रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

चभ्रक¹क्रमयोगेन द्रुतिपातञ्च² साधयेत् ॥ ६४ ॥ ॥ इति कान्तविधिः ॥ सुरासुरैर्मथ्यमाने क्षीरोदे मन्दराद्रिणा³ । पीतं तदमृतं देवैरमरत्वमुपागतम्⁴ ॥ ६५ ॥ पिबतां बिन्दवो देवि पतिता भूममण्डले⁵ । शुष्कास्ते वज्रतां याता नानावर्णा महाबलाः ॥ ६६ ॥ बिन्दवः केऽपि सञ्जाताः⁶ सस्यका विमलास्तथा⁷ । ब्राह्मणाः⁸ क्षत्रिया वैश्याः⁹ शूद्राश्चैवमनेकधा ॥ ६७ ॥ श्वेता रक्तास्तथा पीताः¹⁰ कृष्णाश्चैव चतुर्विधाः । पुरुषाश्च स्त्रियश्चैव नपुंसक¹¹मनुक्रमात् ॥ ६८ ॥ वृत्ताः फलकसंपूर्णा¹²स्तेजस्वन्तो महत्तशः¹³ ।

(१) K has चभ्रकं क्रमयोगेन, which seems to be incorrect. (२) B reads द्वांतपातञ्च. K reads द्रुतिपादैव. M reads द्रुतीपातश्च. None of the above readings is correct. (३) K has चौराब्धौ मदवारिणा, which is inc. M has मन्दराविणाम्, which is also inc. (४) रमरत्वमुपागताः, a variant in K, which is grammatically inc. स्मृतत्वमुपागतम्, a variant in M. (५) K reads भुविमण्डले, which is not accurate. (६) वीजब- क्षेपि सञ्जात, an incorrect variant in M. (७) B has शस्यकविमला- स्तथा. K has सस्यकांतामलास्तथा. (८) K reads ब्राह्मणा (without विसर्ग), which is inc. (९) K reads वैश्या (without विसर्ग), which is inc. (१०) B reads श्वेता रक्ता तथा पीता, which is gram. inc. (११) K reads नपुंस्क, which mars the metre. (१२) इंद्राकफलम्पूर्णा, an inc. variant in K. दृत्ता बलकरम्पूर्णा, a variant in M. (१३) K reads तेजोवन्तो ऽनुत्तराः.

dhavyāḥ" = "they are to be known as male"). Scribes often corrupt निबोद्धव्याः:

• B wrote: निषेद्धव्या (corrupted to root sidh/ni-ṣedh?)
• K and M wrote: निबोध्यव्या or निबाधव्या (corrupted to badh or bodh-ya-vya). Let's look at the image for K and M: नि then ब with ा or ो? It has a ा and NO top stroke! So बा. Then ध? It has ध! Then व्या! So निबाधव्या! Wait, let's look at B again: न ि = नि then ष with े = षे then द्ध = द्ध then व्या = व्या. Yes, निषेद्धव्या.!

Now look at footnote (2): (2) B reads खण्डैयैव तु योषितः. K has व्यन्तसाश्चैव योषितः. M has योषिताः. Wait, look at K: K has व्यन्तसाश्चैव योषितः. Wait, is that व्यन्तसाश्चैव? Letters: व ् य न ् त स ा श

? No, the vertical bar is ा! Wait! An ा after ल with a slant above = ो! Wait, look at 'बलोपलित': Is there an आकार after ल? Yes, look: ब, then ल, then a vertical stroke, then प! Wait, let's count letters: ब (1), ल (2), stroke (3), प (4), लि (5), त (6). If it were बली, it would be ब (1), ल (2), vertical stroke of ई matra coming down (3), प (4)... Wait, the ई-matra has the vertical stroke on the right, curving back to the top of ल! Does the curve go back to the top of ल? Look at 'ल': the loop goes up, curves right, and goes down to the vertical stroke! Wait! That's the letter 'ल' itself! A Devanagari 'ल' has the left loop, center dip, and right vertical stem! Wait! Where is the vowel? Look at 'ब': has its own stem. 'ल': has its left curls, then its vertical stem. Then what is between 'ल' and 'प'? There is NO extra vertical stroke! 'प' comes immediately! Now look above the shirorekha between 'ल' and 'प': There is a curve! Which way does it curve? It starts above the stem of 'ल' (or after

षष्ठः पटलः । ८३ शोधयेत्त्रिदिनं वज्रं शुद्धिमेति¹ सुरेश्वरि ॥ ८० ॥ मेषशृङ्गं भुजङ्गास्थि कूर्मपृष्ठं² शिलाजतु । स्नुक्कीलालरसं स्तम्बं³ कान्तपाषाणमेव च ॥ ८१ ॥ वज्रकं चापि वैक्रान्तं⁴ तन्मध्ये प्रक्षिपेत् प्रिये । तीव्रानले पुटं⁵ दत्त्वा पुटान्तं⁶ यावदागतम् ॥ ८२ ॥ कुलत्थं कोद्रवं⁷ चापि हयमूत्रेण पेषयेत् । तप्तं निषेचयेत् पीठे⁸ यावत्तद्भङ्गतां गतम् ॥ ८३ ॥ एष कापालिको⁹ योगो वज्रमारण उत्तमः¹⁰ ॥ ८४ ॥ माक्षिकं मेषशृङ्गं च¹¹ शिलागन्धकटङ्कणम्¹² । वैक्रान्तं तालकं चापि¹³ वज्रोच्चीरपरिप्लुतम्¹⁴ ॥ ८५ ॥

