परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

with aa-matra and repha) Letter 3: वि (va with hrasva ikāra) Letter 4: ति (ta with hrasva ikāra) Wait, what about the top? Is there a repha on वि? No! It's just the 'i' matra of वि! Wait, what about between र्ता and वि? Is there a repha? No, it is literally: स्यार्ताविति! Wait, let's check the sandhi: अभ्यासस्य + आर्तौ + इति = अभ्यासस्यार्ताविति! (आर्तौ + इति -> आर्तौ इति -> आर्ताविति by 'वान्तो यि प्रत्यये' or 'लोपः शाकल्यस्य' or 'एचोऽयवायावः' -> आर्ताविति!) YES! "अभ्यासस्यार्ताविति अभ्यासस्यार्तेरिति वा गुरुत्वान्न युक्तम् ।" Because: 1. अभ्यासस्यार्तौ इति -> अभ्यासस्यार्ताविति (making it saptami of आर्ति). 2. अभ्यासस्यार्तेः इति -> अभ्यासस्यार्तेरिति (making it shashthi/panchami of आर्ति). BOTH are heavier (गुरुत्वात् - having more syllables/mātrās) than the actual sutra, hence neither is accepted! What a brilliant, completely clear resolution! So it is: `स्यार्ताविति

५५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २१७ तेषामनभिधानात् । अन्त्ये द्वितीयद्विर्वचनस्यैव सत्त्वेन त्वदुक्तप्रयोगस्यैव दुर्लभत्वात् । एवञ्च सम्पूर्णसूत्रस्य ज्ञापकता युक्ता । यद्यपि भाष्ये ‘यदयमभ्यासस्यासवर्णे इत्यसवर्णग्रहणं करोती’ति ग्रन्थेन असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकता लभ्यते; तथापि ‘न ह्यन्तरेण गुणवृद्धी असवर्ण- पराभ्यासो भवती’ति तदुपपादनग्रन्थेन सम्पूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकता लभ्यते । अग्रेऽपि ‘नैतदस्ति ज्ञापकमर्थवदेतत्स्यादि’त्यनेन सूत्रसार्थक्यमेव दर्शितम् । असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वे तु तद्व्यावर्त्यप्रदर्शनेन तत्सार्थक्यमेव दर्शितं स्यात् । न च ‘अकृतव्यूह’परिभाषया ‘इयेषे’त्यादौ सवर्णदीर्घप्राप्तिर्यदि दीर्घो न स्यात्तर्हि गुणः स्यादिति सम्भावनायाः सत्त्वेन परिभाषाप्रवृत्तेः सूपपादत्वा- दिति कथं

२१८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- न चान्तरङ्गत्वार्दीर्घेऽपि 'इयाये'त्यादौ पूर्वान्तवत्त्वेन अभ्यासत्वादि- वर्णत्वाच्च णल्यसवर्ण इयङ्विधानेन सूत्रं चरितार्थम् । न च 'अचिश्न्रु'- त्यनेन सिद्धिः, वृद्धिबाधनार्थत्वादिति वाच्यम् ; प्रत्यासत्त्याऽसवर्णपदेन अभ्यासोत्तरखण्डसम्बन्ध्यसवर्णच एव ग्रहणाच्छास्त्रबाधकल्पनापेक्षया परिभाषाज्ञापकत्वस्यैव औचित्याच्चेत्याहुः । सा चेयं धर्मिग्राहकमानादाङ्गवर्णयोः समानकार्यित्व एव । वस्तुतस्तु—गुणस्यान्तरङ्गत्वभावेन यदि गुणो न स्यात्तदा दीर्घः स्यादिति सम्भावनाया 'अकृते'ति परिभाषाप्रवृत्तिप्रयोजकत्वाभावात् । अन्तरङ्गशास्त्रप्रवृत्त्य- भावसम्भावनाप्रयोज्याया बहिरङ्गेण अन्तरङ्गनिमित्तविनाशसम्भावनाया एव तत्प्रवृत्तिप्रयोजकत्वात् 'इयेषे'त्यत्रापि दोषदानमुचितम् । प्रत्यासत्त्येति । द्वित्वशास्त्रीयविधेयताश्रयावधिकपूर्वस्य अभ्यासत्वेन सवर्णाच्- पदेनापि तादृशविधेयताश्रयघटकस्याच एव ग्रहणौचित्यादिति भावः । नन्वेतादृशप्रत्या- सत्त्याश्रयणेन सूत्रवैयर्थ्योपपादनमयुक्तमित्यत आह—शास्त्रबाधेति । समानकार्यित्वेति । समानस्थानिकत्वे एवैषा प्रवर्तते, न तु समानोद्देश्यत्वे समाननिमित्तकत्वे वेत्यर्थः । समानोद्देश्यत्वे एतत्प्रवृत्तिस्वीकारे तु 'चच्छावि'त्यत्र दोषदानमुचितमिति । वस्तुतस्तु—'वार्णादाङ्गमि'त्यादिः 'अकृतव्यूहाः' इत्यस्या एव प्रपञ्चः । तथा च अनयैव तत्तत्परिभाषान्यथासिद्धौ अस्यामपूर्वनिवेशे मानाभावात् मूले 'न च अकृतव्यूहे'त्यादिशङ्का-समाधानयोरुभयोरपि निर्दलत्वं बोध्यम् । सूत्रवैयर्थ्येति । 'अभ्यासस्य' इति सूत्रेत्यर्थः । शास्त्रबाधेति । वृद्धिशास्त्रबाधेति तदर्थः । अयम्भावः—यद्यपि शास्त्रबाधकल्पना नैयायिकी ; तथापि सा अनैयायिकी, प्रत्यासक्तिन्यायत्यागकल्पनापूर्वकत्वात् । एवञ्च अनैयायिक- प्रत्यासक्तिन्यायत्यागपूर्वक-नैयायिकशास्त्रबाधकल्पनापेक्षया अनैयायिक-परिभाषाकल्पनायामेव लाघवमिति । एतेन—'अन्तरङ्गानपी'ति परिभाषाव्याख्यानावसरे नैयायिकबाधकल्पनापेक्षया परिभाषा- ज्ञापनमुक्तमिति तवममादिबाधनार्थं सूत्रसार्थक्यं प्रदर्शितम्, प्रकृते तु विपरीतमित्ययुक्तोऽयं ग्रन्थ इति वदन्तः परास्ताः । समानस्थानिकत्वे एवैषा प्रवर्तत इति । समानस्थानिताकत्वञ्च वार्णशास्त्रीय- स्थानितावच्छेदकधर्मप्रतियोगिताक-पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मवाच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रति- योगिभूतस्थानिताकत्वम् । निष्कृष्टार्थस्तु वार्णशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकधर्मप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकीभूतधर्मः आङ्गशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकधर्मप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे- दकधर्मश्च एको यत्र, तत्र समानस्थानिकत्वमिति (यथा-'इयाय' इत्यत्र वार्णशास्त्रम् 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति, तदीया स्थानिता पूर्वपरोभयेति त्रितयनिष्ठा, स्थानितावच्छेदकीभूतो धर्मो यथा पूर्वत्वं

āstra sutra! In गा + आते, after आतो ङित्, इयङ् or इय्? आतो ङितः does इय् ādeśa. So it is एतच्छास्त्रीय-... (āṅga-śāstrīya-...). Wait, why एतच्छास्त्रीयात? Could it be एतच्छास्त्रीयतः without visarga? Or एतच्छास्त्रीयात्? Looking at the character: it is त.

