भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

षष्ठस्तरङ्गः १३५ अथ रससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः तोलकाष्टकमितं रसेश्वरं तन्मितञ्च विमलं बलिं हरेत् । खल्वके खलु विमर्द्य कज्जलीं भावयेदथ वटाङ्कुराम्बुभिः ॥१६२॥ मषीपात्रसमाकारां सुकृष्णां काचकूपिकाम् । सतूलकुट्टितमृदा लेपयेत् खलु यत्नतः ॥१६३॥ स्थापयेत्कज्जलीं काचकुप्यां ततो यत्नतः पाचयेद्वालुकायन्त्रगाम् । अग्निवृद्धिक्रमैम्र्जीर्णगन्धे रसे रोधयेद्युक्तितः काचकूपीमुखम् ॥१६४॥ वालुकायन्त्रके काचकूपीमुखात् रोचनासन्निभो नैति धूमो यदा । सूतपाकक्रियाज्ञानदत्तैर्बुधैर्वेदितव्यस्तदा जीर्णगन्धो रसः ॥१६५॥ निवेश्य कुप्यां खटिकाविधानं जलेन सम्पेषितया प्रकामम् । प्रलेपयेद्वै गुडचूर्णपिष्ट्या ततः पचेद्यामयुगं रसज्ञः ॥१६६॥ अवबुध्य तदंगशीततां खलु बालारुणसूर्यसन्निभम् । गलदेशविलग्नमुज्ज्वलं रससिन्दूरमिहाहरेद् बुधः ॥१६७॥ अथ रससिन्दूरनिर्माणप्रकारः—रसः ८ तोलकः, गन्धकः ८ तोलकः, कज्ज- लीकृत्य वटांकुरजलैर्भावयेत्। रोचनासन्निभः पीतवर्ण इत्यर्थः। अयञ्च बहिर्धूमजा- रणप्रकारः, अन्तर्धूमनिर्माणप्रकारोपयोगि बालुकायन्त्रन्तु पूर्वमवोचाम, तेन रससिन्दूरस्य तलस्थतापि भवति ॥ १६२-१६७ ॥ भा. टी—आठ तोला शुद्ध पारद और इतना ही शुद्धगन्धक लेकर इन दोनों को एकत्र खरल में डालकर अच्छी तरह कज्जली बना लें और इस कज्जली को बड़ के अंकुरों के जल से एक भावना देकर सुखा लें । अब एक दवात की तरह बनी हुई काले काँच की शीशी लेकर इसको रुई और मुलतानी मिट्टी को एकत्र कूटकर इससे अलग-अलग साफ कपड़मिट्टी करके सुखा लें । अब पूर्वोक्त कज्जली को इस काँच की शीशी में भरकर इसे वालुकायन्त्र में रखें और मन्द, मध्य तथा तीव्र क्रम से अग्नि देते हुए गन्धक के जल जाने पर शीशी के मुख में सावधानी से डाट लगा दें । वालुकायन्त्र में रखी हुई शीशी के मुख से जब रोचन सदृश वर्ण अर्थात् पीतरक्तमिश्रित वर्ण का धुआँ निकलना बन्द हो जाय तो 'गन्धक जीर्ण हो गया है' ऐसा समझकर उसी समय शीशी के मुख में डाट लगाना चाहिये । शीशी के मुख में खड़िया या ईंट का बना हुआ डाट लगाकर उसको गुड़ तथा चूने के जल से पीसकर लेप करके फिर ६ घंटे की अग्नि देवें । जब अग्नि बन्द करने पर वालुकायन्त्र स्वतः

