रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२४६ रसार्णवे स रसः सर्व्वलोहानि षष्ठ्यंशेन तु वेधयेत्¹ ॥ २४६ ॥ अथवा तं रसं दिव्यं मधुना सह भक्षयेत्² । मासमात्रप्रयोगेण³ जीवेद्ब्रह्मदिनायुतम्⁴ ॥ २५० ॥ तस्य मूत्रमलस्वेदैः⁵ शुक्लं भवति काञ्चनम् ॥ २५१ ॥ निर्वाते⁶ तोयमादाय अञ्जलि⁷त्रितयं पिबेत् । पीतमात्रे भवेन्मूर्च्छा स्वास्थ्यं स्यात् प्रहरद्वयात्⁸ ॥ २५२ ॥ एकविंशदिनान्येवं⁹ क्षीराहारो भवेत्ततः । षष्टवर्षाकृतिः प्राज्ञः¹⁰ कामरूपो महाबलः ॥ २५३ ॥¹¹ पश्येच्छिद्रां महीं सर्व्वां¹² सप्त¹³पातालसंयुताम् । अवध्यो देवदैत्यानां¹⁴ कल्पायुश्च प्रजायते ॥ २५४ ॥ (1) षष्टांशेन सुवेधयेत्, an incorrect reading in D. (2) M has this hemistich in an irregular manner--तं रसं दिव्यं मधुना सममेकत्र योज- येत्, repeating the second charana of the 248th śloka. (3) M reads मासमाप्ययोगेन, which is incorrect. (4) K reads ब्रह्मदिनायुषं. M reads erroneously ब्रह्मवादिना. (5) K has तस्य मूत्रमलैः स्वेदैः. M has श्वेतैः, which is incorrect. (6) K has only निवा. (7) K reads अंजलौ, which is incorrect. (8) खमध्यं स्यात् प्रहरत्रये, an incor- rect reading in D. श्वास स्यात् प्रहरद्वयम्, a variant in M, wherein the first term is incorrect. (9) D reads erroneously एकविंशादिनान्येदं. (10) D reads बाली instead of प्राज्ञः. M reads दृष्ट instead of षष्ट. (11) After this śloka, we find in D only the 247th śloka repeated. Hence we have not adopted it. (12) K has an incomplete cha- rana पश्यं ...द्रां महि सर्वां. (13) K reads सर्वं instead of सप्त. (14) D has देवदैवानां, which is not correct. M has देवतैश्चापि.

द्वादशः पटलः । २४७ अथवोदक¹मादाय पारदञ्च² मनःशिलाम् । मर्दयेत् खल्लपाषाणे³ नष्टपिष्टं भवेत्ततः ॥ २५५ ॥ स्वेदयेत् सप्तरात्रं तु त्रिलोहेन च वेष्टयेत् ॥ २५६ ॥ अन्तर्द्धानं क्षणाद्गच्छेत् विद्याधरपतिर्भवेत्⁴ । सिद्धकन्याशतहृतो⁵ यावत् कल्पान् चतुर्दश⁶ ॥ २५७ ॥ दिनेषु तेषु सर्वेषु दद्याच्छात्योदनं घृतम् । पयसा च समायुक्तं नित्यमेवं तु⁷ कारयेत् ॥ २५८ ॥ उष्णोदकविधिं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । पश्येदुष्णोदकं⁸ यत्र वासं तत्रैव कारयेत् ॥ २५६ ॥ अस्ति गोदावरी नाम महाराष्ट्रे⁹ऽतिविश्रुता । तस्या उत्तरभागे तु सह्याद्रिः पुण्यपर्वतः¹⁰ ॥ २६० ॥ (1) D reads अथ चोदक. (2) D reads मारीचं तु. (3) The word खल्ल is not found in D. All other texts read खल्ल. (4) विद्या- धरपतिर्भवेत्, a variant in D. सिद्धारपतिर्भवेत्, a variant in K. (5) D reads प्रान्तहतो. (6) D and K read कल्पचतुर्दश. (7) M reads सद्यमेवन्तु. After this charana we find the following three hemistichs in K only, which we have not adopted on account of their erroneousness and redundancy. They are as follow:—ते सर्वे पुरुषास्तस्य दर्शनाय सम्मिलिताः । ताः कन्यास्तममृतं दद्युः सिद्धकामो भवेन्नरः । वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेच्चंद्रार्कतारक । इति विषो- दकसंजीवनजलकल्पः । (8) M has भवत्युष्णोदकं. (9) D reads महा- राष्ट्रे. This hemistich and the following seven ones are not found in M. (10) D has सह्याद्री पुण्यपर्वतः, wherein the first word is incorrect. K has सह्याद्रिः पुण्यपावनः, wherein also the first word is incorrect.

