रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

५४ रसार्णवे भस्त्रया१ ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम् ॥ ५७ ॥ प्रविततमुखभागं संहतान्तःप्रदेशं२ स्थलरचितचिरान्तर्जालकं कोष्ठकं स्यात् ।३ वकगलससमानं४ वङ्कनालं विधेयं५ शुषिरनलिनिका स्यान्मृन्मयो दीर्घवृत्ता७ ॥ ५८ ॥ मृन्मये लोहपात्रे वा८ अयस्कान्तमयेऽथवा । पाषाणे स्फटिके वाथ मुक्ताशैलमयेऽथवा ॥ ५९ ॥ सुदृढो मर्दकः कार्यः९ चतुरङ्गुलकोच्छ्रयः१० । (१) मातया is the reading in अवि. (२) प्राशवत्तन्मुखाभागात् संहतान्तः- प्रदेशतः, a variant in K, which is inc. B and M read प्रविततमुखभागः संहतान्तःप्रदेशः, whereas they state कोष्ठक (neuter). (३) स्थलरचितविदातां- पावकं कोष्ठकस्य तु, a variant in K, which has no sense, neither metre. M reads चितान्तर्जालकं. (४) वंकगलसमान च, a reading in K, which is not correct. M reads वकगगलसमान, wherein वकग has no meaning. (५) B reads वकनाल. K reads विधारयेत्, which mars the metre. (६) B reads शुषिरनलिकांवा. शिशून् वरनलिकास्था, a variant in K, which is a palpable error. शुषिरनलिनकाढश, a variant in M. [शुषिर = सच्छिद्र, नलि- निका = नली, नाल.] (७) K reads दीर्घवृत्तया, which is incorrect. M reads दीर्घवृत्वा, the meaning whereof is not intelligible. (८) K reads च. M reads मण्यर्थंलाहपात्रे वा, which seems to be incorrect. (९) B and K read मईकं कार्य. M reads कार्यो, which is incorrect. रसरत्नसमुच्चय has the term मर्दकः in the masculine gender. (Chap. IX. v. 87.) We have adopted that reading. (१०) चतुरङ्गुलकोटियः, a variant in K. चतुरङ्गुलगोथियः, a reading in M. Both are unintelligible.

चतुर्थः पटलः । ५५ स च^१ लोहमयः शैलो ह्ययस्कान्त^१मयोऽथवा ॥ ६० ॥ अघोरास्त्राभिधानेन महापाशुपतेन वा । मन्त्रेण रचयेच्छुद्धिं भूमिं तेनैव शोधयेत् ॥ ६१ ॥ इन्धनानि च सर्व्वाणि द्रव्याणि च विशेषतः । दाहकं ज्वालयेत्तेन खल्लं तेनैव शोधयेत् ॥ ६२ ॥^२ रसं विशोधयेत्तेन विन्यसेत् दिवसे शुभे^३ । खल्लोपरि न्यसित्वा^४ च शिवमूर्त्तिमनुस्मरेत् ॥ ६३ ॥ देवतानुग्रहं^५ प्राप्य यन्त्रमूषाग्निमानवित् । देवेशि रससिद्धार्थं जानीयात्^६ ओषधीरपि^७ ॥ ६४ ॥ यन्त्रमूषाग्निमानानि^८ वर्णितानि सुरेश्वरि । तन्ममाचक्ष्व देवेशि^९ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६५ ॥^१०

(1) K reads सैव, and ह्यस्मान्त. Both the readings are incorrect. [The अघोरमन्त्र is mentioned in detail in the 2nd Paṭala. Vide the portion between the ślokas 97 and 98 ] (2) This śloka is want- ing in M. (3) विष्यसेद्दासवे तथा, a variant in B and M. (4) K reads न्यर्सत्वा, which is incorrect. (5) देवमानुग्रहं is the reading in K, which seems to be an error of the scribe. (6) K reads यानि वा, which is inconsistent. (7) M reads दोषधीरपि, which seems to be दोषधीरपि. (8) यन्त्रमूषाग्निमानानि, a variant in K. (9) This charaṇa is wanting in M. K reads तन्ममाचल, which is an error of the scribe. (10) This hemistich is written in K between the two hemistichs of the 64th śloka, which is an evident error of the scribe.

३६ रसार्णवे इति श्रीपार्व्वतोपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे² रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो³ नाम चतुर्थः पटलः ॥४॥ पञ्चमः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ नियमनादिकं² कर्म्म क्रामणान्तं सुरेश्वर । यया सम्पद्यते ह्येषामोषधीं³ वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁴ (1) This is wanting in B and M. (2) This is wanting in M. (3) B reads यन्त्रमूषाग्निवर्णनं नाम. M reads only मूषाग्निवर्णनम् and omits the term यन्त्र. (1) M reads only देवी. (2) B and M read here नियमकादिकं ; but they have stated नियमनादिकं in the 2nd Paṭala. K reads here निया- मकादिकं but he has stated नियमनादिक in the 2nd Paṭala. (Vide Paṭala II. text 109.) (3) B reads मोषधी. K reads मौषधिः. [यया इत्यत्र जातिवाचकत्वादेकवचनम् ।] (4) M reads only भैरवः.

