रसरत्नाकर: रसायन खण्ड (सिद्ध नित्यनाथ - पारद भस्म एवं रसायन कल्प सटीक)

६४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [उपदेशः अभ्यासेन निहन्ति मृत्युपलितं कामेश्वरो वत्सरा- त्सर्वेषां हितकारको निगदितः श्रीनित्यनाथेन वै वृद्धानामपि कामवर्धनकरः प्रौढाङ्गनासंगमे सिद्धोऽयं धैनवस्त्वमोघसुखदो भूपैः सदा सेव्यताम्८८ इत्येतदुक्तं बहुवीर्यवर्धनं रात्रौ सदा क्षीरसितासमन्वितम् । भुक्तोत्तरं सेवितमाशु कामिनां विदग्धरामाकुलवश्यकारकम् ॥ इति पार्वतीपुत्रश्रीनित्यनाथसिद्धविरचिते श्रीरसरत्नाकरे रसायनखण्डे वीर्यवर्धनं नाम षष्ठ उपदेशः ॥ अथ सप्तमोपदेशः । वीर्यं स्थिरं योनिमुखेषु येषां स्थूलं दृढं दीर्घतमं च लिङ्गम् । तेषां प्रगल्भाः प्रमदाश्च सर्वा भवन्ति तृप्ताः सुरतप्रसङ्गे ॥ १॥१ वीर्यस्तम्भकरी ब्रह्माण्डगुटिका । नागवल्लीदलद्रावैः सप्ताहं शुद्धपारदम् । मर्दयेत्तप्तखल्वे तु क्षालयेत्काञ्जिकैस्ततः ॥ २ ॥ तत्क्षिपेद्विषकन्दस्य गर्भे निष्कचतुष्टयम् । विषेण तन्मुखं रुद्धा स्थूलवाराहमांसके ॥ ३ ॥ पिण्डं गर्भे निरुन्ध्याथ मुखं सूत्रेण सीवयेत् । सन्ध्याकाले बलिं दत्त्वा कुक्कुटं मदिरायुतम् ॥ ४ ॥ ततश्चूल्यां लोहपात्रे तैले धत्तूरसंभवे । तं विंशतिपले पच्यात्सपिण्डं मन्दवह्निना ॥ ५ ॥ संध्यामारभ्य यत्नेन यावत्सूर्योदयं तथा । हठाज्जागरणं कुर्यादन्यथा तन्न सिध्यति ॥ ६ ॥ प्रातरुद्धृत्य गुटिकां क्षीरभाण्डे विनिक्षिपेत् । तत्क्षीरं शुष्यति क्षिप्रमेतत्प्रत्ययमद्भुतम् ॥ ७ ॥ १ 'मम दृष्टप्रत्ययकरो' ख. ।

रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ६५ दृष्ट्वा तां धारयेद्वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरीं रतौ । क्षीरं पीत्वा रमेद्रामाः कामाकुलकलान्विताः ॥ ८ ॥ मुखाद्भ्रस्तं यदा प्राप्ता तदा वीर्यं पतत्यलम् । ब्रह्माण्डगुटिका नाम शोषयन्ती महोदधिम् ॥ ९ ॥ वीर्यस्तम्भकरो लिङ्गलेपः । दग्धमङ्कोलमूलं तु कर्पूरं कुङ्कुमं तथा । रोचना सहदेवी च समं सर्वं प्रपेषयेत् ॥ १० ॥ विषमुष्टिकतैलेन लिप्तलिङ्गो ह्यनेन वै । नरो नारीसहस्रैकं गच्छन् वीर्यं न मुञ्चति ॥ ११ ॥ वीर्यस्तम्भकरो दीपः । श्वेतार्कतूलजां वर्तिं कृत्वा मूकरमेदसा । यावज्ज्वलति दीपोऽयं तावद्वीर्यं स्थिरं नृणाम् ॥ १२ ॥ वीर्यस्तम्भकरी इन्द्रवारुणिकामूलाया वटीः । इन्द्रवारुणिकामूलं पुष्ये नग्नः समुद्धरेत् । त्र्यूषणैश्च गवां क्षीरैः पिष्ट्वा कुर्याद्वटीं दृढाम् ॥ १३ ॥ छायाशुष्का स्थिता वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरी नृणाम् । वरमङ्कोलतैलेन नाभिलेपोऽपि वीर्यधृक् ॥ १४ ॥ वीर्यस्तम्भार्थं रक्तापामार्गमूलयोगः । रक्तापामार्गमूलं तु सोमवारेऽभिमन्त्रयेत् । भौमे प्रातः समुद्धृत्य बन्धेत्कट्यां च वीर्यधृक् ॥ १५॥ वीर्यस्तम्भकरः पादलेपः । चटकानङ्गुलीतैलैः पादाधः संप्रलेपयेत् । न मुञ्चति नरो वीर्यं शय्यां पादेन न स्पृशेत् ॥ १६ ॥ वीर्यस्तम्भार्थे कट्यां सर्पास्थिधारणयोगः । डुण्डुभो नाम यः सर्पः कृष्णवर्णस्तमाहरेत् । तस्यास्थि धारयेत्कट्यां नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥ १७ ॥