Let's carefully verify the text of lines 26-32: द्वित्वञ्च तथा परत्वमपि, तादृशपरत्वप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतो धर्मः इकारवृत्ति- तद्व्यक्तित्वरूपः, तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिः अच्त्वप्रतियोगिताकपर्याप्तिः, तादृशपर्याप्ति- प्रतियोगीभूतो धर्मः अच्त्वम्, तद्धर्मावच्छिन्नस्थानिताकत्वम् 'अचोऽञ् णिति' इत्यत्र लक्षण- समन्वयः ), न तु वार्णशास्त्रीयस्थानितापर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तस्थानिकताकत्वं तत्, ज्ञापकपरभाष्य- विरोधात् । 'अल्लोपोऽनः' इत्यस्य अ

२२० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- न चैवम् ‘अपियाये’त्यादावियङ् दुर्लभः , तत्र कर्तव्ये वृद्ध्यादेः स्थानि- वत्त्वेनासवर्णे इति प्रतिषेधादिति वाच्यम्; सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव स्थानिवत्त्वा- इत्यस्य अदन्तादित्यर्थेन तत्प्रयोज्योपस्थितीयमुख्यविशेष्यताया 'गा अ' इत्यदन्ते सत्त्वेन तादृशधर्मविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिभूतोपस्थितीयात्वावच्छिन्नविषय- तया अदन्तनिष्ठविशेष्यता निरूपित-प्रकारतासमानाधिकरणत्वेन मुख्यत्वाभावात् । अदन्तत्वावच्छिन्नोपस्थितीयमुख्यविशेष्यतायाश्च तादृशधर्मविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- प्रतियोगित्वाभावेन उक्तसमाननिमित्तकत्वाभावेन 'आतो डित' इत्यस्य पूर्वमप्रवृत्त्या नोक्तदोषावकाशः । एवं 'गान' इत्यत्राप्यूह्यम् । वृद्ध्यादेः स्थानिवत्त्वेनेति । न च ‘इयाये’त्यादौ ऐकारे स्थानिवत्त्वे सवर्णत्व- मानीय अयादेशे पुनः स्थानिवत्त्वेन तदानयनं दुर्लभम्, ‘लक्ष्ये लक्षण’न्यायेनात्र लक्ष्ये द्विवारं स्थानिवद्भावाप्रसक्तेरिति वाच्यम्; ‘यूनिस्तारि’ति निर्देशेन स्थानिवद्भाव- विषये लक्ष्ये लक्षणन्यायाप्रवृत्तेर्ज्ञापनेनादोषात् । अन्यथा ‘यून’ इत्यत्र पूर्वरूपस्य ‘अचः परस्मिन्नि’त्यनेन सम्प्रसारणत्वेऽपि सवर्णदीर्घे कृते लक्ष्ये लक्षणन्यायेन पुनः स्थानिवत्त्वाप्राप्त्या दीर्घस्य सम्प्रसारणत्वाभावेन ‘न सम्प्रसारण’ इति निषेधा- प्राप्त्या उक्तनिर्देशासङ्गतिः स्पष्टैव । किञ्चात्र पूर्वं स्थानिवद्भावेन ऐकारो न जातः, इकारो न निवृत्त इति बुद्धिः क्रियेत तर्हि द्वितीयस्थानिवद्भावेन आय्शब्दो न जातः, ऐकारो न निवृत्त इति बुद्धिः कर्तुमशक्या, द्वितीयस्थानिवद्भावप्रवृत्तिकाले ऐकाराभावात् । किन्तु आयादेशो न जातः, ऐकारो न निवृत्त इत्येवं बुद्धिः पूर्वं कर- णीया, तत ऐकारो न जातः, इकारो न निवृत्त इत्येवं बुद्धिः । तथा च स्थानि- वत्सूत्रस्य प्राथमिकप्रवृत्तिकाले उद्देश्यत्वेनऽऽश्रीयमाणः आय्शब्दः स्वाघटकत्व- स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारेतरत्वोभयसम्बन्धेन तद्विशिष्ट ऐकारस्तद्घटितत्वेन तद्घटितत्व- रूपतल्लक्ष्यत्वस्यैकारेऽभावेन लक्ष्ये लक्षणन्यायाप्रवृत्तेः । पूर्वरीत्या आयादेशेऽसवर्णत्व- बुद्धावपि आकाररूपासवर्णमादाय इयादेशस्य दुर्वारत्वाच्च । नन्वेवमपि 'इयतीयेथे'त्यादौ सूत्रं चरितार्थम् । न च 'अभ्यासस्यास्योर्वि'ति न्यासेन इकारोकारभिन्नेऽचि परत इयङादिविधानादुक्तरूपसिद्धेः अनेकमात्रागुरुभूतोक्त- सूत्रारम्भसामर्थ्येन उक्तार्थज्ञापने बाधकाभाव इति वाच्यम् ; सिद्धान्तेऽप्येतादृश- न्यासस्य लाघवेनाऽऽदरणीयतया स्वांशे चारितार्थ्याभावेन उक्तार्थज्ञापनासम्भवा- दिति चेन्न । 'अभ्यासस्यानावि'ति न्यासेन इकारभिन्नेऽचि इयङ् भवतीत्यर्थकेन उक्त- तादृशधर्मविच्छिन्नेति । शद्ववृत्तितद्वृत्तित्वावच्छिन्नेति तदर्थः । एवमग्रेऽपि तादृश- धर्मपदेन उक्तधर्मो ग्राह्यः । प्रतियोगिकत्वाभावेनेति । अपितु 'गा अ' इत्येतद्वृत्ति- तद्वृत्तित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिकत्वमिति भावः । सूत्रं चरितार्थमिति । स्थानिभूतादचः पूर्वत्वाभावेन तत्र स्थानिवद्भावाप्राप्तेरिति भावः । इयङ् भवतीत्यर्थकेनेति । नन्वेवं 'ऊखतुः' इत्यत्र 'उ+उख+अतुस्' इत्यवस्थायां

५५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २२१

प्रवृत्तेः । तच्च सामान्य पेक्षमभ्यासकार्ये तदुत्तरखण्डादेशस्य तत्कार्यप्रतिबन्ध- कीभूतस्थानिवत्त्वं नेति । अत एव 'आरती'त्यादौ यणादेशस्य स्थानि- वत्त्वादभ्यासस्य 'ढ्रलोप' इति दीर्घो दुर्लभ इत्यपास्तम् । दीर्घविधौ तन्नि- षेधाच्च । 'अरिय्रियादि'त्यत्र तु स्थानिवत्त्वेन इयङ् भवत्येव, तस्य स्थानिवत्त्वस्य अभ्यासकार्यप्रतिबन्धकत्वाभावात् ।

स्थलेषु इयङ्सिद्ध्यर्थाश्रतन्यासस्य उक्तार्थाज्ञापकत्वमिति तदाशयकल्पनेनादोषात् । न च उधातोः थलि 'उवोथे'त्यत्र उवङर्थं तदावश्यकमिति वाच्यम् ; उधातोर्डित्त्वेन ततः थलोऽसम्भवात्, उशब्दादाचारक्विबन्ताल्लिटि तु नव्यमते प्रत्ययान्तत्वेनाऽऽमो दुर्वारत्वाच्च ।

अभ्यासकार्यं इति । तेन 'निन्य' इत्यादौ '

गिर्योः' इत्यत्र तन्नियमेन प्राप्तेऽपि स्थानिवत्त्वे पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति निषेधस्य Wait, look at किर्योः, गिर्योः: In line 29: 'विव्यतुः, then newline or same line? Same line: किर्योः, गिर्योः' इत्यत्र तन्नियमेन प्राप्तेऽपि स्थानिवत्त्वे पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति निषेधस्य Wait, look at the glyph before गिर्योः: There is a tiny mark or just comma? किर्योः, गिर्योः'

Line 30: दुर्विरतया पूर्वत्र दीर्घो दुर्वार एव स्यात् । मन्मते तु 'स्वरदीर्घे'त्यत्र दीर्घेतस्य पूर्वत्रासिद्धेत्यस्य Wait, look at दीर्घेतस्य: Is it दीर्घेतस्य or दीर्घेत्यस्य or दीर्घस्य? Let's zoom in on line 30: दुर्विरतया or दुर्वारतया? Look at दुर्विरतया: wait, दुर्वारतया! The वा has ा: दुर्वारतया पूर्वत्र दीर्घो दुर्वार एव स्यात् । Then: मन्मते तु 'स्वरदीर्घे'त्यत्र दीर्घेतस्य?