पञ्चमः पटलः । ५७ सर्पाक्षो वङ्गिकर्कोटो¹ कञ्चुको जलबिन्दुजा² । शतावरी भृङ्गराजः³ शरपुङ्खा⁴ पुनर्नवा ॥ २ ॥ मण्डूकपर्णी⁵ मत्स्याक्षो ब्रह्मदण्डी शिखण्डिनी⁶ । अनन्ता काकजङ्घा च काकमाची⁷ कपोतिका⁸ ॥ ३ ॥ विष्णुक्रान्ता सहचरा⁹ सहादेवी¹⁰ महाबला । बला नागबला कृष्णा¹¹ चक्रमर्दः कुरुण्टिणो¹² ॥ ४ ॥ पाठा चामलको नीलो¹³ ज्वालिनी पद्मचारिणी । फणिनिजिह्वा गोजिह्वा¹⁴ कोकिलाक्षो¹⁵ घनध्वनिः¹⁶ ॥५॥ (1) K reads वङ्गिकाकौटो. M reads वङ्गिकाकोटो. (2) B reads कंचुको जलबिन्दुका. K reads कंचुकि जलचिंचिका. M reads कञ्चकौ जालबिम्बिका. (3) M reads भङ्गराजी. (4) B reads शरपुङ्गी. (5) K has मंडूकपर्णि (without विसर्ग). (6) K has शिखंडिनि, which is gram. inc. (7) . B reads काचमाची, which is not accurate. K reads only माचि. (8) B reads कपोतको. K reads कपोतिका तथा. M reads कपोतका. (9) K reads सहसा च. (10) K and M have सहदेवी. (11) B and K read मूर्वा. But this is a tautology : since we see afterwards ज्वालिनी meaning मूर्वा. (12) चक्रमर्दकुरुण्टिणी, a variant in B. चक्र- मर्दककिंटिणी, a variant in M. (13) K has चामलकि नौलि, which is gram. inc. (14) B reads घंटिनिजिह्वा गांजिह्वा. K reads गोजिह्निका विजिह्वा च. (15) K reads erroneously कोकोलाक्षा. M reads कोकिलाक्षा. (16) B has घनध्वनिः, which is incorrect. K has घनध्वनी, which is also incorrect. M has घनाघना (which means काकमाची), which has been already mentioned. • ४

५८ रसार्णवे आखुपर्णी¹ त्रिपर्णी च² द्विपर्णी चैकपर्णिका³ । तित्तिड़ी⁴ चोरिणी राज्ञा⁵ मेषशृङ्गी च कुर्कुटी⁶ ॥ ६ ॥ कृष्णपर्णी⁷ च तुलसी श्वेता च गिरिकर्णिका⁸ । एता नियामकौषध्यः⁹ पुष्पमूलदलान्विताः¹⁰ । दोलास्वेदः प्रकर्त्तव्यो¹¹ मूलेनानेन सुव्रते¹² ॥ ७ ॥ चण्डाली¹³ राक्षसी व्याघ्रो खङ्गारी गजकर्णिका¹⁴ । शङ्खपुष्प्यग्निधमनी¹⁵ लाङ्गली बालमोचका¹⁶ ॥ ८ ॥

(1) B reads आखुकर्णि. M reads मधुपर्णी. Both are gram. incorrect. (2) B reads त्रिपत्नी च. M reads तिलपर्णी च. (3) B reads चैकपाषिका. (4) K has तित्तिनौ. M has तित्तिरी. (5) B reads लच्मीः. M has लक्षीः and राज्ञा. (6) B reads कुकुटी. K reads कर्कुटी. [All meaning the same.] (7) K reads कृतपर्णि, which is gram. inc. M reads कृष्णवर्णी. (8) M reads erroneously श्वेताली घिरिकर्णिका. (9) B reads एता नियामिकौषध्यः. K reads एताश्च यामकौषध्यः, which is inc. (10) K reads erroneously पृथग्मूला दलान्विता. (11) B reads दोला- स्वेदाः प्रकर्त्तव्यो. M reads दोलास्खद प्रकर्त्तव्यः. Both are grammatically incorrect. (12) Both K and M have a defective charana मूलेनाने सुव्रते. (13) K and M read चांडाली, which is also correct. (14) B reads षङ्गारी राजकर्णिका. K reads षट्कारि गजकर्णिका. M reads षाखारी गजपर्णका. All the texts have ष as the initial letter. ष is pro- nounced as ख by the up countrymen. We do not find any name as षङ्गारि or षट्कारि or षखारी in any lexicon. Hence we have adopted a word with ख as its initial. (15) B reads शङ्खपुष्या, which is rarely found in the lexicons. (16) K reads बालमोचिका.

