पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

-दhas a foot at the bottom. Here in line 31: it is clearlyर (विष्णुपरत्वमित्येवंरूपैः`).

Line 32: वाच्यमित्येवशब्दार्थः । जीवो वायुरित्यनेन प्राणभृच्छब्दो व्याख्यातः । Wait: वाच्यमित्येवशब्दार्थः । जीवो वायुरित्यनेन प्राणभृच्छब्दो व्याख्यातः । Let's check: वाच्यमित्येवशब्दार्थः । - yes. जीवो वायुरित्यनेन प्राणभृच्छब्दो व्याख्यातः । - yes.

Line 33: अत्र वाच्य इत्यनुषज्यते । चः समुच्चये । अनेन सूत्रे चशब्दः प्रागुक्तहे- Wait: अत्र वाच्य इत्यनुषज्यते । चः समुच्चये । अनेन सूत्रे चशब्दः प्रागुक्तहे-

Line 34 (bottom page number / signature): ३१

Let's double-check the first word of line 8 again: Line 8: र्ते—ऋत इति । Wait, look at the first character: Could it be ऋते where the left part of ऋ is present? Let's look at the very first glyph on line 8: Left edge has a vertical line, then a dash? Wait!

? Wait, how many characters are before नानुमानमित्यतो? Let's count: Character 1 Character 2 Character 3 (नां? No, wait!) Let's look at the space: [glyph 1] [glyph 2] [glyph 3] नानुमानमित्यतोWait! Could it beसूत्रे नानुमानमित्यतो? Look at line 21: अनेन सूत्रे नानुमानमित्यतो नञनु-Now look at line 8: Is line 8:सूत्रे नानुमानमित्यतो नञश्च समाकर्षकः ।?? Wait! Look at the first word of line 8: Could it be सूत्रे?! Wait, does it have an े(e-matra)? Wait, look at the top of the word: Above character 2, there is a stroke slanting up-left, which is an e-matra or anusvara? Wait, if it'sसूत्रे: Letter 1: सूLetter 2:त्रेWait! How isत्रेwritten?त्रwithे! Does letter 2 look like त्र? Wait! In त्र`, it's a vertical stem with a downward-left diagonal and a downward-right diagonal, or an inverted V! Does the second

श्रुतेर्न जीवेशभेदोऽत्र प्रकरणे->भेदश्रुतेर्न Line 13:विवक्षित इति ज्ञायते, किन्तु लिङ्गादपीत्याह सूत्रकृत्—स्थितीति ॥ Line 14:तदसिद्धिवारणाय श्रुत्युदाहरणेन व्याचष्टे—द्वा सुपर्णेति । अनेन— Line 15:'द्वा सुपर्णा' इत्यत्र श्रुताभ्यां कर्मफलानुपजीवनावस्थितितदुपजी- Line 16:वनाभ्यां हेतुभ्यां च नैवात्र जीवेशयोरैक्यं वाच्यमिति सूत्रार्थ उक्तो Line 17:भवति । चशब्दस्तु हेतुसमुच्चायक इति स्पष्टत्वान्न व्याख्यातः । श्रुता- Line 18:वदनस्य प्राथम्येऽपि स्थितेरीशसम्बन्धित्वेनाभ्यर्हितत्वादल्पाक्षरत्वाच्च Line 19:सूत्रे तदनुसारेण भाष्ये च श्रौतक्रममुल्लङ्घ्य स्थितेः प्रथममुक्तिः । Line 20:'सयुजा' सयुजौ संयुक्तौ उपकार्योपकारकभाववत्तया परस्परापरि- Line 21:हारेण वर्तमानौ 'सखाया' सख

२४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'प्राणो वा आशाया भूयान्' इत्युक्त्वा 'यो वै भूमा तत्सुखम्' (छा. ७-२३.) इत्युक्तेस्तस्यैव भूमत्वप्राप्तिः । २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे भूम्नाम्नो विष्णौ समन्वयः प्रतिपाद्यते । भू- मशब्दश्च 'भूम्नः क्रतुवत्' इत्यादौ क्वचिद्धर्मवाचकोऽप्यत्र पूर्णरूपध- र्मिवचनः । पूर्णत्वं च गुणत उत्तमत्वमिति ध्येयम् । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयन् सयुक्तिकं पूर्वपक्षं दर्शयति—प्राण इति ॥ 'छान्दोग्ये' इत्यादौ उपस्कार्यम् । 'इत्युक्त्वा' इत्युपक्रम्येत्युपलक्ष- णम् । तदुत्तममनुक्त्वेत्यापि द्रष्टव्यम् । अत एव तस्यैव प्राणस्यैवेत्ये- वकारोऽन्यव्यवच्छेदकः प्रायोजि । श्रुतौ पूर्वपक्षे प्राणशब्दो वायु- मात्रपरः । सिद्धान्ते तु भाष्यरीत्या वायुविष्णूभयपरः । न्यायविवर- णछान्दोग्यभाष्यरीत्या तु वायुमात्रपरः । न च वायुविष्णूभयवाचित्वं वायुमात्रवाचित्वमित्यर्थद्वयं विरुद्धम् । अन्तर्यामिविवक्षया भाष्य- स्य तदविवक्षया विवरणादेः प्रवृत्तत्वात् । यथा 'आत्मन आकाशः' (तै. २-१०) इत्यत्र सम्भूतशब्दस्यानेकार्थत्वेऽन्तर्यामिविष्णुरप्याका- शशब्देनोच्यते । तस्य जनिमात्रार्थत्वे तु न तेन स उच्यते । तथा तत्त्व- प्रदीपे तु 'अभ्युपगमवादत्वात्' इत्यादिना अयं प्राणो विष्णुरित्यभ्युपे- त्यवादेन भाष्यं प्रवृत्तम्, इत्युक्तम् । तथा चाद्यपक्षे प्राणः 'आशायाः' भारत्याः 'भूयान्' गुणतो ज्येष्ठः । एवं 'प्राणः' तदन्तर्यामी विष्णुरन्त- र्यामित्वादेव तत आशायाश्च भूयानित्यर्थः । अनेन पूर्वमानन्दमयश- ब्दोक्तसजातीयोत्कृष्टत्वरूपपूर्णत्वस्येह वायावाक्षेपादानन्दमयाधिकर- णेनास्याक्षेपकी सङ्गतिः सूचिता । छन्दोगश्रुत्युक्तो भूमाख्यो विष- यः, किं वायुरुत विष्णुरिति सन्देहश्च सूचितः । तथा तस्यैव भूमत्व- प्राप्तिरिति पूर्वपक्षः । तत्र प्राणोपक्रमतदुत्तमानुक्तिरूपयुक्तिश्च दर्शि- ता भवति । 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्' इ- ति वाक्ये सुखशब्दः पूर्णसुखार्थः । 'यत्सुखं स भूमा' इति व्यासती- र्थीयोक्तेः, सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभाञ्जीत्युक्तेश्च निरुपपदसुख- शब्दमात्रस्यापि पूर्णसुखार्थत्वात् । यदनन्याधीनपूर्णानन्दसुखं स भू- मा गुणतः पूर्णो नारायण इत्युद्देश्यविधेययोर्व्यत्ययः । अत एव स्वा- तन्त्र्येण सुखस्य विशेषणात् न मुक्तजीवेष्वनैकान्त्यमित्याशयेन तदु-

