रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१८१ रसार्णवे पुनस्तं गन्धकं दत्त्वा पत्रलेपे रविं हरेत्¹ । तं रविं तारमध्ये तु त्रिगुणं वाहयेत्ततः² ॥ १० ॥ हेमार्द्धे मिलितं³ हेम मातृकासमतां व्रजेत्⁴ । पुनस्तं गन्धकं साक्षाद्रावयित्वा द्रुतं⁵ कुरु ॥ ११ ॥ रसेन्द्रं⁶ मर्दयेत्तेन गतदेहं तु⁷ कारयेत् । लेपमात्रेण तेनैव कुष्ठामष्टादश⁸ प्रिये । चर्म भगन्दरं लूतां⁹ शिरोरोगंश्च¹⁰ नाशयेत् ॥ १२ ॥ निशाचररसे भाव्यं¹¹ सप्तवारं तु¹² तालकम् । तेनैव घातयेद्वङ्गं¹³ वङ्गं तारे¹⁴ तु निर्वहेत् ॥ १३ ॥ (1) B has हृनेत्, which is gram. incorrect. K has रवौ हृते. M has पत्रलेपरवि. (2) वाह्यं ततः, an incorrect reading in B. (3) K reads बौंखिन्न, which is inc. M reads र्हेमार्द्धे, which is also incorrect. (4) K reads मात्रिकासमतां. M reads erroneously मावकासमतां ह्रजित्. (5) B reads हृतं. K reads हुत. M reads धृतं. We have adopted the reading in D (Deccan MS.) which begins from this charana, the previous portion of the text being wanting. (6) D reads रसकं. (7) B reads गतदेहं. M reads गतदेहान्. Both are inc. (8) कुष्टा- ष्टादशान् प्रिये and कुष्ठमष्टादशन् प्रियं are incorrect readings in K and M respectively. (9) चर्म भगंदरं सूता, an incorrect variant in K. चर्मो भगभरखतो, a variant in M, which seems to be inc. (10) Both D and M read शिरोरीगश्च. (11) B has निशाचरे रसे. D has भाव्ये. (12) B reads सप्तवारः तु, which is gram. incorrect. (13) K reads घातयेद्वंगं. M reads पातयेत् वगं. (14) B and M read वंगतारे. D and K read तारये निर्वहेत् पर.

द्वादशः पटलः । १८७ तं तारं जारयेत्¹ सूतं तत्सूतं बन्धनं व्रजेत्² । लेपमात्रेण तेनैव चतुःषष्टितमो भवेत् ॥ १४ ॥³ चतुःषष्टितमे⁴ भागे शुल्कवेधं⁵ तु दापयेत् । शुल्वं तु दापयेत्तारि तत्तारं काञ्चनं भवेत् ।⁶ तत्तारं जायते श्रेष्ठं⁷ धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ १५ ॥ निशाचरस्य पुष्पाणि⁸ सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁹ । पलानि¹⁰ दश चूर्णस्य रसैर्धात्र्यास्तु भावयेत्¹¹ ॥ १६ ॥ घृतेन मधुनालोड्य¹² नवभाण्डे¹³ विनिक्षिपेत् । धान्यराशौ निधातव्यं त्रिसप्ताहं सुरेश्वरि ॥ १७ ॥ तेन भक्षितमात्रेण बलोपलितवर्जितः¹⁴ ॥ १८ ॥ (1) D and K read भावयेत्. (2) D and K read बधनं भवेत्. M reads बन्धतां व्रजेत्. (3) This hemistich is wanting in B and M. (4) This hemistich is wanting in D. K reads चतुषष्टितमं, which is incorrect. (5) K reads शुल्ब वेधं. (6) This hemistich is wanting in B and M. (7) M reads भार्यक्रीड, which seems to be inc. (8) All other texts read पत्राणि , but M only reads पुष्पाणि. We suppose the latter to be correct , since पत्राणि is already mentioned in verse 4. (9) चूर्णितानि तु कारयेत्, a variant in D. चूर्णानि कारये- द्यतः, a variant in K. (10) M reads फलानि, which is incorrect. (11) त्रिरात्र्या यस्तु भावयेत्, a variant in D. षडैरात्र्यास्तु भावयेत्, a variant in K. द्वे धात्र्या विभावयेत्, a variant in M. (12) B reads मधुनालोढा. K reads मधुनालोढ. Both are inc. (13) B reads नवभाष्य. D reads न च भाण्डे (14) K reads निर्जेव, which is not correct.