५५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २२३ इयं चाङ्गसम्बन्धिन्याङ्ग एवेति 'स्वरितो वे'ति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि 'कुमार्यै' इत्यादौ यणुत्तरमाडुक्तः । इयं चानित्या, 'छ्वोरि'ति सतुग्- निर्देशात् । अन्यथा अन्तरङ्गत्वात् पूर्वं तुकः शादेशे तुकोऽप्राप्त्या तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ५५ ॥ ननु वार्णाङ्गयोः समानस्थानित्व एवैतत्प्रवृत्तिस्वीकारे 'वारि + इ' इत्यवस्थाया- मुक्तयुक्त्या वार्णपरिभाषाया अप्रवृत्त्याऽन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घापत्तिः । न च नुमो दीर्घापवादत्वम् ; सकललक्ष्यप्राप्तत्वेन यणपवादत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । समाननिमि- त्तकत्व एवैतत्प्रवृत्तिस्वीकारे तु कारक इत्यत्र यण्-वृद्ध्योरुक्तसमाननिमित्तत्वाभावेन अन्तरङ्गत्वाद्यणापत्तिश्चेत्यत आह—अङ्गसम्बन्धीति । अङ्गावयवसम्बन्धीत्यर्थः, तेन न धर्मिग्राहकमानविरोधः । तथा च समाननिमित्तकेति समानस्थानिकेति चानुक्त्वाै- तदेव वक्तव्यमिति भावः । नन्वेवं 'छ्वोरि'ति सूत्रे सतुक्कनिर्देशो व्यर्थः, वार्णपरि- भाषया तुकं बाधित्वा पूर्वमेव शादेशप्रवृत्तेरित्यत आह—इयं चानित्येति । न चात्र वार्णाङ्गयोरेककाले प्रवृत्त्यभावेनैतदप्रवृत्त्या अन्तरङ्गत्वाच्छादेशात् पूर्वं तुकः प्रवृत्तेस्तद- भावार्थं सतुक्कनिर्देशस्याऽवश्यकत्वमिति वाच्यम् ; अङ्गकार्यप्रवृत्तिसम्भावनाया- मपि वार्णपरिभाषाप्रवृत्तेः स्वीकारेणादोषात् । अत एव 'अध्येयाताम्'ित्यत्र लाव- स्थायामट्यपि इयङ्-रूपाङ्गकार्यप्रवृत्तिसम्भावनायां पूर्वम् 'आटश्चे'ति वृद्ध्यभावः ; अन्यथा अन्तरङ्गत्वात् 'आटश्चे'ति वृद्ध्युत्तरमियङ्-प्राप्त्याऽयादेश उपसर्गस्य यणि 'अध्यायाताम्'ित्यस्यापत्तेः । केचित्तु—धर्मिग्राहकमानाद्वाणार्ङ्गयोः समानस्थानिकत्वे समाननिमित्तकत्वे वैत- त्प्रवृत्तिस्वीकारेण तुक्शत्वयोस्तथात्वाभावादेतदप्रवृत्त्या अन्तरङ्गत्वात्तुकि तन्निवृत्तये सतुक्कनिर्देशावश्यकत्वे तस्य तदनित्यत्वे ज्ञापकत्वासम्भवः, फलाभावश्च । न च 'मघोन' इत्यादौ सम्प्रसारणे मघ + उ + अन् + अस्' इति स्थिते पूर्वरूपं बाधित्वा आङ्गत्वात् 'अल्लोपोऽनः' इत्यल्लोपे विभक्तेरुदात्तनिवृत्तिस्वरापत्तिः, एतदनित्यत्वेन अन्तरङ्गत्वात्पूर्वरूपे त्विष्टस्वरः सिद्ध्यतीति वाच्यम् ; ज्ञापकसाजात्यादस्याः भाव- कार्यविषयकत्वकल्पनेनादोषात् । वार्णशास्त्रीयेण सप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदेन या व्यक्तिर्गृह्यते तदादिसमुदायो यत्राङ्गशास्त्रीयपदेन स्वप्रयोज्योपस्थितेयमुख्यविशेष्यतया केचित्तु—'स्वरदीर्घे'त्यत्र दीर्घपदेन उपधादीर्घ एव गृह्यते इति वदन्ति । ननु 'इयञ्चाङ्गसम्बन्धिन्याङ्ग एव' इति ग्रन्थासङ्गतिः, एवं 'इयञ्चानित्ये'ति वक्ष्यमाण- ग्रन्थासङ्गतिश्च । यणादेः समानस्थानिकत्वाभावेन परिभाषाप्राप्त्यभावादित्यतोऽवतरणमुखेन तदाशयं स्फोरयति—नन्विति । अङ्गावयवसम्बन्धीत्यर्थ इति । वस्तुतः—अङ्गसम्बन्धिनीति मूलं चिन्त्यमेव, 'ज्ञाने ज्ञानानि' इत्यादौ 'नपुंसकाच्च' इति श्यादेशात् पूर्वं वृद्धिसवर्णदीर्घयोरापत्तेः । न च श्यादेश- विधानवैयर्थ्यम् ; हलन्तेषु चारितार्थ्यादतः सिद्धान्तं प्रतिपादयन्नाह—केचित्त्विति ॥ ५५ ॥

त्वादि + इति = अन्तरङ्गत्वादीति? Wait, there are three syllables: 'दी', 'ती', 'ति' or 'दी', 'ति'? Look at line 20: अन्तरङ्गत्व + ा + दी + ती + ति ? Wait: अ - न्त - र - ङ्ग - त्वा - दी - ती - ति ! There are two 'ती'/'ति's! "दीतीति"! Let's look closely at: अन्तरङ्गत्वादीतीति - yes, there is 'दी' with long i, then 'ती' with long/short i, then 'ति'! Wait, or is it "अन्तरङ्गत्वादितीति"? Look at the first d: is it 'दि' or 'दी'? It looks like "अन्तरङ्गत्वादितीति" : द् + इ = दि, त् + ई = ती, त् + इ = ति -> "अन्तरङ्गत्वादितीति" (अन्तरङ्गत्वादिति + इति). Yes! "अन्तरङ्गत्वादिति" is the quote from the मूल ("क्वसोरन्तरङ्गत्वादिटि" -> "अन्तरङ्गत्वादिति"), and "+ इति" = "अन्तरङ्गत्वादितीति"! Wait, look at the line marker: Is the matra on द् short (ि) or long (ी)? The vertical line of the matra is to the LEFT of द! So it is

५६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २२५ वपि तन्निमित्तविनाशाभाव इति वाच्यम् ; तद्द्वारैव तन्निमित्तविनाशसत्त्वे- नाक्षतेः । न च सौत्थितौ बहिरङ्गतया वृद्धेरसिद्धत्वान्न तन्निमित्तविनाश इति वाच्यम् ; समर्थग्रहणेनैतद्विषये तस्या अप्रवृत्तेरपि ज्ञापनात् । यत्तु समर्थग्रहणेनान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यत इति । तन्न ; असिद्धपरिभाषया समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य पूर्वं जातबहिरङ्गस्य चान्तरङ्गे कर्तव्येऽसिद्धत्वं बोध्यते, न तु जातेऽन्तरङ्गे तस्य तत्त्वं बोध्यते, मानाभावात् तन्निमित्तविनाशाभाव इति । सवर्णदीर्घेणैव तन्निमित्तविनाशस्य कृतत्वाद् वृद्ध्या सवर्णदीर्घनिमित्तविनाशाभाव इत्यर्थः । तद्द्वारैवेति । वृद्ध्याऽऽदेशविनाशेन आदेश- विनाशप्रयुक्त औपचारिकः सवर्णदीर्घनिमित्तविनाश इति भावः । तथा च बहिरङ्गेणा- न्तरङ्गनिमित्तविनाशे तत्स्थानिकादेशविनाशे पश्चात्सम्भाविते सति पूर्वमन्तरङ्गं न प्रवर्त्तत इति परिभाषार्थः । अत्र पश्चात्पदोपादानं तु यत्रान्तरङ्गप्रवृत्तियोग्यकालोत्तर- मेव अन्तरङ्गनिमित्तविनाशकबहिरङ्गप्राप्तिरिति पूर्वोक्तार्थं बोधयितुम् । न तन्निमित्त- विनाश इति । 'अकृतव्यूह'परिभाषारूपेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये वृद्धेरसिद्धत्वान्न अन्तरङ्गनिमित्त- विनाशज्ञानम् 'अकृतव्यूहे'ति परिभाषाया इति नात्र प्रकृतपरिभाषाप्रवृत्त्यवकाशः । एतस्या अन्तरङ्गत्वन्तु सवर्णदीर्घरूपान्तरङ्गनिमित्तकत्वाद् बोध्यमिति भावः । समर्थ- ग्रहणेनेति । एतत्परिभाषाविषये निरुक्तरीत्या अन्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिस्वीकारे तु समर्थग्रहणवैयर्थ्यापत्त्या अकृतव्यूह्-परिभाषारूपान्तरङ्गे कर्तव्येऽन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तिकल्पनादिति भावः । यत्त्विति । अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वेनान्तरङ्गत्वात् इडाद्यप्राप्तिरिति अकृतव्यूहपरिभाषारूपेऽन्तरङ्ग इति । अयम्भावः—'अकृतव्यूह'-परिभाषा- ज्ञापकोत्तरं 'सौत्थितिः' इत्यत्र सवर्णदीर्घप्रतिबन्धाय प्रकृतपरिभाषाप्रवृत्तिसमये बहिरङ्गेण दीर्घ- निमित्तविनाशसम्भावना अस्ति न वेति पर्यालोचनायां तन्नाशकवृद्धेरुपस्थित्या समकालस्यासिद्धत्व- बोधनेन निमित्तविनाशासम्भावनया दीर्घप्रवृत्तौ व्यर्थीभूतसमर्थग्रहणेन तदप्रवृत्तिरपि ज्ञाप्यत इति । एतेन एतदग्रे एव “असिद्ध”-परिभाषया समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य जातबहिरङ्गस्य अन्तरङ्गे कर्तव्ये असिद्धत्वं बोध्यते, न तु अन्तरङ्गे जाते बहिरङ्गस्यासिद्धत्वं बोध्यते, माना- भावात् फलाभावाच्च” इति ग्रन्थः एतद्ग्रन्थविरुद्ध इति वदन्तः परास्ताः । 'अकृतव्यूह'-परि- भाषाज्ञापनं विना तत्समकालप्राप्त्या वृद्धेरसिद्धत्वबोधने नैष्फल्यात् । वस्तुतस्तु—'अकृतव्यूह'परिभाषया अन्तरङ्गशास्त्रस्य निमित्तकोटौ भाविनिमित्तविनाशा- भावोऽपि निमित्तमिति बोध्यत इति तत्प्रवृत्तिवेलायां तत्पर्यालोचने तन्नाशकवृद्धेरुपस्थिततयाऽस्ति दीर्घप्राप्तिसमकालिकत्वं वृद्धिशास्त्रस्येति अन्तरङ्गनिमित्तनिमित्तकत्वेन परिभाषाया एवान्तरङ्गत्व- कल्पनाप्रयासो व्यर्थ एवेति तत्त्वविदो वदन्ति । २९

