रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

सप्तदशः पटलः । ३८९ पादमेतत्सुरासेकै¹र्जायते नखपाण्डुरम् ॥ १०० ॥ त्रयोऽयस्कान्तभागाः² स्युरारतारद्वयं तथा । वङ्गस्य³ दश भागाः स्युस्तारवेधेन⁴ वेधयेत् ॥ १०१ ॥ आरस्य द्विगुणं तारं तारात् कान्तं चतुर्गुणम् । कान्तादष्टगुणं⁵ वङ्गं तारवेधेन वेधयेत्⁶ ॥ १०२ ॥ तालं सूतं समं कृत्वा वज्रीक्षीरेण मर्दितम् । पुटं दत्त्वा तु यन्त्रेण सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ १०३ ॥ वङ्गमावर्त्य देवेशि वज्रीक्षीरेण⁷ पेषयेत् । एकविंशतिवाराणि वङ्गशोधनमुत्तमम् ॥ १०४ ॥ तद्वङ्गं जारयेत् सूतं समं वा⁹ द्विगुणादिकम् ॥ १०५ ॥ भल्लातराजिकातैल¹⁰-शङ्खचूर्णविडेन च¹¹ । नागवङ्गे भवेत्तेन समं वङ्गेन सारणात्¹² ॥ १०६ ॥

३८० रसार्णवे तमुपायं प्रवक्ष्यामि मार्दवं येन जायते ॥ १०७ ॥ घृतं दधि पयः^१ क्षौद्रं विल्वजम्बीरकद्रवैः^२ । गुड़स्तैलसमायुक्तो^३ निषेकात्^४ मृदुकारकः^५ ॥ १०८ ॥ गजदन्ता हयनखा^६ मेषशृङ्गं च सैरिभम्^७ । कम्बु^८निर्याससंयुक्तं सप्तवारं निषेचयेत्^९ ॥ १०९ ॥ सहस्रधा स्फुटितं दलं भजति^१० मार्दवम् ॥ ११० ॥ ज्योतिष्मतीकुसुम्भानां^११ तैले कारञ्जकेऽपि वा^१२ । निषेकः शस्यते^१३ऽत्यर्थं कनकस्य विचक्षणैः ॥ १११ ॥ आवर्त्यमानं तारे च^१४ यदि तन्नैव^१५ निर्मलम् । काचटङ्कणवापेन क्षिप्रं निर्मलतां व्रजेत् ॥ ११२ ॥ मधुक^१६मधुमेषाख्य-सौराष्ट्रीगुड़सैन्धवैः^१७ । (1) B reads घृतसृष्टिमधु. (2) विल्वजंबीरकंदल्नि, a variant in B. (3) गुड़तैलसमायुक्ता, an incorrect variant in D. (4) D and K read वावयेत्. (5) D has मृदुकारकम्. K has मृदुकारकै. (6) B reads हयनखो. (7) शृङ्गं चैव सैन्धवं, an incomplete charaṇa in D. मेषीशृङ्गं च सैंधवं, a variant in K. (8) D and K read कङ्गे, which seems to be incorrect. (9) D reads सप्तवाराणि सेचयेत्. (10) D has सहस्रधा वस्फुटितं दले भवति. K has सहस्रधा च स्फुटते दले भवति. (11) ज्योति- र्मत्तसुभानां, an incomplete charaṇa in B. (12) कारंजिकैऽपि वा, a reading in D. (13) K reads सास्यते. (14) B reads तारेष. K reads तत्तारे. (15) D reads तं नैव, which is incorrect. (16) B, D and K read मधुकं, which is not accurate. (17) D reads गन्धमेध्वम्.