१८८ रसार्णवे वल्कलं सूक्ष्मचूर्णं^१ तु मधुना सहितं^२ लिहेत् । अर्धमासप्रयोगेण^३ प्रत्यक्षोऽयं^४ भवेत् प्रिये ॥ १८ ॥ तस्य मूत्रपुरीषेण शुल्वं भवति काञ्चनम् । मासमात्रप्रयोगेण पन्नगः^५ काञ्चनं भवेत् ॥ २० ॥ ग्राह्यं^६ तत्फलतैलं वा^७ यन्त्रे पातालसंज्ञके^८ । तेन तैलेन देवेशि रसं संकोचयेद्बुधः ॥ २१ ॥ तत्क्षणाज्जायते देवि^९ पट्टबद्धो महारसः^१० ॥ २२ ॥ कटुकं कङ्कणं कार्यं^११ रसलिङ्गे वरानने^१२ । संकोच मारणं^१३ तेन कर्त्तव्यं परमाद्भुतम्^१४ ॥ २३ ॥ निशाचररसे खिन्नं सप्तवारं तु भास्करम् । (1) D reads सूक्ष्मचूर्णं. (2) D reads मसौत, [perhaps मसित = सशर्कर.] M reads साधित. (3) अर्धमासे नयोग, an incorrect reading in D. (4) B and K read प्रत्यचोऽय. D reads प्रत्ययोग्य, which is inc. (5) M reads पन्नग. The MS. B is wanting about 250 slokas from this (20th) śloka. (6) M reads गृह्यं, which is not accurate here. (7) D, which begins from this portion, reads erroneously तत्फुलतैलम्ब. K reads तत्फलतैलेन. M reads तत्फल तैलंग. (8) M reads मसंते (9) तत्क्षणादेव जायन्ते, a variant in M. (10) D wants the term महा. K reads खाटबद्धो महारसः. M reads पट्टबन्धो महारसः (11) D has an absurd reading—करक ङ्गह्र सां कार्य. M reads कटक instead of कटुक. (12) D reads रसलिङ्ग. K reads रसलिङ्ग परायणं. M reads रसलिङ्गेवगननेः (13) K reads संकोचमारसं. M reads संकाचसारखं. (14) D reads परमहुतम्. M reads erroneously परमव्यतम्.

द्वादशः पटलः । १८९ कालिकारहितं तेन जायते¹ कनकप्रभम् ॥ २४ ॥ तत्तारेण समं वाह्यं² तेन सिक्तं तु वापितम् । दशांशं वेधयेत्³ सूतं दश पीतं शतंच च⁴ ॥ २५ ॥ शतं वेधयते लक्षं सहस्रं कोटिवेधकम् । दशांशं कोटिवेधि⁵ स्यात् कोटिवेधि समेन च⁶ ॥ २६ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्⁷ ॥ २७ ॥ त्रैलोक्यजनना या स्यादोषधी⁸ अजनायिका⁹ । तस्याः सम्पर्कभावेण¹⁰ बद्धस्तिष्ठति पारदः ॥ २८ ॥ सप्ताहं मर्दितस्तस्या¹¹ महौषध्या रसेन सः¹² । शतांशेनैव वेधेन¹³ कुरुते दिव्यकाञ्चनम्¹⁴ ॥ २९ ॥ द्विसप्ताहं रसे तस्या मर्देनाद्वरवर्णिनि¹⁵ ।

(1) M has कालिका, which is a tautology. (2) D reads सवाह्य, which is incorrect and incomplete. M reads वाह्यं. (3) M reads तथा वेधयते. (4) D reads रसेन वै. K reads रसेन च. (5) All the texts read कोटिवेधी, which is not gram. correct. (6) M reads तु. (7) तु दुर्लभं is the reading in D. (8) D and K have या सा औषधी. M has यस्यादोषधी, which is inc. (9) D reads यज- नयिका. K reads अंजनायिका. M reads अञ्जनायिकम्. (10) तया संसृष्टभावेण, a variant in M. (11) M has सप्ताहोमर्दित तस्या, wherein मर्दित is inc. (12) महौषधिरसेन सः, a variant in K. M reads महौ- षध्या रसे रसः. (13) D reads विर्धन. M reads शतांशेन तु वेधेन. (14) D reads दिव्यकाञ्चनः, which is inc. (15) D reads वरवर्णिनी, which is gram. inc. K reads द्विरवाखिनि, which is unintelligible.