(1) M reads सिद्धिमैति, which is not accurate. (2) B has कर्म- पृष्ठ, which is evidently an error of the scribe. (3) स्नुहीमूलरसस्तम्बं, a variant in K. (4) K reads वज्र चापि सुवज्र च. After this, next four charaṇas are not found in K. (5) M reads पुटे. (6) B reads पुटं तं, which seems to be an error. (7) M reads कुलत्थकोद्रव, which is an error of the scribe. (8) B reads पीठे, which appears to be inc. K reads पुठे. M reads तच्चाभिषेचयेत् पुठे. (9) B reads काशालिको, which seems to be the blunder of the scribe. (10) B and M read वज्रमरणसुत्तमम्, which can also be maintained grammati- cally. (11) मेषभङ्गे च, a variant in B, which is evidently an error. (12) शिलागन्धकटङ्करुं, a reading in M, which is incorrect. (13) B reads जालकं चापि. K reads चैव. (14) M reads वज्रिचौर परिप्लुतम्, which is inc.

८४ रसार्णवे लेपं मूषोदरे¹ दत्त्वा समावर्त्तं तु² कारयेत् । म्रियन्ते हीरकास्तत्र द्वन्द्वे सम्यग्ज्वलन्ति च ॥ ८६ ॥ गन्धकं च शिलाधातुं³ भ्रामकस्य मुखं तथा⁴ । शशकस्य च दन्तांश्च⁵ बेतसाम्लेन पेषयेत् ॥ ८७ ॥ अनेन सिद्ध⁶कल्केन मूषालेपं⁷ तु कारयेत् । अन्धमूषागतं ध्मातं⁸ वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ८८ ॥ तेनैव⁹ मिलितं वज्रं तारहेम्नि न संशयः ॥ ८९ ॥ तालकं गन्धकं कान्तं तार्यं कर्पूरटङ्कणम् । चिञ्चास्थि¹⁰ मेषशृङ्गं च¹¹ क्षौरजःपरिपेषितम्¹² । मूषालेपगतं¹³ ध्मातं वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ९० ॥ शरपुङ्खस्य पञ्चाङ्गं¹⁴ पेष्यं क्षौरजसा ततः¹⁵ । (1) K reads मूखोदरे, which is incorrect. Vide p. 39, note (11). (2) K reads सन्नवाका तु. (3) गन्धकस्य शिलाधातु, an incorrect variant in K. M reads गन्धकस्य शिलाजातु, which is also inc. (4) K has भ्रामकस्य मुखस्तथा, which is gram. inc. (5) B reads दन्ताश्च, which is not correct. K reads शशकस्य तु दन्ताश्च, which is also not perfectly correct. (6) M reads सत्व. (7) Both B and K read मूखालिप्त. Vide p. 39, note (11). (8) B has not the term ध्मात. K reads मूखागत. (9) B reads तेनेन, which is evidently an error. After this charana two ślokas are wanting in M. (10) K reads चिंचास्थि, which is not correct. (11) B reads मेषशृङ्गं च. (12) K reads परौवेष्टितं, which is inc. (13) K reads मूखालिपागतं, which is not correct. (14) K has सर्वाङ्गं. (15) B reads erroneously क्षौरजस ततः. K reads रससमन्वितम्. M. reads रजसाशतः, which is erroneous.

षष्ठः पटलः । ८५

पेटारी¹बीजमथवा संपेष्यं तण्डुलाम्भसा² ॥ ८१ ॥ पेथ्यं त्रिकर्षकार्पास³मूलं वा तण्डुलाम्भसा । भारङ्गीराकामूलं वा⁴ स्त्रोस्तन्येन तु पेषितम्⁵ ॥ ८२ ॥ पेषयेद्वज्रकन्दं वा⁶ वज्रोक्षीरेण⁷ सुव्रते । तत्कल्कपुटितं स्नातं⁸ वज्रं चैव मृतं भवेत् ॥ ८३ ॥ महानदीखेतगुक्त्यां⁹ दिनमेकन्तु भावितम्¹⁰ । क्षीरेणोत्तरवारुण्याः¹¹ कल्केनानेन्द्र¹² सुव्रते ॥ ८४ ॥ तालेन मेषशृङ्ग्या च¹³ वज्रवङ्ग्या च¹⁴ वेष्टितम् । अन्धमूषागतं स्नातं¹⁵ वज्रं तु म्रियते क्षणात् ॥ ८५ ॥