सप्तदशः पटलः । ३८२ शुक्तिकाम्बुखुरावापं¹ चन्द्रार्कं मृदु जायते ॥ ११३ ॥ मधुतैलघृतैश्चैव² वत्समूत्रे निषेचनात्³ । जायते खरसत्त्वानां दलानाामपि मार्दवम् ॥ ११४ ॥ चिञ्चारसेन सामुद्रैः क्षीरे चार्कस्य⁴ वह्निना । विशुद्धं जायते तारं शङ्कुकुन्देन्दुसन्निभम् ॥ ११५ ॥ यदि तन्निर्मलं⁵ नैव तदा⁶ तद्वत् पुनः पचेत् । विधिरेष⁷ समाख्यातस्तारकर्मणि पूजितः ॥ ११६ ॥ कङ्गुणी⁸तैलमञ्जिष्ठा-हरिद्रायष्टुकुङ्कुमम् । निषेकात् कुरुते हेम बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ११७ ॥ शुल्कार्धं गन्धकं दत्त्वा तदर्धं मृतसूतकम्⁹ । चाङ्गेरी¹⁰स्वरसेनेव मर्दयेद्वासरत्रयम् ॥ ११८ ॥ मृतं¹¹ चित्ररसेनेव लेपयेद्धेम पाण्डुरम् । पक्त्वा¹² पञ्चमृदा देवि हेमोत्कर्षसमुत्तमम् ॥ ११९ ॥ (1) सिक्तमम्बुखुरावापं, a variant in D. मुक्तिकचुलुगवापं, a variant in K. (2) मधु तैलं घृतं चैव, a variant in D. मधुतैलघृतं चैव, a variant in K. (3) वत्स्याभिष निषेचयेत्, a variant in B. वत्समूलानि सेचनात्, a variant in D. Both the variants have no clear sense. (4) D reads क्षीरं वार्कस्य, wherein the first term is incorrect. (5) B and D read सं निर्मलं, which is incorrect. (6) D reads तद्य. (7) D reads erroneously विधिरैषा. K reads विधिरेव. (8) K has कंगुणि. (9) B has मृतपारदं, which seems to be incorrect. (10) B reads, श्राङ्गेरी, which appears to be incorrect. (11) D reads द्रावितं, which mars the metre. (12) D and K read काया.

' or 'म्रे' or 'प्ते'. Wait, in footnote (6): 'त' then 'प्ते' or 'म्रे'? Wait, let's look at the bottom: it has a curved hook going left/down? No, it's: त - प्ते. But wait, does 'त' have an e-matra? No. Let's look at the next word: 'तैले.' Yes, "तप्ते तैले." - wait, could it be "ताम्रे तैले"? Wait, if main text has "रक्ततैले" (in red oil), variant in K is "तप्ते तैले" (in heated oil). That is a very common variant in Rasashastra texts! Wait, let's look at the letter again: could it be 'ताम्रे'? Look at the first letter: it is 'त', no ā-matra. But wait, look at 'म' in 'मातुलुङ्गाम्ले' (L11): 'म' has a loop on the left. In fn (6), the second letter has a loop on the left: it looks like 'म्रे' or 'प्ते'. Wait, why would K read 'तम्रे तैले'? That's not a word. If it's a typo in the book, or does it say 'ताम्रे तैले'? Look before the 'त': there's no stroke. But

सप्तदशः पटलः । ३६३ भावितं बहुशः क्षिप्तममृतांशेन¹ वर्णदः ॥ १२६ ॥ शतशः कङ्कुषीतैले ताम्रं हेम्ना समं द्रुतम्² । माक्षिकेण शतावापं शतांशेन तु वर्णकृत्³ ॥ १२७ ॥ कार्पासबीजदरद⁴-तुल्यसैन्धवगैरिकैः⁵ । पवालस्तम्ब⁶मञ्जिष्ठा-रक्तचन्दनविद्रुमैः⁷ ॥ १२८ ॥ गुड़भल्लातकस्नेह⁸-बकविष्टेष्टकायुतैः⁹ । आवापाज्जायते श्वेतं¹⁰ कनकं रविसन्निभम्¹¹ ॥ १२९ ॥ रक्ताष्टकं त्रयो भागाः¹² त्रयो भागाः समुद्रजम्¹³ । सितार्कपत्रतोयेन¹⁴ पुटो वर्णप्रदो भवेत्¹⁵ ॥ १३० ॥ (१) B reads क्षिप्रममृतांशेन. D reads क्षिप्तममृतांशात्. K reads क्षिप्र चामीव्यंशात्, which is incorrect. (२) ताम्रैवात्समद्रुतं, a variant in B. ताम्रे हेम्ना रसं द्रुतं, a variant in D, which is not correct. (३) D reads the whole hemistich thus : माक्षिकेन शतांशेन नूतष्णवापनद्रवेत्, which is partly incorrect. K wants शता. (४) B and D read कार्पासबीजं दरदं. (५) D reads तुल्यसैन्धवगैरिकः, which is incorrect. (६) D reads पद्मस्कन्देन. K reads पवालनक्त. (७) D and K read मिश्रितैः instead of विद्रुमैः. (८) गुड़ं भल्लातकस्नेहं, a variant in D. (९) बकविष्टाष्टकायुतैः, a variant in D. वत्सृष्टेष्टकायुतैः, an incomplete variant in K. (१०) B reads देवि. D reads श्रेष्ठ. (११) B has रवि- समभं, D has विद्युत्सप्रभम्. (१२) B has रक्तोटक. D has काकविट् अश्वविट् चैव. K reads सरक्ताष्टकत्रयो भागाः. (१३) B has सामद्रं योनयो द्वितं. K has सामुद्रं योजयेद्विधं. Both the readings are unintelligible. (१४) सिताकँपत्रतापेन, a variant in D. (१५) पुटवर्णप्रदापयेत्, an incorrect variant in D. 5⁰