२४८ रसार्णवे तत्र मातापुरं¹ नाम प्रसिद्धं देवतागृहम् । तस्मादुत्तरतो देवि कम्प्याख्यं नगरं² परम् ॥ २६१ ॥ तत्र कम्पेश्वरो देव³स्तत्रास्त्युष्णोदकं⁴ ध्रुवम् । प्रणीताख्या⁵ नदी तत्र स्नात्वा वै साधकोत्तमः । पश्चादुष्णोदके कुण्डे विधिं कुर्याद्यथोदितः⁶ ॥ २६२ ॥ शर्वरीमुषितस्तत्र⁷ धनवांशं⁸ दिने दिने । भक्षयेन्मासमात्रं तु जीवेद्वर्षशताष्टकम्⁹ ॥ २६३ ॥ वर्षमेकं प्रयुञ्जीत¹⁰ जीवेद्वर्षायुतं सुखी¹¹ । बलोपलितनिर्मुक्तो भोगी चैव पुरन्दरः¹² ॥ २६४ ॥ (1) D reads मानापुरी. (2) D reads नागरं, which seems to be incorrect. (3) Both D and K read देवी, which is gram. inc. (4) तत्राप्युष्णोदकं is the reading in D. (5) D reads प्रणीतात्मा, which seems to be incorrect. (6) D reads यथेरितः. (7) मर्वरीमुषिते सव, a variant in D. शर्वरीभूषिता तत्र, a variant in K. सर्वतोमुषितां तत्र, a variant in M. None of the readings is perfectly correct. (8) D reads धनं काञ्चित्. K reads मृगकांश. Both are inc. M leaves a blank space here. (9) M reads वर्षसमाष्टकम्, which seems to be an error of the scribe. (10) K reads only प्रयुं and omits जीत. (11) This charana and the next three are not found in M. (12) भावी च शक्रवेशतः, a variant in D. After this we have एकगुणेन सूतेन &c., (9th śloka), which occurs in the beginning of the fourteenth Paṭala. Hence the MS. D is wanting the remaining portion of this twelfth Paṭala and the whole of the thirteenth Paṭala, as well as the first eight ślokas of the fourteenth Paṭala.

द्वादशः पटलः । २४८ वर्षमेकं पिबेत्तोयं¹ जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् । तस्य मूत्रपुरीषेण² शुल्बं भवति काञ्चनम् ॥ २६५ ॥ उष्णोदकञ्च कासीसं³ गन्धपाषाणसंयुतम् । चतुर्थांशेन रसकं दशभागं विनिर्क्षिपेत्⁴ ॥ २६६ ॥ शुल्बञ्च मर्दयेत् सर्व्वं नष्टपिष्टं क्षणेन तु⁵ । तेन लेपितमात्रेण शुल्बं भवति काञ्चनम् ॥ २६७ ॥ निषिक्तं तेन तोयेन प्रतिवापं ददेद्बुधः⁶ । शुल्बञ्च जायते हेम तरुणादित्यवर्चसम्⁷ ॥ २६८ ॥ तज्जलेन निषिक्तञ्च हेम वीजार्थसंयुतम् ।⁸ तारं चानेन मार्गेण⁹ निषिक्तं हेमतां व्रजेत्¹⁰ ॥ २६९ ॥ उष्णोदकेन भल्लातं तिलपिष्टं¹¹ च भक्षयेत् । मासद्वयप्रयोगेण¹² जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ २७० ॥ रसगन्धाश्मरसकं¹³ तुत्थं¹⁴ दरदमाक्षिकम्¹⁵ ।

(1) This charana is not found in M. (2) M reads मूत्रपुरीषाभ्यां. (3) K reads काशीस. (4) K reads विनिःक्षिपेत्. (5) K reads चयेण तु. (6) ददेत् is an ungrammatical term. दद्यात् is the pro- per one. (7) तत्क्षणादित्यशोभन, a variant in M. (8) This hemistich is not found in M. (9) K reads erroneously मार्पणं. (10) M reads ब्रजेत्, which is incorrect. (11) K reads तिलसृष्टिं. (12) M has मासद्वयपर्याप्तञ्जीत्, which is incorrect. (13) रसकन्धाम- रसकं, a variant in M. (14) K reads तुल्थ. (15) K reads माक्षिया, which is incorrect. 32

२५० रसार्णवे याम¹मुष्णाम्भसा घृष्टं तारपत्राणि लेपयेत् ॥ २७१ ॥ द्विवारं तु धमेद्देवि² स्याच्चतुर्दशवर्णकम् । क्रमेणानेन देवेशि शुक्लं षोडशवर्णकम् ॥ २७२ ॥ एकैकं हेमतारांशं द्वन्द्वं³ कान्ताभ्रयोः पृथक् । उष्णोदकेन संमर्द्य⁴ धमनात् खोटतां व्रजेत्⁵ ॥ २७३ ॥ तन्मुखे धारयेन्नासं⁶ वज्रकायो भवेन्नरः । तच्चूर्णं यवमात्रं तु⁷ भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁸ । यावत् पलं तस्य मलैः⁹ शुक्लं भवति काञ्चनम् ॥ २७४ ॥ उष्णोदपाचितान् खादेत्¹⁰ कुलत्थान् चीरपो¹¹ भवेत् । स्नानमुष्णाम्भसा कुर्यात् वर्षाद्वर्षशतायुषम्¹² ॥ २७५ ॥ चीरमुष्णोदकं क्वाथं¹³ त्रिफलायाश्च पाचयेत्¹⁴ । (1) M reads घाम, which seems to be incorrect. (2) M has विभाय्य तु भवेद्देवि. (3) K reads द्वयं. (4) M reads संमर्थात्. (5) B (which resumes from this verse) reads नयेत्. K reads खोड़कां, which is incorrect. M reads घोटग्तां नयेत्, which is partly correct. (6) B reads erroneously तन्मुखधारयेन्नास. (7) K has पंचमात्रं तु. M has तस्य instead of तच्चूर्णं. (8) M reads मधुना सह. (9) K reads यात्यलं तस्य मलैः, which is incomplete. M reads यावत् फलं तस्य फलैः. (10) उष्णोदकपचिता भूनें, a variant in B, which has no clear sense. उष्णोदयोचितान् is the reading in K, which is partly incorrect. M reads उष्णोदपाचितात्, which is incorrect. (11) B and K read चीरवो, which is an error of the scribe. K reads कुलत्नां, which is incorrect. M reads कुलुत्यान्. (12) K reads शतायुषी. (13) चीरमुष्णोदकश्चाथं, an incorrect variant in M. (14) K reads पावनं.