१३६ रसतरङ्गिणी शीत हो जाय तो शीशी को निकाल खोलकर उसके गले में लगा हुआ प्रातः काल के सूर्य के समान रक्तवर्ण का रससिन्दूर निकालें। वक्तव्य—वालुकायन्त्र की हाँडी के पेंदे में एक कनिष्ठिका अंगुली के समान छिद्र करके उसमें शीशी रखकर फिर वालुका भरने का भी कई वैद्य विधान मानते हैं। और कई हाँडी के छिद्र में भीतर की तरफ पहिले एक अभ्रक का पात्र रखकर उस पर शीशी रख वालुका भरने को कहते हैं। इन दोनों का अभिप्राय तीव्र अग्नि पहुँचाने से है, परन्तु गन्धक जीर्ण होने पर ही डाट लगाना उचित होने पर उक्त विधान को न भी किया जाय तो कोई हानि नहीं होती है। शीशी के स्थान पर काली बोतल लेना उत्तम होता है ॥१६२–१६७॥ रससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः [ गीतिका ] वसुतोलकप्रमाणं विमलीकृतं रसेशम्। विनिधाय खल्वमध्ये रससंमितञ्च गन्धम् ॥१६८॥ दिवसद्वयं प्रयत्नादिह पेषयेद्भिषज्ञः। नवनीलनीरदाभां खलु कज्जलीं विदध्यात् ॥१६९॥ अथ भावयेद्विधानात्तु वटाङ्कुरोत्थवारि। लघुशाल्मलीशिफोत्थैः सलिलैस्तु वा त्रिवारम् ॥१७०॥ मासपात्रकोपमाङ्गीं मलिनां तु काचकूपीम् । जलतूलमृत्तिकाभिः परिलेपयेन्निकामम् ।१७१। विनिधाय तां तु कूप्यामथ वालुकाख्ययन्त्रे । क्रमवृद्धवह्नियोगाद्विपचेद्रसं रसज्ञः ॥१७२॥ मृदुवह्निना च पूर्वं विबुधो द्वियाममात्रम् । विधिना विधानविज्ञः खलु जारयेत्तु गन्धम् ॥१७३॥ अवलोक्य जीर्णगन्धं रसपाकविद्रसेशम् । पिदधीत काचकूपोवदनं पिधानकेन ॥१७४॥ गुडचूर्णवारिपिष्ट्या सुविधाय वक्त्ररोधम् । अथ तीव्रवह्नियोगाद्विपचेद् द्वियाममात्रम् ॥१७५॥ स्वत एव शीतलाङ्गीं तु विभिद्य काचकूपीम् । अरुणोत्पलप्रकाशं रसमाहरेद्रसज्ञः ॥१७६॥

षष्ठस्तरङ्गः १३७ प्रकारान्तरेण रससिन्दूरनिर्माणं शिष्यमतिवैशद्यार्थम् । मलिनामिति कृष्णां नतु मलयुताम् । विधानविज्ञः पीतधूमाद्यालोकननिपुण इत्यर्थः ॥१६८–१७६॥ भा.टी.—खरल में आठ तोले शुद्ध पारद तथा आठ तोले शुद्ध गन्धक डालकर इन दोनों को एकत्र दो दिन तक अच्छी तरह मर्दन करके कज्जली बना लें । अब इस कज्जली को बड़ के अंकुरस्वरस से अथवा कोमल छोटी- छोटी सेमल की मूसलियों के स्वरस से तीन भावना देकर सुखा लें । अब एक दवात के सदृश आकार की शीशी लेकर उसको रुई और मिट्टी के गारे से सात कपड़मिट्टी पृथक् करके सुखा लें । इस शीशी में उक्त कज्जली को भर कर बालुकायन्त्र में रखकर इसके नीचे मन्द, मध्य और तीव्र क्रम से अग्नि जलावें परन्तु पहिले पहल ३ घंटे तक मन्द-मन्द अग्नि देकर फिर मध्यम अग्नि देवें । जब ६ घंटे में गन्धक जीर्ण हो जाय तो काचकूपी के मुख के ऊपर डाट लगाकर उसको गुड़ और चूने के कल्क से अच्छी तरह बन्द कर दें । और फिर ६ घंटे तक उसको तीव्र अग्नि देकर रससिन्दूर का पाक करें । बालुकायन्त्र के स्वतःशीत हो जाने पर शीशी को निकाल उसमें से लाल कमल सदृश वर्ण का शीशी के गले में लगा हुआ रससिन्दूर निकालें ॥ १६८–१७६ ॥ तलस्थरससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः रसगन्धौ समौ कृत्वा तयोः कुर्याच्च कजलीम् । तां क्षिपेत्काचकूप्यन्तर्मुखे मुद्रां च दापयेत् ॥१७७॥ विस्तारे च तथायामे निम्नतायां भिषग्वरः । हस्तैकप्रमितं गतं कृत्वा कूपीं तु विन्यसेत् ॥१७८॥ चतुरङ्गुलमुत्सेधे वालुकाभिः प्रपूरयेत् । स्याच्च शिष्टः कूपिकायाः कायस्तद्वदनावृतः ॥१७९॥ वन्योपलैस्तु तद्गर्तं पूरयित्वा पुटेत्खलु । स्वांगशीतां कूपिकाञ्च तस्मादपहरेद् भिषक् ॥१८०॥ तलस्थं रससिन्दूरं शोणवर्णं प्रजायते । नाम्नाधःसैकतं यन्त्रं खल्वेतत्परिकीर्तितम् ॥१८१॥ नरेन्द्रनाथमित्राख्यैरयं पन्था निदर्शितः । अनुभूतश्च सुगमः प्रकारः सम्प्रकीर्तितः ॥१८२॥ अनावृत इति वालुकाभिः । दृष्टकर्मणा वैद्येनायं विधिः सम्पाद्यः । चतुरङ्गुल- मित्युपलक्षणम्, तेन कज्जलीपूर्णभागं यावद्वालुका देया। स्पष्टमन्यत् १७७–१८२