३९४ रसार्णवे रक्तपीतौ¹ समौ कृत्वा ताभ्यां तुत्थं च² माक्षिकम् । करञ्जतैलेनालोद्य मूकंमूषागतं³ धमेत् ॥ १३१ ॥ सकृत् पीतं⁴ दशांशेन दश पीतशतेन च⁵ । शतं पीतसहस्रेण⁶ कोटिमर्धेन विध्यति⁷ ॥ १३२ ॥ शतशः किंशुकस्वेदे भावितं⁸ प्लवकं पुनः । सटङ्कणपुटेनैव⁹ वर्णोत्कर्षप्रदं¹⁰ भवेत् ॥ १३३ ॥ लोहचूर्णं¹¹ त्रयो भागा गैरिकां द्विगुणं तथा¹² । मधुककुमुदाक्षोभिः¹³ मूत्रेणापि निषेचयेत्¹⁴ ॥ १३४ ॥ पेषयेत् कोद्रवेणैव¹⁵ गोडमद्ध्ये¹⁶ तु निक्षिपेत् । (१) D has रक्तपित्ती. (२) D reads तुत्थं च, which is incorrect. (३) B reads अंधमूषागतं. D and K read मूकंमूषागतं, wherein the middle term is incorrect. (४) D reads पाद. (५) दद्यात् पीतेन च पृथक्, a variant in D. (६) शतपीतं च सङ्गेन, a variant in D. शतपीतसङ्गेना, a variant in K, which is incomplete. (७) B reads कोटिमर्धं न विध्यति. D reads कोटिमूर्द्धेन तिष्ठति. K reads कोटिमर्धं न तिष्ठति. (८) D reads erroneously अवैतं. (९) सटंकणं तु पुटमात्, a variant in B. (१०) D and K read वर्णोत्कर्षप्रमं, which is not correct. (११) D reads लोहचूर्णं. (१२) गैरिका द्विगुणस च, a reading in B. गैरिका द्विगुथाय च, a reading in D. गैरिकं द्विगुणस च, a reading in K. All are inaccurate. (१३) मधुककुमुदाक्षाणामि, a variant in B. मधुकुन्देन क्षुब्दांभो, a variant in D. मधुकुंदैनुक्षुंदातौ, a variant in K. All are partly incor- rect. (१४) B reads च पेषयेत्. K reads च सेचवेत्, which is incorrect. (१५) पेषयेद्रववेनैव, a variant in D. पेषेद्रुद्गद्वेनेव, a variant in K. (१६) D reads नीलमद्ध्ये.

न्मृदुवह्निना" -> "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्मृदुवह्निना". Wait, look at: त, then द्, then ह with ए: 'द्हे'! So it is "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्मृदुवह्निना"? Let's check the letters: त (ta) द (da) with virama? No, it's a ligature: द् + ह with e-matra = द्हे! So: "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्..."? Wait, in line 13: It's त - द् - हे - न्... wait, is there one द् or two? There is त, then a compound consonant with an e-matra above it, then न्, मृ, दु, व, ह्नि, ना. The compound consonant has: a loop at top like द, and ह at bottom! That is द् + ह = द्ध/द्ह. Wait, does it have an extra द? No, it's: तद्हेन्मृदुवह्निना! Wait, look at footnote 14: "(14) D has तद्हैतद्भवश्लिना, which is incorrect." Notice D has 'तद्है...'! So the text has 'त

तावत् पचेत् पचेद्धीमान्¹ यावद्विध्वंसतां व्रजेत् । ततस्तच्छीतले² ज्ञात्वा तोये निर्वापयेत्ततः ॥ १४२ ॥ [तावदेव³ विधिः कार्यो यावद्वर्णः समागतः ॥ १४३ ॥ ततस्तापयेद्भूयो गोशकृच्चूर्णसंयुतम् । तप्तं तपनतप्तात्र लवणे प्रक्षिपेद्बुधः ॥ १४४ ॥ प्रक्षाल्यं तु ततो हेम पचेल्लवणगैरिकैः । कषणैश्च तु संशोध्य भूयो भूयो विचक्षणः ॥ १४५ ॥ लेपयेत् पुटयेच्चैव वर्णसंजननाय च । तारारिष्टं तु देवेशि रक्ततैलेन पाचयेत् ॥ १४६ ॥ निक्षेपयेच्च शतशो दलं रक्ष्यति रञ्जितम् ॥ १४७ ॥ रसोपसर्गं तु निर्द्दहेन्नागवङ्गयोः । नागवङ्गौ पुनः शुल्वे शुल्वं तारे तु निर्द्दहेत् ॥ १४८ ॥ तारं निषिक्तं देवेशि रक्ततैले पुनः पुनः । जायते हेम कच्चा