[ अधि - २. सू - ८. ] दीपिकासाहितम्. २४५ ( २ ) 'उत्क्रान्तप्राणान्' (छा. ७-१५-३.) इत्यादि तल्लि ङ्गात्प्राणशब्दश्च वायुवाचीति । ( ३ ) अतो वक्ति- सू-ॐ ॥ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ ॐ ॥ ८ ॥ 'सम्प्रसादात्' पूर्णसुखरूपत्वात् 'अध्युपदेशात्' सर्वेषा मुपर्युपदेशाच्च विष्णुरेव भूमा। पपादयति-नाल्प इति । 'अल्पे' अपूर्णे मुक्तजीवे तत्प्रसादं विना यतः सुखं नास्तीत्यर्थः । निगमयति- भूमैव सुखमिति । अत्रापि व्य त्ययः ॥ ( २ ) ननु 'प्राणो वा आशाया भूयान्' इत्युक्तप्राणशब्दस्य 'अ त एव प्राणः' इत्युक्तरीत्या विष्णुपरात्वाद्विष्णोरेव भूमत्वप्राप्तेः कथं प्राणशब्दबलाद्वायोर्भूमत्वप्राप्तिरित्यत आह-- उत्क्रान्तेति ॥ इत्यादी ति । लुप्तविभक्तिको निर्देशः । आदिशब्देन 'उत्क्रान्तप्राणान् शूलेन समासं व्यतिषं दहेत् नैनं ब्रूयुः पितृहासीति' समग्रवाक्यं गृह्यते । तच्च तत् लिङ्गं च, तस्य लिङ्गमिति च विग्रहः । अयमिति शेषः। चश ब्दोऽवधारणे । वायुवाची चेति भिन्नक्रमः । तथा च 'अयं' प्राणश ब्दो 'वायुवाच्येव' न विष्णुवाची । कुतः ? 'उत्क्रान्तप्राणान्' इत्या दौ 'तल्लिङ्गात्' तस्य प्राणस्योत्क्रमणादिरूपलिङ्गश्रवणादिति योज ना । उत्क्रान्तः प्राणो येभ्यस्ते, तथोक्ताः । तान्मातृपित्राचार्यादीन् 'समासं' साकल्येन 'व्यतिषं' एकदेशेन च शूलेन विलूण्ठ्य यदि दहेत्पुत्रः शिष्यो वा तथा नैनं ब्रूयुः जनाः । किमिति ? - पितृहासी ति मातृहासीति । मुख्यप्राणसन्निधानाभावादिति भावः । इति श्रुत्य र्थः ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति-अत इति ॥ सूत्रे प्रसीदत्यने न जन इति प्रसादः सुखम्, सम्यक्प्रसादः सम्प्रसादः, तस्मादिति विग्रहः । ईश्वरे सुखमिव दुःखमपि स्यादिति नाशङ्क्यं, पूर्णसुखतात्प र्येण सम्यक्प्रसादेन दुःखाभावनिश्चयादित्याशयेन प्रयुक्तं सम्प्रसा दादिति हेतुमनूद्य व्याचष्टे-सम्प्रसादादिति । उत्तरसूत्रस्थचशब्दो ऽत्राकर्षणीय इत्याशयेन 'अध्युपदेशात्' इत्येतद्धेत्वन्तरपरतयाऽनू द्य व्याख्याति-अध्युपदेशादिति । नामादीनां सर्वेषां 'उपरि' तदुत्त मत्वेन 'उपदेशात्' उक्तेरित्यर्थः । चो हेतुसमुच्चये । अत्राधीत्येव हे

२४६ | ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. | [ अध्या - १. पा - ३. ] ( ४) सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥ विश्वतः परमां नित्यम्' इति हि श्रुतिः (महाना. ११.) । ( ५) 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति' (बृ. ६-४-२.) इ त्यादिना नोत्क्रमणादिलिङ्गविरोधोऽपि ॥ ८ ॥ तुः, न तु समग्र एको हेतुः । स चेश्वरवचनो भावप्रधानः, विशेषा नुक्तेः अखिलेश्वरत्वादिति हेत्वर्थः अखिलेशात्वादित्यनुव्याख्यानसुधो क्तो ज्ञातव्यः । असिद्धिपरिहारायोपदेशपर्यन्तं धावनम् । प्रायपाठा द्भूम्नोऽखिलाधिपप्राणाधिपत्ये अखिलाधिपत्यं सिध्यतीति भावः । स मन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तत्त्वितिविधेयसमर्पकस्यार्थमाह—विष्णुरेवे ति । भूमा विष्णुरेवेत्यन्वयः ॥ (४) पूर्णसुखत्वादिकं कुतो विष्णुत्वनिर्णायकमित्यत आह— सहस्रेति ॥ इति हीति । 'हि' यस्मात् 'इति' नारायणानुवाकगता श्रुतिरस्ति, तस्मात्सम्प्रसादात् विष्णुत्वनिर्णयो भवत्येवेत्यर्थः । 'स हस्रशीर्षं' सहस्रपदोपलक्षितामितमूर्धानं 'देवं' प्रकाशरूपं विश्व तो दर्शनादक्षस्येति विश्वाक्षं 'विश्वशम्भुवं' पूर्णसुखाश्रयं 'विश्वं' जगत्प्रविष्टत्वेन वर्तमानं 'नारायणं' मुक्तसङ्घे व्यक्तं 'अक्षरं' स्व रूपतो नाशरहितं अक्षेषु रममाणं वा । परेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽधिकत्वेन मीयत इति परा मा यस्येति वा परमस्तं परमं 'पदं' प्राप्यं विश्वतः परमश्चासावश्चेति विग्रहः , सवर्णदीर्घः । सोमपाशब्दवदयं शब्दः । सुधारीत्या आबन्तत्वाश्रयेण लिङ्गव्यत्ययो वा । तथा च 'विश्वतःप रमां' सर्वस्मादुत्तमं अकारवाच्यं सर्वोत्तमं वा 'नित्यं' देहतो नाश रहितं 'विश्वं' गुणैः पूर्णं यज्ञेषु हविःस्वीकरणात् हरिवर्णत्वाच्च 'ह रिं' 'देवं' क्रीडादिगुणकं 'नारायणं' तदाख्यं देवं तद्विश्वमुपजीव तीति श्रुत्यर्थः । यद्यपि 'विश्वतः परमं' इति द्राविडपाठः । तथाऽप्या न्ध्रपाठमनुसृत्य परमामित्युक्तम् ॥ (५) अत्र प्राणशब्देन विष्णोर्वाच्यत्वाङ्गीकारे प्रागुक्तोत्क्रमणा दिलिङ्गविरोध इत्यतो नेत्याह—तमिति ॥ प्रथमादिशब्देन तदुत्तरवा क्यानि द्वितीयेन तल्लिङ्गान्तराणि च गृह्यन्ते । अपिशब्दः समुच्चये, य द्यपि तथापीत्यर्थे च । तथा च—न केवलं प्राणशब्दोपक्रमविरोधः , तस्य विष्णुपरत्वात् , किंतु 'अपि' अत्र प्राणशब्दे न विष्णोर्वाच्य