६६ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [उपदेश० तन्मुक्ते मुञ्चते वीर्यं सिद्धयोग उदाहृतः । वीर्यस्तम्भकरो नाभिलेपः । सहदेवीयमूलं तु तत्समं पद्मकेशरम् ॥ १८ ॥ पिष्ट्वा मध्वाज्यसंयुक्तो लेपो नाभौ तु वीर्यधृक् । वीर्यस्तम्भकरी कोकिलाक्षादिवटी । श्वेतस्य कोकिलाक्षस्य बीजं मूलं समाहरेत् ॥ १९ ॥ पिष्टं तण्डुलसंभूतं बदरीणां फलं समम् । जलैः पिष्ट्वा वटी धार्या वीर्यस्तम्भकरी मुखे ॥ २० ॥ वीर्यस्तम्भकरो नाभिलेपः । नागवल्लीपयःपिष्टं लज्जामूलं प्रलेपयेत् । तन्नाभौ वीर्यधृक् पुंसां मूलं वा तुलसीभवम् ॥ २१ वीर्यस्तम्भकरो दीपः । मूलेन श्वेतगुञ्जाया वर्तिं कृत्वा प्रदीपयेत् । दीपं सूकरतैलेन वीर्यस्तम्भकरं नृणाम् ॥ २२ ॥ वीर्यस्तम्भकरी वटिका । बीजमीश्वरलिङ्ग्यास्तु मृतं वृश्चिककण्टकम् । सर्वं पूगफलस्यान्तः क्षिप्त्वा वेष्ट्यं त्रिलोहकैः ॥ २३ ॥ जिह्वोपरि स्थिते तस्मिन्नरो वीर्यं न मुञ्चति । वीर्यस्तम्भार्थं श्लेष्मातकादियोगः । श्लेष्मातस्य कुरण्टस्य बीजं फण्याः समाहरेत् ॥ २४ अजाक्षीरेण तं पिष्ट्वा कर्षं भुक्त्वा तु वीर्यधृक् । वीर्यस्तम्भार्थं सूरणादियोगः । शूरणं तुलसीमूलं ताम्बूलैः सह भक्षयेत् ॥ २५ ॥ न मुञ्चति नरो वीर्यं कर्षैकेन पृथक्पृथक् । वीर्यस्तम्भार्थे मार्जारनखादिबन्धनम् । नखास्थीनि समादाय मार्जारस्य सितस्य वै ॥ २६ ॥ १ 'तुम्बरतैलेन' ख. । २ 'तुलसीं फलीं' ख. ।

रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ६७ श्वेतापराजितामूलं नीलीमूलं श्मशानजम् । सर्वं बद्ध्वा कटौ वीर्यं चिरकालं न मुञ्चति ॥ २७ ॥ वीर्यस्तम्भकरः पादलेपः । भूलता सिक्थकं तुल्यं लिम्पेत्तैलैः कुसुम्भजैः । पादौ वीर्यधरो भूयात्पद्भ्यां शय्यां न संस्पृशेत् ॥ २८ ॥ नवनीतेन वा लेप्यं चटकाण्डं च पूर्ववत् । इन्द्रवारुणिकामूलं उन्मत्ताजस्य मूत्रतः ॥ २९ ॥ भावयेत्तेन लेपेन नरो वीर्यं न मुञ्चति । वीर्यस्तम्भकरो लिङ्गलेपः । दाडिमस्य त्वचश्चूर्णं फलं भल्लातकाक्षयोः ॥ ३० ॥ पिष्ट्वा तत्कटुतैलेन लेपः स्यात्पूर्ववत्फलम् । कर्पूरं टङ्कणं मृतं मुनिपुष्परसं मधु ॥ ३१ ॥ मर्दयित्वा लिपेत्तेन लिङ्गं यावत्समन्ततः । जलैः प्रक्षालयेल्लिङ्गं भजेद्रामां यथोचिताम् ॥ ३२ ॥ वीर्यं स्तम्भयते पुंसां याममात्रं न संशयः । वीर्यस्तम्भार्थे कट्यां पारदगुटिकाधारणम् । कृष्णधत्तूरतैलेन पारदं घर्षयेद्दिनम् ॥ ३३ ॥ त्रिलोहैर्वेष्टितं बद्धं तत्कट्यां वीर्यधारकम् । वीर्यस्तम्भार्थे पारदादियोगः । सूतं स्वर्णं व्योमसत्त्वं तारं ताम्रं च रोचनम् ॥ ३४ ॥ बीजं वै शरपुङ्खायाः कृष्णधत्तूरबीजकम् । सर्वं मर्द्यं वटक्षीरैः कुबेराक्षस्य बीजके ॥ ३५ ॥ तत्क्षिप्त्वा धारयेद्वक्त्रे वीर्यस्तम्भकरं चिरम् । वीर्यस्तम्भार्थे हस्ते मुद्रिकाधारणम् । कृकलासस्य पुच्छाग्रं मुद्रिकाकारतां कृतम् ॥ ३६ ॥ ऊर्णनाभस्य जालेन वेष्टयित्वाऽथ धारयेत् । वामहस्ते कनिष्ठायां नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥ ३७ ॥

६८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ उपदेशः वीर्यस्तम्भार्थं स्थलमीनयोगः । स्थलमीनं समादाय शुष्कं चूर्णेन लेपयेत् । उल्लिप्तं रक्षयेत्किंचिद्वक्रे धार्यश्च वीर्यधृक् ॥ ३८ ॥ जसलमेरोः पत्तने अमरचण्डेश्वरो नाम देवतायतनं, तस्याग्रे वालुकामध्ये स्थलमीनास्तिष्ठन्ति, ते च वालुकामीनाः कथ्यन्ते ॥ वनिताद्रावणार्थे जलौकायोगाः । शुद्धसूते विनिक्षिप्य स्वर्णं वा नागमेव वा । अष्टमांशेन तत्सर्वं मर्दयेत्तप्तखल्वके ॥ ३९ ॥ शाल्मल्याश्चैव पञ्चाङ्गरसं तत्र विनिक्षिपेत् । श्लेष्मान्तस्य फलं पक्वं कोकिलाक्षस्य बीजकम् ॥ ४० ॥ तिलपिण्याकचूर्णं तु दत्त्वा तावद्विमर्दयेत् । जलौका जायते यावत्ततः कर्पूरटङ्कणम् ॥ ४१ ॥ कपिकच्छुकरोमाणि बाकुचीतैलकं पटु । मागधीं च जलैः पिष्ट्वा तत्सर्वं तप्तखल्वके ॥ ४२ ॥ क्षिपेत्पूर्वजलौकां च त्रिसप्ताहं विमर्दयेत् । सा योज्या कामकाले तु नारीणां योनिगह्वरे ॥ ४३ ॥ मद्दर्पहरा तासां मदविह्वलकारका । बाल्ये षडङ्गुला योज्या यौवने सा नवाङ्गुला ॥ ४४ ॥ द्वादशाङ्गुलिका योज्या प्रगल्भानां जलौकिका । यो वा तां धारयेन्मूर्ध्नि वीर्यं तस्य स्थिरं भवेत् ॥ ४५॥ पारदादष्टमांशेन सुवर्णं नागमेव वा । योजयेत्तप्तखल्वे तु शाल्मलीत्वङ्रिजद्रवैः ॥ ४६ ॥ मुनिपत्ररसैर्नीलीमूलद्रावैश्च मर्दयेत् । श्लेष्मातकफलं पक्वं कोकिलाक्षस्य बीजकम् ॥ ४७ ॥