पञ्चमः पटलः । ५८ रक्तस्नुही रक्तशृङ्गी रक्तिका¹ नीलचित्रकः । शृगालजिह्वा बृहती वज्रो चक्री च राजिका ॥ ६ ॥² एकवीरा नरकसा रुदन्ती ब्रह्मचारिणी³ । उच्चटा⁴ मानिनोकन्दा⁵ कुमारी रक्तचित्रकः ॥ १० ॥⁶ लक्ष्मोः शाखोटकश्चैव⁷ कञ्चुकी⁸ मेषशृङ्गिका । हिमावतो सोमलता मोदा⁹ व्याघ्रनखो शमो¹⁰ ॥ ११ ॥ काञ्चनी वनराजी च¹¹ काकमाची च केशिनी¹² । (1) B has सक्तुकं. M has रक्तापर्णी च चित्रका. (2) This hemistich and the next two are not found in M. K reads चक्रा. B reads जारिका. But all other texts have the above reading. After this (9th) śloka we find a hemistich in B and K, which we have omitted, as it appeared to be a repetition of the above-mentioned objects. (3) B reads पद्म- चारिणी. (4) B reads उच्चाटा. K reads उच्चला. (5) K has an absurd reading मानिलियलोंवकु. (6) After the 10th śloka B and K read the very same hemistich, which is the first part of the 9th śloka. (7) B and M read लक्ष्मौशाखोटकञ्चक्री. K reads लक्ष्मोसाखोटकञ्चक्रौ. All the texts read चक्री, which is once mentioned in the 9th śloka. (8) B and K read वज्रिणी, which is once mentioned in the shape of वज्रो. (9) B and K read व्याघ्री, which is once mentioned in the 8th śloka. (10) K reads व्याघ्रनखो समौ. M reads व्याघ्रशमी मशा. Both seem to be incorrect. (11) B reads वनराजा च, which is gram. incorrect. M reads काञ्चिनी वानराजी च. (12) B has काचमाची च केशमी. K has कांकमाची कमांदनी.

क-अक्षर (Devanagari ligature) reading was slightly misaligned by blurriness, but now with the meter and footnotes, it is crystal clear!

3. Meter and Context Check (Anuṣṭubh):
   • Verse 12 cd: अजमारी कोटराक्षी हनूमल्लक्ष्मणायिका ॥ १२ ॥ Wait, count syllables: अ-ज-मा-री (4) को-ट-रा-क्षी (4) = 8 syllables! ह-नू-म-ल्ल-क्ष्म-णा-यि-का (8 syllables: ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait: ह-नू-मल्ल-क्ष्म-णा-यि-का: ह(1) नू(2) म(3) ल्ल(4) क्ष्मा(5)? No, ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait, look at the text: हनूमत्लक्ष्मणायिका or हनूमल्लक्ष्मणायिका? Look at footnote 2: (2) K has हनुमतगणायिता, which has no sense. M has हनुमन्लक्ष्मणिका, which is a defective charana. Text has: हनूमत्लक्ष्मणायिका² ॥ १२ ॥ Wait, let's look at the character: `

पञ्चमः पटलः । ६१ श्वेतगुञ्जा मिताङ्कोलः १ पटोली विल्वमेव च । एकैकमोषधीबीजं २ मारयेद्रसभैरवम् ॥ १६ ॥ रक्तगुञ्जा सोमलता रुदन्ती रक्तचित्रकः ३ । शाखोटकौ ४ दुग्धरुहा मोदिनी ५ वृद्धदारुकः ॥ १७ ॥ त्रिशूलो कृष्णमार्जारो ६ चक्रिका चौरकुक्कुटी ७ । देवदाली ८ शङ्खपुष्पी काकमाची हनूमती ९ ॥ १८ ॥ नीलज्योतिस्तृणज्योति १०-रुत्कटा हेमवल्लरी ११ । त्रिदण्डी ब्रह्मदण्डो च चक्राङ्गी १२ स्थलपद्मिनी ॥ १९ ॥ नागजिह्वा नागकर्णी वीरा वर्त्तुलपर्णिका १३ । अर्कपत्री वंशपत्री १४ ताम्रपर्णी तथेश्वरी १५ । (1) B has सितांकौल, which is incorrect. K has मितांकोलं. M has सिताङ्कोला. (The proper term is अङ्कोलः.) (2) एकैकमौषधीबीजं, a variant in B. एकैकोषधीवीज्यैश्च, a variant in K. एकैकमौषध बीजं, a variant in M. (3) M reads रक्तचित्रकम्. (4) B reads शाकोटरो. K reads साखोटकौ. M reads शाकीटका. (5) K reads रोहिणी, which is grammatically incorrect. M reads मोहिनी. (6) K reads कृष्ण मंजौरी. M reads कृष्णमञ्जारी. (7) B reads चक्रौका चौरकुकुटी. K reads चक्रिका चोरकुकुटी. (8) M reads देवताली. (9) K reads हनुमतौ, which, though correct, mars the metre. (10) B has लताज्योतिस्तृणज्यांति. (11) उर्वरा हेममल्लिका, a variant in K. उद्यका हेमवल्लरी, a variant in M. (12) M reads चक्राङ्गी. (13) M has वर्त्तुलवर्त्तिका. (14) K reads ताम्रपर्णी. (15) B reads तथेश्वरो. K reads हङ्कपर्णि तथेश्वरो, which is partly incorrect. M reads ताम्रपर्णी तथैव च, wherein the term ईश्वरी is wanting.