२०० रसार्णवे लक्षवेधो रसः साक्षादष्टौ¹ लोहानि काञ्चनम्² ॥ ३० ॥ त्रिसप्ताहेन देवेशि दशलक्षाणि विध्यति³ । चतुर्थे चैव⁴ सप्ताहे कोटिवेधी महारसः ॥ ३१ ॥ स्वेदतापननिर्घृष्टो⁵ महौषध्या रसेन तु । ददाति खेचरीं सिद्धिमनिवारितगोचरः⁶ ॥ ३२ ॥ कामयेत् कामिनीनां तु सहस्रं दिवसान्तरे । नष्टच्छायो द्रतद्रूप्यं⁷ त्रैलोक्यं च भ्रमेद्धसैः⁸ ॥ ३३ ॥ महौषध्या रसेनैव⁹ मृतसञ्जीवनं¹⁰ भवेत् । घनेन घातयेत्¹¹ सूतं पञ्चावस्थं¹² कुरु प्रिये ॥ ३४ ॥ मृतस्य दापयेन्नस्यं¹³ हस्तपादौ तु¹⁴ मर्दयेत् । तस्य तु प्रविशेज्जीवो¹⁵ मृतस्यापि वरानने ॥ ३५ ॥ (1) D reads साक्षादष्टौ. (2) M reads विध्यते. (3) D reads वैधवेत्. दश लक्षा सं विध्यति, an incorrect reading in K. (4) D reads नैव, which is inc. (5) खेदतापननिर्घृष्टौ, a variant in D. खेदनापत- निर्घृष्टौ, a variant in K. खेदतापरिकचेव, a variant in M. None is correct. (6) मनावरितगोचरः, a variant in D. मर्निवाणितगोचराः, a variant in K. Both are gram. inc. (7) K has नष्टच्छाया तद्रसरूप. M has नष्ट- बाधाद्रतद्रूप. (8) K reads भ्रमेद्धसः. त्रैलोक्यं भ्रमेद्वसैः, an incomplete variant in M. (9) K reads रसे चैव. (10) D has मृतसञ्जोविन. K has मृते संजीवनं. (11) K reads पातयेत्. (12) D reads पञ्चावस्थां. M reads पञ्चावसं, which seems to be inc. (13) D reads दापयेन्नख. K reads दापयेत्तस्य. Both are incorrect. (14) M reads हस्तपादिषु. (15) K reads गतेन in place of तस्य तु. M reads प्रविशन् जीवो.

द्वादशः पटलः । २०१ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम्¹ । नरसाररसेनेव² क्षणाद्³बध्येत सूतकः⁴ ॥ २६ ॥ नरसाररसं दत्त्वा⁵ द्विपदीरजसा सह⁶ । दिनान्ते बन्धमायाति⁷ सर्व्वलोहानि रञ्जयेत्⁸ ॥ २७ ॥ नरसाररसेनेव⁹ जीर्णं षड्गुणपन्नगे¹⁰ । तारे ताम्रेऽपि वा देवि¹¹ भावयेत्तं मनःशिलाम्¹² ॥२८॥ निर्गन्धा जायते सा तु¹³ घातयेत्तद्रसायनम्¹⁴ । द्विपदीरजसा सार्धं¹⁵ निःसत्त्वः पन्नगो भवेत्¹⁶ ॥ ३८ ॥ (1) M reads वरानने. (2) D reads नरकसारसत्येनैनि. K reads नरकारस्य पत्रेण M reads नरकसारसदर्शनेन. All the readings seem to be incorrect. [नरसार has different designations in different texts ;—as नरकसा and नरकसार.] (3) D reads क्षणाद्. (4) M reads सूतकम्. (5) नरकसारसे दत्वा, a variant in D. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. नरकसारसं दत्वा, a variant in M. (6) D reads सहि, which seems to be the error of the scribe. (7) M reads बहुमायाति, which is incorrect. (8) D reads रञ्जति. K reads रञ्जति. (9) D and K read नरकसारसेनेव. (10) जीर्णैः षड्गुणपन्नगः, a variant in D. This charaṇa and the next are wanting in M. (11) तारताम्रेऽपि वा देवौ, an incorrect variant in D. (12) K reads भाव्येच्चा, which seems to be incorrect. M reads भावयेत्तु मनःशिलाः. (13) K has यावशे, which is incorrect. M reads धातुः. (14) पातयेत्तेन पन्नगं, a variant in K. घातयत्रेण पन्नगम, a variant in M. (15) D has द्विपदीशतेया सार्द्ध. M has साधु. (16) D reads निःसत्त्वपन्नगो भवेत्. K has an incomplete reading— निःसत्वपन्नगं. M has निरुद्धं पन्नगो भवेत्, which is not correct. 26 Rasārṇava. Vol I. Fasc. II