७.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ६९ मज्जा सुपक्वा बिल्वस्य क्षिपेत्तत्रैव मर्दयेत् । जलौका जायते यावत्ततस्सात्समुद्धरेत् ॥ ४८ ॥ त्रिसप्ताहं तप्तखल्वे कर्पूराद्यैश्च पूर्ववत् । मर्दयेच्च फलं तद्द्वज्जायते नात्र संशयः ॥ ४९ ॥ रसादष्टमभागं तु सुवर्णं नागमेव वा । योज्यं च त्रिफला भृङ्गी शुण्ठी छागपयो.घृतम् ॥५०॥ क्षौद्रं गोमूत्रकं चैव सर्वं सप्तदिनावधि । मर्दयेत्तद्वदच्छिन्नं जलौका यावता भवेत् ॥ ५१ ॥ कर्पूराद्यैः पुनर्मर्द्यं तप्तखल्वे तु पूर्ववत् । पूर्ववज्जायते सिद्धिस्तद्द्वयोगे न संशयः ॥ ५२ ॥ त्रिदिनं मर्दयेत्खल्वे सूतं निष्कचतुष्टयम् । त्रिफलायास्तु निर्यासं स्तोकं स्तोकं विनिक्षिपेत् ॥५३॥ पयश्चैव महाशृङ्गया दातव्यं मर्दनक्षमम् । जलौका मर्दनाद्ध्येयं जायते सुखदा नृणाम् ॥ ५४ ॥ रामाणां मदमत्तानां द्राविकाऽग्नौ घृतं यथा । पूर्ववत्क्रमयोगेन वीर्यस्तम्भकरी भवेत् ॥ ५५ ॥ लिङ्गवर्धनाः कतिपययोगाः । पारदं मरिचं कुष्ठं तगरं कण्टकारिका । अश्वगन्धातिलक्षौद्रैस्सैन्धवश्वेतसर्षपाः ॥ ५६ ॥ अपामार्गो यवा माषाः पिप्पली च समं जलैः । पिष्ट्वा विमर्दयेत्तेन लिङ्गं मासमहर्निशम् ॥ ५७ ॥ वर्धते हस्तमात्रं तत्स्थौल्येन मुशलोपमम् । वराहवसा क्षौद्रैर्लिङ्गं मासं विलेपयेत् ॥ ५८ ॥ अतिदीर्घं दृढं स्थूलं जायते नात्र संशयः । अश्वगन्धा वचा कुष्ठं बृहती च शतावरी ॥ ५९ ॥ पाचयेत्तिलतैलेन मर्दयेत्तेन पूर्ववत् । लिङ्गं स्थूलं दृढं दीर्घं मासमात्रात्प्रजायते ॥ ६० ॥

७० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [उपदेशः जम्बूसूकरजं तैलं महाराष्ट्री च टङ्कणम् । मधुना सह लेपोऽयं मासाल्लिङ्गस्य वृद्धिकृत् ॥ ६१ ॥ मिश्रितं मुशलीचूर्णं माहिषैर्नवनीतकैः । तद्भाण्डं धान्यराशौ च स्थितं सप्तदिनैर्हरेत् ॥ ६२ ॥ तेन प्रलेपयेल्लिङ्गं वर्धते मासमात्रतः । पिप्पली मरिचं क्षीरं सिता तुल्यं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥ मासैकं वृद्धिकृल्लिङ्गे नात्र कार्या विचारणा । माहिषं गोघृतं तुल्यं सैन्धवं च समं समम् ॥ ६४ ॥ अनेन लेपयेल्लिङ्गं स्थूलं स्यान्मासमात्रतः । अश्वगन्धापामार्गौ च सारिवाऽक्षफलं तिलाः ॥ ६५ ॥ सर्षपेन्द्रयवं तुल्यमजाक्षीरेण पेषयेत् । तेन लिङ्गं तु मासैकं मर्दनाद्वृद्धिमाप्नुयात् ॥ ६६ ॥ मांसीमक्षफलं कुष्ठमश्वगन्धां शतावरीम् । तैले पक्त्वा प्रलेपोऽयं मासाल्लिङ्गस्य वृद्धिकृत् ॥ ६७ ॥ रोहीतमत्स्यजं पित्तं जलौका लाङ्गली समम् । अनेन लेपयेल्लिङ्गं स्यान्मासान्मुशलोपमम् ॥ ६८ ॥ निशा सिताऽश्वगन्धा च पारदं मर्दयेत्समम् । अनेन मर्दयेल्लिङ्गं योनिकर्णस्तनांस्तथा । वर्धन्ते मासमात्रेण नात्र कार्या विचारणा ॥ ६९ ॥ ‘ॐ नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर प्रसर २ कुरु कुरु ठ ठः ।' अनेन मन्त्रेण सर्वे वर्धनयोगाः सप्ताभिमन्त्रिताः सिद्धा भवन्ति ॥ जाम्बूमार्जारयोः पित्तं यवागूमर्दितं दिहेत् । मासैकाद्वर्धते लिङ्गं स्तनौ कर्णौ च मर्दनात् ॥ ७० ॥ १ 'शैवालं' क. ।