६२ रसार्णवे इन्दुरी¹ देवदेवेशि रसबन्धकराः² प्रिये ॥ २० ॥ तीव्रगन्धरसैर्द्रव्यैः³ स्थावरजङ्गमैः । म्रियते बध्यते⁴ चैव रसः स्वेदनमर्दनात् ॥ २१ ॥ सूर्यावर्त्तश्च कदली बन्ध्या⁵ कोशातकी तथा । वज्रकन्दोदककणा⁶ काकमाची च शिग्रुकः⁷ ॥ २२ ॥ देवदाली च देवेशि द्राविकाः परिकीर्त्तिताः⁸ । दोषान् हरन्ति योगेन⁹ धातूनां पारदस्य च¹⁰ ॥ २३ ॥ काकमाची घनरवः¹¹ कासमर्दः¹² कृताञ्जलिः । वराहकर्णी सटिरो¹³ हंसदावो¹⁴ शतावरी ॥ २४ ॥ ताम्बूली नागिनी ब्राह्मी¹⁵ हंसपादी च लक्षणा । (1) B has उद्रिरी. K has उगरौ. M has इन्दिरौ. We have adopted the above reading after collating all the texts. (2) K reads रस- सिद्धिकराः.

पञ्चमः पटलः । ६३ अर्जुनो चोरनालो च¹ कारवेल्लोऽर्कपत्रिका² । व्याघ्री चवो कुरवका³ क्रामिकाः सुरवन्दिते⁴ ॥ २५ ॥ ब्रह्मदण्डः⁵ सुदण्डश्च लोहदण्डस्तृतीयकः । एते रसायने योग्या⁶ ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ २६ ॥ भूपाटली च कौमारी⁷ सिंहवल्ली च शूकरा⁸ । हेमपर्णी⁹ पटोलो च नागवल्ली च भृङ्गराट्¹⁰ । इत्यष्ट मूलिकाः¹¹ प्रोक्ताः— पञ्चरत्नं शृणु प्रिये¹² ॥ २७ ॥ मन्वसिद्धासना देवी¹³ तथा कङ्कालखेचरी । इन्दिरा च क्षमापाली¹⁴ पञ्चमो तु निशाचरो¹⁵ । (1) K reads erroneously अर्जुन चौरनालि च. M reads कौरनाली च. (2) काकवेलीकपवित्रका, a variant in B, which destroys the metre and has no clear sense. काकवेल्लार्कपत्रिका, a variant in K. कारवेल्लोकपत्रिका, a variant in M. We have adopted a reading after collating all the texts. (3) व्याघ्री च भोरुपका, a defective charana in B. व्याघ्री च भोरुणी रिक्ता, a variant in K. ब्राह्मी चवी कुरवका, a variant in M. We have taken up a reading after collating the texts. (4) B reads क्रामिका सुरवदीते. K reads वामिका सुरवन्दिनी. M reads कामिकी सुरवन्दिनौ. (5) K reads ब्रह्मदण्डौ. (6) M reads याह्या. (7) B reads ग्यंमारी. M reads गोमारी. (8) B reads सूकरा. K reads सूकरी. M reads ब्रह्म- वल्ली च सूकरी. (9) B has हेमकणौ. K has हेमवर्णा. (10) B reads भृङ्गरा. M reads भङ्गिराट्. (11) M reads मूलकाः. (12) B reads प्रियो, which is inc. (13) B has देवि. K has मन्तुसिंहासनौ देवी. M has मनुसिद्धासना देवि, which seems to be inc. (14) इंदिरा क्षेमपाला च, a variant in K. M reads इन्दिरौ. (15) B has पञ्चमं. K reads पचमा. M reads पचमा तु निशाचरा. Both are gram. inc.