[ अधि - २. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. २४७ ( ६ ) सू— ॐ ॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ॐ ॥ ९ ॥ स्वाङ्गीकारे उत्क्रमणादिलिङ्गविरोधो नास्ति । कुतः ? 'अपि' तथाऽपि सर्वगतेऽपि विष्णवुत्क्रमणादिलिङ्गस्य 'तमुत्क्रामन्तम्' इत्यादिना वा- जसनेयवाक्येन सिद्धत्वादिति योजना । श्रुतिसिद्धेऽर्थे लोकदृष्टिविरो- धोऽकिञ्चित्कर इति भावः । 'तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति' (बृ. ६-४-२.) इति पूर्ववाक्ये प्र- कृतः परमात्मा तच्छब्देन परामृश्यते । तथा च प्रद्योतितहृदयाग्रेण परोक्षज्ञानिदेहात् 'उत्क्रामन्तं' निर्गच्छन्तं परमात्मानमनुसृत्य 'प्रा- णो' मुख्यवायुः 'उत्क्रामति' देहान्निर्गच्छतीति श्रुत्यर्थः ॥ (६) युक्त्यन्तरेण विष्णोर्भूमत्वप्रतिपादकं सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे- धर्मेति ॥ आदिपदेन स्वातन्त्र्यस्वप्रतिष्ठितत्वादिकं गृह्यते । अस्य हे- तोर्विष्णुरेव भूमेति प्रधानसाध्येनान्वयः । यद्यपि च्छान्दोग्ये 'यत्र ना- न्यत्' (छा. ७-२४-१.) इति स्वातन्त्र्यबोधकवाक्यानन्तरं 'स एवाध- स्तात्' (छा. ७-२५.) इति सर्वगतत्वाभिधायकवाक्यश्रवणात् प्रथम- श्रुतस्वातन्त्र्यधर्मं स्वशब्देन गृहीत्वा सर्वगतत्वमादिशब्देन ग्राह्यम् । तथाऽपि तद्वाक्ये भूमत्वनियतसर्वगतत्वस्य स्पष्टं प्रतीतेस्तदेव वाच- कशब्देन गृहीतमिति द्रष्टव्यम् । अनेन-सूत्रे चो युक्तिसमुच्चये धर्म- शब्दात्परमन्वेति । लिङ्गस्य निरवकाशत्वज्ञापनायोपपत्तिपर्यन्तं धाव- नम् । तथा च न केवलं सम्प्रसादादेः, किन्तु ' स एवाधस्तात्स उप- रिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदं सर्वम्' ( छा. ७-२५-१. ) इति वाक्ये, तथा—' यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृ- णोति नान्यद्विजानाति स भूमा ' (छा. ७-२४-१.) इति वाक्ये, तथा- ' स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि ' ( छा. ७-२४-१. ) इत्यादि वाक्ये च सर्वगतत्वादिधर्मश्रवणाच्च भूमा विष्णुरेव, तेषां च धर्माणां विष्णावेवोपपत्तेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । 'सः' भूमश- ब्दितो नारायणः अधः उपरि पश्चात्पुरस्ताद्दक्षिणत उत्तरतः सर्वत्रा- स्ति । तत्प्रयोजनमाह—स एवेदं सर्वमिति । तेनैवेदं जगद्व्याप्तं स एव सर्वसत्ताप्रदस्तदर्थमेव सर्वत्र तिष्ठतीत्यर्थः । 'यत्र' यस्मिन् यदधी- नं विना अन्यन्नपश्यत्यधिकारी सर्वमेव तदधीनं पश्यति , तथैव शृ- णोति, विजानाति च स भूमेत्यर्थः । 'यत्र' यस्मिन् दृष्टेऽन्यत्स्वतन्त्रं न पश्यतीति वा । हे 'भगवो' भगवन् स भूमा कस्मिन् प्रतिष्ठित इ-

२४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] सर्वगतत्वादि धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ ―――※※※――― ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः। 'अदृष्टं द्रष्टृश्रुतं श्रो ति नारदप्रश्ने महिमगुणात्मके 'स्वे' स्वस्मिन् स्वकीये महिम्नि वा स्वयं 'प्रतिष्ठितः' आश्रित इति सनत्कुमारः प्रत्याहेति श्रुत्यर्थः ॥ २ ॥ ॥ इति भूमाधिकरणम् ॥ ―――::※::――― ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणेऽक्षरनामसमन्वयः क्रियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूचयन् सयुक्तिकं पूर्वपक्षं च दर्शयति—अदृश्यत्वादिति ॥ उक्ता इत्यस्यावृत्तिः । ते इति शेषः । आद्यादिशब्देनाग्राह्यत्वादि गृह्यते । गुणा इत्यनेन चन्द्रादित्याद्याधार- त्वगुणोऽपि गृह्यते । द्वितीयादिशब्देन 'अश्रुतं श्रोत्रमतं मन्तृविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतॄ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रो- तश्च' (बृ. ५-८-११.) इति शिष्टवाक्यम्, तथा—'एतस्य वा अक्ष- रस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' (बृ. ५-८-९.) इति वाक्यं च गृह्यते । तृतीयादिशब्देन 'अहं त्वष्टारमुत पूषणं भग- म' (ऋ. १०-१२५-२.) इति वाक्यम्, तथा— ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ( गी. १२-३.) इति गीतावाक्यम् , आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ इति तद्भाष्योदाहृतवाक्यं च गृह्यते । चशब्देनाक्षरशब्दस्य श्रीतत्त्वे प्रसिद्धेरिति अक्षरपदसूचितो हेतुः समुच्चीयते । तस्येतिपदमावर्त- ते, विपरिणम्यते च । न केवलं विष्णोरेव, किन्तु 'तस्य' अक्षरस्या- पीत्यर्थेः । विष्णुजडव्यावृत्त्यर्थ—मध्यमेति । 'भूमत्वप्राप्तिः' इति