२०२ रसार्णवे नरसाररसेनेव¹ जीर्णे षड्गुणपन्नगे² । तारे ताम्रेऽपि वा देवि³ कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ ४० ॥ नरसाररसस्तन्वे भावनाः⁴ सप्तधा पृथक् । रसेन्द्रं दापयेद्ग्रासं⁵ यन्त्रे विद्याधराह्वये ॥ ४१ ॥ जीर्य्यते⁶ गगनं देवि निर्मुखं च⁷ वरानने । नरसाररसेनेव⁸ कीटमारीरसेन च⁹ । द्रावयेद्गगनं देवि¹⁰ तीक्ष्णं लोहञ्च पन्नगम् ॥ ४२ ॥ नरसाररसेनेव हनूमत्या रसेन च । जायते काञ्चनं¹¹ दिव्यं निषेकाद्¹²भास्करप्रिये ॥ ४३ ॥ नरसाररसे दत्त्वा¹³ मञ्जिष्ठारक्तचन्दनम्¹⁴ । (1) D and K read नरकसारसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (2) जीर्णे षड्गुणपन्नगः, a variant in D. (3) This hemistich and the next are wanting in M. D reads erroneously देवी. (4) D has नरकसारसारसात्तन्वे भावितः, which mars the metre. K has नरकसारसत्तन्वे. (5) रसेन्द्रे पाययेद्यासं, a variant in D. रसेन्द्रो दापयेत् यासं, a variant in K. रसेन्द्रे दापयेत् शसं, a variant in M. (6) D reads जीयते, which has no sense. (7) D reads निर्मुखं च. (8) D and K read नरकस,रसेनेव. M reads नरकसाररसेनेव. (9) सिन्धु- तृतपाररसेन च, a reading in D. सिंधुतुत्थारसेन च, a reading in K. (10) This charaṇa and the next three are wanting in D and K. (11) D reads जायते काञ्चनं. M reads कनकं. (12) M reads निषिक्ताद्. (13) नरकसाररसे दत्त्वा, a variant in D and M. नरकसारसं दत्वा, a variant in K. (14) The MS. M has the following hemistich after चन्दनं— तारे ताम्रेऽपि वा देवि कोटिवेधी भवेद्रसः, which we have not adop- ted as it seems to us redundant.

द्वादशः पटलः । २०१ खरसे मर्दयेत् पश्चात्¹ पन्नगं देवि सेचयेत् ॥ ४४ ॥ तत्क्षणात् काञ्चनं दिव्यं सप्तवारं निषेचितम्² । रविदृष्टं तु³ तं देवि पन्नगं त्रिगुणं प्रिये ॥ ४५ ॥ तच्छुल्कं⁴ हेमसंकाग्रं तारपञ्चांश⁵योजितम् । षष्ठमांशयुतं हेम⁶ हेमकर्मणि चौषधम्⁷ ॥ ४६ ॥ नरसाररसे⁸ भाव्यं सप्तवारं तु हिङ्गुलम् । तेनैव घातयेत्तीक्ष्णं⁹ भस्मीभूतलमादिशेत्¹⁰ ॥ ४७ ॥ तद्भस्म ताम्बपिष्टं तु¹¹ त्रिगुणं तेन निर्वहेत् ॥ ४८ ॥ तच्छुल्कं हेमसंकाशं तारमष्टांश¹²योजितम् ।

(1) D reads खरसो. M reads मर्दयन्त्याश्च, which is in- correct. (2) K and M read निषेवितं. (3) K reads रविदृष्टे तु, which is incorrect. M reads रविदृष्टे तु, which is grammatically incorrect. (4) K reads तच्छुल्क, which is incorrect. M reads तत् शुल्क, (without any suffix), which is gram. incorrect. (5) D and K read तारं पञ्चांश, which seems to be inaccurate. (6) This word is wanting in K. (7) हेमकर्म- णिरोषधम्, a variant in M. (8) D reads नरकसाररसे. K reads नरक्तसारसे. M:reads नरकसारसैः. (9) तेनै तीक्ष्ण घातये, an incorrect variant in D. K has तापयेत्तीक्ष्णं. M reads घातयेत् सूक्ष्मं. (10) K reads माविशेत्. M reads भस्मभूतलमांशजेत्, which is incorrect. (11) D reads ताम्बविष्टं तु. K reads ताम्बपिष्टे तु. M reads ताम्बपत्रे तु. (12) M reads तारे चाष्टांश.

ं सुदुर्लभं." - wait! Look at that word: It has two characters: First: 'व' or 'ब'? Second: 'धं'? Wait, look at the character: It's "वधं सुदुर्लभं" or "बद्धं सुदुर्लभं" or "बन्धं सुदुर्लभं"? Wait, look at line 19: "बद्धो" (baddho). In line 24: it's NOT 'बद्धं'. It has: A letter with a loop, then 'धं' with anusvara: "बन्धं" or "वधं"? Wait, look at footnote 15: "D reads [ ] सुदुर्लभं." Wait, could it be "च सुदुर्लभं"? Look at the first letter: it has a horizontal bar on top, a loop on left, and a vertical stroke: that is 'ब' or 'व'! Wait, is there an anusvara on it? Yes, there is a dot on top! And the next letter is 'धं': with an anusvara! Wait, "बन्धं सुदुर्लभं."! Why would D read "बन्धं सुदुर्लभं"? Because the main text has "रसबन्धं सुदुर्लभम्"! D omits "रस" and reads "बन्धं सुदुर्लभं" (to make meter? But that would be 7 syllables: पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि बन्धं सुदुर्लभं).

pair of diamond and gold)! "तत्क्षणान्मिलति द्वन्द्वं वज्जरत्नं च काञ्चनम् ॥" "Instantly the pair, diamond and gold, melt/unite together!" YES! "द्वन्द्वं"! "द्वन्द्वं वज्ररत्नं च काञ्चनम्" - the pair: vajraratna (diamond) and kāñcana (gold)! Look at the characters: द् + व = द्व न् + द्व = न्द्व, with anusvara = द्वन्द्वं! In the print, the ligature for 'द्व' is 'द' with 'व' underneath: 'द्व'. So it is: "द्वन्द्वं¹⁷"!

