रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१९२ रसार्णवे वेधकं यस्तु जानाति¹ देहे लोहे² रसायने । तस्य जन्म³ जरा व्याधिर्नश्यत्येव न संशयः ॥ २१४ ॥ देहे तु पञ्चरत्नानि⁴ नागं वङ्गं तथाऽयसम्⁵ । क्रामणं रसराजस्य भेषजं व्याधिनाशनम्⁶ ॥ २१५ ॥ औषधैः⁷ क्रमते सूतो योगशक्तिक्रमेण⁸ तु । क्रमते⁹ व्याधिसंघाते ध्वंसंते दुष्टमामयम् ॥ २१६ ॥ तस्य तु क्रामणं ज्ञात्वा¹⁰ ततो वैद्यैरुपाचरेत्¹¹ । क्रामणेन विना सूतो न क्रमेत्¹² न च वेधयेत् । देहलोहामयान् सर्व्वान्¹³ वृथा स्यात् केवलं¹⁴ श्रमः ॥२१७ यस्य रोगस्य यो योग¹⁵स्तेनैव सह¹⁶ योजयेत् । रसेन्द्रो हरति व्याधीन्¹⁷ नरकुञ्जरवाजिनाम् ॥ २१८ ॥ (१) वेधक यो न विजानाति, a variant in B, wherein न is incorrect. (२) M reads देहदृहे, which is incorrect. (३) The word जन्म is not found in B. (४) B reads दृढे, which is inc. M reads पञ्चरक्तानि, which is also inc. (५) नागवंगं तथायसे, a variant in M. (६) B has व्याधिनाशने (७) K reads चौषधिः. (८) B has योगमुक्ति- क्रमण. M has व. र उक्तः क्रमेण. (९) M reads कामतो, which appears to be inc. (१०) B reads तन्माणं. K reads कामणां. M reads तत्तत् क्रामणक वाद्य. (११) वैद्यैरूपाचयेत्, a reading in B. (१२) B reads क्रामित्. K reads कार्की. (१३) K has देहलोहमयान् संधान्. M reads देहलोहमयान् सर्व्वान्. (१४) K reads केवलः. M has रसः स्यात् केवलश्रमः. (१५) M reads यो योगैः, which is gram. inc. (१६) K reads स instead of सह. (१७) B reads व्याधिं. K reads हरते व्याधिं.

एकादशः पटलः । १८३ आरीटो बलमाधत्ते¹ मूर्च्छितो व्याधिनाशनः । बद्धेन खेचरोसिद्धिः² मारितेनाजरामरः³ ॥ २१९ ॥ विशेषाद्वाधि⁴शमनो गन्धकेन तु⁵ मूर्च्छितः । ओषध्या घातितः⁶ सूतो यथा भूयो⁷ न जोषति ॥ २२० ॥ सहि क्रामति लोहेषु⁸ तेन⁹ कुर्याद्रसायनम् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि¹⁰ ॥ २२१ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹¹ रसार्णवे रससंहितायां बालजारणो नाम¹² एकादशः पटलः ॥११॥ (1) K reads चरीटो. M reads चाटौ चपलमाधत्ते, which is senseless. [For the explanation of आरीट vide र.म.सं. Chap. XI. v. 60.] (2) बद्धस्तु खेचरीसिद्धिं, a variant in K. बद्धेन खेचरीसिद्धिः, a variant in M. (3) मारितेन जरामरः, a reading in B and M. मारीतेनाजरामरं, a reading in K. Both the readings seem to be incorrect. (4) B reads विशेषाव्याधि. K reads विशेषाव्याधि. (5) The letter तु is not found in K. (6) K has चौषध्या पातितः. M has चाषध्य (without any suffix). (7) M reads पतेद्भूयो. (8) स सहि क्रमति लोहेषु, a variant in B, wherein the first स is redundant. K reads देहेषु. (9) K reads न instead of तेन. (10) K reads मर्हसि. (11) This is wanting in B and M. (12) B, K and M read बालजारण नाम : but this is not strictly correct. 25