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

[ अधि - ३. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. २४९

तृ' (बृ. ५-८-११.) इत्यादिना । 'अहं सोममाहन सं बिभर्मि' (ऋ. १०-१२५-२.) इत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाक्षरस्योक्ता इति ।

पूर्ववाक्याद्बुद्ध्या विच्छेदेन प्राप्तिरितिपदमत्रानुवर्तते । तथा च—पूर्व मदृश्यत्वाधिकरणे ये अदृश्यत्वादिसुणा अक्षरस्य विष्णोरुक्ताः । ते वाजसनेयके 'तद्वा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्टृ' इत्यादिना वाक्येन 'मध्यमाक्षरस्य' श्रीतत्त्वस्य 'उक्ताः' उच्यन्ते इत्येका योजना । अपरा तु—'तस्य' तेषामदृश्यत्त्वादिगुणानां 'तस्य' तस्मिन् मध्य माक्षरेऽपि सम्भवादुक्तत्वात् 'तस्य' चन्द्राद्याधारत्वलिङ्गस्यापि 'अहं सोममाहनसम्' इत्यादिवाक्यात्तस्मिन्नक्षरे उपपत्ते

२५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अतो ब्रूते— सू—ॐ ॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ ॐ ॥ १० ॥ 'एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' ( बृ. ५-८-११. ) इत्यम्बरान्तस्य सर्वस्य धृतेर्ब्रह्मैवा क्षरम् । त्पक्षे आकाशशब्दः प्रकृत्यन्यतत्पोष्यपरः ॥ अहं 'आहनसं' स्वाभिमन्यमानलताद्वारा यज्ञेष्वभिषूयमाणं 'सोमं' सोमलताभिमानिनं चन्द्रं त्वष्टारं च 'उत पूषणं' पूषणं च भगं च 'बिभर्मि' दधामीत्यम्भृणीवाक्यस्यार्थः । त्वष्ट्रादयस्तु सू- र्यप्रभेदाः । तत्त्वप्रदीपसत्तर्कदीपावल्योस्तु बृहद्भाष्यानुसारेण 'सो मं' उमया सहितं 'आहनसं' आसमन्तात् हन्तारं संहर्तारं रुद्रं बि- भर्मीति व्याख्यातम् ॥ 'अक्षरं' देहतोऽप्यविनाशि, 'अनिर्देश्यं' शब्दागोचरं, 'सर्वत्र- गं' देशतो व्याप्तं, 'अचिन्त्यं' मनसाऽग्राह्यं, गुणबाहुल्यात्, कूटे आका- शोऽभिमानित्वेन तिष्ठतीति 'कूटस्थं', 'अचलं' कदापि स्वपदादभ्रष्टं, 'ध्रुवं' उत्पत्तिविनाशशून्यं, 'अव्यक्तं' श्रीतत्त्वं ये पर्युपासते इति गीतार्थः ॥ प्रलये 'अभूतं' अजातं 'अप्रज्ञातं' प्रत्यक्षावेद्यं अवेद्यलक्षणत्वा- दलक्षणं अत एव 'अतर्क्यं' अनुमानावेद्यं 'अविज्ञेयं' आगमावेद्यं अनाद्यविद्याभिमानित्वात्, तमःशब्दवाच्यमिदं लक्ष्म्याख्यं तत्त्वं 'प्रसुप्त- मिव' निर्व्यापारं 'सर्वतः' सर्वत्रासीदिति स्मृत्यर्थः ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ सूत्रे गहनार्थत्वा- त्प्रथमं हेतुभागं व्याकरिष्यमाणोऽसिद्धिपरिहाराय श्रुतिमुदाहरति— एतस्मिन्निति । इतीत्यनन्तरं 'वाक्ये' इति शेषः । अन्यपदार्थं दर्शय- न्विग्रहं दर्शयति—अम्बरेति । अम्बरमाकाशः अन्तो यस्य सर्वस्य पृथि- व्यादेर्धारकत्वोक्तेरित्यर्थः । यद्यपि 'एतस्मिन्' इति वाक्येऽम्बरधृतिरे- वोच्यते । न तु तदन्तसर्वधृतिः । तथाऽपि 'यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदर्वाक्पृ- थिव्यायदन्तरा द्यावापृथिवी...आकाश एव तदोतं च प्रोतं च' (बृ. ५-८- ७.) इत्यनेनाकाशस्य चित्प्रकृतेः सर्वाधारत्वमुक्त्वाऽनन्तरं 'एतस्मिन्' इति वाक्येऽक्षरस्य तादृशप्रकृत्याधारत्वोक्तेः प्रकृतिद्वाराऽक्षरस्याम्बरा- न्तसर्वाधारत्वमत्रोक्तमेवेति न दोषः । एतच्च सूत्रेऽम्बरान्तेत्यन्तपद्