(Ray & Kaviratna edition, Bibliotheca Indica, 1910)! Let's verify the exact text of Bibliotheca Indica Rasarnava, Patala 12, page 251: - Verse 277: कर्दमापो महीशैलं⁴ शिलञ्चेति⁵ चतुर्विधम् ॥ २७७ ॥ - Verse 278: पञ्चमासाद्द्विषण्मास⁶-वेधनानि⁷ महीतले ॥ २७८ ॥ Wait, in BI edition: Footnote 4: (4) B reads महाशैलं. K reads दर्दमा...मद्गिशैलः, which is incomplete. Wait, or मङ्गिशैलः? Or मद्दिशैलः? Wait, in K it's: K reads दर्दमा...मद्दिशैलः or मङ्गिशैलः? In the BI edition, let's check: Does it say दर्कमा...? Wait, कर्दमापो -> क vs द: in Bengali-Devanagari transition or Devanagari script: Wait, the image clearly shows: K reads दर्दमा... (or दर्कमा...). Look at the first letter: द with a loop? No, it's दर्कमा! Look at the

२५२ रसार्णवे यदा तद्बुद्बुदाकारं¹ तदा शैलोदकं भवेत् । अन्यथा वेष्टकं² देवि तदग्राह्यं निरर्थकम् ॥ २८१ ॥ श्रीशैले श्रीवनप्रान्ते³ पर्य्यङ्काख्ये⁴ शिलातले । तत्रस्थं क्षणवेधि⁵ स्यात् नदीभगवतीतटे⁶ । एकाह्ने वेधकं तत्र⁷ गोकर्णे तु दिनत्रयम् ॥ २८२ ॥ भद्राङ्गे⁸ दिनवेधि स्यात् त्रिखलान्ते त्रिवासरम् । धारेखरे⁹ पाक्षिकं स्यात् वर्षापुर्य्यां¹⁰ दिनैकतः ॥ २८३ ॥ ब्रह्मेश्वरे मासिकं स्यात् व्याघ्रपुर्यान्तु¹¹ वासरम् । अघोरेशे मासिकं तु¹² सिंहद्वीपे¹³ तथा पुनः । दिनमेकं ब्रह्मगिरौ विन्ध्ये तु क्षणवेधकम् ॥ २८४ ॥ वासरं माल्यवन्तेषु¹⁴ क्षणवेधि शिलोदकम्¹⁵ ॥ २८५ ॥ (1) यदा तबदाकार, an incomplete variant in B. (2) M reads वेष्टन. (वेष्टक = निर्यास). (3) B reads श्रीवने प्रान्ते. M reads श्रीशैल. (4) M reads पर्य्यङ्गाख्य. (5) All the texts read क्षणवेधी, which is grammatically incorrect. (6) B reads नयां भवतीतटे, which is in- complete. K reads नद्यां भगवतीतटे, which is incorrect. M reads यद्या भगवतीतटे, wherein the first term is unintelligible. (7) K reads एकाहं वेधयेत्तत्र. (8) K reads सत्रस्थं. M reads चन्द्राङ्गे. (9) M reads तारेखरे. (10) B reads पार्श्वपुर्य्यां. This charana and the next one are not found in M. (11) B reads व्याघ्रपूर्य, which is incorrect. (12) अघोरेशे तु मासिकं, a variant in M. (13) B reads सिद्धद्वीपे. (14) वासर... ल्यक्तणंच, an incomplete variant in K. M reads माल्यवन्ते तु. (15) B and M read क्षणवेधी तु तत्र च. K reads लक्षवेधी शिलो- दकं, wherein the first term is incorrect.

द्वादशः पटलः । २५३ किष्किन्ध्या¹पर्व्वते रम्ये पम्पातीरे तृणोदकम्² । तस्य पश्चिमतो देवि योजनद्वितये पुनः । भूशैलमस्ति तत्रैव त्रिदिनं वेधि पर्व्वते³ ॥ २८६ ॥ सह्याचले पुरे देव्याः चोरनेत्रस्य सन्निधौ । शैलोदकं कोटिवेधि दुर्जदेशेऽपि वासरम् । लक्षवेधि नृसिंहस्य नगरे गोकुलाभिधे ॥ २८७ ॥⁴ अन्यत्र यत्र तत्रापि ब्रह्मविष्णुशिवोद्भवम् । अमृतं तत्र तत्रापि वज्रीकरणमुत्तमम् ॥ २८८ ॥ तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जानन्ति साधकाः ॥ २८९ ॥ महीं समुद्धृतवतो वराहस्य कलेवरात् । यः स्वेदः पतितस्तस्माज्जातं शैलोदकं परम् ॥ २९० ॥ तन्मुखे क्षणिकं जातं क्रोड़देशे⁵ तु वासरम् । बाहुभ्यां त्र्यहवेधि⁶ स्यान् मासवेधि तु पार्श्वयोः⁷ । षण्मासमपराङ्गे च⁸ सर्व्वं समफलं भवेत्⁹ ॥ २९१ ॥