द्वादशः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ ओषधी² कीदृशी नाथ रसमूर्च्छाकरो शुभा । केन वा भस्मसूतः³ स्यात् केन वा खोटबन्धनम्⁴ ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच⁵ । शृणु भैरवि यत्नेन⁶ रहस्यं रसबन्धनम् । ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राद्यैर्न ज्ञातं बीरवन्दितै⁸ ॥ २ ॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये प्रयोगो नाम⁹ राक्षसः । तस्यासने¹⁰ वरारोहे क्षणाद्बध्येत¹¹ सूतकः ॥ ३ ॥ निशाचरस्य पत्राणि¹² गृह्णीयात् साधकोत्तमः¹³ । अधो निष्पाड़ितं¹⁴ देवि रसं¹⁵ भवति चोत्तमः ॥ ४ ॥ (1) This is wanting in M. (2) K reads चौषधी. M reads ओषधी, which is gram incorrect. (3) K reads सूतभस्म. (4) K reads बंधनं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । १८५ रसं संमर्द्य¹ तेनैव दिनानि त्रीणि वार्त्तिकः² । आरोटं³ बन्धयेत् क्षिप्रं गगनं तत्र जारयेत् ॥ ५ ॥ तेन⁴ पत्ररसेनैव साधयेद्गगनं पुनः । सप्तधा भावितं तेन त्र्यूषणेन⁵ सहैकतः । यन्त्रे विद्याधरे देवि गगनं तत्र जारयेत् ॥ ६ ॥ मासमात्रेण देवेशि⁶ जीर्य्यते तत् समं समे⁷ । समजीर्णे रसे देवि शतवेधो भवेद्रसः ॥ ७ ॥⁸ निशाचररसे देवि गन्धकं भावयेत्ततः । भावयेत् सप्तवारं तु दिपद्याश्च⁹ रसेन तु ॥ ८ ॥ तारस्य पत्रलेपेन¹⁰ अष्टार्धकाञ्चनोत्समम्¹¹ । गन्धके समजीर्णेऽस्मिन्¹² शतवेधो रसो भवेत्¹³ ॥ ६ ॥ (1) B reads समर्घ, which is gram. incorrect. (2) M reads वाक्तिकः, which is evidently an error of the scribe. (3) K reads आर्बट. (4) The following three hemistichs commencing from तेन are wanting in K. (5) M reads त्र्यूषणेन. (6) मासमात्र तु देवेशी, an incorrect variant in M. (7) जीयत तु समे सम, a variant in B. जिर्णीतं तत् समे समः, a variant in K. जीर्य्यते तु सम समे, a variant in M. (8) This hemistich is not found in M. (9) K reads दिपद्याश्च. M reads द्विवद्याश्च. Both the readings are inc. [The first seems to be दिपाद्याश्च, and the second द्विपद्याश्च. दिपा = द्विपदी = दिपा- दिका = नागकेसरवृक्ष.] (10) तारमपत्रलेपेन, an incorrect variant in K. M reads पत्रर्लेपन, which is not correct. (11) B reads काचनोत्तमः. K reads कांचनोपम. M reads अथार्व काञ्चिक्रोत्तमम्. (12) M reads सम- जिलोस्मिन्, which is inc. (13) M reads भवेद्रसः.

१८१ रसार्णवे पुनस्तं गन्धकं दत्त्वा पत्रलेपे रविं हरेत्¹ । तं रविं तारमध्ये तु त्रिगुणं वाहयेत्ततः² ॥ १० ॥ हेमार्द्धे मिलितं³ हेम मातृकासमतां व्रजेत्⁴ । पुनस्तं गन्धकं साक्षाद्रावयित्वा द्रुतं⁵ कुरु ॥ ११ ॥ रसेन्द्रं⁶ मर्दयेत्तेन गतदेहं तु⁷ कारयेत् । लेपमात्रेण तेनैव कुष्ठामष्टादश⁸ प्रिये । चर्म भगन्दरं लूतां⁹ शिरोरोगंश्च¹⁰ नाशयेत् ॥ १२ ॥ निशाचररसे भाव्यं¹¹ सप्तवारं तु¹² तालकम् । तेनैव घातयेद्वङ्गं¹³ वङ्गं तारे¹⁴ तु निर्वहेत् ॥ १३ ॥ (1) B has हृनेत्, which is gram. incorrect. K has रवौ हृते. M has पत्रलेपरवि. (2) वाह्यं ततः, an incorrect reading in B. (3) K reads बौंखिन्न, which is inc. M reads र्हेमार्द्धे, which is also incorrect. (4) K reads मात्रिकासमतां. M reads erroneously मावकासमतां ह्रजित्. (5) B reads हृतं. K reads हुत. M reads धृतं. We have adopted the reading in D (Deccan MS.) which begins from this charana, the previous portion of the text being wanting. (6) D reads रसकं. (7) B reads गतदेहं. M reads गतदेहान्. Both are inc. (8) कुष्टा- ष्टादशान् प्रिये and कुष्ठमष्टादशन् प्रियं are incorrect readings in K and M respectively. (9) चर्म भगंदरं सूता, an incorrect variant in K. चर्मो भगभरखतो, a variant in M, which seems to be inc. (10) Both D and M read शिरोरीगश्च. (11) B has निशाचरे रसे. D has भाव्ये. (12) B reads सप्तवारः तु, which is gram. incorrect. (13) K reads घातयेद्वंगं. M reads पातयेत् वगं. (14) B and M read वंगतारे. D and K read तारये निर्वहेत् पर.