(१) K reads पेटरौ. M reads पेटारि. (2) पेषिकं संडुलांभसि, a variant in K. (3) K has ग्रोषककर्पास. M has त्रिवर्षकार्पास. (4) भारक्त चार्कमूल वा, a variant in K. भारौतराकामूलं वा, a variant in M, which seems to be inc. (5) K reads च पेषितं. M reads सुपेपितम्. (6) पेषयेद्वज्रकन्देन, a variant in K. (7) M reads वज्रिकीरेण, which is an error of the scribe. (8) तत्कल्क पुटिष्टानं, a defective variant in B. तत्कल्क पुटितस्नात, a variant in M. (9) K has महानदीभवगुक्त्या, which is gram. inc. M has महानदीगतगुह्या. (10) K reads भावयेत्. (11) K has no विसर्ग after वारुण्या, which is gram. inc. (12) K reads कल्केनाने, wherein न is left out by the scribe. (13) तालस्य मेष- शृङ्गयाञ्च, an incorrect variant in B. तालस्य मेषमृङ्गयाश्च, a variant in M. which is also inc. (14) B. reads वज्रवङ्ख्याश्च. M reads वज्रवण्याश्च. Both the readings are inc. (15) K reads अन्धमूषागतं स्नात. M reads अन्धमूषागतस्नात.

८६ रसार्णवे कान्तस्य पिष्टिकामध्ये वज्रं देवि विनिक्षिपेत् । पेषयेद्गन्धतैलेन म्रियते वज्रमौख्वरि ॥ ९६ ॥ कुलत्थाभसि¹ कासोससौराष्ट्रोतालकान्विते² । अपामार्गक्षारयुतं³ वज्रं सिक्तं मृतं भवेत् ॥ ९७ ॥ अमृताकन्दतिमिर-वोजालक्तक्चीरवेष्टितम् ।⁴ मेषशृङ्गगतं⁵ वज्रं सृल्लिप्तं म्रियतं पुटैः ॥ ९८ ॥ पेटारी हंसपादी च वज्रवल्लो च सूरणम् । अश्वत्थस्याङ्कुरा देवि सर्व्वं स्त्रीस्तन्यपेषिता⁶ ॥ ९९ ॥ अनेन सिद्धकल्केन वेष्टितं बृहतीफले⁷ । क्षिप्तं वह्निर्मुदा⁸ लिप्तं म्रियते सप्तभिः पुटैः ॥ १०० ॥ श्वेतेन्दुरेखापुष्पाम्बु⁹-गन्धकत्रयमाक्षिकैः¹⁰ । वेष्टितं कुलिशं देवि पुटपाकात्¹¹ मृतं भवेत् ॥ १०१ ॥ अश्वत्थबदरीभिण्डो¹²-माक्षिकं¹³ कर्कटास्थि¹⁴ च ।

(1) B reads कुलित्याम्भसि. M reads कुलस्थाम्भस, which is incorrect. (2) K has तालकान्वितम्. M has an incomplete and incorrect charaṇa सहितालखानिते. (3) अपामार्गाक्षारयुक्ते, a variant in M. (4) This hemistich is not found in K. This śloka and the next four ślokas (98—102) are not found in M. (5) B reads मेषभृङ्गगवे, which has no sense. (6) K reads पेषिता (without विसर्ग), which is gram. inc. (7) K has वृहतीफलं. (8) K reads क्षिप्ता वह्नौ मृदा. (9) B reads श्वेतोंदुरखा. K reads श्वेतांदुरखा. Both are inc. (10) गन्धकं माक्षिकैः सह, a variant in K. (11) B has पुटं पाकात्. (12) B reads बदरि. K reads भाण्डी. (13) B reads माक्षिकं. (14) K reads कच्छपास्थिः

षष्ठः पटलः । ८७ स्नुहीक्षीरेण¹ संपेष्य पुटाद्विप्रो मृतो भवेत् ॥ १०२ ॥ करवोरार्कदुग्धेन मेषशृङ्गं² सद्धिङ्गुलम् । उदुम्बर³समायुक्तं पुटात्⁴ क्षत्रियमारणम् ॥ १०३ ॥ बाला चातिबला⁵ चैव गन्धकं कर्कटास्थि⁶ च । क्षीरेणोत्तरवारुण्याः⁷ पुटनाद्वैश्यमारणम् ॥ १०४ ॥ कण्डूलसूरणेनैव⁸ शिलया⁹ लशुनेन च । न्यग्रोधशङ्ख¹⁰दुग्धेन शूद्रोऽपि म्रियते क्षणात् ॥ १०५ ॥ स्थूला बहुस्थूलपुटैः¹¹ नश्यन्ति फलकादयः¹² । सुस्विन्ना¹³ इव जायन्ते मृदुत्वमुपजायते ॥ १०६ ॥¹⁴ (1) B has सुहिक्षीरेण. (2) B reads मेषभङ्ग, which is incorrect. (3) M reads औदुम्बर. (4) Both B and M read पुटे : but they read पुटात् and पुटनात् (in the 5th case-ending) before and after this śloka, i.e. पुटात् in 102, and पुटनात् in 104. (5) B reads बला चातिबला (a mere tautology, अतिबला is a kind of बला, which has four different kinds.) [बाला = ह्रीवेर.] K reads बला वा निक्षुना, which has no clear sense. (6) K has कच्छपास्थि. M has गर्भं कच्छवरास्थि, which is inc. (7) पुटेनंत्तरवारुण्याः, a variant in M. (8) K reads कङ्गुनी न सूरणेन, which is not only grammatically incorrect, but also defective in metre. (9) B reads शिया, ल being left out by the scribe. (10) B reads शंख, which seems to be the blunder of the scribe. (11) K reads पुटे. M reads बहुमूलपुटैः. (12) K has प्रकलादयः. (13) सुखिना is the incorrect reading in B. This hemistich is wanting in K. M reads सुस्मिन्न, which is inc. (14) After this śloka we find in B—सामान्यवज्रमारणम्. As other MSS. are silent in this point, we did not adopt this in the body of the text.

