्यां निष्ठातो न’ इत्यत्र, तेन ‘दृषत्तीर्णे’त्यादौ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः । अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नपञ्चम्यन्तपदप्रयोज्य- प्रकारतानिरूपित-विशेष्यताप्रयोजकं यत्प्रत्ययमात्रवृत्ति-विषयताप्रयोजकं पदं तत्तदादि- शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय स्वन्निष्ठचरमावयवतानिरूपकसमुदायवृत्तिविषयताप्रयोजकं न भवतीति तदर्थः, तेन ‘ह्रस्वनद्याप’ इत्यत्र आमादिपदे न तदन्तविधिः । यत्रेति । शास्त्र इत्यर्थः । पञ्चम्यन्तात्पर इति । अव्यवहितपरत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रयोजक इत्यर्थः । प्रत्ययः=प्रत्ययबोधकं पदमि- त्यर्थः । तत्र = शास्त्रे, तेन पदेनेति शेषः । एतेन प्रत्ययसंज्ञकस्य पञ्चम्यन्तात्परत्वा- भावेन प्रत्ययबोधकस्याम इत्यादेरनुवर्तमानस्य पञ्चम्यन्तात्परत्वाभावेन चेदमयुक्त- मित्यपास्तम् । तेन पदेन तदन्तविधिर्नेत्युक्त्या च ह्रस्वपदे तदादिविशेष्यकतदन्त- विधिर्निषेधो न । कार्यान्तरविधानायेति । यत्तु—अत्र मिश्रैः प्रत्ययेतरकार्यविधानायेत्यर्थः, तेन ‘किमेत्तिङव्यये’त्यत्र घान्तादित्यर्थलाभ इत्युक्तम् । तन्न; विशेष्यान्तरासत्त्व एव तदादिशब्दस्वरूपविशेष्यकतदन्तविधिरित्यर्थस्य पूर्वमुक्तत्वेनात्र प्रातिपदिकविशेष्यक- तदन्तविधेः सत्त्वेन परिभाषाविषयस्याभावात् । मिश्रोक्तरीत्याऽत्र प्रकृतपरिभाषाया प्रवृत्त्यभावे ‘भवति पाचकतर’ इत्यत्र भवतीति तिङन्तात्पर-पाचकतरेति घान्ततदादेः रामुप्रवृत्त्यापत्तेश्च । मम तु प्रकृतपरिभाषाया तदादेरित्यस्योपस्थित्या तिङन्ततदादे- र्घनिरूपिततदाद्यभिन्नस्यैव ग्रहणेनादोषः । अशब्दादा

२४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १०७ धातुंतकारस्य न नत्वम्। तदन्तेऽर्थशस्यानुपस्थितावपि तदादीत्यंशस्योपस्थितौ रेफदान्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थ इति न दोषः; तदंशानुपस्थितौ माना- भावात्। तदन्तांशोपस्थितौ तूभयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति ‘दृषत्तीर्ण’ इत्यादौ दोषः स्यादेव। ‘स्यतासी ल्लुटोर्’त्यादौ ल्लुटोः परयोरित्यर्थे नियमेनावधि-

इत्यादौ ऋतशब्दादाचारक्विबन्तात्कर्तरि क्विपि निष्पन्नऋतशब्दस्य देवशब्देन समासे गुणे ‘देवर्त’ इत्यत्र चान्त्यतकारे ‘रदाभ्याम्’त्यस्य प्राप्तौः सत्त्वेन न तद्विकारत्वा- भावाद् ‘अनन्त्यविकार’ इति परिभाषाया अप्रवृत्तेः, प्रकृतसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादेतद्विषये ‘निर्दिश्यमान’परिभाषाया अप्रवृत्तेश्च। तत्र हि भाष्ये ‘चर