द्वादशः पटलः । १८७ तं तारं जारयेत्¹ सूतं तत्सूतं बन्धनं व्रजेत्² । लेपमात्रेण तेनैव चतुःषष्टितमो भवेत् ॥ १४ ॥³ चतुःषष्टितमे⁴ भागे शुल्कवेधं⁵ तु दापयेत् । शुल्वं तु दापयेत्तारि तत्तारं काञ्चनं भवेत् ।⁶ तत्तारं जायते श्रेष्ठं⁷ धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ १५ ॥ निशाचरस्य पुष्पाणि⁸ सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁹ । पलानि¹⁰ दश चूर्णस्य रसैर्धात्र्यास्तु भावयेत्¹¹ ॥ १६ ॥ घृतेन मधुनालोड्य¹² नवभाण्डे¹³ विनिक्षिपेत् । धान्यराशौ निधातव्यं त्रिसप्ताहं सुरेश्वरि ॥ १७ ॥ तेन भक्षितमात्रेण बलोपलितवर्जितः¹⁴ ॥ १८ ॥ (1) D and K read भावयेत्. (2) D and K read बधनं भवेत्. M reads बन्धतां व्रजेत्. (3) This hemistich is wanting in B and M. (4) This hemistich is wanting in D. K reads चतुषष्टितमं, which is incorrect. (5) K reads शुल्ब वेधं. (6) This hemistich is wanting in B and M. (7) M reads भार्यक्रीड, which seems to be inc. (8) All other texts read पत्राणि , but M only reads पुष्पाणि. We suppose the latter to be correct , since पत्राणि is already mentioned in verse 4. (9) चूर्णितानि तु कारयेत्, a variant in D. चूर्णानि कारये- द्यतः, a variant in K. (10) M reads फलानि, which is incorrect. (11) त्रिरात्र्या यस्तु भावयेत्, a variant in D. षडैरात्र्यास्तु भावयेत्, a variant in K. द्वे धात्र्या विभावयेत्, a variant in M. (12) B reads मधुनालोढा. K reads मधुनालोढ. Both are inc. (13) B reads नवभाष्य. D reads न च भाण्डे (14) K reads निर्जेव, which is not correct.

१८८ रसार्णवे वल्कलं सूक्ष्मचूर्णं^१ तु मधुना सहितं^२ लिहेत् । अर्धमासप्रयोगेण^३ प्रत्यक्षोऽयं^४ भवेत् प्रिये ॥ १८ ॥ तस्य मूत्रपुरीषेण शुल्वं भवति काञ्चनम् । मासमात्रप्रयोगेण पन्नगः^५ काञ्चनं भवेत् ॥ २० ॥ ग्राह्यं^६ तत्फलतैलं वा^७ यन्त्रे पातालसंज्ञके^८ । तेन तैलेन देवेशि रसं संकोचयेद्बुधः ॥ २१ ॥ तत्क्षणाज्जायते देवि^९ पट्टबद्धो महारसः^१० ॥ २२ ॥ कटुकं कङ्कणं कार्यं^११ रसलिङ्गे वरानने^१२ । संकोच मारणं^१३ तेन कर्त्तव्यं परमाद्भुतम्^१४ ॥ २३ ॥ निशाचररसे खिन्नं सप्तवारं तु भास्करम् । (1) D reads सूक्ष्मचूर्णं. (2) D reads मसौत, [perhaps मसित = सशर्कर.] M reads साधित. (3) अर्धमासे नयोग, an incorrect reading in D. (4) B and K read प्रत्यचोऽय. D reads प्रत्ययोग्य, which is inc. (5) M reads पन्नग. The MS. B is wanting about 250 slokas from this (20th) śloka. (6) M reads गृह्यं, which is not accurate here. (7) D, which begins from this portion, reads erroneously तत्फुलतैलम्ब. K reads तत्फलतैलेन. M reads तत्फल तैलंग. (8) M reads मसंते (9) तत्क्षणादेव जायन्ते, a variant in M. (10) D wants the term महा. K reads खाटबद्धो महारसः. M reads पट्टबन्धो महारसः (11) D has an absurd reading—करक ङ्गह्र सां कार्य. M reads कटक instead of कटुक. (12) D reads रसलिङ्ग. K reads रसलिङ्ग परायणं. M reads रसलिङ्गेवगननेः (13) K reads संकोचमारसं. M reads संकाचसारखं. (14) D reads परमहुतम्. M reads erroneously परमव्यतम्.