सप्तदशः पटलः । ३६७ एकेको रसहेमांशः शतवेध इति स्मृतः ॥ १५२ ॥] अनेन क्रमयोगेण सहस्रांशेन वेधकः¹ ॥ १५३ ॥ मूषां² तु गोस्तनीं कृत्वा दलपूर्णां तथा दृढाम्³ । धमेद्दलं निर्मलं तत्⁴ घृतमुच्छोल्लितं यदा ॥ १५४ ॥ क्रामणेन समायुक्तं रसं दत्त्वा तु वेधयेत् । दलपत्रं रसालिप्तं ताम्रपात्रान्तरे⁵ स्थितम् ॥ १५५ ॥ उपरिष्टान्मृदा लिप्तं दत्त्वा मृद्वग्निमेव च । बीजसंयुक्तमावर्त्य ध्मापयेन्मतिमान् सदा ॥ १५६ ॥ टङ्कणं तिलचूर्णं च शीतले तु निवापयेत्⁶ । रससिद्धं तु⁷ कनकं पलैकं ध्मापयेद्भुवि । उद्धृत्य पुनरुत्थाप्य⁸ विक्रेयं तत् सुरेश्वर ॥ १५७ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसवेधो⁹ यथा भवेत् ॥ १५८ ॥ तिलसर्षपचूर्णस्य द्वे पले च प्रदापयेत्¹⁰ । द्वे पले च हरिद्राया एकत्रैव तु मर्दयेत्¹¹ ॥ १५९ ॥ (1) B has सहस्रांशादिदोषतः. D has सहस्रांशेन विधायकः, which is incor- rect. (2) D and K read मूषां, which is incorrect. (3) दलं पूर्वं तथा दृढं, an incorrect variant in D. (4) D and K read च. (5) B reads ताम्रं पात्रातरे. K reads ताम्रपत्रांतरे, which is incorrect. (6) D reads शीतलेन तु पेषयेत्. K reads क्षितलेन निवापयेत्, which is partly incor- rect. (7) D reads रसं विद्धे तु, which is incorrect K reads रस- विद्धं तु. (8) D reads पुनरुत्थाय, which is unintelligible. K reads पुन- रुत्थाप्या. (9) B reads रसवेद्धाः. D and K read रसवेधं. Both are incorrect. (10) D and K read द्वे पली च हरिद्रया, wherein the last term is incorrect. (11) This hemistich is not found in D and K.

३८८ रसार्णवे मर्दयेन्मृन्मये पात्रे पलपञ्चक¹पन्नगम् । वापयेत् सिद्धसूतेन² शलाकां चैव चालयेत्³ ॥ १६० ॥ पुनश्च वापयेत्तावत्⁴ यावत् कठिनतां व्रजेत्⁵ । तन्नागं जायते दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम्⁶ ॥ १६१ ॥ उद्घाटं⁷ कथयिष्यामि रसविद्धं च पन्नगम्⁸ ॥ १६२ ॥ घोषाकृष्टं तु यत् शुल्कं⁹ षोडशांशेन¹⁰ योजयेत् । एकीकृत्य¹¹ समावर्त्त्य छागमूत्रे निषेचयेत् । सर्व्वदोषविनिर्मुक्तं जायते हेम शोभनम्¹² ॥ १६३ ॥ लोहवेध इति ख्यातो विस्तरेण सुरेश्वरि ॥ १६४ ॥ यथा लोहे तथा देहे कर्त्तव्यः सूतकः सदा । समानं कुरुते देवि प्रविशन्¹³ देहलोहयोः ॥ १६५ ॥ (1) D reads पलं पंचक. K reads पलं पंचक. (2) दापयेदश्वमूत्रेण, a variant in D. K reads वद्धसूतेन. (3) D reads शालाकीं चलापयेत्, which is incorrect. (4) B reads पञ्चात्. D reads पञ्चाद्दापयेद्धरिद्रा, an incomplete variant in D. (5) K has the following hemistich after व्रजेत् :—संवापयेद्धरिद्रां तु यावत् कठिनतां व्रजेत्. (6) D reads जम्बूनद- समन्वितम्, which is not correct. (7) उद्धारं is the readings in D. (8) D has रससिद्धिं च पावनम्. K has रसबंधं च पन्नगं. (9) D reads खल्कं तु, which is incorrect. (10) K reads erroneously षोडशांश. (11) D and K read एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. (12) D has मम शोभनम्, which is incorrect. (13) D reads प्रलयात्. K reads प्रस्रवं.