८८ रसार्णवे पिष्टामलकपञ्चाङ्गं गौराभा¹मिन्द्रवारुणीम् । अनेन वेष्टितं² वज्रं म्रियते सप्तभिः पुटैः ॥ १०७ ॥ माहवाहकजीवस्य³ मध्ये वज्रं विनिक्षिपेत् । दोलास्वेदे त्र्यहं देवि⁴ गुणपञ्चसमं भवेत् ॥ १०८ ॥ एरण्डछत्तमध्ये तु वज्रं देवि विनिक्षिपेत् । एकमासे⁶ गते देवि गुणपञ्चसमं⁷ भवेत् ॥ १०९ ॥ कान्तस्य पिष्टिकामध्ये⁸ वज्रं देवि विनिक्षिपेत्⁹ । कार्पास¹⁰निम्बपत्रं च बदरीपत्रसंयुतम् ॥ ११० ॥ एकत्र पेषयेत्तत्तु¹¹ कान्तगोलकवेष्टितम्¹² । वाह्ये¹³ ताम्बूलपत्रेण¹⁴ स्थापयेज्जानुमध्यतः¹⁵ ॥ १११ ॥ यामद्वयेन तद्वज्रं जायते मृदु निश्चितम्¹⁶ ।

(1) B reads गोरभा. K reads रागिनी. (2) M reads वेषितं. (3) K has माहवाहकवोजस. M has माहह्वाहकनीवस्य. Both the texts seem to be incorrect. (4) This charaṇa and the next three are not found in B. K reads दोलास्वेद. M reads ऽलायां स्वेदयं देवि. (5) K reads गुणत्रयसमं. (6) M reads एकमास, which is gram. inc. (7) K reads गुणत्रयसम. (8) कान्तस्य पिष्टितं वज्र, a variant in K, which has no clear sense. (9) सुखिस्रान्ति जायते, a variant in K, which is unconnected. After this we do not find the next two charaṇas in K. (10) B reads कर्पास. M reads कार्य, स being left out by the scribe. (11) B reads पेषयं त तु. M reads पेषर्दस तु. (12) B has कान्त गोलक- वेष्टित. M has कान्तकलकवेष्टितम्, which seems to be inc. (13) B reads वाह्य. (14) K reads ताम्बूलपत्रे वज्रं तु. (15) K has स्थापयेद्रक्तमध्यतः. (16) This charaṇa and the next are not found in K.

षष्ठः पटलः । ८८ सत्त्वणान्भ्रियते¹ वज्रं तारे हेम्नि न संशयः ॥ ११२ ॥ जम्बोरफलमध्यस्थं वस्त्र²पोटलिकागतम् । क्वाथयेत् कोद्रवक्वाथे³ क्रमेणानेन तु त्र्यहम्⁴ । तद्वज्रं जायते खोटं⁵ हेम्ना मिलति तत्क्षणात्⁶ ॥ ११३ ॥ नागवल्लाग्रा प्रलिप्तं तु तत्पत्रेणैव⁷ वेष्टितम् । जातुमध्ये⁸ स्थितं यामं मृदु सञ्जायते ध्रुवम्⁹ ॥ ११४ ॥ मूले वज्रलतायास्तु मृदु वज्रं विनििक्षिपेत् । पुटं दद्यात् प्रयत्नेन भस्मीभवति¹⁰ तत्क्षणात् ॥ ११५ ॥ सुखाद्मकरं ह्याशु¹¹ सत्त्वं मुञ्चति तत्क्षणात् । सर्व्वमृत्युप्रशमनाः¹² सर्व्वसिद्धिकराश्च ते¹³ ॥ ११६ ॥ अस्थिशृङ्खलमध्यस्थं¹⁴ कृत्वा वज्रं विरञ्चितम्¹⁵ । (1) M reads तत्क्षणान्म्रियते. (2) K reads वज्रं पोटलिकागतम्. M reads वस्त्रपंटलकागतम्. (3) K reads कोद्रवक्वाथैः. (4) M reads त्यह, which is senseless. (5) B has only खो. M reads खोट. (6) K reads लक्षणात्. (7) M reads तत्पत्रेनैव, wherein 'न' is gram. inc. (8) K reads योनिमष्ये. (9) K has संज्ञायते द्रुतम. (10) K reads मियते देवि. (11) K has सुरद्वक्षं करेण्याशु, which has no clear sense. M has सुखादवडकग ह्याशु. (12) सर्वमृत्युप्रशमना (without विसर्ग), a variant in B. सर्वमृत्युः प्रशमनाः, a variant in K. सुवमृत्युप्रशमन, a variant in M. All are incorrect. (13) सर्व सिद्धिरताश्च ते, a reading in B, which is not correct. सर्वव्याधिशताश्च ते, a reading in M, which is absurd. (14) K reads अस्थिशृगालमध्यस्थ. M reads अथ शृङ्खलमध्यस्थं. (15) विगट्- इतं, a reading in K. M has a defective charana – कृत्वा वज्रं विरं च तत् 12