द्वादशः पटलः । १८९ कालिकारहितं तेन जायते¹ कनकप्रभम् ॥ २४ ॥ तत्तारेण समं वाह्यं² तेन सिक्तं तु वापितम् । दशांशं वेधयेत्³ सूतं दश पीतं शतंच च⁴ ॥ २५ ॥ शतं वेधयते लक्षं सहस्रं कोटिवेधकम् । दशांशं कोटिवेधि⁵ स्यात् कोटिवेधि समेन च⁶ ॥ २६ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्⁷ ॥ २७ ॥ त्रैलोक्यजनना या स्यादोषधी⁸ अजनायिका⁹ । तस्याः सम्पर्कभावेण¹⁰ बद्धस्तिष्ठति पारदः ॥ २८ ॥ सप्ताहं मर्दितस्तस्या¹¹ महौषध्या रसेन सः¹² । शतांशेनैव वेधेन¹³ कुरुते दिव्यकाञ्चनम्¹⁴ ॥ २९ ॥ द्विसप्ताहं रसे तस्या मर्देनाद्वरवर्णिनि¹⁵ ।

(1) M has कालिका, which is a tautology. (2) D reads सवाह्य, which is incorrect and incomplete. M reads वाह्यं. (3) M reads तथा वेधयते. (4) D reads रसेन वै. K reads रसेन च. (5) All the texts read कोटिवेधी, which is not gram. correct. (6) M reads तु. (7) तु दुर्लभं is the reading in D. (8) D and K have या सा औषधी. M has यस्यादोषधी, which is inc. (9) D reads यज- नयिका. K reads अंजनायिका. M reads अञ्जनायिकम्. (10) तया संसृष्टभावेण, a variant in M. (11) M has सप्ताहोमर्दित तस्या, wherein मर्दित is inc. (12) महौषधिरसेन सः, a variant in K. M reads महौ- षध्या रसे रसः. (13) D reads विर्धन. M reads शतांशेन तु वेधेन. (14) D reads दिव्यकाञ्चनः, which is inc. (15) D reads वरवर्णिनी, which is gram. inc. K reads द्विरवाखिनि, which is unintelligible.

२०० रसार्णवे लक्षवेधो रसः साक्षादष्टौ¹ लोहानि काञ्चनम्² ॥ ३० ॥ त्रिसप्ताहेन देवेशि दशलक्षाणि विध्यति³ । चतुर्थे चैव⁴ सप्ताहे कोटिवेधी महारसः ॥ ३१ ॥ स्वेदतापननिर्घृष्टो⁵ महौषध्या रसेन तु । ददाति खेचरीं सिद्धिमनिवारितगोचरः⁶ ॥ ३२ ॥ कामयेत् कामिनीनां तु सहस्रं दिवसान्तरे । नष्टच्छायो द्रतद्रूप्यं⁷ त्रैलोक्यं च भ्रमेद्धसैः⁸ ॥ ३३ ॥ महौषध्या रसेनैव⁹ मृतसञ्जीवनं¹⁰ भवेत् । घनेन घातयेत्¹¹ सूतं पञ्चावस्थं¹² कुरु प्रिये ॥ ३४ ॥ मृतस्य दापयेन्नस्यं¹³ हस्तपादौ तु¹⁴ मर्दयेत् । तस्य तु प्रविशेज्जीवो¹⁵ मृतस्यापि वरानने ॥ ३५ ॥ (1) D reads साक्षादष्टौ. (2) M reads विध्यते. (3) D reads वैधवेत्. दश लक्षा सं विध्यति, an incorrect reading in K. (4) D reads नैव, which is inc. (5) खेदतापननिर्घृष्टौ, a variant in D. खेदनापत- निर्घृष्टौ, a variant in K. खेदतापरिकचेव, a variant in M. None is correct. (6) मनावरितगोचरः, a variant in D. मर्निवाणितगोचराः, a variant in K. Both are gram. inc. (7) K has नष्टच्छाया तद्रसरूप. M has नष्ट- बाधाद्रतद्रूप. (8) K reads भ्रमेद्धसः. त्रैलोक्यं भ्रमेद्वसैः, an incomplete variant in M. (9) K reads रसे चैव. (10) D has मृतसञ्जोविन. K has मृते संजीवनं. (11) K reads पातयेत्. (12) D reads पञ्चावस्थां. M reads पञ्चावसं, which seems to be inc. (13) D reads दापयेन्नख. K reads दापयेत्तस्य. Both are incorrect. (14) M reads हस्तपादिषु. (15) K reads गतेन in place of तस्य तु. M reads प्रविशन् जीवो.