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ७१ 'ॐ नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर प्रसर प्रसर निकल निकल निकालय निकालय स्वाहा ठः ठः ॥' गृहगोधा शुनो जिह्वा स्त्रीजरायुः समं समम् । पिष्ट्वा धार्यं ताम्रपात्रे सप्ताहात्तं पुनः पचेत् ॥ ७१ ॥ तिलतैलेन तत्तैलमर्दनाद्वर्धते खलु । लिङ्गं स्तनौ च कर्णौ च हस्तौ पादौ न संशयः॥ ७२ ॥ 'ॐ नमो भगवते उड्डामरेश्वराय सर सर हिलि हिलि स्वाहा ठः ठः ॥' अतितरसुखसाध्यैर्योगराजैः प्रसिद्धैः सततसुरतयोग्यं स्तम्भनं वर्धनं च । निपुणरसिकरामारञ्जकं मोहकं स्या- द्वदितमिह समस्तं भोगिनां सौख्यहेतुः ॥ ७३ ॥ इति पार्वतीपुत्रश्रीनित्यनाथसिद्धविरचिते रसरत्नाकरे रसायनखण्डे वीर्यस्तम्भनलिङ्गवर्धनं नाम सप्तमोपदेशः ॥ अथाष्टमोपदेशः । श्रीशैले देहसिद्धिः प्रभवति सहसा वृक्षमृत्कन्दतोयै- स्तच्छास्त्रं शम्भुनोक्तं प्रगहनमखिलं वीक्षितं यत्तु सारम् । व्याहत्यानेकयुक्त्या सकलसुखकरं दृष्टसिद्धं तु यद्य- तद्वक्ष्ये साधकानामनुभवपथगं भुक्तये मुक्तये च ॥ १ ॥ मल्लिकार्जुनदेवस्य पुरतो गजसंनिभा । शिला तिष्ठति या रात्रौ स्रवते गुग्गुलुं सदा ॥ २ ॥ पालाशचाडुना ग्राह्यं क्षिपेदलाबुपात्रके । तद्गुग्गुलुसमं गन्धं निष्कैकं भक्षयेत्सदा ॥ ३ ॥ मासान्मृत्युजरां हन्ति जीवेदाचन्द्रतारकम् । तद्गुग्गुलुं द्रुते ताम्रे कोटिभागेन योजयेत् ॥ ४ ॥

७२ आयुर्वेदियग्रन्थमाला। [उपदेशः तद्भवेत्कनकं दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम् । वामतो मल्लिनाथस्य घण्टासिद्धेश्वरः स्थितः ॥ ५ ॥ तद्वारे विद्यते कुण्डं तत्र घण्टा विलम्बते । रात्रौ कृष्णचतुर्दश्यां सोपवासैस्त्रिभिर्जनैः ॥ ६ ॥ कर्तव्यं साधनं तत्र निर्विकल्पैरनिद्रितैः । एकस्तु स्नापयेद्देवं जलमेकस्तु वाहयेत् ॥ ७ ॥ एकस्तु वादयेद्धण्टामविच्छिन्नं निशावधि । ततस्तुष्टो भवेच्छम्भुः खेचरत्वं प्रयच्छति ॥ ८ ॥ घण्टासिद्धेश्वरस्यैव दक्षिणे क्रोशमात्रके १। निखनेद्दृश्यते तत्र मृद्गोरोचनसंनिभा ॥ ९ ॥ सिताक्षीरैः पिबेत्कर्षं सप्ताहादमरो भवेत् । चन्द्रोदकं प्रसिद्धं वै मल्लिनाथस्य पश्चिमे ॥ १० ॥ स्थितं वैशाखमासे तु पूर्णमास्यां सुसाधयेत् । साधको निर्विकल्पेन स्थित्वा तस्य समीपतः ॥ ११ ॥ रात्रौ जपं प्रकुर्वाणस्तत्तोयं चार्धरात्रके । स्पृष्टुं चन्द्रो यदा गच्छेत्तदा क्षिप्रं कराञ्जलिम् ॥ १२॥ कृत्वा तिष्ठेद्यदा याति तज्जलं तत्क्षणात्पिबेत् । वज्रकायो भवेद्वीरो जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥ १३ ॥ श्रीशैलपूर्वद्वारे तु देवोऽस्ति त्रिपुरान्तकः । देवस्योत्तरदिग्भागे चिञ्चावृक्षः समीपतः ॥ १४ ॥ विद्यते तस्य मूले तु भैरवो दृश्यते स्वयम् । तस्याग्रे निखनेद्भूमिं पुरुषस्य प्रमाणतः ॥ १५ ॥ दृश्यते तत्रकुण्डं तु नीलवर्णजलान्वितम् । चिञ्चावृक्षस्य पत्राणि सम्यग्वस्त्रेण बन्धयेत् ॥ १६ ॥

१ 'जानुमात्रकम्' ख. ।

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ७३ तस्मिन् कुण्डे विनिक्षिप्य तानि मीना भवन्ति वै । संगृह्य तेन काष्ठेन पचेत्तेषां विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ कण्टकानि शिरः पुच्छं शेषं भक्षेत साधकः । क्षणं मूर्च्छा भवेत्तेन प्रबुद्धो जायते स्वयम् ॥ १८ ॥ छिद्रं पश्यति मेदिन्यां जीवेद्वर्षायुतं नरः । त्रिपुरान्तकदेवस्य पश्चिमे गव्युतिद्वये ॥ १९ ॥ मणिपल्लिरिति ग्रामस्तस्य पश्चिमतो गिरिः । तस्य पश्चिमदिग्भागे कपाटं दृश्यते शुभम् ॥ २० ॥ पूर्वाभिमुखः प्रविशेत्ततो गच्छेच्च दक्षिणम् । दशधन्वन्तरं यावद्दृश्यन्ते ज्वलनप्रभाः ॥ २१ ॥ आम्राकाराः सुपाषाणा ग्राह्या वस्त्रेण बन्धयेत् । रक्तवर्णं भवेद्वस्त्रं क्षीरमध्ये क्षिपेत्ततः ॥ २२ ॥ तत्क्षीरं जायते रक्तं तत्क्षीरं साधकः पिबेत् । सप्ताहाद्वज्रकायः स्याज्जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ २३ ॥ त्रिपुरान्तकदेवस्य उत्तरे कोकिलाबिलम् । विख्यातं सर्वलोकेषु कृत्वा वमनरेचनम् ॥ २४ ॥ साधकः प्रविशेत्तत्र दशधन्वन्तरावधि । पाषाणाः कोकिलाकारास्तानि तिष्ठन्ति चाहरत्॥ २५॥ तेषां पृष्ठे तिलाः क्षिप्ताः स्फुटन्त्येव हि तत्क्षणात् । इत्येवं प्रत्ययं दृष्ट्वा तांश्च घृष्ट्वा परस्परम् ॥ २६ ॥ क्षीरमध्ये क्षिपेत्तान् वै क्षीरं कृष्णं प्रजायते । आकण्ठान्तं पिबेत्तत्तु दिव्यकायो भवेन्नरः ॥ २७ ॥ वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्ब्रह्मदिनत्रयम् । छिद्रं पश्यति मेदिन्यां वायुवेगो महाबलः ॥ २८ ॥ त्रिपुरान्तकदेवस्य पूर्वदिग्योजनान्तरे । देवः स्वर्गपुरी नाम विद्यते तत्र वै खनेत् ॥ २९ ॥ ७