फलाभावाच्च । एवञ्च सूत्थित्यादावेकादेशस्य परिभाषासाध्यत्वाभावेन तदनित्यत्वज्ञापनासम्भवात् । 'अन्तरङ्गानपि विधीनि'त्यादेरप्यस्यामेवान्तर्भावः । एतत्प्रवृत्तौ च निमित्तविनाशसम्भावनाऽपि निमित्तम् । अत एव 'गोमद्दण्डी'त्यादौ हल्ङ्यादिलोपो न ; अन्यथा हल्ङ्यादिलोपकाले सामासिकलुकोऽप्राप्त्या तदुत्तरं चापहार्याभावादप्राप्त्या लोपस्यैवाऽऽपत्तेः । अस्ति चात्रापि यदि लोपो न स्यात्तर्हि लुक् स्यादिति सम्भावना । 'अल्लोपोऽनः' इति सूत्रस्थ- तपरकरणन्तु परिभाषानित्यत्वज्ञापनेन चरितार्थम् । तद्धि 'आन' इत्यादौ लोपवारणाय ; अन्यथा दीर्घाभावे लोपसम्भावनया एतत्परिभाषा- बलाद्दीर्घप्राप्तौ तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेत्याहुः । 'समर्थानामि'ति सूत्रे कैयटस्तु — "समर्थवचनेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते अकृतव्यूहाः पाणिनीया इति, तेन 'पपुष' इत्यादौ अन्तरङ्गत्वात्पूर्वं कृतोऽपि इडागमो निवर्तत' इति वदन् 'न कृतो व्यूहो विशिष्टस्तर्को निमित्तकारण- विनाशेऽपि कार्यस्थितिरूपो यैरित्यर्थमभिप्रेति । निमित्तापाये नैमित्तिकस्या-

'अकृतव्यूह'परिभाषावैयर्थ्यमेवेति भावः । परिभाषासाध्यत्वाभावेनेति । पूर्वोक्तज्ञापक- सिद्धान्तरङ्गपरिभाषाया अप्राप्त्या तदनित्यत्वज्ञापनासम्भवादित्यर्थः । केचित्तु — लौकिकान्तरङ्गपरिभाषाया अत्र समर्थग्रहणेनाप्रवृत्तिकल्पनायां पूर्वं- मिडादेरप्राप्त्या 'सेदुष' इत्यादौ दोषाभावेन परिभाषैषा व्यर्थेति वदन्ति । निमित्तविनाशसम्भावनाऽपीति । इयञ्च सम्भावना अन्तरङ्गशास्त्रप्रवृत्त्यभावसम्भा- वनाप्रयोज्या बोध्या, न त्वन्तरङ्गशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावनाप्रयोज्या ; अन्यथा भाविनिमित्त- विनाश इत्यध्याहारेणैव एतदर्थलाभे एतत्कथनवैयर्थ्यापत्तेः । अत एवाग्रे "अस्ति चात्रापि यदि लोपो न स्यात्" इत्यादिना तथैवोपपादितम् । तथा च स्वप्रवृत्त्यभावसम्भावना- प्रयोज्या यत्र बहिरङ्गेण स्वनिमित्तविनाशसम्भावना तत्र स्वमन्तरङ्गं पूर्वं न प्रवर्तत इति प्राचीनाभिप्रेतो निरुक्तपरिभाषाया मुख्यार्थः । एतावत्पर्यन्तं परिभाषाविषयपरि- शीलनन्तु प्राचीनो

प्यपाय इति यावत् । सूत्थितादिञि वृद्धौ दीर्धनिवृत्तौ सावुत्थितिर्मा भूदिति समर्थानामिति । लोकन्यायसिद्धश्चायमर्थः । तथा हि लोके निमित्तं द्विविधं दृष्टम्— कार्यस्थितौ नियामकं तदनियामकञ्च । आद्यं यथा—न्यायनयेऽपेक्षा- बुद्धिः, तन्नाशे द्वित्वनाशाभ्युपगमात् ; वेदान्तिनये प्रारब्धस्य विक्षेपस्थिति- नियामकत्वं च प्रसिद्धमेव । द्वितीयं यथा—दण्डादि, तन्नाशेऽपि घटनाशा- दर्शनात् । शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्था । सावुत्थितिर्मा भूदिति । सवर्णदीर्घेण स्थानिनिवृत्तिः क्रियते । तथा च 'सोत्थितिः' इत्यत्रोकारद्वयवृत्तिनिमित्तस्य सवर्णदीर्घरूपाकारस्य आदिवृद्ध्याऽपाये जाते स्थानि- रूपोकारद्वयनिवृत्तिरूपस्य नैमित्तिकस्यापायोऽर्थादुकारद्वयसत्ता सम्पन्ना । तत्राऽऽद्योकारस्य निवृत्तिपूर्वकमौकारे विहिते 'सौ+उत्थित+इ' इति दशायामावादेशे सावुत्थितिर्मा भूदिति समर्थग्रहणमिति भावः । लोकन्यायसिद्धश्चेति । वस्तुतस्तु—अपेक्षाबुद्धि-प्रारब्धयोर्द्वित्वविक्षेपस्थितिनिया- मकत्वस्य तन्नाशयोस्तन्नाशनियामकत्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वेऽपि निमित्तनाशमात्रस्य कार्यनाशनियामकत्वे प्रमाणाभावात् दृष्टान्तासिद्धिरत्र बोध्या । दीक्षितमते तु 'प्रक्षाल- नाद्धि पङ्कस्ये ति न्यायो लाघवमूलको लुकानुपपत्तिरेवेति दृष्टान्तश्च मूलमित्यवेहि । विक्षेपेति । विक्षेपस्य संसारस्य स्थितेर्नियामकेत्यर्थः । सावुत्थितिर्मा भूदितीति । नन् 'दीर्धनिवृत्तिरि'त्यस्य 'उकारद्वयस्य स्थितिरि'त्यर्थेन औकारस्योकारद्वयस्य च स्थितौ सावुत्थितिरिति स्यादिति कथं 'सावुत्थितिरिति' मा भूदि'ति कैयटोक्ति सङ्गच्छत इत्याशङ्कायां समाधत्ते—सवर्णदीर्घेणेत्यादि । अयम्भावः—स्थानिनिवृत्ति- रादेशसिद्धिश्चेति व्यापारद्वयं शास्त्रस्य । तत्राऽऽद्येन व्यापारेण दीर्धनिवृत्तौ उकारद्वयस्य सत्ता सम्पन्ना। तत आद्योकारनिवृत्तिपूर्वकमौकारे जाते 'सावुत्थितिरि'ति भवति । आदेशस्थितौ कर्तव्यायां द्विवारं स्थानिनिवृत्तिर्जायते, आदेरचो निवृत्तिं विनाऽऽदेशस्थितेरसम्भवादिति तात्पर्यम् । मूले—अपेक्षाबुद्धेरिति । 'अयमेकोऽयमेकः, इमो द्वौ' इत्येवंरूपाऽपेक्षाबुद्धिः । तत्रा- ऽऽद्यक्षणे तदुत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे द्वित्वं प्रति कारणता, तृतीयक्षणे द्वित्वोत्पत्तिः, चतुर्थक्षणेऽपेक्षा- बुद्धिनाशो द्वित्वस्थितिश्च, ततो द्वित्वस्यापि नाशः । उत्पत्तिक्षणे एव द्वित्वकारणता तु न सम्भवति, तस्यैव कार्यतादशायामित्तत्कारणताया असम्भवात् । एवञ्च अगत्या क्षणत्रयावस्था- यित्वं तस्या अभ्युपेयम् । मूले—वेदान्तिनय इति । अयम्भावः—श्रेष्ठिनो यथा सञ्चितद्रव्यपूरितमञ्जूषातो व्ययं कुर्वन्तस्तत्क्षये एव सञ्चीयमानद्रव्यपूरितमञ्जूषातो व्ययं कुर्वन्ति नान्यथा, एवं प्रारब्धविषयेऽपि पूर्वजन्मार्जितपुण्यपापादितोऽस्य संसारस्य स्थितिर्भवति, एतजन्मार्जिताद्दृष्टं द्वितीयजन्मनिबन्ध- नाय भवति । एवञ्च पूर्वोपार्जितप्रारब्धस्य क्षये एतज्जन्मोपार्जितस्य च तस्य संसारनियामकत्व व्यक्तमेवेति बोध्यम् । गृहीतव्याप्तिको न्यायः, अगृहीतव्याप्तिकश्च दृष्टान्त इति भेदेनोपादानम् ।