द्वादशः पटलः । २०१ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्¹ । नरसाररसेनेव² क्षणाद्³बध्येत सूतकः⁴ ॥ २६ ॥ नरसाररसं दत्त्वा⁵ द्विपदीरजसा सह⁶ । दिनान्ते बन्धमायाति⁷ सर्व्वलोहानि रञ्जयेत्⁸ ॥ २७ ॥ नरसाररसेनेव⁹ जीर्णं षड्गुणपन्नगे¹⁰ । तारे ताम्रेऽपि वा देवि¹¹ भावयेत्तं मनःशिलाम्¹² ॥२८॥ निर्गन्धा जायते सा तु¹³ घातयेत्तद्रसायनम्¹⁴ । द्विपदीरजसा सार्धं¹⁵ निःसत्त्वः पन्नगो भवेत्¹⁶ ॥ ३८ ॥ (1) M reads वरानने. (2) D reads नरकसारसत्येनैनि. K reads नरकारस्य पत्रेण M reads नरकसारसदर्शनेन. All the readings seem to be incorrect. [नरसार has different designations in different texts ;—as नरकसा and नरकसार.] (3) D reads क्षणाद्. (4) M reads सूतकम्. (5) नरकसारसे दत्वा, a variant in D. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. नरकसारसं दत्वा, a variant in M. (6) D reads सहि, which seems to be the error of the scribe. (7) M reads बहुमायाति, which is incorrect. (8) D reads रञ्जति. K reads रञ्जति. (9) D and K read नरकसारसेनेव. (10) जीर्णैः षड्गुणपन्नगः, a variant in D. This charaṇa and the next are wanting in M. (11) तारताम्रेऽपि वा देवौ, an incorrect variant in D. (12) K reads भाव्येच्चा, which seems to be incorrect. M reads भावयेत्तु मनःशिलाः. (13) K has यावशे, which is incorrect. M reads धातुः. (14) पातयेत्तेन पन्नगं, a variant in K. घातयत्रेण पन्नगम, a variant in M. (15) D has द्विपदीशतेया सार्द्ध. M has साधु. (16) D reads निःसत्त्वपन्नगो भवेत्. K has an incomplete reading— निःसत्वपन्नगं. M has निरुद्धं पन्नगो भवेत्, which is not correct. 26 Rasārṇava. Vol I. Fasc. II

२०२ रसार्णवे नरसाररसेनेव¹ जीर्णे षड्गुणपन्नगे² । तारे ताम्रेऽपि वा देवि³ कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ ४० ॥ नरसाररसस्तन्वे भावनाः⁴ सप्तधा पृथक् । रसेन्द्रं दापयेद्ग्रासं⁵ यन्त्रे विद्याधराह्वये ॥ ४१ ॥ जीर्य्यते⁶ गगनं देवि निर्मुखं च⁷ वरानने । नरसाररसेनेव⁸ कीटमारीरसेन च⁹ । द्रावयेद्गगनं देवि¹⁰ तीक्ष्णं लोहञ्च पन्नगम् ॥ ४२ ॥ नरसाररसेनेव हनूमत्या रसेन च । जायते काञ्चनं¹¹ दिव्यं निषेकाद्¹²भास्करप्रिये ॥ ४३ ॥ नरसाररसे दत्त्वा¹³ मञ्जिष्ठारक्तचन्दनम्¹⁴ । (1) D and K read नरकसारसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (2) जीर्णे षड्गुणपन्नगः, a variant in D. (3) This hemistich and the next are wanting in M. D reads erroneously देवी. (4) D has नरकसारसारसात्तन्वे भावितः, which mars the metre. K has नरकसारसत्तन्वे. (5) रसेन्द्रे पाययेद्यासं, a variant in D. रसेन्द्रो दापयेत् यासं, a variant in K. रसेन्द्रे दापयेत् शसं, a variant in M. (6) D reads जीयते, which has no sense. (7) D reads निर्मुखं च. (8) D and K read नरकस,रसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (9) सिन्धु- तृतपाररसेन च, a reading in D. सिंधुतुत्थारसेन च, a reading in K. (10) This charaṇa and the next three are wanting in D and K. (11) D reads जायते काञ्चनं. M reads कनकं. (12) M reads निषिक्ताद्. (13) नरकसाररसे दत्त्वा, a variant in D and M. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. (14) The MS. M has the following hemistich after चन्दनं— तारे ताम्रेऽपि वा देवि कोटिवेधी भवेद्रसः, which we have not adop- ted as it seems to us redundant.

द्वादशः पटलः । २०१ खरसे मर्दयेत् पश्चात्¹ पन्नगं देवि सेचयेत् ॥ ४४ ॥ तत्क्षणात् काञ्चनं दिव्यं सप्तवारं निषेचितम्² । रविदृष्टं तु³ तं देवि पन्नगं त्रिगुणं प्रिये ॥ ४५ ॥ तच्छुल्कं⁴ हेमसंकाग्रं तारपञ्चांश⁵योजितम् । षष्ठमांशयुतं हेम⁶ हेमकर्मणि चौषधम्⁷ ॥ ४६ ॥ नरसाररसे⁸ भाव्यं सप्तवारं तु हिङ्गुलम् । तेनैव घातयेत्तीक्ष्णं⁹ भस्मीभूतलमादिशेत्¹⁰ ॥ ४७ ॥ तद्भस्म ताम्बपिष्टं तु¹¹ त्रिगुणं तेन निर्वहेत् ॥ ४८ ॥ तच्छुल्कं हेमसंकाशं तारमष्टांश¹²योजितम् ।