९० रसार्णवे जलभाण्डे तु तत् स्विन्नं¹ सप्ताहं² द्रवतां व्रजेत् ॥ ११७ ॥ क्षारत्रयं रामठञ्च³ चणकाम्लामवेतसम्⁴ । चिञ्चा⁵ ज्वालामुखीक्षीरं स्थलकुम्भी⁶रसेन च ॥ ११८ ॥ एतैस्तु मर्दितं वज्रं⁷ स्नुह्यर्कपयसा तथा⁸ । दोलायां⁹ स्वेदयेद्देवि जायते¹⁰ रसवद्द्यथा ॥ ११९ ॥ अथवाप्यभ्रकं¹¹ स्विन्नं मौक्तिकं च प्रवालकम् । माक्षिकं नीलपुष्पं च¹² पीतं मरकतं महत्¹³ । वैदूर्यस्फटिकादीनि¹⁴ द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १२० ॥ लोहजातं तथा¹⁵ ध्मातम् अग्निवर्णे तु दृश्यते । वापितं सकृदेकेन¹⁶ मृतं जलसमं¹⁷ भवेत् ॥ १२१ ॥ मुक्ताफलन्तु सप्ताहं वेतसाम्लेन भावितम् ।

(1) K reads सत् चिन्न. M reads जलमध्ये तु. (2) K reads सप्ताहात्. (3) K has मारचयं. M has द्वि रामष्ठ. (4) K has only चणकाम्लवेतसा. M has चणकाम्लसवेतसम्. (5) K reads चित्रं. (6) M reads: स्थलकुम्भ. (7) B has मर्दिता वज्रा. M has मर्दिता वज्र, which is incorrect. (8) M reads पयसस्तथा, which is not correct. (9) M has डोलायां. (10) B reads नायते. (11) B and M read स्वभ्रक. (12) M reads नीलपृष्टं च, which is inc. (13) B reads मथकतं, which is inc. K reads मरकतक. M reads पीतमंरतक भवेत्, which has no sense. (14) All the texts read वैदुर्य. But the reading we have adopted above is generally used, and stated in रम.स. Chap. VIII. v. 57. (15) K and M read यथा. (16) M reads मकृदेतेन. (17) B has दंतं समजलं. K has घृत instead of मृत.

षष्ठः पटलः । ८१ जम्बीरोदरमध्यस्थं धान्यराशौ निधापयेत् । पुटपाकेन तच्चूर्णं$^1$ जायते सलिलं यथा ॥ १२२ ॥ ॥ इति वज्रविधिः ॥ शृणु देवि महाभागे वैक्रान्ताख्यं महारसम् ॥ १२३ ॥ दैत्येन्द्रो महिषः सिद्धो हरदेहसमुद्भवः$^2$ । दुर्गा भगवती देवी$^3$ तं शूलेन व्यमर्दयत्$^4$ ॥ १२४ ॥ तस्य रक्तं तु पतितं यत्र यत्र स्थितं भुवि । तत्र तत्र तु वैक्रान्तो वज्राकारो महारसः$^5$ ॥ १२५ ॥ विन्ध्यस्य दक्षिणे चास्ति उत्तरे नास्ति सर्व्वथा$^6$ । विक्रन्तयति$^7$ लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः$^8$ ॥ १२६ ॥ श्वेतः पीतस्तथा रक्तो नीलः$^9$ पारावतप्रभः । मयूरबालसदृशश्चान्यो मरकतप्रभः$^{10}$ ॥ १२७ ॥ • (1) K reads तडूर्णं, which is not correct. (2) सर्व्वदैवसमुद्भवः, a variant in K. (3) B reads भगवति देवि. M reads देवि. (4) तं इलेनैव मर्दयत्, a variant in M. (5) All the texts read वैक्रान्त वज्राकारं महारसं. But the term रस is in masculine gender, meaning mercury or any metal. [Rules on genders are not strictly observed in the Puráṇas and Tantras.] (6) सर्व्वथा सर्व्वसिद्धिदम्, a variant in K, which is unconnected with the context. (7) K reads विक्रान्तयति. M reads निष्क्रन्तयति. Both are gram. inc. (8) K has वैक्रान्तकं स्मृतम्. [The term वैक्रान्त is used here in both the genders, masculine and neuter, as it is stated in रस. म. Chap. IV. v. 73.] (9) M reads खलः, which is erroneous. [But the term कृष्ण is used as its synonym in the next śloka.] (10) This hemistich is not found in M.