(1) B reads किष्किध. K reads किष्किंधे. (2) B and K read चणोदक. (3) B has वेध पार्वति, which seems to be incorrect. (4) The portion commencing from सह्याचले and ending in गोकुलाभिधे is found only in MS. K. (5) B reads कंवदेशे (probably कम्बुदेशे). This charana is not found in M. (6) B and M read वय, which seems to be incorrect. (7) K reads खर्षयोः. M reads मासमेकन्तु. (8) B has an incomplete charana षण्मासमपराङ्गे च. (9) M reads समफलञ्च तत्.

२५४ रसार्णवे अघोरास्त्रेण तत्क्षेत्र¹रक्षां कृत्वा दिशां बलिम्² । दत्त्वा लक्षं जपित्वा तु³ गृह्णीयादमृतं परम् ॥ २९२ ॥ शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु हेमन्ते वा सुरार्चिते⁴ । आयसे ताम्रपात्रे वा⁵ पात्रेऽलावुमयेऽथवा⁶ । शैलाम्बुपलमष्टौ तु⁷ पलं क्षीरस्य निक्षिपेत् ॥ २९३ ॥ क्षीरावशेषं संक्काथ्य⁸ त्रिसप्ताहं पिवेन्नरः⁹ । जीवेद्वर्षसहस्रं तु¹⁰ वलीपलितवर्जितः ॥ २९४ ॥ अथवाष्टपलं¹¹ क्षीरं पलैकेनाम्बुना युतम्¹² । क्षीरावशेषं सेवेत¹³ पूर्वोक्तं लभते¹⁴ फलम् ॥ २९५ ॥ कुलत्थाष्टगुणं¹⁵ वारि पचेदष्टावशेषितम् । चतुर्गुणेन तेनाज्यं¹⁶ पाचयेद्धृतशेषितम्¹⁷ ॥ २९६ ॥

(1) अघोरात्रेण तत्क्षेत्रं, a variant in K. (2) K has कृत्वा दिवलिं, which is incomplete. (3) K reads जपं कृत्वा. This charana is not found in M. (4) M has सुरार्चितम्, which is incorrect. (5) अयस्के ताम्रपात्रे व, an incorrect reading in M. (6) B reads errone- ously पात्रे कलावुमयेयवा. K reads ततैलांबुमयेथवा, which seems to be incor- rect. (7) शैलोदक पलमष्टौ, a variant in K. (8) K reads संकाथ्यं. कृत्वावशेषं तत्क्वाथ, a variant in M. (9) M reads भवेन्नरः, which is incorrect. (10) M reads वर्षसहस्राणि. (11) B and M read अथवाष्टफलं, which is incorrect. (12) All the texts read पलैकेनाम्बुमिश्रितम्, which is not gram. correct. (13) B reads erro- neously सेवेनि. (14) M reads फलते, which is incorrect. (15) K reads कुलष्ट्याष्टगुणं, which is incorrect. (16) K reads erroneously तानाज्यं. (17) पाचयेच्च पुनर्घृत, a variant in K.

द्वादशः पटलः । २५५ लिह्यान्मधुसमोपेतं¹ त्रिसप्ताहं वृहस्पतिः² । मासेन शास्त्रसम्पत्तिं³ ज्ञात्वा देवि बलाबलम्⁴ । द्विरष्टवर्षकाकारः⁵ सहस्रायुर्न संशयः⁶ ॥ २९७ ॥ अवशिष्टकुलत्थं तु⁷ पादांशं मधुसर्पिषा⁸ । भक्षयेत्कर्षमेकन्तु⁹ मासेनायुतजीवितः¹⁰ ॥ २९८ ॥ तत्सिद्धतैलेनाभ्यङ्गं मर्दनञ्चापि कारयेत्¹¹ । मासमेकं ततो मर्त्यं¹² देहसिद्धिं करोति च ॥ २९९ ॥ पामाविचर्चिकाददृ¹³कुष्ठानि सहसा जयेत्¹⁴ । बलीपलितनिर्मुक्तः सहस्रायुष जायते¹⁵ ॥ ३०० ॥ (1) B has लिह्यान्मधुसमापेतं. K has लिह्यान्मधुसमपीतं. M has लिह्यान्मायु- समोपेतं. None of the readings is perfectly correct. (2) M reads त्रिसप्ताहमहर्षभिः. (3) B has समेण सर्वसम्पत्तिः, wherein the first term is incorrect. We do not find this charana and the next in M. (4) सलदेवी बलं बलं, a variant in B, which seems to be incorrect. (5) K reads द्विरष्टावर्षकाकारः. M reads द्विरष्टवर्षकाकारं, which is incorrect. (6) K has संसार्जुग संशयः, which is incorrect. (7) K reads कूलत्थं, which is incorrect. (8) K has पादांशमधुसर्पिषां. M has पादांशमधु- सर्पिषा. (9) B and K read कर्षमेकन्. (10) मासेनायुतजीवीत, an incorrect variant in B. मासेनायुतजीविनः, a variant in K, wherein the last term is incorrect. (11) सर्वदेहेषु कारयेत्, a variant in B. K reads भक्षणं [perhaps सचणं] चैव कारयेत्. (12) B and K read मर्त्य, which is gram. inc. This charana and the next one are not found in M. (13) M reads दन्त instead of ददृ, which is incorrect. (14) B reads erroneously सह योजयेत्. (15) K reads सहस्रायुः प्रजायते.