७४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [उपदेशः देवाग्रे भूमिकां जानुमात्रां तत्र फला इव । निर्गच्छन्ति तु पाषाणाः खरस्पर्शा भवन्ति वै ॥ ३०॥ त्रिपुरान्तकदेवस्य पश्चिमे योजनार्थके । विद्यते हि बिलद्वारं तन्मध्ये धनुषां त्रयम् ॥ ३१ ॥ गच्छेत्खर्जूरवृक्षो वै दृश्यते कृष्णवर्णकः । तत्फलानां रसं पीत्वा मूर्च्छा संजायते क्षणम् ॥३२॥ ततः संजायते सिद्धो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् । श्रीशैले दक्षिणे द्वारे जालेश्वरसुरेश्वरौ ॥ ३३ ॥ देवौ प्रसिद्धौ विद्येते निखनेत्तत्र भूमिकाम् । पाषाणाः श्रीफलाकारा निर्यान्ति स्पर्शभेदकाः ॥३४॥ देवो रामेश्वरस्तत्र विद्यते तस्य संनिधौ । रुद्राक्षाकारपाषाणाः खरस्पर्शा भवन्ति ते ॥ ३५ ॥ ज्योतिःसिद्धवटे वृक्षे एकपादेन तिष्ठति । आवर्तदेवको नाम तत्समीपे तु पश्चिमे ॥ ३६ ॥ विद्यते पर्वतस्तत्र पाषाणास्तालकोपमाः । आदाय तान् धमेत्तीव्रं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥३७॥ तत्रैव दक्षिणद्वारे देवः स्यात्कुण्डलेश्वरः । तत्समीपे खनेद्भूमिं जानुमात्रां ततो हरेत् ॥ ३८ ॥ पाषाणाः श्रीफलाकारा रक्ताश्च स्पर्शवेधकाः । पुरुषेश्वरदेवस्य कुण्डमस्ति समीपतः ॥ ३९ ॥ गुञ्जा च रिष्ठकश्चैव द्वौ वृक्षौ तत्र तिष्ठतः । तयोः पत्राणि संभक्ष्य तत्क्षणादमरो भवेत् ॥ ४० ॥ तथा हस्तिशिला तत्र तस्या दक्षिणतः खनेत् । हस्तमात्रं ततः पश्येज्जम्बूफलसमाकृतिः ॥ ४१ ॥

१ 'गच्छेदर्जुनवृक्षो' ख. ।

रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ७५ शिला तत्र समाख्याता स्पर्शग्राहा प्रयत्नतः । नाम्ना हस्तिशिरः ख्यातं सैव हस्तिशिला भवेत् ॥४२॥ तस्या दक्षिणदिग्भागे योजनैकेन तिष्ठति । छायाछत्रं प्रसिद्धं तच्छिवरूपं शिवोदितम् ॥ ४३ ॥ शतहस्तप्रमाणं तु तत्क्षेत्रं परिवर्तुलम् । योऽसौ गच्छति तस्याधो नासौ केनापि दृश्यते ॥४४॥ रुद्रतुल्यो भवेत्सिद्धः क्रीडते भुवनत्रये । अथवा साधयेद्भूरात्ख्यातं सिद्ध्यष्टकं तु यत् ॥ ४५ ॥ कान्ताभ्रं काञ्चनं सूतं मर्द्यं क्रमगुणोत्तरम् । तद्गोलं वेष्टयेल्लोहैस्त्रिभिर्ह्लात्क्रमेण वै ॥ ४६ ॥ वस्त्रे बद्ध्वा तु तद्वस्त्रं वंशाग्रे बन्धयेद्दृढम् । मन्त्रयेत्कालिमन्त्रेण छायाच्छत्रे निवेशयेत् ॥ ४७ ॥ तद्दंशाग्रं क्षणेकेन जायते गुटिका तु ताम् । साधको धारयेद्वक्त्रे खेचरत्वप्रदायिकाम् ॥ ४८ ॥ तालकं कुनटीं तद्वद्वंशे बद्ध्वा निवेशयेत् । ताभ्यामञ्जितनेत्रो यो निधिं पश्यति भूतगतम् ॥ ४९॥ वंशे बद्ध्वा क्षिपेत्खङ्गं पूर्वमन्त्रेण मन्त्रितम् । तत्खङ्गं धारयेद्धस्ते त्रैलोक्यविजयी भवेत् ॥ ५० ॥ वस्त्रे गोरोचनं बद्ध्वा वंशस्थं तत्र वेशयेत् । तेनैव तिलकं कुर्याद्दृष्ट्वा मोहयते जगत् ॥ ५१ ॥ स्रोतोञ्जनं कज्जलं च क्षित्वा तत्रैव पूर्ववत् । तेन चाञ्जितनेत्रो यो देवैरपि न दृश्यते ॥ ५२ ॥ पादुकां तेन योगेन क्षित्वा पद्भ्यां तु धारयेत् । यत्रेच्छा तत्र तत्रैव गन्ता भवति तत्क्षणात् ॥ ५३ ॥ तद्वद्रक्तपटं तत्र क्षित्वा संवेष्ट्य साधकः । अदृश्यो जायते सम्यक्पटे मुक्ते तु दृश्यते ॥ ५४ ॥