Wait, now look at "वज्जरत्नं" vs "वज्ररत्नं": In line 5: "वज्ररत्नं⁶" or "वज्जरत्नं⁶"? Wait! Let's look at footnote 6: "(6) K reads वज्रं रत्नं." Wait! If K reads "वज्रं रत्नं", what does the main text read? In main text: Look at the letter: 'व', then 'ज्र' or 'ज्ज'? Look at 'ज' in line 5: It has 'व', then 'ज' with a 'ज' below? Or 'ज्र'? Wait, let's look at line 7: "कंकालखेचरीतैले

: it has पूर्व्वौषध्या. * Line 11: रसग्रासं¹⁴ ततो दत्त्वा मर्दनात्¹⁵ गोलकं¹⁶ कुरु ॥ ६१ ॥ Wait! Is itरसम्रासंorरसग्रासं? Look at रसग्रासं: the letter is गwith्andर: ग्र. The top-left has a loop like in ग(as inगगनंin line 10). Wait, inगगनं, गhas a loop at the bottom of the left leg. Inग्र, the left leg has the loop, and the diagonal stroke goes down-left. Wait, does मhave a loop at bottom left? Yes, butमhas a horizontal bar connecting to the right vertical stem! Does this letter have a horizontal bar? No! It does not connect in the middle! It only connects at the top bar. Therefore, it is definitelyगwithर=ग्र! So it is रसग्रासं! Wait, why does footnote 14 say: M reads erroneously समेग्रास(orसमंग्रास)? Because M had समंग्रासinstead ofरसग्रासं! And the main text has रसग्रासं. Wait, what about line 11: मर्दनात्¹⁵

द्वादशः पटलः । २०७ बद्धा¹ पोटलिकां² तेन गगनं तेन जारयेत्³ । समे⁴ तु गगने जीर्णे बद्धस्तिष्ठति सूतकः ॥ ६२ ॥ भस्त्रा⁵फूत्कारयुक्तेन⁶ ध्मायमानेन नश्यति⁷ । काकविष्ठासमं रूपं समजीर्णस्य जायते⁸ ॥ ६३ ॥ द्विगुणे गगने जीर्णे षष्ठीं लोहानि संहरेत् ॥ ६४ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसबन्धं सुदुर्लभम् ॥ ६५ ॥⁹ शिवदेहात् समुत्पन्ना ओषधी तुरसिंहनी¹⁰ । जारयेद्गन्धकं सा तु¹¹ जारयेत् सापि तालकम्¹² ॥ ६६ ॥ काञ्चनं जारयेत् सापि¹³ रसेन्द्रं सा च बद्धयेत्¹⁴ । प्रवालं जारयेत् सा तु¹⁵ गगनं द्रावयेत् तथा¹⁶ । (1) This is wanting in D. (2) M reads पदलिकां. (3) भागं तं तेन जारयेत्, a variant in D. M reads चारयन् (4) D reads सम. (5) D has भख, which is not accurate. (6) M has भात्कारणात् यन्त्रेण, which is absurd. (7) D reads मध्यति. K reads साध्यति. (8) D reads जार्यन्. M reads सम जीर्णस्य. (9) This hemistich and the next are not found in D. (10) K reads चौषधी. M reads तङ्गरौडो. (11) We do not find गन्धकं सा तु in K. (12) M has मालयेत् सा पटालकम् The portion be- ginning from this charana and ending in वज्रञ्च घातयेत् सा तु is not found in K. (13) D has जार्य्यस्यामि, which is an error of the scribe. (14) रसेन्द्रञ्चापि बन्धनात्, a variant in D. (15) D reads भावयेत्त्यासु, which seems to be भावयन्त्याशु. (16) M reads तत

२०८ रसार्णवे वज्रञ्च घातयेत् सा तु$^1$ मर्कसत्त्वं च$^2$ पातयेत् ॥ ६७ ॥ ( जारयेत् सर्व्वलोहानि सत्त्वान्यपि च पाचयेत् । )$^3$ हरौंदरीरसे न्यस्य$^4$ गोमृङ्गे तु वरानने । धान्यराशौ निधातव्यं मृतं तिष्ठति सूतकम्$^5$ ॥ ६८ ॥ दिव्यौषध्या रसेनेव$^6$ रसेन्द्रः सुरवन्दिते$^7$ । समे तु कनके जीर्णे दशकोटींस्तु$^8$ वेधयेत् ॥ ६९ ॥ पञ्चमे लक्षकोटिस्तु$^9$ षड्गुणे सर्व्ववेधकः$^{10}$ । सप्तमे धूमवेधी स्यात् अष्टमे त्ववलोकतः$^{11}$ । नवमे शब्दवेधो स्या$^{12}$दत ऊर्द्धं$^{13}$ न विद्यते ॥ ७० ॥