२५६ रसार्णवे यः पिबेत् प्रातरुत्थाय शैलाम्बुचुलुक¹त्रयम् । षण्मासात् स्यात्² सहस्रायुर्बलीपलितवर्जितः³ ॥ ३०१ ॥ अथवा सूतकं देवि वारिणा सह मर्दयेत् । मासेनेकेन देवेशि नष्टपिष्टं भविष्यति ॥ ३०२ ॥ मासमात्रं समश्नीयात्⁴ स भवेदजरामरः⁵ ॥ ३०३ ॥ अथवा तं रसं हेम्ना⁶ हेमभस्म ततो बली⁷ । मर्दयेत्तेन तोयेन धामयेत् खदिराग्निना ॥ ३०४ ॥ गुटिका सुन्दरी नाम⁸ सर्वायुधनिवारिणी⁹ । कर्त्ता हर्त्ता स्वयं सिद्धो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ३०५ ॥ कुनटी चाभ्रमाक्षीकं¹⁰ हेम तारं तथैव च । तत् सर्व्वं पयसा क्षीरैर्मद्यं पाच्यं दिनत्रयम् । मासमात्रप्रयोगेण बलीपलितवर्जितः¹¹ ॥ ३०६ ॥ (1) All the texts read चुलक, which no lexicon supports. (2) B reads षण्मासं. स्यात् is wanting in M. (3) निर्वलीपलितय सः, a variant in B. K reads वलि. (4) B reads तमश्नीयात्, which is incorrect. K reads मासमात्रं तु मश्नोयात्, which is incorrect. (5) स भवेदमराज्जरः, a variant in K. (6) B has अथवा पाचीत रसं हेम्ना, which mars the metre and sense. (7) This charana and the next one are not found in K and M. (8) B and M read गुलिका. M reads erroneously सुन्दरीदीक्षां. (9) सर्वायुधनिवारकम्, a variant in M, which is not correct. K reads निवारिणी. (10) This charana and the next five ones are not found in K and M. After these chara- nas, we find in B the ślokas 302 and 303 again repeated. (11) We find in B the first letter मा out of the whole hemistich.

द्वादशः पटलः । २५७ अथ तेनोदकेनैव क्षीराद्धं पायसं पचेत् । मासमात्रप्रयोगेण बलीपलिंतनाशनम् ॥ ३०७ ॥ पक्त्वा¹ तेनाम्भसा पथ्याः षष्टिं² त्रीणि शतानि च । मधु संयोज्य भाण्डस्थं³ भूमौ सब्दं निधापयेत् ॥ ३०८ ॥ दिने दिने तथैकैकं भक्षयेत् प्रातरुत्थितः⁴ । बलीपलिंतनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३०९ ॥ शैलीभूतं कुलत्थं वा⁵ भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁶ । षण्मासेन प्राशनेन⁷ जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३१० ॥ कूष्माण्डं मारितं कृत्वा⁸ यानि कानि⁹ फलानि च । जले क्षिप्तानि लोहानि शैलीभूतानि¹⁰ भक्षयेत् । क्षीराहारश्च¹¹ जीर्णान्ते वज्रकायो भवेन्नरः ॥ ३११ ॥ तेनोदकेन संमर्द्य अभ्रकं¹² क्वाथयेत् प्रिये । (1) B reads पक्तां and पथ्या. Both of them are incorrect. (2) B reads षष्टी. K and M read षष्टि. Both are incorrect. (3) K has मधुना योज्य भाण्डस्थं, wherein the middle term is incorrect. M reads भाण्डीत्यं, which is inaccurate. (4) M reads पुनरुत्थितः. (5) This śloka (310) is not found in K. M has शैलभूत कुलत्थं वा, which is incor- rect. (6) M reads मधुसर्पिषम्, which is not correct. (7) B reads प्रवेशेन. M reads षाण्मासापवशेन, which has no sense at all. (8) All the texts read कूष्माण्ड, which is also correct. K reads मरिचं कृत्वा, which is not correct. (9) K reads जातकानि, which is incorrect. (10) B reads शैलीभूनिनि, which is incorrect. M reads erroneously त्रिभू- तानि. (11) K reads क्षीराहारं च, which seems to be incorrect. (12) M has समर्द्यमभ्रक. 33