७६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [उपदेशः कान्ताभ्रं काञ्चनं सूतं कृत्वा गोलं तु वेशयेत् । वंशाग्रस्थं मन्त्रयुक्तं स्पर्शवेधी भवेत्तु तत् ॥ ५५ ॥ श्रीशैले पश्चिमे द्वारे नाम्ना ब्रह्मेश्वरेश्वरः । तल्लिङ्गं स्पर्शमित्याहुर्दुर्गा तत्रैव तादृशी ॥ ५६ ॥ नवमं यत्तु सोपानं नद्यां तत्तादृशं स्थितम् । देवस्य तिष्ठति द्वारे मुद्गवर्णं विलोकयेत् ॥ ५७ ॥ ब्रह्मेश्वरस्य नैर्ऋत्ये संस्थितं तिन्तिणीवनम् । तस्मिन् वने स्थितं कुण्डं तत्र तिष्ठति चण्डिका ॥५८॥ एकपादेन चिञ्चाधस्तद्वृक्षात्पत्रमाहरेत् । बद्ध्वा वस्त्रे क्षिपेत्कुण्डे स्नानं तत्र समाचरेत् ॥ ५९ ॥ स्नानान्ते पोटली ग्राह्या सर्वे मत्स्या भवन्ति ते । तत्काष्ठैः पाचयेत्तानि कण्ठं पुच्छं शिरस्त्यजेत् ॥६०॥ भागं देवाय संकल्प्य द्वितीयमतिथेर्भवेत् । तृतीयं साधको भुक्त्वा क्षणं भवति मूर्च्छितः ॥ ६१ ॥ तत्क्षणाज्जायते सिद्धश्छिद्रां पश्यति मेदिनीम् । अजरामरतां याति न बाध्यस्त्रिदशैरपि ॥ ६२ ॥ अलंपुरोत्तरे भागे ग्रामः स्याद्धीमपादुकः । तस्य ग्रामस्य पार्श्वे तु हस्तमात्रं खनेद्ध्रुवम् ॥ ६३ ॥ पाषाणाः सर्पवद्वक्रा ग्राह्या स्पर्शा भवन्ति ते । योगेश्वरीति विख्याता देवता या त्वलंपुरे ॥ ६४ ॥ देव्या ह्यग्रे गुहा रम्या तन्मध्ये निखनेद्ध्रुवम् । पाषाणा भेकसंकाशा ग्राह्या मार्जारविष्ठया ॥ ६५ ॥ मिश्रीकृत्य क्षिपेद्वङ्गे तद्वङ्गं तारतां व्रजेत् । मध्वाज्यसहितान् भक्ष्येत्पाषाणांस्तान्विचक्षणः ॥ ६६ ॥ श्रीशैलस्योत्तरद्वारे महेशो नाम देवता । भ्रमराम्रः स्थितस्तत्र तस्य पक्वफलानि वै ॥ ६७ ॥

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ७७ स्फोटयेत्तत्र निर्यान्ति भ्रमरा जीवसंयुताः । इत्येवं प्रत्ययं ज्ञात्वा भ्रमरांस्तान् परित्यजेत् ॥ ६८ ॥ फलानि पाचयेत्क्षीरैः पिवेन्क्षीरं यथेष्टकम् । किंचिन्मूर्च्छा भवेत्तेन ततो बोधे पिवेत्पुनः ॥ ६९ ॥ एवं कुर्यात्त्रिसप्ताहं वज्रकायो भवेन्नरः । वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥ ७० ॥ सर्ववाङ्मयवेत्ता च वायुवेगी भवेन्नरः । तेनैवाम्रफलैकेन वर्जितभ्रमरेण च । सहस्रपलवङ्गं तु द्रावितं स्तम्भयेद्ध्रुवम् ॥ ७१ ॥ क्षेपाच्चारमवाप्नोति सत्यमीश्वरभाषितम् । तत्फलं छिद्रितं कृत्वा उत्पाट्य भ्रमरं ततः ॥ ७२ ॥ शुद्धपारदकर्षैकं तत्तुल्यं कृष्णमभ्रकम् । क्षिप्त्वा तस्मिन्मुखं रुद्धा लिम्पेन्मृद्गोमयेन च ॥ ७३ ॥ छायाशुष्कं तदाम्रोत्थैः काष्ठैर्यामं¹ विपाचयेत् । स्वभावशीतला ग्राह्या गुटिका फलमध्यगा ॥ ७४ ॥ मुखस्था खेचरं दत्ते अदृश्यत्वं महाबला । काथे वाक्पतितुल्यः स्याज्जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥ ७५ ॥ तारं ताम्रं भुजङ्गं वा कोटिभागेन वेधयेत् । कृष्णाभ्रं शुद्धसूतं च पूर्ववत्तत्फले क्षिपेत् ॥ ७६ ॥ लिम्पेन्मृद्गोमयैस्तद्वदारण्योत्पलकैः पुटेत् । स्वभावशीतलं ग्राह्यं तद्रसं मधुसर्पिषा ॥ ७७ ॥ गुञ्जामात्रं सदा खादेन्मासाद्वालो भवेन्नरः । जीवेद्ब्रह्मदिनं वीरो नवनागबलान्वितः ॥ ७८ ॥ विद्यते लोकविख्यातः पूज्यः पञ्चोपचारकैः । ॐ हुं फट्कारमन्त्रेण निर्विकल्पेन साधकैः ॥ ७९ ॥ १ 'काष्ठैर्यामं' ख. ।

७८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ उपदेशः वीक्ष्य पश्चिमदिग्भागे ह्यन्तरिक्षे च तत्क्षणात् । पश्येदिव्यविमानानि जायते प्रत्ययो महान् ॥ ८० ॥ ततः पश्चिमदिग्भागे गच्छेन्नदीं तरेत्सुधीः । गह्वरं दृश्यते तत्र प्रविशेत्पश्चिमामुखम् ॥ ८१ ॥ योजनत्रितयं गच्छेदेकाकी निर्विकल्पकः । पञ्चयोजनविस्तीर्णं दृश्यते कदलीवनम् ॥ ८२ ॥ तस्य मध्येऽतिविस्तीर्णं जलपूर्णं सरोवरम् । सिंहासनं तु तन्मध्ये शुद्धस्फटिकसंनिभम् ॥ ८३ ॥ तं दृष्ट्वा दण्डवद्भूमौ निपतेन्मन्त्रमुच्चरेत् । ॐ ह्रीं विद्यावागीश्वराधिपतये ह्रीं ॐ स्वाहा । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन लक्षमेकं जपेदनु ॥ यथेष्टं भोजनं कृत्वा कन्दमूलफलादिकम् ॥ ८४ ॥ ततः सिंहासनस्योर्ध्वं शुद्धस्फटिकसंनिभः । चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च दृश्यते परमेश्वरः ॥ ८५ ॥ स्तोत्रमन्त्रैर्नमस्कारैः प्रणिपत्य पुनः पुनः । वरं दत्ते यथेष्टं वै साधकस्य न संशयः ॥ ८६ ॥ शतमायतनं तत्र कूपानां च शतं नव । तावत्संख्यास्तथाऽऽरामा नन्दनाख्यवनानि च ॥ ८७ ॥ तथा नवशतं वाप्यो विद्यन्ते कदलीवने । बिलद्वाराणि तावन्ति कल्पवृक्षास्तथैव च ॥ ८८ ॥ तत्रैव मौकली नाम यक्षिणी प्रकटा स्थिता । सा वक्ति भोजनं देहि यदीच्छसि समीहितम् ॥ ८९ ॥ ततस्तस्यै प्रवक्तव्यं दास्यामि परमेश्वरि । क्षीरान्नं वा फलाहारं तदग्रे दापयेत्सुधीः ॥ ९० ॥ सा वक्ति मम पुत्रोऽयं क्षणं वक्षसि धार्यताम् । यदा न मुञ्चते भूमौ तदा सिद्धयष्टकं तव ॥ ९१ ॥