(1) वज्रं तु घातयेत् सा तु, a variant in D, wherein सा is incor- rect. (2) D reads तु. (3) We have got this hemistich only in K, which we have printed within brackets. (4) हरदीरारसे न्यस्य, a variant in K. हरिदीरसमन्यस्य, a variant in M. (5) मृतस्तिष्ठति सूतकः, a variant in D. मृतस्तिष्ठति सृमकः, a variant in K. द्रुतं तिष्ठति सूतकम्, a variant in M. We have adopted the above after collating all the texts. (6) दिव्यौषधिरसेनेव, a variant in M. (7) D reads रसेन्द्रो सुरवन्दिने, which is grammatically incorrect. K reads रसेन्द्री, which is also incorrect. M reads रसेन्द्र. (8) K has दशकोटि तु. M has दशकोटिंस्तु. (9) K has लक्षकोटिं तु. M has लक्षकोटी तु. (10) D reads स्यात् स वेधयेत्. (11) D reads स्रवलोकतः. M reads ह्येवलोकतः. (12) D has नवमे दशमे वेधो स्यात्, which mars the metre and the sense. (13) K reads दतो दुनि, which is not correct.

द्वादशः पटलः । २०९ भ्रमन्ति पशवो मूढ़ाः¹ कुलोषधिविवर्जिताः² । द्वयौषधि³रसानाञ्च नैव सिद्धिः प्रजायते ॥ ७१ ॥ तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन ज्ञातव्या तु कुलोषधी⁴ ॥ ७२ ॥ दिव्यौषधी चतुःषष्टिः⁵ कुलमध्ये व्यवस्थिता⁶ । नैव जानन्ति मूढ़ास्ते⁷ देवमोहेन⁸ मोहिताः ॥ ७३ ॥ यदिव्यासु द्वयौषध्यो⁹ जायन्ते¹⁰ गिरिगह्वरे ॥ ७४ ॥ द्वयौषध्या रसे सूतं¹¹ नैव बद्धं कदाचन¹² । (1) D reads भ्रमन्ति पश्य मे मूढ़ा. K reads भ्रभंतो पशवो मूढ़ाः, where- in the first term is inc. (2) कुलोषधीविवर्जिताः, a variant in D. (3) D has वलौषधी. K has द्वयौषधी. M has द्रोण्यौषधि. (4) D reads erroneously ज्ञातव्यो तु कुलोषधीः. K reads also incorrectly ज्ञात- व्यास्तु कुलोषधीः. M reads ज्ञातव्या तु कुलीयधीः, which is incorrect. (5) दिव्यौषधीश्चतुषष्टी, a variant in D and K, which is incorrect. M reads दिव्यौषधि चतुष्षष्टि, which is also incorrect. (6) K reads व्यवस्थिताः, which is not correct M reads कूलमध्ये which is incor- rect. (7) नैव जान्ति मूढ़ा सा, a variant in D. K reads नैव जानाति मूढ़ास्ते, which is grammatically incorrect. M reads नैव जानन्ति मूढ़ास्तान्. (8) D and K read erroneously शिवमयेव, which ought to be शिवमाययेव. (9) D has यादिव्यास्तु वनीवध्या, which is grammatically incorrect. M has also an incorrect variant—यादि- व्यास्रु मवौषद्यो. (10) D reads जायते, which is incorrect. (11) D has वनीवधीरसे सूत. द्वह्योषध्या विक्षीणास्ते, a variant in M. Both are incorrect. (12) K reads बंधं, which is incorrect. मञ्- जारयन्ति ते. a variant in M. 27