२२८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-

भाविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पत्तौ तु न कश्चिन्न्यायो नापि सम्प्रति- पन्नो दृष्टान्तः । समर्थनामित्यस्यापि लोकसिद्धार्थज्ञापनेन चारितार्थ्य- सम्भवे लोकसिद्धापूर्वतादृशार्थज्ञापकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति बोध्यम् । परे तु 'सेदुष' इत्यादौ पदावधिकेऽन्वाख्याने 'सेद्स् + अस्' इति स्थिते इट्-सम्प्रसारणयोः प्राप्तौ प्रतिपदविधित्वात्पूर्वं सम्प्रसारणे वलादित्वा- भावादिटः प्राप्तिरेव नेति तत्सिद्धिरिति स्पष्टं 'समर्थानाम्' इति सूत्रे कैयटे, 'असिद्धवत्' सूत्रे कैयटे च स्पष्टमेतत् । यद्यपि प्रतिपदविधित्वमनवकाशत्वे सत्येव बाधकत्वे बीजम् ; तथापि पूर्वप्रवृत्तौ सावकाशत्वेऽपि नियामकं भवत्येवेति तदाशयः । निरूपितं चैतद् बहुशः शब्देन्दुशेखरादौ । प्रतिपदविधित्वादिति । न चेतोऽपि वसुशब्दमुच्चार्य विहितत्वेन प्रतिपदविधित्वं सममिति वाच्यम् ; 'प्राप्तौ' इत्यस्याग्रे 'पूर्वं किं कर्तव्यमिति विचारः ; परं तु' इति ग्रन्थ- शेषं प्रपूर्य 'सद् + वस् + अस्' इति दशायां कृतद्विर्वचनैकाचोऽभावेन 'वस्वेकाजा'िति शास्त्रस्याप्राप्त्या द्वित्वादितः पूर्वमेव प्रतिपदोक्तत्वेन सम्प्रसारणे इति ग्रन्थयोजनेन अदोषात् । केचित्तु — 'वस्वेकाज'िति सूत्रे वलीत्यनुवृत्त्या तत्सामर्थ्येन सम्प्रसारणप्रवृत्ति- सम्भावनायामिटोऽप्राप्तिः । अत एव वलादित्वाभावादिति मूलोक्तिः सङ्गच्छत इति वदन्ति । अन्ये तु—प्रतिपदविधित्वादित्यस्येट्सम्प्रसारणयोः प्राप्तावित्यत्रान्वयः । पूर्वं सम्प्रसारण इत्यावर्तते । पूर्वं सम्प्रसारणे वलादित्वाभावादिटः प्राप्तिरेव नेति ग्रन्थेनेटो नित्यत्वमुपवर्णितम् । इतीत्यस्य नित्यत्वादित्यर्थः । तथा च पदावधिकेऽन्वाख्याने 'सेद्

• वस् + अस्' इति स्थिते प्रतिपदविधित्वात् इट्सम्प्रसारणयोः प्राप्तौ पूर्वं सम्प्रसारणे वलादित्वाभावादिटः प्राप्तिरेव नेति इटोऽनित्यत्वेन नित्यत्वात्पूर्वं सम्प्रसारणे तत्सिद्धिरिति यथाश्रुतमेव ग्रन्थं योजयन्ति । निरूपितं चेति । चान्निरूपयिष्यते चापवादप्रकरणे मूलेपीत्यर्थः । मूले—पदावधिकेऽन्वाख्यान इति । पदस्य विभज्यान्वाख्याने इत्यर्थः, पदसंस्कार इति यावत् । पदसंज्ञाप्रयोजकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं संस्कार इति फलितार्थः । तत्सामर्थ्येनेति । वसुप्रत्ययस्य वलादित्वाव्यभिचारेण तत्सामर्थ्यात् वलादेरेव, न तु तदभाववत्त्वेन सम्भावितस्यापि ग्रहणमिति भावः । वस्तुतस्तु — बलीत्यस्यानुवृत्तिरेव माऽस्त्विति यत्किञ्चिदेतत् । योजयन्तीति । यद्यपि प्रतिपदविधित्वमित्युत्तरग्रन्थविरोधादयमपि पक्षोऽयुक्तः ।

५६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २२९ 'समर्थानाम्'ति सूत्रस्थसमर्थग्रहणन्तु 'विषुण' इत्यादौ अकृतसन्धेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र तथा भ्रमवारणाय न्यायसिद्धार्थानुवाद एव । ध्वनितं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये । तत्र हि 'वैक्षमाणिर्'त्यन्तरङ्ग- परिभाषोदाहरणमुक्तम् । किञ्च विभज्यान्वाख्याने 'सु + उत्थित + अस्

• इ' इति स्थिते वार्णादाङ्गं बलीय इति प्राप्तवृद्धिवारणाय समर्थ- ग्रहणमित्यत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव असिद्धवत्सूत्रे "वसुसम्प्रसारणमज्विधौ सिद्धं वक्तव्यं 'पपुष' इत्यादौ वसोः सम्प्रसारणे कृते आतो लोपो यथा स्याद्"ति भाष्ये उक्तम् । पदस्य विभज्यान्वाख्याने पूर्वोक्तकैयटरीत्या पूर्वं सम्प्रसारणे इटोऽप्राप्तौ उस्- निमित्तक एवाऽऽतो लोप इति तदाशयः ; अन्यथाऽन्तरङ्गत्वादिटि तन्नि- मित्तक एवाऽऽतो लोप इति तदसङ्गतिः । अत एव 'चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेध' इति वचनं वार्तिककृताऽऽरब्धं ननु उक्तपरिभाषाऽनभ्युपगमेऽन्तरङ्गत्वादेव कृतसन्धेस्तद्धितोत्पत्तौ समर्थवैयर्थ्य- मित्यत आह—भ्रमवारणायेति । वैक्षमाणिरिति । सिद्धान्ते समर्थग्रहणेन तद्धितविधौ अकृतेति परिभाषाया अप्र- वृत्तेरन्तरङ्गत्वादेव 'वैक्षमाणिर्'त्यत्र सवर्णदीर्घप्रवृत्तिर्युक्तेत्यरुचेराह—किञ्चेति । वार्णादाङ्गमिति परिभाषाया अकृतेति परिभाषारूपतया समर्थग्रहणसार्थक्यो- पपादनं नास्माकं प्रतिकूलमित्यरुचेराह—अत एवेति । दीक्षितमते पूर्वमिटो- ऽप्राप्त्या अजादित्वाभावेन आतो लोपाप्राप्तिरिति वसुसम्प्रसारणमित्यस्य आवश्यकतया न भाष्यविरोधः । वस्तुतः—कैयटमतेऽपि अन्तरङ्गत्वाज्जातस्येटो निमित्तापाय इति परिभाषया सम्प्रसारणोत्तरं निवृत्त्या इड्निमित्तकातो लोपाप्राप्त्या उस्निमित्तक एव तल्लोपो वाच्यः, तस्यासिद्धत्वेन लोपाप्राप्त्या वार्तिकावश्यकत्वेन न भाष्यासङ्गतिरित्यरुचेराह— अत एव चौ प्रत्यङ्गस्येति । मूले—सु+उत्थित+अस्+इ इति स्थित इति । अत्र 'अस्+इति स्थिते' इति पाठस्तु प्रामादिकः, यतः पदसंस्कारपक्षेऽपि अस्प्रत्ययेनैव पदत्वसिद्धौ तद्धितोत्पत्तिपर्यन्त- मनुधावनवैयर्थ्यात्, तत्पर्यन्तं दीर्घाप्राप्तौ मानाभावाच्च । किञ्चैवं पाठे पदसंस्कारपक्षोऽत्रेति पदत्वाय इस् इत्यपि वक्तुमुचितम् । न चैवं 'प्राप्तवृद्धिवारणाय' इत्युत्तरग्रन्थासङ्गतिरिति वाच्यम् ; 'अध्यैयाताम्' इत्येतत्सिद्धयर्थं 'वार्णादाङ्गम्'त्यस्य अङ्गशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावनायां वार्णशास्त्रं न प्रवर्त्तत इत्यर्थस्य प्राचीनैरङ्गीकृतत्वेनादोषात् । अस्ति चात्र यदि दीर्घो न स्यात् तर्हि वृद्धिः स्यादिति सम्भावना, एवञ्च "वार्णादाङ्गमि"त्यनेन वृद्धिः प्राप्ता, तद्वारणाय समर्थग्रहणम्"ति कैयटोक्तं सूपपादमिति भावः ।