९२ रसार्णवे देहसिद्धिकरः कृष्णः¹ पीते पीतः सिते सितः² । सर्व्वार्थसिद्धिदो रक्तः³ तथा मरकतप्रभः⁴ । शेषे द्वे निष्फले वर्ज्ये⁵ वैक्रान्तमिति सप्तधा ॥ १२८ ॥ यत्र क्षेत्ने स्थितं देवि⁶ वैक्रान्तं तत्र भैरवम् । विनायकं च⁷ संपूज्य गृह्णीयात् साधकोत्तमः ॥ १२९ ॥ वैक्रान्तं चूर्णितं सूक्ष्मं सुरासुरनमस्कृतम्⁸ । व्याघ्रीकन्दस्य मध्यस्थं⁹ धमयित्वा पुटे स्थितम्¹⁰ ॥ १३० ॥ अश्वमूत्रेण¹¹ मृदग्नौ स्वेदयेत् सप्तवासरात् । छायाशुष्कं ततः कुर्य्या¹²दिदं वैक्रान्तमुत्तमम् ॥ १३१ ॥ अथवा लवणक्षारमूत्राम्ललशुणतैलकैः¹³ । कुलत्थकोद्रवक्वाथे¹⁴ स्वेदयेत् सप्त वासरान् ॥ १३२ ॥ (1) B reads देहसिद्धिकर कृष्ण. M reads देहमसिकरं कृष्ण, which is inc. (2) B and M read पीत पात सिते सित. K reads पीतः पीते सितः सिते. We have adopted the above reading after collating all the MSS. (3) B and K read सर्वार्थसिद्धिदं रक्त. (4) B, K and M read तथा मरकतप्रभम्. (5) K reads वर्जे, which is inc. [From this charaṇa the term वैक्रान्त is used in neuter gender.] (6) B reads स्थिते देवि. M reads यत्न चर्चामद देवि. Both are gram. inc. (7) K reads तु. (8) सुरासुरगमस्कृत, a variant in B. (9) M reads व्याघ्रकन्दकमध्यस्थं. (10) K reads धामयित्वा पुटस्थितं. M reads पुटं स्थितम्. (11) B has अश्वसूत्रेण. M has अग्रिमूत्रेण. Both are inc. (12) This hemistich and the next two are wanting in K. M has a defective charaṇa—तया कुर्या. (13) B reads तृषतैलकैः. (14) कुलत्थं कोद्रवक्वाथे, a variant in B. कुलत्थकेद्रवक्वाथे, a variant in M, which is not correct.

षष्ठः पटलः । ८३ लम्ब्याचूर्णेस्तु वैक्रान्तं समांशेन तु चूर्णयेत्¹ । अजामूत्रेण² संभाव्य छायाशुष्कं तु कारयेत् । अश्वनाले धमित्वा तु³ मूषामत्त्वं तु जायते⁴ ॥ १३३ ॥ मोक्षमोरटपालाशक्षारगोमूत्रभावितम्⁵ । वज्रकन्दशिफाकल्क⁶लाक्षाटङ्कणसंयुतम् ॥ १३४ ॥ वैक्रान्तसम्भवं चूर्णं मेषशृङ्गो⁷द्रवान्वितम् । पिण्डितं मूकभूषायां⁸ ध्मातं सत्त्वं विमुञ्चति ॥ १३५ ॥ वैक्रान्तं वज्रकन्दं च⁹ पेषयेद्वज्रवारिणा¹⁰ । माहिषे नवनीते च¹¹ सञ्चौद्रं पिण्डितं ततः । शोधयित्वा धमेत् सत्त्वं¹²-मिन्द्रगोपसमं पतेत्¹³ ॥ १३६ ॥ केतकोस्वरसः काञ्चौ¹⁴ मणिसम्यं सखेचरम्¹⁵ ।

(1) K reads कारयेत्. M reads पूजयेत्. (2) M reads अजमूर्त्रेण. (3) M reads erroneously अश्वनालयांमत्वा तु. (4) K has मूखासत्त्वं तु जायते. (5) M reads काँमूत्रभावितः, which is inc. (6) K has कल्क. M has शिलाकल्क. (7) B reads मेषशृङ्गो, which is inc. M reads मेषश्रृङ्गि. (8) K reads मूकमूखायां. M reads मूकमूषाया, wherein the omission of अनुस्वार is the error of the scribe. (9) वक्रान्तं वज्रकन्दे च, a variant in K, which has no sense. (10) M reads वज्रतौरिणा, which is inc. (11) B reads पेषित नवनीतेन. M reads माहिषं नवनीतञ्च. (12) शोषयित्वा धमेत् सत्वं, a variant in M. (13) इन्द्रगोपासम भवेत्, a variant in K. M reads इन्द्रकोपसमं पतेत्, which is inc. (14) B reads केतकिस्वरसं कांची. K and M read केतकीस्वरसं काँचि. [But the term स्वरस is in masculine gender.] (15) K has सखेचरौ, which is not correct. M has माषिसम्य.