(1) D reads खरसो. M reads मर्दयन्त्याश्च, which is in- correct. (2) K and M read निषेवितं. (3) K reads रविदृष्टे तु, which is incorrect. M reads रविदृष्टे तु, which is grammatically incorrect. (4) K reads तच्छुल्क, which is incorrect. M reads तत् शुल्क, (without any suffix), which is gram. incorrect. (5) D and K read तारं पञ्चांश, which seems to be inaccurate. (6) This word is wanting in K. (7) हेमकर्म- णिरोषधम्, a variant in M. (8) D reads नरकसाररसे. K reads नरक्तसारसे. M:reads नरकसारसैः. (9) तेनै तीक्ष्ण घातये, an incorrect variant in D. K has तापयेत्तीक्ष्णं. M reads घातयेत् सूक्ष्मं. (10) K reads माविशेत्. M reads भस्मभूतलमांशजेत्, which is incorrect. (11) D reads ताम्बविष्टं तु. K reads ताम्बपिष्टे तु. M reads ताम्बपत्रे तु. (12) M reads तारे चाष्टांश.

ं सुदुर्लभं." - wait! Look at that word: It has two characters: First: 'व' or 'ब'? Second: 'धं'? Wait, look at the character: It's "वधं सुदुर्लभं" or "बद्धं सुदुर्लभं" or "बन्धं सुदुर्लभं"? Wait, look at line 19: "बद्धो" (baddho). In line 24: it's NOT 'बद्धं'. It has: A letter with a loop, then 'धं' with anusvara: "बन्धं" or "वधं"? Wait, look at footnote 15: "D reads [ ] सुदुर्लभं." Wait, could it be "च सुदुर्लभं"? Look at the first letter: it has a horizontal bar on top, a loop on left, and a vertical stroke: that is 'ब' or 'व'! Wait, is there an anusvara on it? Yes, there is a dot on top! And the next letter is 'धं': with an anusvara! Wait, "बन्धं सुदुर्लभं."! Why would D read "बन्धं सुदुर्लभं"? Because the main text has "रसबन्धं सुदुर्लभम्"! D omits "रस" and reads "बन्धं सुदुर्लभं" (to make meter? But that would be 7 syllables: पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि बन्धं सुदुर्लभं).

pair of diamond and gold)! "तत्क्षणान्मिलति द्वन्द्वं वज्जरत्नं च काञ्चनम् ॥" "Instantly the pair, diamond and gold, melt/unite together!" YES! "द्वन्द्वं"! "द्वन्द्वं वज्ररत्नं च काञ्चनम्" - the pair: vajraratna (diamond) and kāñcana (gold)! Look at the characters: द् + व = द्व न् + द्व = न्द्व, with anusvara = द्वन्द्वं! In the print, the ligature for 'द्व' is 'द' with 'व' underneath: 'द्व'. So it is: "द्वन्द्वं¹⁷"!

Wait, now look at "वज्जरत्नं" vs "वज्ररत्नं": In line 5: "वज्ररत्नं⁶" or "वज्जरत्नं⁶"? Wait! Let's look at footnote 6: "(6) K reads वज्रं रत्नं." Wait! If K reads "वज्रं रत्नं", what does the main text read? In main text: Look at the letter: 'व', then 'ज्र' or 'ज्ज'? Look at 'ज' in line 5: It has 'व', then 'ज' with a 'ज' below? Or 'ज्र'? Wait, let's look at line 7: "कंकालखेचरीतैले

: it has पूर्व्वौषध्या. * Line 11: रसग्रासं¹⁴ ततो दत्त्वा मर्दनात्¹⁵ गोलकं¹⁶ कुरु ॥ ६१ ॥ Wait! Is itरसम्रासंorरसग्रासं? Look at रसग्रासं: the letter is गwith्andर: ग्र. The top-left has a loop like in ग(as inगगनंin line 10). Wait, inगगनं, गhas a loop at the bottom of the left leg. Inग्र, the left leg has the loop, and the diagonal stroke goes down-left. Wait, does मhave a loop at bottom left? Yes, butमhas a horizontal bar connecting to the right vertical stem! Does this letter have a horizontal bar? No! It does not connect in the middle! It only connects at the top bar. Therefore, it is definitelyगwithर=ग्र! So it is रसग्रासं! Wait, why does footnote 14 say: M reads erroneously समेग्रास(orसमंग्रास)? Because M had समंग्रासinstead ofरसग्रासं! And the main text has रसग्रासं. Wait, what about line 11: मर्दनात्¹⁵