भाष्यकृता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्यङ्गमन्तरङ्गम् । अस्यां परिभाषायां सत्यान्तु तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । अत एव 'च्छ्वोर्'िति सूत्रे "अवश्यमत्र तुगभावार्थो यत्नः कार्योऽन्त- रङ्गत्वार्द्धि तुक् प्राप्नोती"ति भाष्ये उक्तम् । एतत्सत्त्वे तु तुकोऽप्राप्त्या यत्नावश्यकत्वकथनमसङ्गतमिति स्पष्टमेव । न चैतदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति तदाशयः ; अवश्यमत्रेत्यक्षरस्वारस्यभङ्गापत्तेः । किञ्चानयैव 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च, अदो जग्धिल्यैप्ति किति'त्यनयो- श्चारितार्थ्येन तज्ज्ञापकवशालुग्ल्यपोरन्तरङ्गबाधकता भाष्योक्ता भज्येत । किञ्चैषा भाष्ये न दृश्यते । तदुक्तम् 'असिद्धवत्'सूत्रे कैयटेन— "निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति परिभाषाया भाष्यकृता अना- श्रयणादि"ति । न प्रत्याख्यातमिति । 'अकृतव्यूह'परिभाषारूपत्वादन्तरङ्गानिपीति न्यायादिवदेतन्न प्रत्याख्यातमित्यरुचेराह—अत एव च्छ्वोरिति । वस्तुतस्तु—'प्रतीच' इत्यादौ यणादि- वारणाय वार्तिककृताऽऽरब्धस्यैतद्वचनस्य चाविति दीर्घारम्भसामर्थ्येन यणाद्यभावं प्रति- पाद्य भगवता एतद्वचनं प्रत्याख्यातमेव । तदुक्तं भाष्ये—"इहान्ये आचार्याश्चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधमाहुस्तदिहापि साध्यम् । नैष दोषः । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो न चौ प्रत्यङ्गं भवतीति । यदयं चौ दीर्घत्वं शास्ती"ति । न च प्रकृतपरिभाषया सिद्धे ज्ञापकाश्रयणं निष्फलमिति वाच्यम् ; तज्ज्ञापकेन आंशिकैतत्परिभाषार्थज्ञापनस्यैव सत्त्वेन तत्सिद्धि- रित्याशयात् । अत एव ज्ञापयतीत्युक्तम् ; अन्यथा दीर्घविधानसामर्थ्यादित्येव वदे- दिति बोध्यम् । अक्षरस्वारस्यभङ्गापत्तेरिति । अत्राक्षरस्वारस्यरसमास्वादयद्भिग्र्रन्थकृद्भिः वार्ण'- परिभाषाया अनित्यत्वनिरूपणावसरे कथमक्षरस्वारस्यभङ्गोऽङ्गीकृत इति तु त एव प्रष्टव्याः । किञ्च प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनादिना अस्या अनित्यत्वेन तुको निवृत्तये यत्नावश्य- कत्वकथनं युक्तम् । किञ्च वाञ्छतेः क्विपि शादेशप्रवृत्तये सतुक्कनिर्देशस्याऽवश्य- कत्वमित्यरुचेराह—किञ्चानयेति । तत्तज्ज्ञापकैरंशत एतत्परिभाषाया एव ज्ञापनेन न भाष्योक्तज्ञापकताभङ्ग इत्यरुचेराह—किं चैवेति । अन्तरङ्गानिपीत्यादेरेतद्धनरूपतया तद्रूपेणैव एतद्दर्शनस्यापि सत्त्वेन न दृश्यत इति कथनं साहसमात्रमित्यरुचेराह—तदुक्तमिति । निमित्तापाय इति परिभाषा भाष्यानुक्ता कथं कैयटेनाऽऽश्रितेति स एव प्रष्टव्यः । दीक्षितोका तु सान्तरङ्गा- नपीत्यादिशब्दैः भाष्यकृता आश्रितैवेति बोध्यम् । वस्तुतस्तु—निमित्तापाय इत्यादिशब्दैरेषा भाष्येनाऽऽश्रितेत्ति ऽर्थेन कैयटस्यापि नोक्तविरोध इति तत्त्वम् ।

५६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २३१ पदसंस्कारपक्षे ‘हरिरि’त्यादौ विसर्गे कृते ततो गच्छतीत्यादिसम्बन्धे ‘हरिः गच्छती’त्याद्येव साधु । तद्विषये पदसंस्कारपक्षानाश्रयणं वेति दिक् ।। ५६ ।। प्राचीनोक्तं परिभाषाफलमन्यथयति—पदसंस्कारेति । ननु ‘विसर्जनीयस्य स’ इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनात्र पदसंस्कारपक्षाश्रयणमशक्यम् । तत्र हि ‘खरी’त्यस्यानु- वृत्त्यभावेऽपि खर्येव विसर्गं इति प्रतिपादनाय “खरवसानयोर्विसर्गं विधाय तस्यानेन सत्वविधानादन्यतरस्मिन् सत्वम्, यदि च खरवसानयोरुभयोरपि सत्वं स्यात्तर्हि विसर्गविधानं व्यर्थं स्यादित्युपक्रम्य ‘शर्परे विसर्जनीय इति ज्ञापकात्खर्येव ‘विसर्ज- नीयस्य स’ इत्यस्य प्रवृत्तिः ; विध्यर्थे तु खरि विसर्जनीयस्य सिद्धतया पुनर्विधान- मनर्थकं स्यादि’’त्युक्तम् । यद्यवसाननिमित्तकस्य विसर्जनीयस्य पदान्तरसमभि- हारेण अवसानभङ्गसम्भावनायामपि विसर्जनीयस्य पूर्वं प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य निमित्तविनाशे निवृत्त्यभावस्तदा तादृशविसर्गघटिते ‘क.त्सरुरि’त्यादौ सत्वनिवृत्तये विसर्जनीय- विधानेन सार्थकस्र्य शर्परे इत्यस्य भाष्यकारोक्ता ज्ञापकता भज्येत । तस्मादिह विसर्जनीयरहितस्य ‘हरिर्गच्छती’त्यादेरेव साधुत्वम्, तच्च परिभाषैकसाध्यमित्यवश्यं पदसंस्कारेऽपि सा स्वीकार्या परिभाषेत्यरुचेराह—तद्विषयेति । अनाश्रयणमिति । तथा चोक्तपक्षयोर्व्यवस्थिततया ‘सेदुष’ इत्यत्र पदसंस्कारपक्षाश्र- यणमुक्तस्थले वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणमिति सर्वेष्टसिद्ध्या उक्तपरिभाषाश्रयणं निष्फलमिति भावः । ‘हरिः ओमि’त्यत्र तु वैदिकसम्प्रदाय एव शरणम् । ‘वागाशीर्दत्तो वात्रिक’ इत्यादौ तु सपादसप्ताध्यायीस्थकार्यप्रवृत्तियोग्यतायां त्रैपादिकस्य पूर्वमप्रवृत्त्या कुत्वाद्यभावः । ‘वृक्षो वृक्षः सिच्यत’ इत्यत्र वृक्षस् इति सान्तस्यैव द्वित्वम्, न तु विसर्गान्तस्य । पूर्वत्रासिद्धमद्वित्व इति त्वनित्यम्, तेन विसर्गात्प्राक् द्वित्वेन रुत्वेन रुत्वादिसिद्धेर्न तदप्युक्तपरिभाषाफलम् । एवं ‘ष्ठा गतिनिवृत्तावि’त्यत्र सूत्रे ष्टुत्वेऽपि ‘त्रेस्त्रय’ इत्यादौ त्रिशब्दवत् ष्ठा’ इत्यस्यैव नकारादावित्यभियुक्तोक्त्या बोधकत्वावगमेन ‘स्थानमि’त्यादिलक्ष्येषु न टवर्गश्रवणमित्येवं सर्वत्र उक्तपरिभाषासाध्य-फलाना- मन्यथासिद्धयैषा निष्फलेति—नागेशानुयायिनः । वस्तुतस्तु—अन्तरङ्गानपीत्याद्यनेकवचनकल्पनापेक्षयाऽनुगतैतत्परिभाषारूपवचन- अनर्थकं स्यादिति । न च ‘कुप्वोः कᳵ पौ च’ इति साधनार्थं भविष्यतीति वाच्यम् ; तावन्मात्रप्रयोजनकत्वे ‘कुप्वोः कᳵ पौ च इत्यत्र ‘अशरी’त्येव ब्रूयादिति भावः । नागेशानुयायिन इति । अत्रेदं विचारणीयम्—दीक्षितेन निमित्तं विनाशोन्मुख- मित्याद्यर्थं स्वीकृत्य परिभाषात्रयस्यान्तर्भाविका एका परिभाषा स्वीकृतेति महल्लाघवम्, कैयटेन च निमित्तापाय इत्याद्युक्त्वा जातनिवृत्तिरङ्गीकृतेति पूर्वापेक्षया गौरवम् । नागेशेन च तदुभयमप्यस्वीकुर्वता तत्प्रत्याख्याय विभिन्नमेव परिभाषात्रयमङ्गीकृतमिति तस्य द्वितीयपक्षादपि गौरवम् । तस्मात् मतत्रयेऽपि दीक्षितमतं युक्तितमम् । किञ्च नवीनमते प्रयोगानुपपत्तिश्चेत्या- शयेनाह—वस्तुतस्त्विति ।