सप्तदशः पटलः । ३८९ पूर्व्वं लोहे परीक्षेत ततो¹ देहे प्रयोजयेत् । तत्समाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १५६ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे² रसार्णवे रससंहितायां लोहवेधो नाम³ सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ (1) D reads erroneously बद्धो. (2) B wants this line. (3) D and K have लोहविधाने नाम. This is not correct, as we see in the beginning of the next पटल लोहवेधाः &c. and not लोहविधान.

अष्टादशः पटलः । —❖— श्रीदेव्युवाच । लोहवेधाख्यया देव यदर्थमुपवर्णिताः¹ । तं देहवेधमाचक्ष्व येन स्यात् खेचरी गतिः² ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच । प्रथमं शोधयेद्देहं पश्चात् कल्पं समाचरेत् । अन्यथा न³ भवेत् सिद्धिः रसे चैव रसायने ॥ २ ॥ प्रातः प्रातः पिबेदादौ त्रिदिनं घृतसैन्धवम्⁴ । केतक्याः स्तनजं⁵ क्वाथं तदनु⁶ त्रिदिनं पिबेत् ॥ ३ ॥ विधिना स्वेदनं कृत्वा सयवक्षारमर्करम्⁷ । त्र्यहं पिबेद्वराक्वाथं⁸ सदेवासुरवन्दिते⁹ ॥ ४ ॥ क्वाथं¹⁰ कटुकरोहिण्याः सम्यग् जाते विरेचने¹¹ । त्रिदिनं यावकान्नं च¹² भुञ्जीत घृतसंयुतम् ॥ ५ ॥

(1) लोहवैधाख्यया देवि यदर्थमुपवंदितः, an incorrect variant in D. (2) D reads खेचरा गतिः, which is incorrect. (3) D and K read नान्यथा तु. (4) D reads घृतसैन्धवः, which is incorrect. (5) B has केतकिसनशे. D has केतच्यास्तनजं. K has केतकास्तनजं. (6) B reads तदातु. D reads तदैते. (7) D reads प्रर्कराम्, which is incorrect. (8) D has पिबेदक्तिकं, which is incorrect. K has वरक्वाथं. (9) सर्व- बासुरवंदिते, a variant in B. ससदेवाशुरवन्दिते, a variant in D. (10) K reads क्वाथ. (11) B reads विरेचनं. (12) B has दिनं यावकान्नं तु.

. K reads चिमासे मध्यभुक्त, Wait, does it say "प्रत्यहम्." or "प्रत्यहं."? Look at: "त्रिमासैः प्रत्यहं." or "त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait! Look at the word: "त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait, in line : "त्रिमासं प्रत्यहं¹⁰ पिवेत् ।" In footnote (10): "D reads त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait! Look at the letter after "प्रत्य": Is it "ह" with anusvara, or "क्"? Wait, look at "प्रत्यक्." - the letter is 'क्'! It has a vertical line with a loop on the left and a hook on the right: that's a 'क'! With a virama? Or is it 'हं'? Wait, compare it with 'क' in 'भुक्त' right next to it: 'चिमासे मध्यभुक्त,'. Look at the character after 'प्रत्य': it has the vertical stem, a left loop, and a right hook! It is 'क्.' or 'क.'! Wait, wait, why would D read 'त्रिमासैः प्रत्यक्'? 'प्रत्यक्' is a real Sanskrit word (meaning inwards, westward, or each/every, or variant of प्रत्यहं)! Wait, or is it 'प्रत्यहं'? No, look at 'ह' in 'अष्टादशः' or 'भूत्वा' or 'गृह':

४०२ रसार्णवे शोधितं व्योमताप्याभ्यां¹ पतितं तदनन्तरम्² । तन्दुलीयकभृङ्गाङ्ग³-पेषितं वापितं⁴ रसम् । चारोटमिति सेवेत⁵ प्रथमं देहसिद्धये⁶ ॥ १२ ॥ अथवा भक्षतां प्राप्तं⁷ षट्वारं⁸ कञ्चुकयोगतः । यावत् संवत्सरं पूर्णं तावदारोटकं भजेत्⁹ ॥ १३ ॥ शिखाजतु¹⁰क्षौद्रविडङ्गसर्पि¹¹ र्लौहाभयापारदताप्यभस्म¹² । चापूर्यते दुर्बलदेहधातून्¹³ त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः ॥ १४ ॥