२१० रसार्णवे अक्षयं च¹ वरारोहे वह्निमध्ये न² तिष्ठति ॥ ७५ ॥ न खोटो नैव वाहस्तु नैव द्रव्यं करोति सः । किं तत् द्रव्यं प्रकुर्वीत धास्यमानो न तिष्ठति ॥ ७६ ॥³ पत्रे पाके कटे छेदे⁴ नैव तिष्ठति काञ्चने⁵ । न वेधं च शतादूर्ध्वं⁶ करोति स रसः⁷ प्रिये ॥ ७७ ॥ यावन्न बद्धमेकान्तु⁸ विक्रीतं तत्तु काञ्चनम् ।⁹ धर्मार्थकाममोक्षार्थं¹⁰ नैव दद्यात्तु तत् प्रिये ॥ ७८ ॥ श्रीदेव्युवाच । निर्जीवत्वं¹¹ गतः सूतः कथं जीवं ददाति च¹² । निर्जीवेन तु निर्जीवः कथं जीवति शङ्कर ॥ ७९ ॥ श्रीभैरव उवाच ।¹³ दिव्यौषध्या यदा¹⁴ देवि रसेन्द्रो मूर्च्छितो¹⁵ भवेत् । (1) D reads अक्षयं न. M reads स रसस्तु. (2) M reads च. (3) This śloka is found only in M. (4) पचे वा पक्ककं दैवा, a variant in D. पचे दाहे निकषे च, a variant in M. (5) नैव तिष्ठति काञ्चनम्, a variant in D. छेदने नैव काञ्चने, a variant in M. (6) च is wanting in D. च शता is wanting in K. M reads त्रितादूर्ध्वं, which is not correct. (7) D has an absurd reading चां करोति रसस्तः. (8) M reads यावन्न बाष्टरेकान्तु. (9) This hemistich is not found in K. (10) D reads मोक्षार्या, which is incorrect. (11) D reads निर्जीबत्वं. K reads सजीवत्वं. (12) K reads सः. (13) This is wanting in M. (14) यदा is wanting in D. M reads यथा, which is incorrect. (15) M reads मर्दितो, which is grammatically incorrect.

मनेनैव तु काञ्चनम् । वज्रभस्म¹¹ हेमभस्म तद्दे एकत्र बन्धयेत्¹² ॥ ८५ ॥ निशाचररसे जाड्यं नरजीवेन¹³ जारयेत् । (1) K reads कालिकारहितः. M reads कालिकारहितो देवि. (2) D has कथं जीवति. M has तथा भति, which is incorrect. (3) M reads कोलं, which seems to be incorrect. (4) मलं समयति गुणान्, a variant in D, which has no clear sense. K reads नाशयति. M reads शमयते. (5) D reads वापौ, which is an error of the scribe. M reads कथयेद्रुतम्, which is partly incorrect. (6) दिव्योषधरसेनेव, a variant in K. (7) K reads नष्टचेतनः, which is gram. inc. (8) D reads तिष्ठत्येङ, which is incorrect. (9) M reads रसबन्ध- नाईखरि. (10) K reads हते वज्र, which is incorrect. M reads क्षपालेन. (11) D

...- Line 17 starts with: ...सहस्राणि! Wait! Look at line 17: Line 17 starts with: ...वर्षसहस्राणि? Wait, let's look at the letters in line 16 end and line 17 start together! Line 16 end: (7) followed by ? ? - Line 17 start: ? ? ? वर्षसहस्राणि? Wait! Why would line 17 start with so many letters if line 16 already has ...-? Wait, look at line 17: Is it ONE word at the start of line 17? Let's measure the width: Line 17 starts with: [something]वर्षसहस्राणि, a variant in D, ... Wait, is line 17's first word actually indented? No, it aligns with rect. in line 13, reads in line 15. The word has about 8-10 characters: Let's look really closely at line 17, word 1: द? श? No, wait! Look at line 16 end: (7) मथा-? Wait, look at

द्वादशः पटलः । २१३ मृतगोलकमाषेकं¹ माषेकं हेमगोलकम्² । एकीकृत्य³ तु संमर्द्य⁴ लुङ्गाम्लेन⁵ दिनत्रयम् । कर्षैकं नागपत्राणि⁶ रसकल्केन लेपयेत् ॥ ६२ ॥ वेष्टयेद्वृश्चिकाख्या च⁷ तत्पिण्डं लेपयेत् ततः । मारयेत् पन्नगं देवि शक्रगोपनिभं⁸ भवेत् ॥ ६३ ॥ कर्षैकं तारपत्राणि मृतनागेन लेपयेत् । वृश्चिकाख्या च तत्पत्रं लेपितं⁹ वेष्टयेत्ततः ॥ ६४ ॥ तत्तारं म्रियते देवि सिन्दूरारुण¹⁰सन्निभम् ।¹¹ सहस्त्रांशेन तेनैव शुल्बवेधं प्रदापयेत् ॥ ६५ ॥ जायते¹² कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ ६६ ॥ (1) D reads माष्टिकं. K has मृतकमाषेकं मासिकं. M reads द्रुतवै- रक्तकं सूतं. All the texts seem to be inaccurate. (2) माषकं हेम- गोलकं, a variant in D. K reads मासिकं in lieu of माषेकं, which is incorrect. M reads हेमलोष्टकम्. (3) All the texts read एकी- कृत्वो, which is gram. inc. (4) D reads तत् सत्रं. M reads सम्मर्दी, which is incorrect. (5) D has तुगाम्लेन. K reads erroneously गाक्लेन. (6) कर्षं च नागपुत्राणि, a variant in D. M reads कर्षकं for कर्षैकं. (7) The portion from this charana upto the शुल्बवेधं प्रदापयेत is not found in D. K has वैष्टयेदृश्चिकवख्या. लेपयेदृश्चिकालिच, a variant in M. (8) M reads शकेडाभनिभ, which is apparently an error of the scribe. (9) K reads वृश्चिकवख्या तत् पत्रं लिपेयेत्. (10) K reads सिंधूराश्व, which seems to be incorrect. (11) The portion commencing from कर्षैकं तारपत्राणि and ending in सन्निभं is not found in M. (12) D reads जारयेत्, which is incorrect.