२३२ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- अन्तरङ्गादप्यपवादो बलवान् ॥ ५७ ॥ —: ॐ :— तत्र अपवादपदार्थमाह— कल्पनामेव युक्तम् अत एव 'वैभाजित्रमि'ति सिद्ध्यति ; अन्यथान्तरङ्गत्वान्णेर्गुणा- यादेशयोर्विभाजयितुः 'णिलोपोऽच्छात्र् च वक्तव्य' इत्यनेनान्त्यस्य यकारमात्रस्य लोपापत्तेः । मम तु अकृतेति परिभाषया गुणायादेशप्राप्त्या णिरूपेकारलोपेनेष्टसिद्धिः । न च विभाज- यितुर्येर्लोप इति वक्तव्ये णिलोपपकथनं सर्वदेशार्थमिति वाच्यम् ; विभाजीति प्रातिपदिका- दाचारक्विक्बन्तात्तृचि निष्पन्नविभाजयितृशब्दे यलोपापत्त्या तादृशस्य कर्तुमशक्यत्वात् । एवं 'घटसेदुषोरि'त्यत्र प्रथमान्तानामेव द्वन्द्वविधानात् घट् + स् + सद् + वस् + स् + ओसि'ति स्थितेऽन्तर

५८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २३३ येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति ॥ ५८ ॥ —: ❖ :— प्राप्त इति भावेक्तः, ‘येन नाप्राप्त’ इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यप्राप्तावित्यर्थः, नञ्द्वयस्य प्रकृतार्थदार्ढ्यबोधकत्वात् । एवञ्च विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मा- वच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मविच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाधः । नशब्दस्य ‘अप्राप्त’ इत्यनेन ‘सुप्सुपे’ति समासः । नञो नलोपाभावः पृषोदरा- दित्वाद्वा बोध्यः । अवश्यप्राप्ताविति । न चात्र ‘लम्पेदवश्यमः कृत्य’ इत्यस्याप्राप्त्या कथं मलोप इति वाच्यम् ; अवश्यमिति मान्ताव्‍ययसमानार्थकावश्यशब्देनात्र समासेना- दोषात् । अत एव आवश्यकाऽधमर्ण्ययोरि’ति सौत्रनिर्देशसङ्गतिः ; अन्यथाऽवश्यं- शब्दस्य योपधत्वाभावेन वुञोऽप्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । विशेषशास्त्रेति । विशेषशास्त्रोद्देश्यो यो विशेषधर्मविच्छिन्नः, तद्वृत्तिर्यः सामान्यधर्मस्तदवच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रस्य, विशेषशास्त्रेण = विशेषधर्मविच्छिन्नोद्देश्य- ताकशास्त्रेण बाध इत्यर्थः । सामान्यत्वं व्यापकत्वम् । विशेषत्वं व्याप्यत्वम् । ननु सामान्यधर्मे विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मविच्छिन्नवृत्तित्वरूपं विशेषणं व्यर्थम्, सामान्यधर्मे विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मविच्छिन्नवृत्तित्वासत्त्वे तस्य सामान्यत्वा- सम्भवादिति चेन्न । उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्ध एव व्यापकतावच्छेदको ग्राह्य इति भ्रमवारणायात्र तत्सार्थक्यात् । अत एव प्रथमैकाच्त्व-द्वितीयैकाच्त्वयो- रुक्तसम्बन्धे सामानाधिकरण्याभावेऽपि स्वाश्रयोत्तरत्वादिन समानाधि- करण्यमादाय व्याप्यव्यापकभावात् ‘एकाचो द्वे’ इत्यस्य ‘अजादेर्द्वितीयस्ये’त्यनेन बाधः सिद्ध्यति । नन्वत्र साक्षादुद्देश्यतावच्छेदकधर्मयोर्व्याप्यव्यापकभावो बाधप्रयोजक उत साक्षात्परम्परासाधारण्येन उद्देश्यतावच्छेदकयोः ? नाऽद्यः ; ‘‘नेमो रहौ कार्यिणौ निपातं स्वीकृत्य नियामकत्वकल्पनापेक्षया विधित्वस्यैव न्याय्यत्वात् । किञ्च ‘अभावे न ह्यनो नापि’ इति कोशप्रामाण्येन निषेधार्थकनाशब्देन अप्राप्तिपदस्य समासः । ‘नैकधे’त्यादावप्येव- मेवोपपत्तिः । एवञ्च पृषोदरादित्वकल्पनमपि व्यर्थमेवेति बोध्यम् । मूले—नञ्द्वयस्येति । मूलस्यास्य नञ्द्वयार्थकस्येत्यर्थः, तेन एकस्य नञोऽपरस्य नाशब्दस्य चेति यावत् । यथाश्रुतानुरोधेन तु व्याख्याकृता तथा व्याख्यातम् । भ्रमवारणायेति । अन्यथा उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युपादीयेत । सम्बन्धा- नुल्लेखपूर्वकं तादृशविशेषणमात्रोपादानेन कालिकातिरिक्तेन येन केनापि सम्बन्धेन वृत्तिता विवक्षि- तेति तात्पर्यं सूचितमिति भावः । ३०