६४ रसार्णवे पञ्चरत्नमिदं देवि रसशोधनजारणे¹ ॥ २८ ॥ रसस्य बन्धने शस्तमेकैकं² सुरवन्दिते । रसाङ्कुशेन गृह्णीयात् पञ्चरत्नानि³ सुव्रते । ददाति खेचरीं सिद्धिं⁴ रसभैरवसङ्गमे ॥ २९ ॥ त्रिचारं⁵ टङ्कणक्षारो यवक्षारश्च सर्जिका⁶ । तिलापामार्गकदली-पलाशशिग्रु रेचिकाः⁷ । मूलकार्द्रकविच्चाश्च⁸ ह्यष्टक्षाराः प्रकीर्त्तिताः⁹ ॥ ३० ॥ अम्लवेतसजम्बीर-लुङ्गाम्लचणकाम्लकम् । नारङ्गं तिन्तिणीकं च चाङ्गेर्यम्लगणोत्तमाः¹⁰ ॥ ३१ ॥ सामुद्रं सैन्धवं चैव चूलिकालवणं तथा । सौवर्चलं च काचं च लवणाः पञ्च कीर्त्तिताः¹¹ ॥ ३२ ॥ (1) B reads रसशोधनजारणे. K reads रसशोधनकारणे. (2) K has शस्ता एकैका, which is grammatically incorrect. (3) M reads पञ्च- रत्नेन, which is not gram. correct. (4) K reads ददतां. M reads खेचरीसिद्धि. (5) B and K have त्रिचाराः, which is not gram. accurate. (6) K reads सर्जिकः. M reads सर्जिकम्. (7) पालाशशिग्रुमोचकैः, a variant in B. पलाशशिग्रुमोचकैः, a variant in M. Both are not accurate. (8) मूलाईकविच्चाश्च, a variant in K, which is inc. (9) Compare this with the क्षारत्रय and क्षारपञ्चक in रसरत्नसमुच्चय (Chap. X. vs. 71, 72.) (10) The 31st and 32nd slokas are not found in K and M. Cf. रस म. Chap. X vs 80--85. (11) Cf. रस.स. Chap. X. v. 71, wherein the salts are enumerated as six in number : viz. “लवणानि षडुच्यन्ते सामुद्रं सैन्धवं बिडम् । सौवर्चलं रोमकं च चूलिकालवणं तथा ॥”

..." wait, there's a dot over the word or a smudged 'अ'? It looks like "असितमुक्ता" with a slight print mark over it.

Wait, let's check footnote 3: "(3) B reads भङ्गौ." -> wait, is it भङ्गौ? Look at footnote 3: "B reads भङ्गौ." Wait, look at the letter: 'भ' or 'शृ'? In line 3: "शृङ्गी कृष्णविषं चैव³" In B it reads: "भङ्गी" or "शृङ्गी"? Wait, look at the word: First letter: 'भ' or 'शृ'? It's 'भ'! Then 'ङ्गो'? No, 'ङ्गी'! Look at the top matra: it's 'ी' (ee-matra), with a dot? Wait, look at "भङ्गी." or "भङ्गो."? There's a vertical stroke after it with a top stroke: wait, 'भ' - 'ङ्गी' or 'भङ्गे'? Look closely at footnote 3: "(3) B reads भङ्गौ. K reads कृष्णविषञ्चैव, which is incorrect." Wait, look at the letters of that word: भ - ङ्गो or भ - ङ्गी? It has an 'au' or 'o' or 'i'? Wait, the matra has one stroke going left/up

६६ रसार्णवे मञ्जिष्ठा कुङ्कुमं¹ लाक्षा खदिरस्खासनं² तथा । रक्तवर्गस्तु देवेशि³—पीतवर्गमतः शृणु । कुसुम्भं किंशुकं रात्री⁴ पतङ्गं मदयन्तिका⁵ ॥ ३६ ॥ शुक्लवर्गः सुधाकूर्म्म⁶शङ्खशुक्तिवराटिकाः⁷ ॥ ४० ॥ गुञ्जाटङ्कणमध्वाज्यगुड़ा⁸ द्रावणपञ्चकम् ॥ ४१ ॥ काचटङ्कणसौवीरं शोधनत्रितयं⁹ प्रिये ॥ ४२ ॥ सर्व्वे मलहराः¹⁰ क्षाराः सर्व्वे चाम्लाः प्रबोधकाः¹¹ । विषाणि च तमोघ्नानि¹² स्नेहा मार्दवकारकाः¹³ ॥ ४३ ॥ इत्योषधिगणाः¹⁴ प्रोक्ताः सिद्धिदा रससङ्गमे । (1) B has मञ्जिष्ठकुङ्कुम. M has कुङ्कुमा. (2) M has खदिरख्यासनं. (3) Cf. रस.स. Chap. X. vs. 92,93. (4) B reads निशा, which destroys the metre. M reads नौशा. [रात्री=two sorts of हरिद्रा] (5) B has पतंगमर्दयंतिका. M has पतङ्गयदद्यन्तिका, which is incorrect. Cf. रस.स. Chap. X. v. 94. (6) This charaṇa and the next three are not found in K. M has शुक्लवर्गस्तथा कूर्पः शङ्खशुक्तिवराटिका. (7) Cf. रस.स. Chap. X. v. 95, where the names are different from these mentioned above. (8) M has मध्वाज्यं गुड़. Cf. रस.स. Chap. X. v. 100. (9) K has शोधने वितयं. Cf. रस.स. Chap. X. v. 97. (10) B and K read मलहरा (without विसर्ग), which is gram. inc. (11) K reads प्रबोधिकाः, which is gram. inc. (12) K has विषाणि मदलं। घ्नानि, which is gram. incorrect. (13) स्नेहसांद्रवकानि वै, an incorrect reading in K. Cf. रस.स. Chap. X. v. 101. (14) B reads इत्योषधिगणा (without विसर्ग), which is not gram. correct. K reads द्रव्योषधिगणाः. M reads इत्यौषधगणाः.