(1) B has शोधितव्योमताप्या, an incomplete variant. D has शोधितं व्योम तां याति, which is senseless. K has शोधितं व्योम ताप्यं हि. (2) D reads तं तदनन्तरम्, an incomplete charana. (3) तण्डुलक भृङ्गाङ्गं in D. तंडुपूवलंगाङ्गं in K. Both are incorrect variants. (4) योषितं वासितं, an incorrect reading in D. K wants वापिसं. (5) D reads आरोटमिति संवृते, wherein the last term is incorrect. K reads संभूते. (6) D reads देहशोधये, which is grammatically incorrect. K reads erroneously देहसिद्धयेत्. (7) B has यातं. D has प्रोक्तं, which is incorrect. (8) B reads षड् वा. (9) K reads भवेत्. (10) K reads शिखांजन. (11) K has विडवंगसर्पि. D has क्षीरविडङ्ग- लोहा. K has क्षौद्रवीडांकवं, which seems to be partly incorrect. (12) तथाभयपारदताप्यसङ्गा, an incorrect variant in D. (13) आपूर्या दुर्वहनेव देहै धातून्, an incorrect reading in D. चापूर्यं तद्वलदेहधातून्, also an incor- rect reading in K.

): English digit 5! In line 20: "(5) विभागामलक" Look at (6): "(6) B has" Look at (7): "(7) मधुसंमिश्रितं" Look at (8): "(8) B reads" Look at (9): "(9) K reads" Look at (10): "(10) D and K have" Look at (11): "(11) लिह्याद्रसं..." Wait, but look at the font of 5 in line 22: "(5) K reads" -> wait! In line 22: after "a variant in B.", it says "(9) K reads"! Wait, why does it look like 9? Wait, in line 22: "(8) B reads एवं वर्षोपयोगेन. (9) K reads" -> wait, is that '(9)'? Yes, it's '(9)'! And in line 20: "(5) विभागामलक". And in line 24: "(11)"! Yes, they are Latin/English digits: (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11)! Wait, look at superscript numbers in the verse text: Line 2: क्षौद्र¹- Line 3: रसं² Line 3: कान्त³ Line 7: तत्⁴ Line

४०४ रसार्णवे वर्षं वर्षार्धमथवा पूर्व्वमेवं¹ तु भक्षयेत् ॥ २२ ॥ वज्रजीर्णे रसो² देवि ह्युत्तमः³ परिकीर्त्तितः । मध्यमो हेमजीर्णस्तु तारजीर्णोऽधमः⁴ प्रिये ॥ २३ ॥ हेमजीर्णे भक्षसूते⁵ रुद्रत्वं भजिते⁶ व्रजेत् । विष्णुत्वं तारजीर्णे तु⁷ ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ २४ ॥ तीक्ष्णजीर्णे धनाध्यक्षः सूर्य्यत्वं चपलाक्षये तु⁸ । वाजरे तु⁹ शशाङ्कत्वम् अनलत्वं तु रोढ़के¹⁰ । सामान्येन तु तीक्ष्णेन शक्रत्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ २५ ॥ एवं यो लोहजीर्णं तु भक्षयेद्गाससूतकम्¹¹ । जलेन जलरूपः स्यात्¹² खलेन खलतां व्रजेत् ॥ २६ ॥ तेजोऽधिके तथा तेजः वायोरप्यधिको बली । हर्त्ता कर्त्ता स्वयं साक्षात् प्रापानुग्रहकारकः ॥ २७ ॥ (1) B and D read पूर्व्वमेकं. (2) D reads वद्यचाररसो, which seems to be incorrect. (3) K reads ह्युत्तमः. (4) B reads erroneously तारजीर्णसमः. D reads ताराजीर्णोधमः, which is also incorrect. (5) हेमजीर्णे भक्षसूतो, a variant in D. हेमजीर्णे भक्षसूतं, a variant in K. (6) D reads भचितं. K reads भचितो. Both are incorrect. (7) B reads तारजीर्णस्तु. D reads विष्णंत्वं तारजीर्णे तु, wherein the first term is incorrect. (8) B has सूर्य्यत्वं तु पटागले. D has सूर्य्यस्त्वं च प्रतन्यते. K has सूर्यस्त्वं चपगले. (9) D reads वौजरे तु, which is incorrect. (10) This charaṇa is not found in D. K has चमरत्वं तु मारीउचे, which seems to be incorrect. (11) B reads सूतके, which seems to be incorrect. (12) B has जलरुपं च D has जलरूपस्य (जलदपः स).