द्वादशः पटलः । २०७ बद्धा¹ पोटलिकां² तेन गगनं तेन जारयेत्³ । समे⁴ तु गगने जीर्णे बद्धस्तिष्ठति सूतकः ॥ ६२ ॥ भस्त्रा⁵फूत्कारयुक्तेन⁶ ध्मायमानेन नश्यति⁷ । काकविष्ठासमं रूपं समजीर्णस्य जायते⁸ ॥ ६३ ॥ द्विगुणे गगने जीर्णे षष्ठीं लोहानि संहरेत् ॥ ६४ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम् ॥ ६५ ॥⁹ शिवदेहात् समुत्पन्ना ओषधी तुरसिंहनी¹⁰ । जारयेद्गन्धकं सा तु¹¹ जारयेत् सापि तालकम्¹² ॥ ६६ ॥ काञ्चनं जारयेत् सापि¹³ रसेन्द्रं सा च बद्धयेत्¹⁴ । प्रवालं जारयेत् सा तु¹⁵ गगनं द्रावयेत् तथा¹⁶ । (1) This is wanting in D. (2) M reads पदलिकां. (3) भागं तं तेन जारयेत्, a variant in D. M reads चारयन् (4) D reads सम. (5) D has भख, which is not accurate. (6) M has भात्कारणात् यन्त्रेण, which is absurd. (7) D reads मध्यति. K reads साध्यति. (8) D reads जार्यन्. M reads सम जीर्णस्य. (9) This hemistich and the next are not found in D. (10) K reads चौषधी. M reads तङ्गरौडो. (11) We do not find गन्धकं सा तु in K. (12) M has मालयेत् सा पटालकम् The portion be- ginning from this charana and ending in वज्रञ्च घातयेत् सा तु is not found in K. (13) D has जार्य्यस्यामि, which is an error of the scribe. (14) रसेन्द्रञ्चापि बन्धनात्, a variant in D. (15) D reads भावयेत्त्यासु, which seems to be भावयन्त्याशु. (16) M reads तत

२०८ रसार्णवे वज्रञ्च घातयेत् सा तु$^1$ मर्कसत्त्वं च$^2$ पातयेत् ॥ ६७ ॥ ( जारयेत् सर्व्वलोहानि सत्त्वान्यपि च पाचयेत् । )$^3$ हरौंदरीरसे न्यस्य$^4$ गोमृङ्गे तु वरानने । धान्यराशौ निधातव्यं मृतं तिष्ठति सूतकम्$^5$ ॥ ६८ ॥ दिव्यौषध्या रसेनेव$^6$ रसेन्द्रः सुरवन्दिते$^7$ । समे तु कनके जीर्णे दशकोटींस्तु$^8$ वेधयेत् ॥ ६९ ॥ पञ्चमे लक्षकोटिस्तु$^9$ षड्गुणे सर्व्ववेधकः$^{10}$ । सप्तमे धूमवेधी स्यात् अष्टमे त्ववलोकतः$^{11}$ । नवमे शब्दवेधो स्या$^{12}$दत ऊर्द्धं$^{13}$ न विद्यते ॥ ७० ॥

(1) वज्रं तु घातयेत् सा तु, a variant in D, wherein सा is incor- rect. (2) D reads तु. (3) We have got this hemistich only in K, which we have printed within brackets. (4) हरदीरारसे न्यस्य, a variant in K. हरिदीरसमन्यस्य, a variant in M. (5) मृतस्तिष्ठति सूतकः, a variant in D. मृतस्तिष्ठति सृमकः, a variant in K. द्रुतं तिष्ठति सूतकम्, a variant in M. We have adopted the above after collating all the texts. (6) दिव्यौषधिरसेनेव, a variant in M. (7) D reads रसेन्द्रो सुरवन्दिने, which is grammatically incorrect. K reads रसेन्द्री, which is also incorrect. M reads रसेन्द्र. (8) K has दशकोटि तु. M has दशकोटिंस्तु. (9) K has लक्षकोटिं तु. M has लक्षकोटी तु. (10) D reads स्यात् स वेधयेत्. (11) D reads स्रवलोकतः. M reads ह्येवलोकतः. (12) D has नवमे दशमे वेधो स्यात्, which mars the metre and the sense. (13) K reads दतो दुनि, which is not correct.