षष्ठः पटलः । ६७ क्रियां कुर्व्वन्ति¹ तद्योगात् शक्तायश्च² महारसाः ॥ ४४ ॥ तन्ममाचक्ष्व देवेशि³ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४५ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁴ रसार्णवे रससंहितायां⁵ ओषधिनिर्णयो नाम⁶ पञ्चमः पटलः ॥ ५॥ — षष्ठः पटलः । ━•❂•━ श्रीदेव्युवाच ।¹ देवदेव महादेव शक्तीनां लक्षणं कथम्² । रसकर्मणि योग्यत्वे³ संस्कारस्तस्य कथ्यताम् ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁴ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ (1) K and M read कुर्व्वोत, which is gram. inc. (2) B has दृष्टयश्च. M has व्यक्तायश्च. (3) This charaṇa is wanting in M. (4) This portion is wanting in B. (5) रसार्णवे is wanting in M. (6) K reads चौषधिनिर्णयो नाम. — (1) M reads only देवौ. (2) K reads तथा. (3) K has योग्यने or योग्यते, which is unintelligible. (4) M has only भैरवः.

३८ रसार्णवे कदाचिद्गिरिजा देवी$^1$ हरं दृष्ट्वा मनोहरम् । मुमोच यत्तदा वीर्यं$^2$ तज्जातं शुभमभ्रकम्$^3$ ॥ पीतं कृष्णं तथा शुक्लं रक्तं भूमेश्च सङ्गमात्$^4$ ॥ २ ॥ अभ्रकं कान्तपाषाणं$^5$ वज्रं वैक्रान्तकं शृणु ॥ ३ ॥ पिनाकं दर्दुरं नागं$^6$ वज्रं चाभ्रं चतुर्विधम्$^7$ । पिनाकेऽग्निं प्रविष्टे तु शब्दश्चिटिचिटिर्भवेत्$^8$ ॥ ४ ॥ (1) B reads देवि. (2) K has मुमोच यत्ततद्वीर्यं, which is inc. (3) B reads तज्जातः, which is not grammatically correct, अभ्रकं being neuter. K reads तच्च जात समभ्रकम्. M reads शुभमभ्रंकम्, which is inc. [For अभ्रक as गौरीतेजः vide रसरत्नसमुच्चय Chap. II. v. 3. For रस as हरतेजः vide ditto Chap. I. vs. 61—68.] (4) B has पीतं कृष्ण तथा रक्तं तत्त- भूमेश्च सङ्गमात्, wherein only three sorts of mica are mentioned ; whereas four sorts are stated in रस. स. Chap. II. vs. 5,10. K has पीतः कृष्णं तथा। शुक्लं रक्तं धृश्च खसगमात्. M agrees with B in the first charaṇa, but wants the second charaṇa, stating partially स······सङ्गमात्. We have adopted the above reading after collating all the texts and specially referring to what follows (in the 8th śloka.) (5) B reads लोहपादैकं. K reads लोहपादाक्तं. Here we have adopted the reading in M, which states four objects—1. अभ्रक, 2. कान्त, 3. वज्र and 4. वैक्रान्त. These four objects (called शक्तिs) are described in this Paṭala. Vide śloka 139. (6) सितकं- मुद्दरं नागं, a variant in M. (7) B reads चतुर्मुखं. K reads वज्रं चेति चतुर्विधं. Cf. रस.स. Chap. II. v. 10. (8) K has चिटिचिटीभवेत्. M has an erroneous reading शब्दं चिटिचिटिं भवेत्.

७० रसार्णवे अगस्त्यपुष्पतोयेन¹ कुमुदानां रसेन च ॥ १० ॥ कपि²तिन्दुकजम्बीर मेघनादपुनर्नवैः³ । यवचिञ्चारनालाम्ल-करवोराश्वपोत्पलैः ॥ ११ ॥ वनसूरणभूधात्री-भिण्डिमूलाम्लवेतसैः । मेषशृङ्गी⁴शशवसा भृङ्गतैलशमोरसैः ॥ १२ ॥ वज्रवल्लीचोरकन्द⁵-मरिचं: सुमुखेन च⁶ । त्रिदिनं स्वेदयेद्देवि जायते दोषवर्जितम् ॥ १३ ॥ धान्याभ्रकं⁷ पुरा कृत्वा⁸ सुश्लक्ष्णं नवनीतवत्⁹ । त्रिंशत्पलं व्योमरजः¹⁰ क्षुद्रमत्स्यपलद्वयम्¹¹ ॥ १४ ॥ तिलचूर्णपलं¹² गुञ्जा-त्रिपलं¹³ पादटङ्कणम्¹⁴ । गोधूमबद्धा¹⁵ तत्पिण्डी पञ्चगव्येन भाविता ॥ १५ ॥ (1) K has अगस्ति; M has. अगस्त्यपुष्पसारैश्च. (2) M reads कम्पि. (3) K has पुनर्नवा, which is gram. incorrect. (4) B reads मेषशृङ्गः (5) B reads चिरकन्द, which is an error of the scribe. K reads चौरकन्द, which is not accurate. (6) K has समुखेपि च, which has no sense. M reads मरीचैः. (7) B reads धान्यभ्रकं, which is inc. K reads धान्यमभ्र. (8) K has पुरस्कृत्य. (9) B has नवनीतवान्, which is incorrect. K has सुलक्ष्म, which is also inc. (10) त्रिंशत्पलव्योम- रजः, a variant in K. त्रिंशत्फल व्योमरजः, a variant in M, wherein the first term is inc. (11) K reads चौद्र. M reads फल. Both the read- ings seem to be inc. (12) K reads तिलचूर्णपल, which is evidently an error of the scribe. M reads तिलचूर्णफलं, which is inc. (13) B and M read गुञ्जाविफलं, which seems to be an error. (14) B reads पादं टङ्कणम्. (15) M reads गोधूमबन्धा, which is not gram. correct.