अष्टादशः पटलः । ४०५ यत्र¹ मूत्रपुरीषं तु साधकस्तु परित्यजेत्² । पाषाणो मृन्मयं तत्र सृष्टं भवति काञ्चनम्³ ॥ २८ ॥ प्रस्वेदस्रस्र⁴ गात्रस्य लोहान्यष्टौ च वेधयेत् । तत् सर्व्वं कनकं नित्यं⁵ भक्षिते द्वादशे⁶ पले । वज्रतुल्यो महादेवि अजरामरकारिणि⁷ ॥ २६ ॥ भस्मसूतं तथा तारं⁸ भक्षयेत् षोडशं पलम्⁹ । अथवा तारजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् । शुक्लञ्च वङ्गघोषं च¹⁰ तत्स्वेदात् तारतां व्रजेत् ॥ ३० ॥ अथवा¹¹ तीक्ष्णजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् । मूत्रेण तस्य सृष्टं तु वङ्गं व्रजति¹² तारताम् ॥ ३१ ॥ एतैकेन निषेकेण¹³ स्तम्भनं नागवङ्गयोः¹⁴ ॥ ३२ ॥ गुञ्जामाचं¹⁵ रसं देवि हेमजीर्णं तु भक्षयेत् । (1) D and K read यस्य, which seems to be incorrect. (2) D has साधकस्य प्रयोजयेत्. (3) This hemistich is not found in K. (4) D reads प्रचेपाद्वाह्य. (5) D reads नीला. (6) प्रक्षिपेद्वादशे, a variant in D. (7) K reads अजरामरकारकं. (8) This hemistich is not found in D. (9) B reads षोडशे पले, which is grammatically incorrect. This hemistich is not found in D. (10) This hemistich and the next one are not found in B. D reads शुक्लीवचं वङ्गघोषै. K reads शूलीचं. (11) D reads अन्यया. (12) B and D read भवति, which is incorrect. [व्रजति is the correct reading.] (13) D reads विषेचेन. K reads विक्षेपेण. Both are incorrect. (14) B reads यस्रवंगयोः. D reads समनं. (15) B reads गुञ्जाताम्रं [मानं].

४०६ रसार्णवे द्विगुञ्जां तारजीर्णस्य रविजीर्णस्य तन्मयम्¹ ॥ ३३ ॥ तीक्ष्णाभ्रकान्तमाषकं² गुच्छैका द्राविका भवेत्³ । वज्रवैक्रान्तजीर्णं तु भक्षयेत् सर्पिषान्वितम्⁴ ॥ ३४ ॥ नागं वङ्गं रसं भस्म⁵ विषोपविषसंयुतम् । मात्रायुक्तं ततश्चैव⁶ भक्षयेच्च रसायने⁷ ॥ ३५ ॥ हेम तारं तथा कान्तं जायतेऽग्निसहं क्रमात् । सद्यस रसराजोऽयं देहसिद्धिं प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥ वज्रायस्कान्तमाक्षीक-वैक्रान्ताभ्रककाञ्चनैः । एतैर्जीर्णैर्यथालाभं रसः शस्तो रसायने⁸ ॥ ३७ ॥ षडेवोपरसांश्चैव⁹ भक्षणार्थं च वाहयेत्¹⁰ । भक्षणात्तीक्ष्णजीर्णस्य¹¹ पलमेकं तु भक्षयेत्¹² ॥ ३८ ॥ दशवर्षसहस्राणि वज्रकायः स जीवति¹³ ॥ ३६ ॥ एवञ्च द्वादशपलं तीक्ष्णजीर्णं तु भक्षयेत् ।

(1) B has चतुगुंञ्जाः वपुजीर्णस्य, which destroys the metre. (2) D has an incomplete charaṇa—तीक्ष्णाभ्रकान्त. K has तीक्ष्णाभ्रकान्तमपि. (3) B reads द्रवलो. D wants this charaṇa. K reads द्रावको, which is not gram. correct. (4) संसेव्य सर्षपयोजितम्, a variant in D. K reads सर्पि- योजितम्. (5) D has नागवङ्गवशाकोट. K has नागं वंगं वसा किटि. (6) मूतयुक्तं हेमहंसं is the reading in D. मूतयुक्तं वंगं is the reading in K. (7) D has त्यजेत कचिद्रसायने. K wants this charaṇa and the next eleven ones. (8) The ślokas 36th and 37th are not found in D. (9) षड् तेऽप्युरसाचैव, a variant in D. (10) B reads न वाहयेत्. D reads चारयेत्. (11) भक्षणातस्य तीक्ष्णं तु, a variant in D. (12) भक्षयेत् भक्तिभावयम्, a variant in D. (13) This hemistich and the next one are not found in D.