२१४ रसार्णवे क्षीरयुक्ता¹ बहुफला ग्रन्थियुक्ता² च पार्व्वति³ । नाम्ना चटुलपर्णीति⁴ शस्यते रसबन्धने ॥ ६७ ॥ एकवीराकन्दरसे⁵ मूकमूषा⁶गतं रसम् । धमेन्मुखानिलैर्बद्धो⁷ भक्षणाय प्रशस्यते ॥ ६८ ॥ रक्तकञ्चुकिकन्दं तु⁸ स्त्रोतस्येन तु पेषितम्⁹ । मूषायां¹⁰ पूर्वयोगेन कुरुते¹¹ रसबन्धनम् ॥ ६६ ॥ वृश्चिकापत्तिका¹²वोजं नारी¹³क्षोरसमन्वितम् । धमयेत्¹⁴ पूर्ववत् सूतं भक्षणार्थाय वार्त्तिकः¹⁵ ॥ १०० ॥ (1) D has क्षीरसुक्ता. K has क्षीरे युक्ता. (2) D reads ग्रन्यीसुक्ता. K reads ग्रंथोयुक्ता. (3) K reads पार्व्वतौ, which is gram. inc. (4) D reads चत्पलपर्णी. K reads चतर्लपणीति. M reads चञ्चलपन्नेति. It is very difficult to find out the proper term from all these texts. We have adopted the above text after referring to the meaning of these terms. (5) M reads कन्दकस्ये (6) Both D and K read मूकम्नूषा. [ ष being pronounced as ख. ] (7) धमें मुखानिलेर्वद्धो, a variant in D. भर्मन्मुखानिलोद्बङ्गो, a variant in M. (8) D reads रक्तकंचुकीकन्देषु. K reads कंचुकि in place of कञ्चकि. M reads रक्तकञ्चकि- कन्दात्, which appears to be incorrect. (9) D has पंषिता, which is incorrect. M reads पेषयेत्, which is not accurate here. (10) Both D and K read मूर्खायां. (11) M reads erroneously क्रूरिते. (12) D has कृखकापत्त्रिका. M has वृश्चीवपत्तका. (13) M reads कारि, which is evidently an error of the scribe. (14) K reads धामयेत्. (15) D reads वार्त्तिके. K reads मच पार्थ य वार्त्तिकं. M reads वात्तिकः. All the texts are incorrect.

द्वादशः पटलः । २१५ वज्रकन्दं समादाय¹ रसमध्ये² विनिक्षिपेत् । गजेन्द्राख्यं³ पुटं दत्त्वा सप्तधा बद्धतां⁴ नयेत् ॥ १०१ ॥ भक्षयेत् तं रसं प्राज्ञः⁵ षण्मासादमरो भवेत् ॥ १०२ ॥ लाङ्गलोकन्दमादाय कर्कोटीकन्दमेव च । रसं तन्मध्यगं⁶ कृत्वा खेदयेन्मर्द्दयेत् पुनः⁷ ॥ १०३ ॥ म्रियते⁸ नात्र सन्देहो ध्मात⁹स्तीव्रानलेन तु । शुकचञ्चुगतं सूतं पुटयेद्धामयेत्ततः¹⁰ ॥ १०४ ॥ शतांशं वेधकर्त्तायं¹¹ देहसिद्धिकरो भवेत् ॥ १०५ ॥ हंसपादोरसं¹² सूतं शूककन्दोदरे क्षिपेत्¹³ । गजेन्द्रपुटनं¹⁴ दद्यात् म्रियते¹⁵ नात्र संशयः ॥ १०६ ॥

(1) वज्रकन्दं समानीयात् , a variant in D. (2) D reads रसं मध्ये. So also K. (3) D has गजेन्द्राणां. (4) D reads वन्दातां, which is incorrect. M reads बन्धतां. (5) भक्षयेच्च रसं प्रातः, a variant in D. K reads भक्षयेच्च रस प्राज्ञः. (6) D has रसं तं मध्यगं. (7) M reads ततः. (8) Both D and M read मृयते, which is gram. inc. (9) Both D and K read स्नातं, which is not accurate here. (10) This charaṇa and the next three charaṇas are not found in K. M reads धापयत्तः. (11) M reads वेधयेत् कर्त्ता, which has no clear sense (12) D has हसपादरसं. (13) शुककन्दरसो भवेत्, a variant in D. M reads शुककन्दोदरे क्षिपेत्. (14) D has गजिन्द्रं पुटनं. K has गजेन्द्रपुटकं. (15) Both D and M read मृयते, which is incorrect