द्वादशः पटलः । २०९ भ्रमन्ति पशवो मूढ़ाः¹ कुलोषधिविवर्जिताः² । द्वयौषधि³रसानाञ्च नैव सिद्धिः प्रजायते ॥ ७१ ॥ तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन ज्ञातव्या तु कुलोषधी⁴ ॥ ७२ ॥ दिव्यौषधी चतुःषष्टिः⁵ कुलमध्ये व्यवस्थिता⁶ । नैव जानन्ति मूढ़ास्ते⁷ देवमोहेन⁸ मोहिताः ॥ ७३ ॥ यदिव्यासु द्वयौषध्यो⁹ जायन्ते¹⁰ गिरिगह्वरे ॥ ७४ ॥ द्वयौषध्या रसे सूतं¹¹ नैव बद्धं कदाचन¹² । (1) D reads भ्रमन्ति पश्य मे मूढ़ा. K reads भ्रभंतो पशवो मूढ़ाः, where- in the first term is inc. (2) कुलोषधीविवर्जिताः, a variant in D. (3) D has वलौषधी. K has द्वयौषधी. M has द्रोण्यौषधि. (4) D reads erroneously ज्ञातव्यो तु कुलोषधीः. K reads also incorrectly ज्ञात- व्यास्तु कुलोषधीः. M reads ज्ञातव्या तु कुलीयधीः, which is incorrect. (5) दिव्यौषधीश्चतुषष्टी, a variant in D and K, which is incorrect. M reads दिव्यौषधि चतुष्षष्टि, which is also incorrect. (6) K reads व्यवस्थिताः, which is not correct M reads कूलमध्ये which is incor- rect. (7) नैव जान्ति मूढ़ा सा, a variant in D. K reads नैव जानाति मूढ़ास्ते, which is grammatically incorrect. M reads नैव जानन्ति मूढ़ास्तान्. (8) D and K read erroneously शिवमयेव, which ought to be शिवमाययेव. (9) D has यादिव्यास्तु वनीवध्या, which is grammatically incorrect. M has also an incorrect variant—यादि- व्यास्रु मवौषद्यो. (10) D reads जायते, which is incorrect. (11) D has वनीवधीरसे सूत. द्वह्योषध्या विक्षीणास्ते, a variant in M. Both are incorrect. (12) K reads बंधं, which is incorrect. मञ्- जारयन्ति ते. a variant in M. 27

२१० रसार्णवे अक्षयं च¹ वरारोहे वह्निमध्ये न² तिष्ठति ॥ ७५ ॥ न खोटो नैव वाहस्तु नैव द्रव्यं करोति सः । किं तत् द्रव्यं प्रकुर्वीत धास्यमानो न तिष्ठति ॥ ७६ ॥³ पत्रे पाके कटे छेदे⁴ नैव तिष्ठति काञ्चने⁵ । न वेधं च शतादूर्ध्वं⁶ करोति स रसः⁷ प्रिये ॥ ७७ ॥ यावन्न बद्धमेकान्तु⁸ विक्रीतं तत्तु काञ्चनम् ।⁹ धर्मार्थकाममोक्षार्थं¹⁰ नैव दद्यात्तु तत् प्रिये ॥ ७८ ॥ श्रीदेव्युवाच । निर्जीवत्वं¹¹ गतः सूतः कथं जीवं ददाति च¹² । निर्जीवेन तु निर्जीवः कथं जीवति शङ्कर ॥ ७९ ॥ श्रीभैरव उवाच ।¹³ दिव्यौषध्या यदा¹⁴ देवि रसेन्द्रो मूर्च्छितो¹⁵ भवेत् । (1) D reads अक्षयं न. M reads स रसस्तु. (2) M reads च. (3) This śloka is found only in M. (4) पचे वा पक्ककं दैवा, a variant in D. पचे दाहे निकषे च, a variant in M. (5) नैव तिष्ठति काञ्चनम्, a variant in D. छेदने नैव काञ्चने, a variant in M. (6) च is wanting in D. च शता is wanting in K. M reads त्रितादूर्ध्वं, which is not correct. (7) D has an absurd reading चां करोति रसस्तः. (8) M reads यावन्न बाष्टरेकान्तु. (9) This hemistich is not found in K. (10) D reads मोक्षार्या, which is incorrect. (11) D reads निर्जीबत्वं. K reads सजीवत्वं. (12) K reads सः. (13) This is wanting in M. (14) यदा is wanting in D. M reads यथा, which is incorrect. (15) M reads मर्दितो, which is grammatically incorrect.

मनेनैव तु काञ्चनम् । वज्रभस्म¹¹ हेमभस्म तद्दे एकत्र बन्धयेत्¹² ॥ ८५ ॥ निशाचररसे जाड्यं नरजीवेन¹³ जारयेत् । (1) K reads कालिकारहितः. M reads कालिकारहितो देवि. (2) D has कथं जीवति. M has तथा भति, which is incorrect. (3) M reads कोलं, which seems to be incorrect. (4) मलं समयति गुणान्, a variant in D, which has no clear sense. K reads नाशयति. M reads शमयते. (5) D reads वापौ, which is an error of the scribe. M reads कथयेद्रुतम्, which is partly incorrect. (6) दिव्योषधरसेनेव, a variant in K. (7) K reads नष्टचेतनः, which is gram. inc. (8) D reads तिष्ठत्येङ, which is incorrect. (9) M reads रसबन्ध- नाईखरि. (10) K reads हते वज्र, which is incorrect. M reads क्षपालेन. (11) D