२५८ रसार्णवे कटुत्रययुतं खादेत् जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३१२ ॥ अथवा रसकर्षैकं तज्जलेन तु¹ मर्दयेत् । इङ्गुदी²फलमध्यस्थं तच्छैलोदकमध्यगम्³ । कालेन⁴ त्रिगुणेनैव काठिन्यं तस्य जायते ॥ ३१३ ॥ षण्मासं तन्मुखे धार्य्यं⁵ वज्रकायं करोति च⁶ । दशनागसमप्राणो⁷ देवैः सह च⁸ मोदते ॥ ३१४ ॥ गृहीत्वा त्रिफलां⁹ तत्र शैलवारिणि निक्षिपेत्¹⁰ । यदा भवति तच्छैलं¹¹ गृहीत्वा चूर्णयेत्ततः¹² ॥ ३१५ ॥ कान्तजीर्णरसं¹³ तेन सार्द्धं घृत¹⁴मधुप्लुतम् । भक्षयेद्वर्षमेकन्तु¹⁵ ततः चौराशनो¹⁶ भवेत् ॥ ३१६ ॥ उदयादित्यसङ्काशो मेधावी¹⁷ प्रियदर्शनः । (1) B reads तं जलेन तु, which is incorrect. (

द्वादशः पटलः । २५६ नीलकुञ्चित¹केशश्च जीवेच्चन्द्रार्कतारकम्² ॥ ३१७ ॥ पारदं हरितालं च शिला माक्षिकमेव च । दरदं च विषं चैव सर्व्वमेकत्र कारयेत्³ ॥ ३१८ ॥ मर्दयेत् खल्लपाषाणे⁴ मातुलुङ्ग⁵रसेन च । गोलकं कारयित्वा तु⁶ वारिमध्ये निधापयेत् ॥ ३१९ ॥ तेन तारं च⁷ शुल्वं च काञ्चनं भवति ध्रुवम् ॥ ३२० ॥ उपयुञ्जीत मासैकं वलीपलितवर्जितः । सहस्रं जीवितं⁸ तस्य महाबलपराक्रमः ॥ ३२१ ॥ शैलीभूतां हरिद्रां तु तच्चूर्णावापमात्रतः⁹ । हेमत्वं लभते नागो बालार्कसदृशप्रभम्¹⁰ ॥ ३२२ ॥ शैलोदके विनिष्पिच्य¹¹ भूशैले कर्द्दमेऽपि वा¹² ।

(1) B reads erroneously निल. K reads imperfectly नीलसित. (2) B reads तार्क, which is an error of the scribe, (3) M reads योजयेत्. (4) All the texts read खल्वेपाषाणे, (5) B reads मातु- लिङ्ग. K reads मातुलग. (6) विधा च धमयित्वा तु, a variant in M. (7) B and K read तेनांतरं च, which has no clear sense. (8) सहस्रजीवितं is the reading in B and M. (9) We have only पमात्रत of this hemistich in M. B and K read तच्चूर्ण वापमात्रतः, which is not accurate. (10) B and K read बालार्कसदृश प्रभ्, which is gramma- tically incorrect. (11) B reads विनिष्पिक्ष, which is incorrect. K reads विनिष्पिष्य, which is also incorrect. (12) भूशैलकर्दपि वा, an incomplete variant in B भूशैल मर्वमे मेपिवा, an incorrect variant in K भूशैल मर्दयेच्च वा, an incorrect reading in M. (For भूशैल and कर्दम see verse 277)

२६० रसार्णवे ज्ञात्वा कालप्रमाणेन बन्धयेत्¹ पारदं ततः ॥ ३२३ ॥ रक्तक्षारयुतं खातं सुवर्णं समसारितम्² । शतांशेन तु लोहानां सर्वेषां हेमकारकम्³ ॥ ३२४ ॥ द्वितीयसारणां⁴ प्राप्य भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁵ । तत्कालं चित्तजातानां⁶मूर्द्धं भवति चानिलः⁷ ॥ ३२५ ॥ कालज्ञानं भवेत्तस्य जीवेद्युतपञ्चकम् ॥ ३२६ ॥ द्वितीयसारणां प्राप्य सहस्रांशेन विध्यति⁸ । तं खोटं⁹ धारयेद्वक्त्रे दिव्यत्वं लभते ध्रुवम्¹⁰ ॥ ३२७ ॥ निचुले¹¹ ककुभे चैव किंशुके मधुकेऽपि वा¹² । इङ्गुदो¹³फलमध्ये वा रजनीद्वयमध्यतः¹⁴ ॥ ३२८ ॥ (1) M reads बद्धयेत्. (2) K reads ममारितं M reads समवारि- तम्. (3) B has an incomplete charaṇa सर्वेषां वेधकं. M reads मारकम् (4) B and K read सारणं. (5) This charaṇa and the next four ones are not found in M. (6) तत्कालचित्तज्ञानां, an incomplete variant in K. (7) K reads चानिले. (8) M reads बिन्दति (9) B reads ततखोटं. M reads त श्लैन्. (10) M has an incorrec- variant—लव्यत्वं लभते ध्रुवम्. (11) K reads निवजे. M reads निचुर्वे Both appear to be incorrect. (12) K reads च. M reads erro- neously किशुके मधुके पि वा (13) This hemistich and the next on- are not found in K. M reads हिङ्गुदी, which is incorrect (14) रजनी चैव टकने, a variant in B. M reads मध्यगे, which is not correc- After this charaṇa we have a śloka in this text only which runs thu- —अमृते कन्दे वाथ उक्तकन्दौषधौ न च । विधाय वाटकतत्र क्षिप्त्वा तेनैव साधयेत् । which we have not adopted for its incorrectness.