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ७९ दास्येऽहं नात्र संदेहो भोजनान्तेऽथवा पुनः । त्यक्ते करोमि संहारं तस्माद्यत्नेन रक्षय ॥ ९२ ॥ इत्येवं साधको वीरः कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् । गच्छेदुत्तरदिग्भागे तत्सरो योजनार्थकम् ॥ ९३ ॥ तत्रास्ति पुष्पसंपूर्णं दिव्याख्यं नन्दनं वनम् । पुष्पाणां घ्राणमात्रेण क्षुत्पिपासा न विद्यते ॥ ९४ ॥ अथवा भक्षयेत्तस्मात्फलमेकं यथोचितम् । तेन भक्षितमात्रेण वज्रकायो भवेन्नरः ॥ ९५ ॥ सरो दक्षिणदिग्भागं गच्छेद्योजनपादकम् । तत्र दाडिमसंपूर्ण दृश्यते नन्दनं वनम् ॥ ९६ ॥ तत्फलं भक्षयेत्सिद्धो जीवेद्युगसहस्रकम् । तत्सरःपूर्वदिग्भागे गच्छेत्क्रोशार्धमात्रकम् ॥ ९७ ॥ तत्र धात्रीफलैः पूर्णं श्यामलं नन्दनं वनम् । फलानि भक्षयेत्तानि जीवेत्कल्पशतत्रयम् ॥ ९८ ॥ तत्सरःपश्चिमे भागे गच्छेद्योजनमात्रकम् । तत्र बिल्वफलैः पूर्णं दृश्यते नन्दनं वनम् ॥ ९९ ॥ तत्फलं भक्षयेद्वीरो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् । तन्नन्दनवने रम्ये लिङ्गं स्यान्नीलवर्णकम् ॥ १०० ॥ प्रविशेदुत्तरद्वारे तत्र नागो महाबलः । उग्रः सप्तफणाकारो दृश्यतेऽतिभयङ्करः ॥ १०१ ॥ तस्य कुर्यान्नमस्कारं हुं¹ हुं कुर्यात्समुद्धरेत् । तदाऽसौ वदते वाणीमदृश्यत्वं ददामि ते ॥ १०२ ॥ गच्छ त्वं पश्चिमद्वारे तत्रास्ति दिव्यकन्यका । गच्छेत्तत्र महावीरः साधको मन्त्रमुच्चरन् ॥ १०३ ॥

१ 'हुंकारं च समुच्चरेत्' ख. ।

आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [उपदेशः हारं दास्यति सा तुष्टा नै प्रवेशं प्रयच्छति । तं हारं धारयेत्कण्ठे साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् ॥ १०४ ॥ ततस्तु दक्षिणं द्वारं गच्छेत्तत्र भयङ्करम् । मुक्तकेशं वक्रनेत्रं गदाहस्तं दिगम्बरम् ॥ १०५ ॥ नीलवर्णं क्षेत्रपालं दृष्ट्वा मन्त्रं समुच्चरेत् । ह हा हे हे हं हुंकारं फट् हुं स्वाहान्तमेव च ॥ १०६ ॥ अनेन मन्त्रपाठेन क्षेत्रपालः प्रसीदति । ददाति खेचरीं सिद्धिं न प्रवेशं कदाचन ॥ १०७ ॥ ततस्तु पूर्वदिग्भागे द्वारं तत्र गणेश्वरः । दृश्यते पूजयेतं वै साधकः प्रविशेत्ततः ॥ १०८ ॥ दृश्यते दिव्यचापं तु तथा लिङ्गं मनोहरम् । पूजयेच्छिवमन्त्रेण रकारेणैव नान्यथा ॥ १०९ ॥ ततस्तत्र जपं कुर्यादहोरात्रमुपोषितः । प्रत्यक्षो जायते रुद्रो वरं दत्ते यथेप्सितम् ॥ ११० ॥ इत्येवमादयः सन्ति सिद्धयः कदलीवने । अक्षैर्लिखितं द्वारे तत्र पद्मावतीबिलम् ॥ १११ ॥ सरसः पूर्वदिग्भागे योजनैकेन तिष्ठति । वमनं रेचनं कृत्वा प्रविशेत्तत्र साधकः ॥ ११२ ॥ धन्वन्तरं शतं यावद्गच्छेत्तत्र मृदङ्गकम् । दृष्ट्वा तं वादयेद्धीरः सम्यक्पद्मावती ततः ॥ ११३ ॥ आगत्य चामृतं दत्ते यत्पानादमरो भवेत् । ततस्तं प्रार्थयत्येव आगच्छ मम मन्दिरम् ॥ ११४ ॥ दिव्यं कन्यापञ्चशतं परिवारेण स्वीकुरु । अहं पत्नी भविष्यामि यावद्ब्रह्मा च जीवति ॥ ११५॥ १ 'प्रजेशत्वं' ख. ।