अष्टादशः पटलः । ४०७ एवं जीवेन्महाकल्पं¹ प्रलयान्ते शिवं व्रजेत् ॥ ४० ॥ भस्मनः शुल्वजीर्णस्य पलेके लक्षमायुषः । द्विपले कोटिरायुष्यं त्रिपले ब्राह्मायुषम्² ॥ ४१ ॥ चतुःपले वैष्णवायुः रुद्रायुः पञ्चमे पले । षष्ठे पले च संप्राप्ते महाकल्पं स जीवति³ ॥ ४२ ॥ भस्मनो हेमजीर्णस्य पलेन ब्राह्मायुषम्⁴ । द्विपले वैष्णवायुष्यं रुद्रायुस्त्रिपलेन तु⁵ । चतुःपलेन देवेशि शिवत्वं प्राप्नुयान्नरः⁶ ॥ ४३ ॥ हेमजीर्णे भस्मसूते⁷ त्रिपले भक्षिते क्रमात्⁸ । अष्टाशीति⁹सहस्राणि योगिन्यो बलदर्पिताः¹⁰ । तस्य तिष्ठन्ति¹¹ किं कार्यं कामरूपी भवेन्नरः ॥ ४४ ॥ यद्यद्भावयते रूपं तत्तद्रूपधरो¹² भवेत् । मितैः पलैकादशभिः¹³ हेमभस्मानि¹⁴ भक्षयेत् ॥ ४५ ॥

(१) एवं जीव महाकाले, a variant in D. (२) B reads ब्रह्मावायुतं. (३) This śloka is not found in D. (४) This hemistich is not found in D. K reads पल ब्रह्मापलायुतं, which has no sense. (५) K reads erroneously जीपचेन. (६) शिवत्वं समवाप्नुयात्, a variant in D. शिवतत्वमवाप्नुयात्, a variant in K. (७) D reads हेमजीर्णे भस्मभूते, which is partly incorrect. (८) B reads erroneously त्रिफले. त्रिपलेन इति क्रमात्, a variant in D. (९) षष्टाशीति is the incorrect reading in K. (१०) D reads बलिदायिने, which is senseless. (११) K reads तिष्ठ तिष्ठति, which is incorrect. (१२) D reads तत्तद्भावधरो. (१३) जीवैः पलैकादशभिः, a variant in B. मितैः पलैर्वा दशभिः, a variant in D. (१४) ˙ D reads हेमभस्माभि. K reads हेमभस्मापि.

४०८ रसार्णवे गुञ्जैकामात्रां देवेशि ज्ञात्वा चाग्निबलं निजम्¹। घृतेन मधुनाच्छाद्य² ताम्बूलं कामिनीर्भजेत्³ ॥ ४६ ॥ एको हि दोषः सूक्ष्मोऽयं भक्षिते भस्मसूतके⁴। त्रिसप्ताहं वरारोहे कामान्धो जायते नरः⁵ ॥ ४७ ॥ कामिनीनां सङ्घञ्च तु क्षोभयेद्दिवसान्तरे⁶। नारीसङ्गाद्⁷ वरारोहे देहे क्राम्यति⁸ सूतकः ॥ ४८ ॥ नारीसङ्गे⁹ वरारोहे अजीर्णं तस्य जायते ॥ ४८ ॥ मैथुनाच्चलिते शुक्रे¹⁰ त्रिसप्ताहावधि¹¹ क्रमात्। जायते प्राणसन्देह¹²स्तस्मात्समैथुनं त्यजेत्¹³ ॥ ५० ॥ युवत्या जल्पनं कार्यं युवत्या चाङ्गमर्दनम्¹⁴। यस्याः¹⁵ स्पर्शनमात्रेण रसः क्राम्यति¹⁶ विग्रहे ॥ ५१ ॥ यथा कामोऽप्युद्धयति¹⁷ स्त्रीरूपनिरीक्षणात्।

(1) D has ज्ञात्वापिबलं पिबेत्, which is incorrect. (2) D reads छाद्या, which is incorrect. (3) D reads भवेत्, which is not correct. (4) भक्षते भस्मसूतकम्, a variant in D. (5) D reads पुनः, which is not accurate. (6) K reads भक्षयेद्दिवसान्तरे. (7) D reads नारीसंग, which is incorrect. (8) K reads क्रामति. (9) D reads नारी- संगे, which is incorrect. (10) D reads चलिते युक्तः. (11) धीसप्ताहा- वतः, an incorrect variant in D. K has धिसप्ताहाद्यतः. (12) D reads erroneously जायते प्राणसन्देहे. (13) तावन्मैथुनं संत्यजेत्, a variant in D. सापतं मैथुनं त्यजेत्, wherein the first term is