धमनात् कोष्ठिकायन्त्रे भस्त्राभ्यां१ तीव्रवह्निना । पतत्यभ्रकसत्त्वं तु२ सत्त्वानि निखिलानि च३ ॥ १६ ॥ स्वेदनौषधिनिर्यास४-लोलितं पुटितं मुहुः । सूतं तु पञ्चनिचुल५-पुटैर्बहलपोतकम्६ ॥ १७ ॥ पिच्छितं व्योम निष्कुटं७ दत्त्वा सत्त्वं निरञ्जनम्८। उमाफलैश्च पुष्पेश्च९ षष्टिकाऽम्ल१०परिप्लुतैः । क्षौमदण्डविमर्देन गगनं द्रवति स्फुटम् ॥ १८ ॥ अम्बिजारे नवे कुम्भे स्थापयित्वा धरोत्तरम्११ । गगनं द्रवति क्षिप्रं मुक्ताफलसमप्रभम् ॥ १९ ॥ शतधा कञ्चुकोचूर्णं कञ्चुकोरसभावितम्१२ । द्रावयेद्गगनं देवि१३ लोहानि सकलानि च ॥ २० ॥

(1) M has हस्ताभ्यां. For कोष्ठिकायन्त्र vide 4th Paṭala, ślokas 56–58. (2) पतन्त्यभ्रकसत्त्वानि, a variant in M. (3) M reads विविधानि च. The portion commencing from गोधूमबद्धा and ending in च is not found in K. (4) M has स्वेदने भूमर्यागण्यास, which has no clear sense. [A list of औषधिस for स्वेदन is given in detail in the 4th Paṭala.] (5) K reads निचुला. M reads निचुल. (6) पुटैर्बहुलपातक, a variant in M. (7) B reads निष्किन्द. K reads निष्काट. M reads व्यपक टटं. None of the readings appears to be correct. (8) M reads सत्व- निरञ्जनं. (9) K reads द्रवैश्च. (10) B reads पिटिकास्त. K reads फोटिकास्त. (11) K reads घनोत्तरं. (12) M reads भावितः, which is grammatically incorrect, as it is stated as an adjective to चूर्णं. (13) K reads दिव्यं.

७२ रसार्णवे धान्याम्लके पर्युषितं¹ निचुलक्षारवारिणि² । स्थितं तद्द्रवतां याति निर्लेपरससन्निभम्³ ॥ २१ ॥ अगस्त्यपुष्पतोयेन पिष्ट्वा सूरणकन्दके । कोष्ठभूमिगतं⁴ मासं जायते रससन्निभम् ॥ २२ ॥ छागमूत्रेण संसिक्तं⁵ कपि⁶तिन्दुकरेणुना । अभ्रकं वापितं⁷ देवि जायते जलसन्निभम्⁸ ॥ २३ ॥ काकिनी⁹बीजचूर्णेन घृष्टं¹⁰मभ्रकजं रजः । स्नुहिक्षीरेण सप्ताहं सिक्तं ध्मातं¹¹ द्रुतं¹² भवेत् ॥ २४ ॥ अपामार्गस्य पञ्चाङ्गमभ्रकञ्च सुपेषितम्¹³ । स्थापयेन्मृन्मये पात्रे¹⁴ तद्द्रवेत् सलिलं यथा¹⁵ ॥ २५ ॥ (1) धान्याम्लके पर्युषिते, a variant in K. (2) B has निचुल चौर- वारुणौ. K has निचलाक्षरवारिणा. M has निचुल क्षारवारुणौ. We have adopted a reading after collating all the texts. (3) B reads संनिभा, which is incorrect, as it is an adjective to तत्. K reads अनले रससंन्निभ. M reads निर्लेपे. (4) B reads गोष्ठभूमिगतं. This śloka (22nd) is wanting in K. (5) M reads सयुक्त. (6) K reads कपौ. (7) K reads धापित. M reads पावित. (8) M reads रससन्निभ. (9) K reads वाकिणी. (10) B reads कृष्ट. (11) K reads स्निग्धध्मातं. (12) B reads दृतं, which is not accurate. [Up- country-men generally pronounce ऋ as रु ; hence they pronounce दृतं as द्रुत.] (13) K reads मभ्रकं च सर्पेषितं. (14) M reads देवि. (15) द्रवते सलिलं यथा, a variant in K. जायते रससन्निभ, a variant in M. After this we find in M a hemistich, which is nearly a repetition of the former, the hemistich runs thus :—काकिनीबीजचूर्णेन तद्द्रवेत्सलिलं यथा.