६४ रसार्णवे स्वेदनाज्जायते¹ देवि वैक्रान्तं रससन्निभम् ॥ १३७ ॥ ॥ इति वैक्रान्तविधिः ॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं कान्तलोहस्य वा रजः² । अनेन स्वेदविधिना द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १३८ ॥ इत्युक्तमभ्रकादीनां चतुर्णां लक्षणादिकम् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३९ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे³ रसार्णवे रससंहितायां अभ्रकादिलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ (1) K reads erroneously खेदणा जायते। (2) B reads कान्तलोहं च वाजरः. K reads कांतलोह च वाजरं. M reads कान्तलोहश्च वा रजः. All the texts seem to be incorrect. We have adopted a reading after collating all of them. (3) This portion is wanting in B and M.

सप्तमः पटलः ।

श्रीदेव्युवाच ।¹ सह लक्षण²संस्कारै-राज्ञापय महारसान् । अन्यच्च तादृशं देव रसविद्योपकारकम् ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।³ माक्षिको विमलः शैलः⁴ चपलो रसकस्तथा । सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्⁵ । अष्टौ महारसाश्चैव⁶-मेतान्⁷ प्रथमतः शृणु ॥ २ ॥ कृष्णास्तु भारतं श्रुत्वा⁸ योगनिद्रामुपागतः⁹ । तस्य पादतले विद्धं¹⁰ व्याधेन मृगशङ्कया ॥ ३ ॥ ये तत्र¹¹ पतिता भूमौ क्षताद्रुधिरबिन्दवः । (1) M reads देवी and nothing else. (2) B reads लक्षणे, which is not gram. correct. (3) B has भैरवीवाच । K has श्रीभैरव्युवाच । Both the readings are incorrect. M has श्रीभैरवः and nothing else. (4) B reads मलसः instead of विमलः, which seems to be the blunder of the scribe. K reads माक्षिका विमला शिला. M reads शैलो, which is gram. inc. (5) K has सोताञ्जनमकथाष्टकम्, which is inc. [Vide रसरत्नसमुच्चय Chap. II., and रससार, 6th Paṭala, vs. 2-3.] (6) B reads महारसास्येव. M reads महारसाख्येव. Both the readings are inc. (7) K reads मेतत्. (8) K has कृत्वा. (9) B reads मुपागताः, which is gram. inc. (10) K has विन्नं, which has no sense here. (11) K reads एकत्र.

९६ रसार्णवे ते निम्बफलसंस्थाना जाता वै माक्षिकोपलाः¹ ॥ ४ ॥ माक्षिको द्विविधस्तत्र² पीतशुक्लविभागतः³ । विमलस्त्रिविधो⁴ देवि शुक्लः पीतश्च लोहितः⁵ ॥ ५ ॥ तैलारनालतक्रेषु गोमूत्रे कदलीरसे⁶ । कुलत्थकोद्रवक्वाथैः⁷ माक्षिकं विमलं तथा⁸ । मुहुः शूरणकन्दस्थं खेदयेदहरवार्णि⁹ ॥ ६ ॥ क्षाराम्ललवणैरण्ड-तैलसर्पिः¹⁰समन्वितम् । पुटत्रयं प्रदातव्यं तद्द्वयं शोधितं भवेत् ॥ ७ ॥ (1) This hemistich is wanting in B. K reads माक्षिकोपला (without विसर्ग), which is gram. inc. M reads जाता माक्षिककोमलाः. (2) This hemistich is not found in B. K has an incomplete charaṇa —माक्षिको द्विवस्तत्र. (3) पीतः शुक्लो विभागः, a variant in K. [रसरत्नसमुच्चय reads माक्षिको द्विविधो हेमाक्षिकस्तारमाक्षिकः. Chap. II. v. 80.] The following śloka is found in MS. K only ;—चतुर्धा करकाकारः शुक्तिकापुटसन्निभः । तथांगुलीयकाकारी भृशकर्करिकासमः ॥ इति माक्षिक लक्षणं ॥ We have placed it in the footnote, because we do not find these varieties of माक्षिक in any other MS., neither in रस.स., nor in रससार. (4) B reads विमलास्त्रिविधा. K reads विमलस्त्रिविधो, which is inc. (5) B has शुक्लः पीतश्च लोहिताः ; here the last term is inc. K has शुक्लपीतश्च. [रस.स. mentions the different names of विमल according to its colour, as पीतः—हेमविमलः, शुक्लः—तारविमलः, लोहितः—कांस्यविमलः. Chap. II. v. 96.] (6) गोमूत्रकदलीरसैः, a variant in K. (7) M reads कुलत्थकोद्रवक्वाथे, which is inc. (8) K reads माक्षिकं विमलस्तथा, which is not gram. correct, as these are objects to स्वेदयेत्. (9) K reads this hemistich very imperfectly—मुहुः शूरणक दर्दहरवार्णि. (10) B and M read तैलसर्पि.