[ अधि - ३. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. २५१ ( ३ ) य उँ त्रिधातु पृथिवीमुत द्या मेको दाधार भुवनानि विश्वा । ( ऋ. १-१५४-४. ) ( ४ ) भर्ता सन्भ्रियमाणो बिभर्ति । एको देवो बहुधा निविष्टः । यदा भारं तन्द्रयते स भर्तुं । परास्य भारं पुनरस्तमेति । ( तै. आ. ३-१४. ) ( ५ ) यस्मिन्निदं संचविचैधि सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । ( महाना. १-२०. ) प्रयोगात्सूचितम् । सूत्रे तद्वित्यनुवृत्तपदद्वयोपेतप्रतिज्ञाभागं व्या ख्याति-ब्रह्मैवेति । अक्षरं ब्रह्मैवेत्यन्वयः । अनेन-अक्षरस्य 'एतस्मिन्' इति प्रकृतिद्वाराऽऽकाशान्तसर्वाधारत्वश्रुतेरक्षरं ब्रह्मैवेति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ ( ३ ) सर्वाधारत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकमित्यतः तस्य विष्णु लिङ्गत्वेन श्रुतिसिद्धत्वादित्याह-य इति ॥ व्याख्यातेयं श्रुतिर्जन्मनये॥ ( ४ ) 'भर्ता सन्' इति तैत्तिरीयाणां श्रुतिः । 'देवः' प्राणाख्यो भगवान् स्वार्थं जगता जीवेन वा हृदि भ्रियमाणः तत् 'बिभर्ति' धत्ते पुष्णाति च । तर्हि जगदीशयोः साम्यापत्तिरित्यत आह—भर्ता सन्निति । जगतो मूलभर्ता सन्नेव भ्रियमाणः, न स्वकीयस्थित्येत्य र्थः । नन्वेकस्यैव भगवतः भर्ता भ्रियमाणो बिभर्तीत्यनेकविधव्यव हारविषयत्वं कथमित्यत आह—एको बहुधेति । एकोऽपि भर्तृत्वादि ना 'बहुधा' बहुरूपेण च 'निविष्टो' व्याप्त इत्यर्थः । तत्र प्रविष्ट इति वा । 'यदा भारं तन्द्रयते स भर्तुं परास्य भारं पुनरस्तमेति' इति वा क्यशेषः । 'स' विष्णुर्यदा तं जगद्भारं 'परास्य' अधो विधाय पुन र्भर्तुं 'तन्द्रयते' नेच्छति तदा असौ भारः 'अस्तमेति' नश्यतीत्यर्थः॥ ( ५ ) 'यस्मिन्' इत्यपि तैत्तिरीयेऽन्यद्वाक्यम् । अत्र यच्छब्दस्य 'त देव ब्रह्म परमम्' (महाना. १-६.) इत्युत्तरवाक्यस्थतच्छब्देनान्वयः । चौ प्रकारसमुच्चये । तथा च-'यस्मिन्निदं' सर्वं जगत् 'सं' सम्यक् 'वि' विविधं 'चैधि' अवर्धत । एधतेर्लिङि छान्दसं रूपमेतत् । यद्वा— एधि वर्धते । अस्तीति वार्थः । अस्मिन् पक्षे अस्तेर्लिटि मध्यमपुरुषैक वचने छान्दसं रूपम् । वस्तुतो लोटि मध्यमपुरुषैकवचने रूपमेतत् । यस्मिंश्च 'विश्वे' सर्वे देवाः 'अधिनिषेदुः' यमध्यगुस्तदेव ब्रह्मेत्य

२५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इत्यादिश्रुतेः । ( ६ ) पृथिव्यादि प्रकृत्यन्तं भूतं भव्यं भवच्च यत् । विष्णुरेको बिभर्तीदं नान्यस्तस्मात्क्षमो धृतौ ॥ इति च स्कान्दे । ( ७ ) सू— ॐ ॥ सा च प्रशासनात् ॥ ॐ ॥ ११ ॥ सा च धृतिः प्रशासनादुच्यते । 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' (बृ. ५-८-९.) इत्यादिना । ( ८ ) तच्च प्रशासनं विष्णोरेव । र्थः । इत्यादिश्रुतेरित्यस्य अम्बरान्तधृतेरित्यनेनान्वयः । ब्रह्मण्यवगता या इति शेषः । तृतीयार्थे पञ्चमी । आदिशब्देन 'येनावृतं खं च दि वं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च' (महाना. १-३.) इत्या दिकम्, 'तमे

[ अधि - ३. सू - ११० ] दीपिकासहितम्. २५३ ( ९ ) सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ( ऋ. १-१६४-३६. ) ( १० ) चतुर्भिस्साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यती र्वी विपत् । ( ऋ. १-१५५-६. ) इत्यादिश्रुतेः । ( ११ ) एकश्शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता । यो हृच्छयस्तमहमिह ब्रवीमि । ( १२ ) न केवलं मे भवतश्च राजन् ष्टये वा चशब्दः । ' विष्णोरेव ' विष्णुकर्तृकमेव । न त्वन्यकर्तृकमि ति एवार्थः । एवकारस्योत्तरत्रोपयोगः ॥ ( ९ ) कुत एतज्ज्ञायत इत्यतस्तच्चेत्यनेन प्रतिज्ञातार्थे श्रुतिं प्रमाण यति--सप्तेति ॥ आ ऋद्धगर्भाः आर्धगर्भाः । ब्रह्माण्डाख्यातिसमृद्धग र्भाः । निगरणेन म्रियन्त इति गर्भास्तदावरणभूता इति यावत् । रेत इति लिङ्गव्यत्ययेनैकवचनं प्रथमाबहुवचनार्थे । तथा च-' भुवन स्य ' लोकस्य ' रेतसो ' रतिप्रदाः सारभूता वा । यद्वा-भूमत्वात्पू र्णत्वाद्भजननीयत्वाद्वन्दनीयत्वाद्भुवनस्य विष्णो रेतो रूपाः ' सप्त ' महद हङ्कारपञ्चमहाभूताख्याः ब्रह्मादयो देवाः । भुवनस्य ' रेतो ' रेतसो जगद्रतिप्रदस्य विष्णोः ' प्रदिशा ' आदेशेनाज्ञया ' विधर्मणि ' विवि धविश्वधारणे तिष्ठन्तीति ऋङ्मन्त्रार्थः । विश्वेश्वरतीर्थीये तु ' अर्ध स्य ' विष्णोः ' गर्भाः ' सप्त देवाः भुवनस्य ' रेतः ' कारणम् । एते च विष्णोः प्रदिशा विधर्मणि तिष्ठन्तीत्यर्थ उक्तः ॥ ( १० ) ' चतुर्भिः ' इति वाक्यन्तु जन्मनये व्याख्यातम् । एवंजाती यकश्रुतिरादिशब्दार्थः । श्रुतेरित्यस्य ज्ञायत इत्यध्याहारेण तच्चेति पू र्ववाक्येनान्वयः ॥ ( ११ ) सर्वधृतिहेतुप्रशासनं विष्णोरिवान्यस्यापि किं न स्यादित्य त आह-एक इति ॥ इदं च भारतवाक्यं सभापर्वगम् । ' शास्ता ' सर्वधृतिहेत्वाज्ञाकर्ता । ' एकः ' न तु द्वितीयोस्ति, स च विष्णुरेवेत्य र्थः । 'गर्भे शयानं पुरुषं कोऽस्ति शास्ता' इति शिष्टवाक्यम् । ' यो हृच्छयः ' इत्यन्यद्वाक्यमुत्तरवाक्यपर्यालोचनया प्रकृतसङ्गतम् । ' यः ' सर्वधृतिहेतुप्रशासनाय ' हृच्छयः ' सर्वहृदयनिवासी तमहमिह स्था ने ब्रवीमीत्यर्थः ॥ ( १२ ) ' न केवलम् ' इत्यादि हिरण्यकशिपुं प्रति प्रह्लादवाक्यम् ।