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ८१ तदन्ते परमं स्थानं गच्छामो नात्र संशयः । कदम्बेश्वरदेवस्तु आग्नेय्यां दिशि विद्यते ॥ ११६ ॥ तस्य पूर्वतटाकाग्रे स्थितो वृक्षः कदम्बकः । तस्य पत्राणि संगृह्य कटुतैलेन लेपयेत् ॥ ११७ ॥ तद्वृक्षबीजतैलैर्वा तत्काष्ठैः पाचयेत्सुधीः । मत्स्या भवन्ति ते सर्वे ताम्रपात्रे विनिक्षिपेत् ॥ ११८॥ कण्ठपुच्छशिरोवर्जं मध्वाज्याभ्यां तु भक्षयेत् । तत्क्षणाज्जायते सिद्धो रुद्रतुल्यो महाबलः ॥ ११९ ॥ नदीस्थाने च यो वृक्षो विद्यते कुण्डलेश्वरे । पूर्ववत्क्रमयोगेन सिद्धिः स्यान्नात्र संशयः ॥ १२० ॥ कपोतेश्वरदेवस्योत्तरे पुष्पगिरिः स्थितः । तस्य कुर्यात् प्रयत्नेन त्रिवारं तु प्रदक्षिणम् ॥ १२१ ॥ ततः शिरः समारुह्य खेचरत्वं लभेन्न

आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [उपदेशः कपोतेश्वरदेवस्य वायव्ये हस्तमात्रकम् । खनेत्पारावतप्रख्याः पाषाणाः स्पर्शभेदकाः ॥ १२८ ॥ तिष्ठन्ति ग्राहयेदेकं देवताराधने कृते । मल्लिकार्जुनदेवस्य ऐशान्यां भृगुपातनम् ॥ १२९ ॥ विद्यते तत्समीपस्थं कुण्डं तस्मान्मृदाहरेत् । पञ्चगव्येन संमिश्रां खदिराङ्गारकैर्धमेत् ॥ १३० ॥ नीलोत्पलसमं लोहं पतत्येवाथ सेचयेत् । मध्वाज्याभ्यां सुतप्तं तत्सप्तवारं पुनः पुनः ॥ १३१ ॥ तद्गोलं धारयेद्वक्त्रे विष्णुतुल्यो भवेन्नरः । भृगुपातात् पूर्वभागे क्रोशोदधिकपाटके ॥ १३२॥ तस्याग्रे अच्छतैलाख्यः पर्वतो नाम विश्रुतः । तत्पश्चिमे बिलद्वारं तन्मध्ये धन्वपञ्चकम् ॥ १३३ ॥ गते तु दृश्यते कुण्डं रसो लाक्षारसप्रभः । अलाबुपात्रे संगृह्य कोटिवेधी भवेत्तु सः ॥ १३४ ॥ मल्लिकार्जुनदेवस्य पूर्वतो लोकविश्रुतः । प्राकारश्चन्द्रगुप्तस्य विद्यते तत्र मन्दिरम् ॥ १३५ ॥ तस्य पूर्वे स्थितश्चैत्यश्चैत्यपूर्वे महाशिला । मुद्वर्णा च सा ख्याता स्पर्शवेधकरा तु सा ॥ १३६॥ गजस्तत्रैव विख्यातस्तमारुह्य समाहितः । तस्य पृष्ठात्तृणं ग्राह्यं तत्सर्वं कनकं भवेत् ॥ १३७ ॥ गजस्य चोत्तरे पार्श्वे जानुमात्रं खनेद्ध्रुवम् । जम्बूफलसमाकाराः सन्ति ते स्पर्शवेधकाः ॥ १३८ ॥ गजस्याधः खनेद्वाऽथ जानुमात्रं लभेत्ततः । त्रिकोणगुटिकां सिद्धां लक्षवेधकरां पराम् ॥ १३९ ॥ श्रीशैलस्य तु वायव्ये तीर्थे देवह्रदः स्थितम् । तत्र कुण्डे मुद्वर्णाः पाषाणाः स्पर्शवेधकाः ॥ १४० ॥

८.] रसरत्नाकरस्य रसायनखण्डः । ८३ तत्र कूर्मोपमं लिङ्गं स्पर्शवेधकरं परम् । कृत्तिकायां सुपूर्णायां कृत्वा पूजां ममाहरेन् ॥ १४१ ॥ गव्यूतिद्वयतस्तस्मान्नाम्ना नीलवनं स्मृतम् । तत्र लिङ्गं नीलवर्णं जलं चैव तु तादृशम् ॥ १४२ ॥ अश्वाभ्रकाकसदृशाः पाषाणाः स्पर्शवेधकाः । सन्ति देवगृहस्यान्तः खनेज्जान्वन्तराद्धरेत् ॥ १४३ ॥ श्रीशैलस्य तु नैर्ऋत्ये नाम्ना गुण्डिग्रभा स्थिता । तस्याग्राद्रक्तमृद्ग्राह्या पीतवर्णा पुटैर्दहेत् ॥ १४४ ॥ तस्मान्निःसरते हेम स्फुरद्रूपं न संशयः । तत्रैव अमराःस्युश्च पूर्ववत्फलदायकाः ॥ १४५ ॥ तथा तम्बीपुरे नाम्नि तीर्थे च विपुले शुभम् । सदाफलं तु विख्यातं पूर्ववत्साधयेत्सुधीः ॥ १४६ ॥ महानन्देश्वरं नाम श्रीशैलस्य तु नैर्ऋते । तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गच्छेद्राजपथेन तु ॥ १४७ ॥ कालवर्णेश्वरो नाम देवस्तस्याग्रकुण्डकम् । इन्द्रगोपकसंकाशस्तन्मध्ये विद्यते रसः ॥ १४८ ॥ तप्तानि सप्तलोहानि तत्सेकात्काञ्चनं भवेत् । श्रीशैलस्य तु ईशाने देवः स्यात्तरलेश्वरः ॥ १४९ ॥ तस्योत्तरे सुविख्यातं उमापर्वत उत्तमः । तस्य मूर्ध्नि त्रिशूलाभा दर्भास्तिष्ठन्ति शोभनाः ॥ १५० ॥ तस्याधः कटिमात्रं तु खात्वा नीलां मृदं हरेत् । तां पचेदक्षजैः काष्ठैर्भागं देवाय कल्पयेत् ॥ १५१ ॥ अतिथेश्च तथाऽग्नेश्च भागं भागं प्रकल्पयेत् । भागमात्मनि भुञ्जीत जीवेत्कल्पायुतं नरः ॥ १५२ ॥ तत्र कोटीश्वरं ख्यातमिलेश्वरसमीपतः । तस्याग्रे पुष्पमात्रं तु स्पर्शवेधकरं भवेत् ॥ १५३ ॥