द्वादशः पटलः । २६१ पारदं गन्धकं चैव मर्दयेत् गुलिकाकृति¹ । पाचयेद्दिनमेकं तु² हेम्ना संवेष्ट्य धारयेत् ॥ ३२९ ॥³ त्रिफलाव्योष⁴कल्केन वेष्टयित्वा प्रयत्नतः । पादेन⁵ कनकं दत्त्वा पारदं तत्र योजयेत्⁶ । क्षिपेच्छैलाम्बुमध्यस्थं⁷ गुलिका वज्रवद्भवेत् ॥ ३३० ॥ पूर्व्ववत् सारणा कार्या⁸ पूर्व्ववत् सिद्धिदा भवेत् । धार्यमाणा मुखे सा तु सहस्रायुष्करी भवेत्⁹ ॥ ३३१ ॥ द्वितीय¹⁰सारणायोगादयुतं वेधयेत्तु¹¹ सा । धार्यमाणा मुखे सेय¹²मयुतायुःप्रदा भवेत् ॥ ३३२ ॥ तृतीय¹³सारणायोगाज्जायते लक्षवेधिनी¹⁴ । तं खोटं¹⁵ धारयेद्वक्त्रे लक्षायुर्जायते नरः ॥ ३३३ ॥ (1) B reads गुलिकाकृतिः, which is inaccurate. (2) K reads erroneously पाचयेद्दिनमेक तु. (3) This śloka is not found in M. (4) B has व्याष. M has प्रेष. Both are incorrect. (5) M reads वादेन, which is absurd. (6) पाद तत्र प्रयोजयेत्, a variant in M. (7) B has चिपेतालांबुमध्यस्थ, which has no sense. M reads मध्यस्था, which is also correct. (8) B reads सारणा कार्य, which is in- correct. (9) This hemistich is not found in B K reads सहस्रायु- करी. (10) M reads द्वितीया, which is incorrect (11) K reads दायुतं साधयेत्तु, which is not accurate. (12) K reads मुखस्थेयं. which is incorrect. M reads मुखे सैव. (13) M reads तृतीया, which is incorrect. (14) B has लक्षमेधिनी, which is incorrect. K has शतवेधनी. (15) B reads कोट M reads घोट्. Both are incorrect.

२६२ रसार्णवे चतुर्थीं सारणां¹ प्राप्य कोटिवेधो² न संशयः । कोट्यायुर्जीवितं³ तस्य खेचरत्वं च लभ्यते⁴ ॥ ३३४ ॥ पञ्चभिर्दशकोटिः स्यात्⁵ षड्भिः कोटिशतं भवेत्⁶ । यावच्चन्द्रार्कजीवित्व⁷मनन्तबलवीर्यवान् ॥ ३३५ ॥ ददाति सप्तमीं सापि⁸ सारणां गुटिका परा । खेचरी नाम विख्याता भैरवेण प्रचोदिता ॥ ३३६ ॥ यस्तु तद्राजिकामात्रं मासमेकन्तु भक्षयेत् । वज्रदेहः स सिद्धः⁹ स्यात् दिव्यस्त्रीजनवल्लभः । क्रीड़ते खेचरैर्भोगैः¹⁰ स्वेच्छया¹¹ शिवतां व्रजेत् ॥ ३३७ ॥ नानाविधफलं च स्यात्¹² तद्रसैर्वीजितैस्ततः¹³ ।

(1) B and K read erroneously चतुर्थीसारणां. M reads चतुर्थसारणां. (2) B and M read कोटिवेधी. K reads कोटीवेधी. Both the texts seem to be incorrect. (3) B reads कोट्यायु जीवित. K reads कोट्याय- जायते. (4) M reads खेचरत्वं भविष्यति. (5) K reads पञ्चमे दश- कोटी स्यात्. (6) षष्ठे कोटीशतं भवेत्, a variant in K. M reads कोटि- क्रमं भवेत्, which is incorrect. (7) K reads जीवीत्व, which is gramma- tically incorrect. (8) B reads सप्तमो चापी. K reads सप्तमी सापी. M reads सप्तमञ्चापि. All are incorrect. (9) B reads ससिद्धिः. M reads वज्रदेहस्य सिद्धिः. (10) K reads विचरे भोगैः. (11) M reads स्वकया, which is incorrect. The verb क्रीड़ते, though used in all the texts, is grammatically incorrect. The proper term is क्रीडति. (12) फलशाखा is the reading in B, which is incorrect. नानाविधिफल चास्यात्, an incorrect variant in K. M reads erroneously फलान् शाखान्. (13) K reads तद्रसैवीजतैस्ततः, which is partly incorrect. This charana and the next one are not found in M.