-8? Wait, BU chapter is 3, but in Madhva tradition / Kanva / Madhyandina: It says ५-८-८.? Look at the numbers: First digit: ५ or ३? Wait! Look at ३ in [अध्या - १. पा - ३.] in line 1. The ३ has two curves like modern 3. In line 14: the first digit has a loop at the bottom, like ५! Wait, in Madhva's numbering or Shatapatha Brahmana numbering: Brihadaranyaka is often numbered by adhyaya of Shatapatha (e.g. 14 or 5) or prapathaka. In some editions it is 5-8-8 or 3-8-8. Here it clearly has ५-८-८.). Wait, or is it ३-८-८.)? Let's compare: In line 1: ३ (round top, round bottom). In line 4: ( १३ ) - ३ has two round curves. In line 14: first digit is ५! It has a vertical-ish left, loops down and up like a Devanagari 5. Wait, let's look at the second digit: ८. Third digit: ८. Wait, is the first digit ५? No, wait

[ अधि - ३. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. २५५ 'अस्थूलमनणु' (बृ. ५-८-८.) इत्यादिना स्थूला ण्वादीनामन्यवस्तुस्वभावानां व्यावृत्तेश्च । ( १४ ) 'अस्थूलोऽनणुरमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको यो वायु' पीडारूपश्वासोच्छ्वाससहितम् । यद्वा—व्यासतीर्थीयोक्तरीत्या अवायवनाकाशमतेजस्कमित्येतैस्तदारब्धशरीररहितमित्युच्यते । अ- त एव 'अच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशम्' इत्यत्र सर्वात्मना निषेध इ- त्युक्तं सुधाटीकयोः । 'असङ्गं' सर्वगतमपि तत्कृतलेपरहितम् । अ- रसमगन्धमित्याभ्यामुपलक्षणया प्राकृतरसगन्धादिराहित्यमुच्यते । अचक्षुष्कमित्यादिना प्राकृतस्वभिन्नचक्षुरादिराहित्यम् । 'अतेजस्कं' प्राकृतवर्चोरहितम् । 'अप्राणं' उक्तचक्षुरादिव्यतिरिक्तप्राकृतज्ञाने- [L

२५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ऽसौ हरिरादिरनादिरविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुणः ' इत्यादेर्विष्णोरेव ते धर्माः । ( १५ ) अस्थूलोऽनणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च । विरुद्धधर्मरूपोऽसावैश्वर्यात्पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे ॥ १२ ॥ र्मध्यमस्तथा ' इत्युक्तेः मध्ये मीयमानत्वान्मध्यम इति व्याख्यातम् । अस्मिन् पक्षे नियतमध्यमपरिमाणशून्यत्वान्नानित्यत्वमिति परिहारो ऽभिप्रेतः । न विद्यतेऽन्यो व्यापको यस्यासावव्यापकः । लोकविलक्ष णव्यापक इति वा । ' व्यापकः ' सर्वदेशकालव्यापी । आदिः कारण मनादिस्तच्छून्य उत्पत्तिशून्य इति वा । न विद्यते विश्वः पूर्णो य स्मादविश्वः । पूर्णत्वाद्विश्वः । यद्वा— ' अविश्वो' लौकिकेष्वप्रविष्टः । ' विश्वः ' जगद्धृदयं वा प्रविष्टः । ' सगुणो ' ज्ञानानन्दादिगुणवान् । ' निर्गुणः ' सत्त्वादिगुणहीन इत्यर्थः । ' इत्यादेः ' इतिवाक्यात् । आ दिशब्देन ' अणोरणीयान्महतोमहीयान् ' ( कठ. २-२०. ) इति कठश्रु तिर्गृह्यते । ' ते ' अस्थूलत्वादयः । यत इति निश्चिता इति शेषः । अ स्य अतस्ते अक्षरस्य विष्णुत्वनिश्चायका भवन्तीत्युपस्कृतवाक्येना न्वयः । ननु तथाऽपि ते विष्णोरेवेति कथं, यस्मात्तेऽप्राकृतविग्रहे मध्य माक्षरेऽपि सन्ति । नैष दोषः-यतस्ते तत्र भगवदपेक्षयैव सन्ति । अ न्यानपेक्षा एव धर्माह्यत्र हेतुत्वेन विवक्षिताः ॥ ( १५ ) ननु लौकिकपरिमाणादिराहित्यं कथं विष्णोर्युक्तं, लोके स र्वपदार्थानां प्राकृतपरिमाणस्यैव दर्शनादित्यत आह—अस्थूलेति ॥ ' असौ पुरुषोत्तमः ' भगवान् ' अस्थूलोऽनणुरूपो भवति ' प्राकृतलौ किकस्थूलाणुत्वरूपधर्मरहितवपुर्भवति । एवं ' अविश्वो विश्वश्च ' लोकबाह्यभूतो लोकान्तर्गतश्च भवति । तथा विरुद्धधर्मरूपश्च भव ति । लोके परस्परं विरुद्धाः स्थूलत्वाणुत्वादयो धर्माः स्वरूपभूता य स्य स तथोक्तः । कथमित्यतो घटकमाह—ऐश्वर्यादिति । अचिन्त्यै श्वर्यसामर्थ्यादित्यर्थः । ऐश्वर्यादेवेत्यनेन नात्रोपपादकान्तरमन्वेषणीय मित्युक्तं भवति । इति ब्रह्माण्डे इत्यस्य उक्तत्वात् युक्ता इत्यध्याहारे ण ते धर्माः विष्णोर्युक्ता एवेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति अक्षराधिकरणम् ॥