सप्तमः पटलः । २७ माक्षिकं चूर्णितं स्तन्य¹-सुह्यर्कक्षीरभावितम् । सत्त्वं मुञ्चति सुध्यातं टङ्कककुष्ठमोदितम्² ॥ ८ ॥ कदलीकन्दतुलसी-नारङ्गाम्लपरिस्रुतम्³ । सप्तसप्तपुटोपेतं⁴ पञ्चद्रावकसंयुतम्⁵ । स्त्रीस्तन्यमोदितं आतं⁶ सत्त्वं मुञ्चति माक्षिकम् ॥ ९ ॥ क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां⁷ गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां⁸ मुञ्चति आतं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु⁹ ॥ १० ॥ देवदालोरसं क्षिप्त्वा¹⁰ पादांशटङ्कणैर्युतम्¹¹ । प्रकटां मूषिकां¹² कृत्वा धमेत् सत्त्वमपेक्षितम्¹³ ॥ ११ ॥ किमत्र चित्रं कदलीरसेन सुपाचितं¹⁴ सूरणकन्दसम्पुटे ।

(1)

८८ रसार्णव वातारितैलेन पुटेन तार्य पुटेन दग्धं वरशुद्धिमिति¹ ॥ १२ ॥ गोमूत्रैश्च सुहिग्क्षीरैः² भाव्यमेरण्डतैलकैः³ । माक्षिकं दिनमेकन्तु मर्दितं वटकीकृतम् । अभ्रवद्धमयेत् सत्त्वं⁴ सस्यकस्याप्ययं विधिः⁵ ॥ १३ ॥ ताप्यमावर्त्तकं धातु⁶-माक्षिकं⁷ मधुधातुकम् । माक्षिकं तिक्तमधुरं मेहार्शः⁸क्षयकुष्ठनुत् । कफपित्तहरं बल्यं⁹ योगवाहि रसायनम् ॥ १४ ॥ ज्वरसन्निपातदारिद्र्याण्यपि¹⁰ यन्नामकथनमात्रेण¹¹ । नश्यन्ति योजनशते¹² कस्तस्याज्ञोऽवेधकरः¹³ ॥ १५ ॥ ॥ इति माक्षिकशुद्धिः ॥¹⁴ (1) M reads परशुद्धिमिति. (2) गोमूत्रेण सुहिक्षीरैः, a variant in K. (3) B reads तैलतः. (4) K reads सत्वे. M reads अभ्रकन्तु पतेत् सत्वं. (5) B has an incomplete charana—सस्याप्ययं विधिः. (6) ताप्य आव- र्त्तकमाक्षं, an incorrect variant in M. (7) M reads मार्थिकं, which is an error of the scribe. (8) B has मेहात्ताँ, which is inc. M has महार्षः. (9) M reads बल्य (without अनुस्वार). (10) K has ज्वरसन्निपातदार्याण्यपि. M has ज्वरसन्नितादारिद्याण्यपि. Both seem to be inc. (11) K has तु after मात्रेण. But we have not adopted it, because the final ण is optionally a गुरु-letter. (12) K reads योजनशतांतरे. (13) B has कस्तोर्ध्याभाडवेधवरकः, which is entirely absurd. M has कस्त स्याचाज्ञोऽवेधकरः, which has no clear sense. (14) B reads इति माक्षिकक्रियाविधिः । This is wanting in M.

सप्तमः पटलः । ९९ विमलं¹ शिगुतोयेन काञ्चीकासीसटङ्कणैः² । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः³ ॥ १६ ॥ मोचक⁴क्षारसंयुक्तं धमितं मूकमूषया⁵ । सत्त्वं चन्द्रार्कसंकाशं⁶ प्रयच्छति न संशयः ॥ १७ ॥ ॥ इति विमलशुद्धिः⁷ ॥ पतितोऽपतितश्चेति⁸ द्विविधः शैल शेखरि⁹ । ग्रन्थान्तरेऽपि कीर्त्योऽसौ¹⁰ कीर्त्तितो बहुभिः सुरैः ॥ १८ ॥ निदाघे घर्मसंतप्ता धातुसारं धराधराः । निर्यासं च विमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु¹¹ कीर्त्तितम् ॥ १९ ॥ शिलावद्दृधातु कं¹² ज्ञातं शैलजं गिरिसानुजम्¹³ ।

(1) B and K read विमला, but use its adjectives in the neuter gender; this is ungrammatical. (2) कांचिकाशौसटकणैः, a variant in K. काचिकासिसटङ्कणैः, a variant in M. (3) M reads कद्लौरसै. (4) K reads मोचिक. M reads मोचष. (5) M has सञ्चितं instead of समितं. K has बूकभूखया, which is incorrect. (6) M reads संयुक्तं. [The 16th and the 17th ślokas nearly agree with the texts in रस. स. Chap. II. vs. 103–104.] (7) Both B and K read विमलाशुद्धिः। This is wanting in M. (8) पातितः पतितश्चैव, a variant in K. (9) B reads शैलमौखरि. M reads द्विविधा शैलमौखरि, which is gram. inc. (10) The portion commencing from this charaṇa and ending in शोधयेत्ततु यत्नतः (ślokas 18—21) is not found in B and M. (11) K reads मिलाजितु, which seems to be inc. [Cf. रस. स. Chap. II. vs. 110— 111.] (12) K reads incompletely धातु. (13) K has गिरि- सानुजम.