साकाङ्क्षत्वेन उपस्थितधातोरित्यस्यावधित्वेनान्वयान्न तदन्तविधिः । 'ङ्याब्भ्य' इत्यादौ तु न दोषः, तत्र कस्मादिति नियतावध्याकाङ्क्षाया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य प्रत्ययविशेषणत्वाभावात् । अङ्गसंज्ञासूत्रे तु तदादेः प्रत्यये पर इत्यर्थे पञ्चम्यन्तस्य विशेषणत्वं स्पष्टमेव । अत एव 'उत्तमैकाभ्यामि'त्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते ॥ २४ ॥ त्वात्ताभ्यां प्रातिपदिकादित्यस्याऽऽक्षेपे तस्य ङ्याब्-विशेषणत्वेन प्रकृतपरिभाषया तदन्तविध्यभावे ङ्यन्तादित्याद्यर्थासम्भवोऽत आह—ङ्याब्भ्य इति । नियतावध्याकाङ्- क्षायाः = उत्थिताकाङ्क्षायाः । पञ्चम्यन्तस्य = आक्षिप्तप्रातिपदिकादित्यस्य । प्रत्ययविशे- षणत्वाभावात् = प्रत्ययबोधक-ङ्याब्निरूपितविशेषणत्वाभावात्, तेन 'अस्य स्त्री, ई' इत्यादौ सुलोपसिद्धिः । न

२५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १०९ नन्वेवं 'कुमारी ब्राह्मणिरूपे'त्यादौ 'घरूपे'ति ह्रस्वापत्तिरत आह— उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २५ ॥ —: o :— 'हृदयस्य हल्लेखयदण् लासेष्वि'त्यत्र लेखग्रहणात्। तत्र लेखेति न घजन्त- कुमारी ब्राह्मणीरूपेति। ननु कोऽयं समासः—बहुव्रीहिः, कर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषो वा? नाद्यौ; कुमारीशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वेन पुंवत्त्वापत्तेः। नान्त्यः; घसंज्ञायां नदीतरे प्रतिषेधो वक्तव्यो 'नद्यास्तरा नदीतरे'त्यत्र घसंज्ञायां 'घरूपे'ति ह्रस्वमाशङ्क्य, 'नैतदस्ति प्रयोजनं समानाधिकरण इति वर्तत' इति भाष्यस्वारस्येन 'घरूपे'ति ह्रस्वस्य समानाधिकरणे उत्तरपद एव प्रवृत्त्याऽत्र तदप्राप्तेरिति चेन्न। 'कुमारी ब्राह्मणिरूपे'ति विग्रहे पुंवद्भावं बाधित्वा परत्वाद् ह्रस्वापत्तेरित्याशयात्, वयोवाच- कानामपि पाक्षिकजातिवाचकत्वेन 'जातेश्चे'ति निषेधात् पुंवद्भावाप्राप्त्या बहुव्रीहि- समासस्यापि वक्तुं शक्यत्वाच्च। उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम्। उत्तरपदं विशेष्यमादाय प्राप्ततदन्त- विधेरेवेयं निषेधिका। लेखग्रहणादिति। ननु लेखग्रहणसत्त्वे तदन्तविधौ लेखान्ते कुमारी ब्राह्मणीरूपेतीति। न च 'घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमहितेषु ङ्योऽनेकाचो' ह्रस्वः इति सूत्रे प्रथमोपात्तं घप्रत्ययमपहाय रूपप्रत्ययेऽवतरणदानमयुक्तम्, प्रथमोपात्तस्य त्यागे मानाभावादिति वाच्यम्; घांशे दूषणस्य अवतार्थमाणापनोद्यत्वाभावात्, श्रावणप्रत्यक्षविषयता- वच्छेदकधर्मेण साक्षादवच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजक एव प्रकृतपरिभाषाप्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात्। यत्तु—शेखरे एतन्निषेधसामर्थ्यात् प्रदेशेष्वपि न तदन्तविधिरित्युक्तम्। तन्न; उत्तर- ग्रन्थपर्यालोचनया एतत्पाठस्य प्रक्षिप्तत्वात्। अत एव 'न च ज्ञापितेऽपि व्यर्थम्, पदप्रदेशे 'प्रत्ययग्रहणे यस्मादि'ति परिभाषया तदन्तग्रहणेनैव सिद्धेः' इत्यादिशङ्कासमाधानग्रन्थः सङ्गच्छते। न चैवं घांशे तदन्तविधिर्दुर्वार एवेति वाच्यम्; उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययस्य विशेष्यत्वमेवे'ति तात्पर्यपर्यवसानेन घादेरपि विशेष्यत्वस्य वक्तव्यत्वात्; अन्यथा साहित्यानुपपत्त्या द्वन्द्वानुपपत्तेः। ननु 'घरूपे'ति सूत्रस्य 'घादिषु परेषु' इत्यर्थस्य सत्त्वेन परशब्दस्य नित्यसाकाङ्क्षतया 'कस्मात् पर' इत्याकाङ्क्षायां 'ङ्यन्तात्परो यो घादिस्तस्मिन् परे ङ्यन्तस्य ह्रस्वो भवती'त्यर्थ इति 'स्यतासी ल्लुटोः' इतिवदत्रापि पूर्वपरिभाषयैव सिद्धेऽलमनया परिभाषयेति चेन्न। पूर्व- परिभाषया तदादिविशेष्यकतदन्तविधेरेव निषेधेन अस्या आवश्यकत्वात्। पूर्वपरिभाषया सामान्यत- स्तदन्तविधिर्निषिद्ध्यत इति तु वक्तुमशक्यम्; 'रात्रेः कृतिविभाषा' इत्यादौ उत्तरपदविशेष्यक- तदन्तविधेरपि तया निषेधप्रसक्तेः। अनया तु निषेधो न भवतीत्यनुपदमेवोक्तमिति दिक्। पाक्षिकजातिवाचकत्वेनेति। 'युवजानिः, युवतितरा' इत्युभयविधभाष्योदाहरणात् आकृतिग्रहणा जातिः, यावद्द्रव्यभावित्वमिति लक्षणद्वयाद् वयोवाचकानां जातिकार्यस्य वैक- ल्पिकत्वस्वीकारात्।