द्वादशः पटलः । २६३ तद्वद्धं पारदं¹ चैव गुटिकां² शृणु सुन्दरि ॥ ३३८ ॥ शुद्धवङ्गरसेन्द्रस्तु³ गन्धकं तत्र जारयेत् । त्रिगुणे गन्धके जीर्णे तेन हेम तु⁴ कारयेत् ॥ ३३९ ॥ कारयेद्भस्म सूतस्तु⁵ काञ्चनं तत्र सूतकम् । तद्भस्म सूतके जार्य्यं⁶ रसेन्द्रस्य समं समम्⁷ ॥ ३४० ॥ तेन सूतकजीर्णेन वज्ररत्नन्तु जारयेत्⁸ । तद्वज्रं जायते भस्म सिन्दूरारुण⁹सन्निभम् ॥ ३४१ ॥ तद्भस्म जारयेत् सूते¹⁰ त्रिगुणे तु सुरार्चिते¹¹ । हाटके¹² सारयेत्तं तु गुटिकां¹³ तेन कारयेत् ॥ ३४२ ॥ त्रिलोहावेष्टितं तं तु¹⁴ मुखे प्रक्षिप्य साधकः । नष्टच्छायो¹⁵ भवेत् सोऽय-मदृश्यो देवदानवैः ॥ ३४३ ॥ (1) B reads तदद्धं पारजं, which seems to be incorrect. (2) B and M read घटिकां (3) गड़वन्त्र रसेन्द्र तु, a variant in B. शुद्धवङ्गं रसेन्द्र तु, a variant in K. (4) B and K read हेमं तु which is unusual. (5) M reads भस्ममृतश्च, which is inaccurate. (6) तद्भस्मं सूतकं जार्य्य, an incorrect variant in K. (7) B reads समं सम, which seems to be the error of the scribe. (8) B has something redundant--- मान्नगरयेत् instead of जारयेत. (9) K reads सिन्धूराख्य, which is not correct. (10) तद्भास्म कार्य्य सूते तु, an incorrect variant in B. तद्भस्म धार्य्य सूते तु, a variant in M. (11) विगुणं तु सुसरीते, an absurd reading in B M reads विगण तु. (12) M reads हारके, which is incorrect. (13) B and M read घुटिकां. (14) B and K read त्रिलोहुं वेष्टयेत् त तु. (15) K reads नष्टाध्यायो. M reads नष्टधायो. Both are incorrect.

, which is incorrect. (13) K reads पलिने. M reads फलित. Both the readings seem to be incorrect. (14) K has रक्तादिसिगोमघाः, which is unintelligible. (15) K and M read भानु (without विसर्ग), which is grammatically incorrect. (16) सम- भाग निकारयेत्, an incorrect variant in M.

Wait, check : Is (3) लक्षवर्ष. or खक्षवर्ष.? Looking really closely at that word in (3): (3) K reads लक्षवर्ष. Wait, does it have 'ख'? Look at 'ल' in 'फलित' vs 'ख' in other texts. In this edition, 'ल' is often printed with that exact glyph. But whether it's 'लक्षवर्ष' or 'खक्षवर्ष', 'लक्षवर्ष' makes total sense with 'सहस्राणि'. Let's look at the letter again: it's 'ल'!

Wait, check : (4) K has निर्बली च वजीः. M has निर्बली फलित, wherein the last term Could it be निर्बली च बजीः.? In Devanagari, 'ब' without slash inside is identical to 'व'. So 'वजीः' or 'बजीः' is fine

द्वादशः पटलः । २६५ सेचयेत्तत् तथावेष्ट्य¹ गुह्यस्थाने² निधापयेत् । रणे राजकुले द्यूते³ दिव्ये काम्ये⁴ जयो भवेत् । यन्मुखे चैव तल्लोलं स सर्व्वरञ्जको भवेत्⁵ ॥ ३४८ ॥ वैक्रान्ताभ्रककान्तं तु⁶ सस्यकन्तु सुरायुधम्⁷ । बिभीतकादिसम्भूत⁸-काञ्जिकस्य समं⁹ भवेत् ॥ ३५० ॥ राजावर्त्तं¹⁰ ततः सूते योजयेत् पादयोगतः । कुमारीरसमंघृष्टा¹¹ कृत्तैका¹² गुटिका शुभा¹³ । रोगमृत्युजरा¹⁴ हन्ति वक्त्रस्था नात्र संशयः ॥ ३५१ ॥ पञ्च तारं¹⁵ वरारोहे सूतकं द्वयमेव च । त्रयो गगनभागाः स्युरेकैकं हेमकान्तयोः ॥ ३५२ ॥ (1) सिञ्चयत्त तथावेष्ट, a variant in K, which is incorrect. सेचयेत्तत- सावेष्टा, a variant in M, which is partially correct. (2) K reads यतस्थाने. (3) K reads धूत्तं. M reads गणे राजकुले द्यते. (4) M reads दिव्यकामे. (5) K reads गलस्थो रञ्जको भवेत्. This hemistich is wanting in M. (6) वैक्रान्ताभ्रककान्तैसु, an incorrect reading in K. (7) K has an incomplete charana--मक तु सुरायुधं. (8) K and M read संभृतं, which appears to be inaccurate. (9) K reads सञ्जीयन्हे समं, which is unintelligible. M reads काञ्चिमसम, which makes the charana incomplete. (10) K reads सभावर्त्त. M reads समावर्त्तं. (11) K reads संघृष्टो which is incorrect. M reads संघृष्टा, which is also incorrect. (12) K reads कृतेका. M reads कृताका. (13) K reads सुभा, which means brilliant. M reads घुटिका. (14) रोगा- मृत्युजरा, a reading in K, which is incorrect. रोगमृत्युजरां, a reading in M. (15) M reads भागं, which is not correct. 34