षष्ठः पटलः । ७३ सृष्टमभ्रकचूर्णं तु¹ कपालीमरिचैः सह । श्लक्ष्णया वापितं भूयो²ऽप्यगस्त्यरससंयुतम्³ ॥ २६ ॥ मार्जारपादोखरस⁴-फलमूलाम्बुमर्हितम् । मातुलुङ्गफले⁵ न्यस्तं व्रीहिमध्ये⁶ निधापयेत् । तद्गवेत् पञ्चमात्रेण⁷ शिलासैन्धवयोजितम् ॥ २७ ॥ एकपत्रीकृतं सप्तदिनं⁸ मुनिरसे क्षिपेत्⁹ । दार्वीमरिचसंमिश्रं¹⁰ मोर्वीरसपरिप्लुतम्¹¹ ॥ २८ ॥ सौवर्चलयुतो मेघो¹² वज्रवल्लोरसमृतः । शरावसंपुटे ध्मातो¹³ जायते जलसन्निभः¹⁴ ॥ २९ ॥ वेगाफलस्य¹⁵ चूर्णेन सममभ्रकजं रजः । (1) B reads घृत instead of सृष्ट. M reads च instead of तु. (2) श्लक्ष्णया वापस्त भूय, an incorrect variant in K. शिलावावित भूयो, an incomplete variant in M. (3) व्यगस्तिरससंयुक्तं, a variant in B. ऽपगस्त्यरसभाविंतं, an incorrect variant in K. (4) K reads मार्जारपादखरसा. M reads मार्जारपादखरस (5) K a .d M read मातुलिङ्गफले. (6) M reads दृष्टौमध्ये, which appears to be incorrect. (7) K reads चणमात्रेण. M reads तद्गवैः, which is inc. (8) B reads एकपत्रौकृतसप्त. M reads एकपात्रीकृत सम्भे दिनं. (9) B and M have मुनिरमाक्षितम्. (10) B has मरिचि संमिश्र, which is inc. K and M have मरीचसंमिश्र. (11) K reads मोर्वीपचपरिप्लुत. M reads मौर्वीपचरसप्लुतम्. (12) K has युतौ मेघौ. This charana and the next are wanting in M. (13) K reads शरावसंपुटो धातो. M reads शरावसम्पुटे धाते. (14) M reads erroneously जीयते अलसनिभम्. (15) B reads व्यगाफलस्य. M reads वकाफलस्य. 10

७४ रसार्णवे भावितं¹ कुलिशक्षीरे आर्तं द्रवेति² तत्क्षणात् ॥ ३० ॥ वज्रवल्लीरसैः³ पिष्ट्वा व्योम सौवर्चलान्वितम् । शरावसंपुटे पक्त्वा⁴ द्रवेत् सलिलसन्निभम् ॥ ३१ ॥⁵ गोमांससैन्धवार्कैस्तु⁶ मुनितोययुतं पुनः । कदलो⁷कन्दकान्तःस्थं गोमयाग्नौ त्र्यहं द्रवेत् ॥ ३२ ॥ कृष्णाभ्रपत्रं⁸ संगृह्य पीलुतैलेन लेपयेत्⁹ । सप्ताहमातपे तप्त-मम्ले क्षिप्त्वा¹⁰ दिनत्रयम् ॥ ३३ ॥ वज्रार्कचित्रकक्षारं तुम्बोत्थारस्तथार्जुनः¹¹ । सर्जक्षारो¹² यवक्षारष्टङ्कणश्चाष्टमो¹³ भवेत् ॥ ३४ ॥ क्षीरकन्दरसं चैव¹⁴ वज्रकन्दरसं तथा¹⁵ । (1) K reads साधितं. (2) M reads भवति. (3) K and M read रसै. (4) K reads युक्तं. M reads पक्वे. (5) This śloka contains an idea, which is similar to that in the 29th. (6) B has गोमांससैन्धवार्कैस्तु. K has गोमांसे सैन्धवार्कस्तु. M has गोमांसे सैन्धवाक्तस्तु. We have adopted the above reading after collating all the MSS. (7) K reads कदर्लि. (8) B has कृष्णाभ्रकपत्रं, the letter क being redundant mars the metre. (9) पीलुतैलेन पेषयेत्, a variant in K, which is inc. (10) K reads तैलं. M reads क्षिप्तं. (11) B reads तुम्बोत्सारं. K reads तुम्बिक्षारं. M reads तुम्बोक्षारं. (12) M has सद्यक्षारो, which appears to be the error of the scribe. (13) यव- क्षारं टंकयाश्चाष्टमो, a variant in B. यवक्षारटङ्कणश्चाष्टमो, a variant in M. (14) B and K read रसश्चैव, which is not correct, since it is an object to लेपयेत्. (15) B and K read रसस्तथा, which is also inc. for reason stated just above.