२३४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- किं तर्हि निमित्तं द्विवचनस्य" इति भाष्यविरोधापत्तेः । तत्र हि 'अचोरहाभ्याम्'- त्येतच्छास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदक-रत्वस्य 'अनचि च'ति शास्त्रीयसाक्षा- दुद्देश्यतावच्छेदक-यत्वपेक्षया व्याप्यत्वेन अपवादत्वात्तद्बाधेन रेफस्य द्वित्वाभावः साधितः । नाप्यन्त्यः ; अनुशतिकादिषु पुष्करसच्छब्दपाठसामर्थ्येन आदिवृद्धिरन्त्यो- पधावृद्धी बाधत इत्यर्थज्ञापकपरभाष्यविरोधापत्तेः । परम्परया उद्देश्यतावच्छेदकयोः ञ्णित्प्रत्ययत्व-ञ्णित्तद्धितत्वयोर्व्याप्यव्यापकभावेन 'तद्धितेष्वचामादिः' इति शास्त्रेण 'अचोञ्णिति', 'अत उपधाया' इति शास्त्रयोर्बाधादेव उक्तार्थसिद्धेर्निरुक्तभाष्य- विरोधः स्पष्ट एवेति चेन्न । व्याप्यव्यापकधर्मयोः साक्षात्परम्परया वा तत्तदुद्देश्यता- वच्छेदकयोर्विशेष्यविशेषणदलप्रविष्टयावत्पदार्थसङ्कुचितयोरेव ग्रहणेन 'तद्धितेष्व- भाष्यविरोधापत्तेरिति । परम्परया ग्रहणे तु न दोषः, विशेषधर्मोऽजुत्तररेफत्वहत्व- रूपः, तदवच्छिन्नः परम्परया यर्, तद्वृत्तिः सामान्यधर्मः स्वाश्रयाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन अजु- त्तरयत्वरूपः, तदवच्छिन्नोद्देश्यता कस्य 'अनचि च' इत्यस्य बाधेनेष्टसिद्धेः । न च साक्षादवच्छेद- कत्वग्रहणेऽपि विशेषधर्मः तादृशयर्त्वम्, तद्वृत्तिः सामान्यधर्मः स्वाश्रयाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन अजव्यवहितपरत्वसमानाधिकरणयत्वरूप इति वाच्यम् ; व्याप्यव्यापकधर्मयोः सामानाधिकरण्या- नापत्तेः । वृत्तिताया येन केनापि सम्बन्धेन ग्रहणेऽपि व्याप्यत्वस्य व्यापकत्वस्य च तेन सम्बन्धेना- ग्रहणात् विशेषधर्मो रेफोत्तरयरि, सामान्यधर्मस्तु रेफे इति सामानाधिकरण्याभावात् विशेषत्वस्य सामान्यत्वस्य च दुर्वचत्वात् । स्यादेतत् - एवं सामानाधिकरण्यग्रहणे प्रथमैकाच्त्व-द्वितीयैकाच्त्वयोरपि तत्त्वाभावेन व्याप्यव्यापकत्वाभावादनिष्टापत्तिरिति तदर्थं सामानाधिकरण्याभावेऽपि व्याप्यत्वेन व्यापकत्वेन च विवक्षितत्वमेव व्याप्यत्वं व्यापकत्वं चेति वाच्यमिति प्रकृतेऽपि सामानाधिकरण्याभावेऽपि तत्त्वेन विवक्षया साक्षादवच्छेदकताया ग्रहणेऽपि अदोषः । न च विवक्षाया अप्रतिबध्यत्वेन न प्रथमैकाच्त्वस्य व्याप्यत्वे द्वितीयैकाच्त्वस्य व्यापकत्वे विपरीतबाधापत्तिरिति वाच्यम् ; धर्मयो- र्व्याप्यव्यापकभाववैपरीत्येऽपि शास्त्रे सामान्यत्वं तदप्राप्तियोग्ये चारितार्थ्यम्, विशेषत्वञ्च तदप्राप्ति- योग्यस्थले अचरितार्थ्यरूपमिति शास्त्रस्यैव बाधकतया वैपरीत्यस्य सुपरिहरत्वात् । एवं स्थिते साक्षादवच्छेदकताया ग्रहणेऽप्यदोष इति चेत्- मैवम् ; अजव्यवहितोत्तररेफहकाराव्यवहितोत्तरत्वसमानाधिकरणयत्वस्य विशेषधर्मत्वे येन धर्मेण व्यापकता तद्धर्मावच्छिन्नातिरिक्तत्वेन व्यापकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्ने सङ्कोचात् 'हर्य्यनुभवः' इत्यत्र तादृशयर् यकारस्तदतिरिक्तत्वात् रेफस्य तस्य 'अनचि च' इति शास्त्रेण द्वित्वापत्तेः । न च तादृशयर्त्वाश्रयावधिकपूर्वातिरिक्तत्वेन सङ्कोचः 'अनचि च' इत्येतद्धटक-यर्- पदार्थे क्रियत इति न दोष इति वाच्यम् ; 'अर्हेण' इत्यत्र हकारस्य यर्त्वाभावात् यर्हव्यवहित- पूर्वातिरिक्तस्यैव रेफे सत्त्वेन द्वित्वापत्तेः । किञ्च 'येन नाप्राप्त' इत्यादेरेवार्थस्य विशेषशास्त्रे- त्यादि विवरणम् । तद्विवरणे च तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यपदार्थानुप्रवेशे आत्माश्रयापत्तिरिति न कथमपि पूर्वोक्तं वक्तुं शक्यत इति साक्षादवच्छेदकता न गृहीतुं शक्यत इत्यलम् । विशेष्यविशेषणदलप्रविष्टेति । अयम्भावः- अत्रावच्छेदकता न स्वरूपसम्बन्ध- विशेषः, किन्तु अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपा, स्वव्यापकतावच्छेदकत्वरूपेति यावत् । तदर्थश्च-स्वव्यापिका

५८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २३५ चामादेरि'ति शास्त्रीयतादृशोद्देश्यतावच्छेदकस्य 'अच्घटिताङ्गावधिकपरत्वविशिष्ट- णिन्तद्धितत्वस्य आद्युपधावधिकपरत्वविशिष्ट-णित्प्रत्ययत्वाजन्ताङ्गावधिकप-रत्व- विशिष्ट-णित्प्रत्ययत्वरूपतदुभयशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकाभाववति मारुतशब्दघटक- तद्धिते वर्तमानत्वेन तस्य व्याप्यत्वाभाववादनेन न्यायेन आदिवृद्धेरन्त्योपधावृद्धिबाध- कत्वासम्भवेन उक्तज्ञापकपरभाष्यविरोधाभावात् । 'अचो रहाभ्यामि'त्यत्र अज्यवहित- परत्व-यरव्यवहितपूर्वत्वधर्माभ्यां सङ्कुचितस्य रत्वस्य अज्यवहितपरत्वाज्यवहित- पूर्वत्वाभावरूपधर्मसङ्कुचितस्य 'अनचि चे'ति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदक-यर्त्वस्यापेक्षया व्याप्यत्वेन 'नेमौ रहार्वि'ति भाष्यसङ्गतिश्च । यद्वा—अत्र उद्देश्यतापदेन उद्देश्यदलप्रविष्टशाब्दबोधीयविषयतामात्रं गृह्यते । सा च सङ्कुचितैवास्त्विति न विशेष्यविशेषणदलप्रविष्टयावत्पदार्थसङ्कुचितेति निवेशस्योप- योगः । इत्यञ्च प्रकारद्वयेऽपि वृत्त्यन्तविशेषणदानं निष्फलमेव । 'एकाच' इति शास्त्रीयो- द्देश्यतावच्छेदकधातुत्वस्य तादृशधातुत्वावच्छिन्नविषयतायाश्च अजादेरिति शास्त्रीयो- द्देश्यतावच्छेदकतादृशधातुत्व-तादृशधातुत्वावच्छिन्नविषयतयोश्च अपेक्षया व्यापक- त्वेन तद्बाधसिद्धेरिति बोध्यम् । अत्र च विषयतयोर्व्याप्यव्यापकभावस्तद्विषयतामात्रवृत्तितद्व्यक्तित्वादिनैवेति नाऽऽग्रहः, किन्त्वन्यतरत्वादिनाऽपि । अत एव 'इको यणची'त्येतच्छास्त्रीयैकपद- प्रयोज्यविषयताया 'दैत्यारिः' इत्यत्रासत्त्वेन 'आद्गुण' इत्येतच्छास्त्रीयापदप्रयोज्य- विषयतायाश्च 'श्रीश' इत्यत्रासत्त्वेन प्रत्येकवृत्तिधर्मपुरस्कारेण तयोर्व्यापकत्वविरहेऽपि- अन्यतरत्वेन तयोर्विषयतयोर्व्यापकत्वमादाय 'अकः सवर्णे' इत्यनेन 'इको यणचि, आद्गुण' इत्येतयोर्द्वयोरपि बाधः सिद्ध्यति । नन्वेवं 'कुप्वोरि'ति शास्त्रेण 'विसर्जनीयस्य सः, शर्षरे विसर्जनीय' इत्येतच्छास्त्रीयविसर्जनीयपदप्रयोज्यविषयताद्वयस्यापि अन्यतरत्वेन स्वघटकविसर्जनीय- पदप्रयोज्यविषयताव्यापकत्वेन तयोर्द्वयोरपि बाधापत्तिः । न च स्वव्यापकतावच्छेद- कत्व-स्वव्यापकतावच्छेदकव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन स्वघटकपदप्रयोज्यविषयता- उद्देश्यतावच्छेदकताव्यापिका सा उद्देश्यता यस्य तत् स्वव्यापकः, तत्क इति । एवञ्च उद्देश्यताख्य- विषयतारहितस्थले तादृशावच्छेदकधर्माभावश्चेत् स धर्मस्तदवच्छेदकः स्यात् । उद्देश्यता निरूपितं व्यापकत्वं धर्मेऽपि विवक्षितमिति फलितम् । एव स्थिते प्रकृते केवलण्णित्तद्धितत्वस्य 'तद्धितेष्व- चामादेः' इत्येतच्छास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वं दुर्वचम् । तथा 'णित्प्रत्ययत्वस्य, अचोञ्णिति, अत उपधायाः' इत्येतच्छास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वं दुर्वचमित्येतन्मूलकमेव 'विशेष्यविशेषणदल- प्रविष्टेत्यादि । निष्फलमेवेति । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदकस्वरूपसम्बन्धेन व्याप्यव्यापकभावाभ्युप- गमेऽपि दोषाभावादिति भावः । स्वव्यापकतावच्छेदकव्यापकत्वेति । अस्य स्वव्यापकतावच्छेदकविशिष्टभिन्नत्व- मित्यर्थः । वैशिष्ट्यञ्च — स्वव्यापकत्व-स्वभिन्नत्वोभयसम्बन्धेन, तेन स्वव्यापकत्वमादाय न दोषः । 'रमायाम्' इत्यत्र तु तद्धटितत्वेन व्यापकविषयतामादाय स्वातन्त्र्येण 'आद्गुणः' इत्यस्य 'याडापः'