[ अधि - ४. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. २५७ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' ( छा. ६-२. ) इत्यादि ना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते । ( २ ) तच्च सत् 'बहु स्यां प्रजायेय' ( छा. ६-२. ) इति परि णामप्रतीतेर्न विष्णुः । ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणेऽनेकप्रकरणात्मकं 'सदेव' इत्यादिस्थानं स मन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूच यति—सदिति ॥ 'इत्यादिना' छान्दोग्यवाक्येन । आदिशब्देन 'एक मेवाद्वितीयं, ( छा. ६-२-१. ) तत्तेजोऽसृजत, ( छा. ६-२-३. ) सन्मू लाः सोम्येमाः, ( छा. ६-८-६. ) सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' ( छा. ६-८-१. ) इत्यादिकं गृह्यते । तच्चेत्यतः तदित्याकृष्यते । तथा च इत्यादिना सतः 'तत्' जन्मनयोक्तं 'स्रष्टृत्वं' अनन्याधीनकारण त्वम् । उपलक्षणमेतत् । सर्वोत्तमत्वसर्वाधारत्वसुप्तिगम्यत्वादिकं च 'उच्यते' प्रतिपाद्यते इति योजना । अनेन जन्माधिकरणोक्तकारण त्वस्य विष्ण्वन्यस्मिन् प्रधाने आक्षेपात्तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । तथा विषयवाक्यम्, सदाख्यो विषयश्चोक्तः । 'सदेव' इत्यु द्दालकवाक्यम् । हे 'सोम्य' भक्तिज्ञानलक्षणसोमार्ह श्वेतकेतो 'इदं' अस्य जगतः 'अग्रे' तत्सृष्टेः पूर्वं प्रलये सच्छब्दोक्तं ब्रह्मैवासीत् स्वा तन्त्र्येणेति शेषः । तत्सत् 'एकमेवाद्वितीयं' स्वगतस्वावयवभेदाभे दशून्यं सर्वोत्तमम् । प्रजाः 'सन्मूलाः' सद्ब्रह्मैव मूलं यासां तास्त थोक्ताः । 'तदा' सुप्तौ सता सम्पन्नो भवति सुप्त इति सिद्धान्ते श्रु त्यर्थः । ब्रह्मलक्षणाभिधायकानेकवाक्यसङ्ग्राहकादिशब्दप्रयोगेन सि द्धान्तेऽप्यत्र प्रधानस्य प्रतिपाद्यत्वाभ्युपगमेनानिष्टाभावादधिकरणवै यर्थ्यमिति शङ्का निरस्ता भवति । अत्र प्रकरणे श्रुतानां ब्रह्मलक्षणानां प्रधानेऽसम्भवेन ब्रह्मणोऽपि प्रतिपाद्यत्वेन प्रधानमात्रस्य प्रतिपाद्य त्वानभ्युपगमात् ॥ ( २ ) सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—तच्चेति ॥ चशब्दः प्रधानमिति प दाकर्षकस्त्ववधारणे च । तदित्यावृत्तं विपरिणम्यते । तथा च 'तत्' छान्दोग्ये श्रुतं सत्प्रधानमेव भवेत्, न तु विष्णुः । कुतः ? 'तस्य' स ३३

२५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( ३ ) स हि 'अविकारस्सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा ह रिः' इत्यादिनाऽविकारः प्रसिद्ध इति । ( ४ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ ॐ ॥ १३ ॥ 'तदैक्षत' इतीक्षतिकर्मव्यपदेशात्स एव विष्णुरत्रो च्यते । तो 'बहु स्याम्' इत्युत्तरवाक्येन बहुभावाख्यपरिणामस्य विकारस्य प्रतीतेरिति योजना । 'प्रजायेय' प्रजनयेयं जगत्सृजानि । तदर्थं 'बहु स्याम्' नियामकबहुरूपी भवेयमिति । 'बहु स्याम्' तदर्थे प्रजायेये- ति वा श्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) विकारित्वप्रतीतावपि कुतोऽयं न विष्णुरित्यत आह—स ही- ति ॥ 'हि' यस्मात् 'सः' विष्णुः 'अविकारः सदा' इत्यादिप्रमाणे नाऽविकारः 'प्रसिद्धः' तत्त्वेन निश्चितस्तस्मात् तदसम्भवात् प्रधाने च तत्सम्भवात् अत्र च विकारप्रतीतेः तत्सत् न विष्णुः, किं तु प्रधा नमेवेति योजना । श्रुतौ द्वितीयस्य सदाशब्दस्य सदाऽविकार इत्यन्व- यः । आद्यस्य तु सदा 'शुद्धो' निर्मल इति ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ सूत्रोक्तं व्य- पदेशं दर्शयति—तदिति । ईक्षतीति धातुनिर्देशेन तदर्थेक्षणक्रिया ल- क्ष्यते । ईक्षतिकर्मेति सामानाधिकरण्यं तत्कर्तृत्वपरम् । तथा च 'तदै- क्षत' इति श्रुतावीक्षणाख्यव्यापारे कर्तृत्वोक्तेरित्यर्थः । यद्वा–कर्मशब्देन सृष्ट्यादिक्रियोच्यते । तथात्वे वैयधिकरण्यम् । ईक्षतिपूर्वकसृष्ट्यादि- व्यपदेशादित्यर्थः । समन्वयसूत्रात्तदित्यस्य अनुषङ्गसम्भवेऽपि 'एको नारायण आसीत्स मुनिर्भूत्वा' ( ) इत्यादिसामाख्यामपि प्रमा- णीकर्तुं स इत्युक्तम् । तदनूद्य विष्णुरिति व्याख्यातम् । विष्णुरेवेत्य- न्वयः । एवेति तुशब्दार्थः । अनेन समन्वयसूत्रात्तुशब्दमात्रमनुवर्तनी- यमिति सूचितम् । सूत्रे समन्वेतव्यानुक्तेराह—अत्रेति । 'सदेव' इत्यादि- स्थान इत्यर्थः । सच्छब्देनेति शेषः । तथा चात्र प्रकरणजाते सच्छब्दे- न य उच्यते, स विष्णुरेव, न तु प्रधानमिति साध्यवाक्यार्थः । अनेन अत्र सदेवेत्यादिस्थाने सच्छब्देनोच्यमानः स विष्णुरेव, न प्रधानम् । कुतः ? 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः' ततः 'तदैक्षत' इतीक्षणाख्यक्रि- याकर्तृत्वश्रवणादीक्षितृत्वसृष्ट्यादिक्रिययोर्वा श्रवणाज्जडप्रकृतौ च