त्यनेनैव)

• सिद्धेर्गिलगिले
• चेत्यस्य
• वैयर्थ्येन

उक्तार्थज्ञापने बाधकाभावात् । Check:

• उक्तार्थज्ञापने
• बाधकाभावात् ।

केचित्तु—'तिमीशीघ्रगिल' इत्यत्र मुमभावाय गिलान्ते चेद् गिलगिले एवेति Check:

• केचित्तु— (dash)
• 'तिमीशीघ्रगिल'
• इत्यत्र
• मुमभावाय
• गिलान्ते
• चेद्
• गिलगिले
• एवेति

नियमार्थं गिलगिले चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन उक्तार्थज्ञापकत्वासम्भवः । तथा च ज्ञापक- Check:

• नियमार्थं
• गिलगिले
• चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन (looks like स्याऽऽवश्यकत्वेन or स्याऽऽ or स्याऽ?) Let's zoom into line 19: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन: चे - त्य - स्या - ऽ - ऽ - व - श्य - क - त्वे - न ? Wait! Look at line 19: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन or चेत्यस्याऽऽवश्य... wait, there are two avagrahas: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन! Wait, or is it '

२५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १११ विशेष्यकतदन्तविधेरभावादुत्तरपदस्य विशेषणत्वरूपाद्विशेष्यान्तरासत्त्वेन 'उत्तमैकाभ्या- मि'ति निर्देशज्ञापितवचनेन तदादिविशेष्यकतदन्तविधेरप्यभावे 'हृल्लेख' इत्यत्र हृदा- देशाप्राप्त्या स्वांशे चारितार्थ्यमिति वदन्ति । न च 'उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे' इति परिभाषास्वीकारे 'रात्रेः कृतो'त्यत्र कृदन्त इत्यर्थानापत्तिः । न च सूत्रवैयर्थ्यम्, अशब्दादाचारक्विबन्तात् ण्वुलि अलोपे 'रात्रिमक' इत्यादौ कृद्रूपोत्तरपदसम्भवादिति वाच्यम् ; ज्ञापकसाजात्यात् श्रावणप्रत्यक्ष- विषयतावच्छेदकधर्मेण साक्षादवच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजकपद एवैतत्परिभाषाप्रवृत्तेः कृत्पदस्य तथात्वाभावेन परिभाषाविषयाभावात् । अत एव खित्यनव्ययस्य' इत्यादौ तदन्तविधिः । 'उपसर्गस्य घञ्' इत्यादौ 'घञन्त' इत्यर्थलाभस्तु 'अमनुष्य' इत्येतद्विशेष्यक- तदन्तविधेः सत्त्वेन उत्तरपदविशेषकतदन्तविधिनिषेधकस्या