[अधि - ४. सू - १३.] दीपिकासहितम्. २६९ (५) ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’ (बृ. ५-७-२३.) ‘नान्यदतो ऽस्ति द्रष्टृ’ (बृ. ५-८-११.) इत्यादिना तस्यैव हि त ल्लक्षणम् । (६) बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तम् ‘अजायमानो बहुधा वि तदसम्भवादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सूत्रे सच्छब्देनेति शेषं विना स इत्यस्यावृत्तिः, तत्रैकस्य प्रतीकग्रहणार्थत्वमिति पक्षे ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् ‘सः’ ‘सोऽकामयत’ (तै. २-६.) इत्यादिप्रकरणप्रति पाद्यः स विष्णुरेव भवेत्, न प्रधानमित्यर्थोऽवसेयः ॥ (५) नन्वीक्षणकर्तृत्वं विष्णोरिवप्रधानस्य किं न स्यादित्यतश्चेतन स्यापि इह हेतुत्वेनाभिमतं मुख्येक्षणं न सम्भवति, किमु जडस्येत्या शयेन तत्र प्रमाणमाह—नेति ॥ ‘अतो’ ब्रह्मणः सकाशात् ‘अन्यः’ स्वातन्त्र्येण द्रष्टा द्रष्टृ च नास्तीति वाजसनेयप्रकरणद्वयगतवाक्यद्वय स्यर्थः । आदिशब्देनैवंजातीयकं वाक्यं गृह्यते । ‘तस्य’ विष्णोरेव। हिशब्दः प्रसिद्धौ । स्वातन्त्र्येणेक्षणकर्तृत्वलक्षणं लिङ्गं उक्तमिति शे षः । अस्य तस्मान्न लिङ्गस्य अन्यगामित्वं मन्तव्यमित्युपस्कृतवाक्ये नान्त्रयः ॥ (६) ननु विष्णोरविकारितया सिद्धत्वेन तत्र बहुभावाख्यविका रान्वयायोगान्निरवकाशाविकारित्वलिङ्गेनात्रेक्षतिर्गौणो व्याख्येयः । ‘सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानम्’ इति स्मरणात् ज्ञानोपादानतया सिद्धे प्रधा ने तत्कर्तृत्वसम्भवेन तत्र तस्यामुख्यत्वादित्यत आह—बहुत्वं चेति ॥ चस्त्वर्थे । ‘अविकारेण’ विकारित्वं विनैव स्वरूपबहुत्वेनैवेत्यर्थः । इत्यादिनोक्तमित्यन्वयः । तथा च बहुत्वस्य सावकाशत्वात् न तद्बले न ईक्षतेर्गौणत्वं कल्पनीयमिति भावः । यद्वा—‘बहुत्वं’ ‘बहु स्याम्’ इति बहुभाववचनं च ‘उक्तं’ व्याख्यातम् । तथा च इत्येवमादिप्रमा णवाक्येन ‘बहु स्याम्’ इति बहुभाववचनं ‘अविकारेण’ विकारं विनैव नियामकस्वरूपबहुत्वेनैव मुख्यप्रतिपाद्येनैव युक्तमित्युक्तं इति योजना । तथा च—सिद्धान्ते ‘बहु स्याम्’ इत्यस्य तत्तन्नियामकस्वरूपबहुभा वसङ्कल्पोऽर्थ इत्युक्तं भवति । न चैवं नियामकस्वरूपबहुभावसङ्कल्पा नन्तरं नियम्यसृष्टिरयुक्तेति वाच्यम् । गुरुत्वराजत्वादेः शिष्यभृत्य सापेक्षत्वेन तत्सङ्कल्पानन्तरं शिष्यादिसम्पादनवत् नियामकताया नियम्यसापेक्षत्वेन नियामकबहुभावसङ्कल्पानन्तरं तत्सापेक्षनियम्य

२६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३ . ] जायते' ( तै. आ. ३ - १४. ) इति ॥ —-:-:— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' अथ य सृष्टेर्युक्तत्वात् ' अजायमानः ' अविकुर्वाणः इति श्रुत्यर्थस्तु द्युभ्वादि नयेऽभिहितः ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तदधिकरणम् ॥ —— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे सर्वाधारतयाऽन्वेष्टव्यतया च साक्षाद्वा व्यवधा नेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वलिङ्गस्य ब्रह्मणि समन्वयः क्रियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूचयन् सयुक्ति कं पूर्वपक्षयति-चन्द्रेति ॥ 'एतस्य वा अक्षरस्य' ( बृ. ५-८-९. ) इत्या दिनेति वर्तते । आदिपदेन द्यावापृथिव्यादिकं गृह्यते । ततः किमित्यत आह-तच्चेति । तदित्यावर्तते । चः समुच्चयेऽवधारणे च । तथा च 'तत्र' छन्दोगश्रुतौ यदक्षरनयोदाहृतवाक्योक्तं चन्द्रादित्याधारत्वं तदेव तथा तत्समानाधिकरणं हृत्पद्मस्थत्वं च आकाशस्य 'अथ' इत्यादिना वा क्येन प्रतीयत इति योजना । यद्यपि बृहद्भाष्ये अक्षरनयोदाहृत बृह दारण्यकश्रुतिगतसूर्यचन्द्रपदयोर्ब्रह्मरुद्रपरतया व्याकृतत्वादेवमनुवा दोऽनुपपन्नः। तथाऽपि तयोः प्रसिद्धचन्द्रसूर्यपरत्वस्याप्यनुमतत्वादेव मुक्तिः । यद्वा-अत्र भाष्येऽपि चन्द्रादित्यपदे रुद्रब्रह्मपरे । अत एव तत्त्व प्रदीपे अक्षरनये 'अहं सोमम्' (ऋ० १०-१२५-२.) इति वचने सोमशब्दो रुद्रपरतया व्याकृतः । तथा च न कोऽपि विरोधः । अनेनाक्षरनयो क्तचन्द्रादित्याद्याधारत्वस्य साक्षात् हृत्पद्मस्थाकाशनिष्ठताक्षेपात्तेन अस्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । एवं सर्वाधारत्वान्वेष्टव्यत्वसमा नाधिकरणः साक्षाद्व्यवधानेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वरूपो विष यश्च दर्शितः । न चैवं 'चन्द्रादित्य' इतिभाष्येण स चन्द्रादित्याद्या धारः किं दहराकाशः स्यात् ? आहोस्चित्तत्स्थः कश्चित् ? इति तत्त्व ऽदीपेन च विरोध इति वाच्यम् । तयोरक्षराधिकरणाक्षेपेण अत्र पू र्वपक्ष इति दर्शयितुं प्रवृत्तत्वेन विषयप्रदर्शनायाप्रवृत्तत्वात् । 'आका शस्य' इत्यनेन प्रसिद्धभूतस्याकाशस्यैव सर्वाधारतया साक्षात् हृत्प