१४० रसतरङ्गिणी रससिन्दूर बनाना हो उसे गन्धक जीर्ण होने पर डाट लगाकर बन्द करने के बाद छः घंटे की तीव्र अग्नि अवश्य देनी चाहिये ॥ १८७-१८८ ॥ अथ षड्गुणगन्धकजीर्णरससिन्दूरम् पामारिविमलोऽङ्गसङ्ख्यकपलः सूतस्य चैकं पलं सम्पेष्याथ विभावयेद् बुधवरो यामं कुमारीरसैः । कूपीमध्यगतं विधाय सिकतायन्त्रे ततः सम्पचेत् गाढं वासरसप्तकञ्च विधिना सिन्दूरकं चाहरेत् ॥१८६॥ अङ्गसंख्यकपलं इति गन्धस्य षट्पलानि। षड्गुणगन्धस्य सप्तभिर्दिनैः पाकः ॥ १८६ ॥ भा.टो.—शुद्ध गन्धक छः पल ( ४८ तोला ) और शुद्ध पारद एक पल ( आठ तोला ) लेकर इसकी कज्जली करके इसको कुमारीस्वरस से तीन घंटे तक अच्छी तरह मर्दन कर सुखा लें और कपड़मिट्टी की हुई काँच की दृढ़ बोतल में भरकर इसे वालुकायन्त्र में रखकर क्रमवृद्धि रूप से सात दिन अग्नि देते हुए पाक कर लें । अर्थात् गन्धक जीर्ण होने पर डाट देकर फिर उसे दो पहर की अग्नि देकर सांगशीतल करके शीशी में से सुन्दर रससिन्दूर को निकालकर रख लें ॥ १८६ ॥ अथ रससिन्दूरस्य गुणाः प्रमेहकरिकेशरी प्रबलशूलकालानलो भगन्दरहरः परं खलु महाज्वरेभांकुशः । समस्तगदतस्करः सकलशोषसंशोषको रसोऽतुलविलासदो विजयते हि सिन्दूरकः ॥ १६० ॥ अलं मलयजानिलैः किमिह भेषजानां कुलैः वृथैव घनशीतलैः सरसचन्दनालेपनैः । सखे मदनजीवनं रतिविलासलीलागृहं प्रकामबलकान्तिदं भज रसं ससिन्दूरकम् ॥ १६१ ॥ गुल्मप्लीहहरा रतिप्रियकरो यक्ष्मद्वेभपंचाननः पाण्डुस्थौल्यविधूननो व्रणहरो रौक्ष्याग्निमान्द्यापहः । कुष्ठव्याधिनिषूदनो रतिकलाप्रौढांगनारञ्जनः कान्तामस्तकभूषणो रसपतिर्भूयात्सदा श्रेयसे ॥१६२॥

२. तरंग ६-१०: महारस, उपरस, साधारण रस (अभ्रक, माक्षिक, गन्धक)

षष्ठस्तरङ्गः १४१ नियमयति रसेशपंचवातान्नित्तान्तं प्रसरति धमनीनां स्वक्रिया वातसाम्ये । दृढयति भृशमादौ जालकं नाडिकानां रमयति च ततोऽसौ मानसं सेवकानाम् ॥ १६३ ॥ बहिर्गमनशीला ये स्वेदविण्मूत्रमारुताः । निरायासं विनिर्यान्ति रसस्यास्य निषेवणात् ॥ १६४ ॥ पित्तं निःसारयत्येष न रेचयति कर्हिचित् । न च पित्ताशयं कोष्ठं विक्षोभयति भक्षितः ॥ १६५ ॥ स्फीततां दन्तवेष्टानां मुखपाकं क्षतादिकम् । लालास्रावं प्रदाहं च न सूते चिरसेवितः ॥ १६६ ॥ विकारानीदृशानन्यान् दारुणान् पारदोत्थितान् । न जातु प्रकरोत्येष रसः सिन्दूरसंज्ञकः ॥ १६७ ॥ दोषत्रितयमत्यर्थप्रवृद्धं शमयत्यलम् । प्रकृतिं गमयत्यत्र करणानि विशेषतः ॥ १६८ ॥ अथास्य गुणाः—महाज्वरेभाङ्कुश इति महाज्वर एव हस्ती तस्मै अङ्कुश इव । अलं मलयजानिलैरित्यनेनास्य कामोदीपकत्वं सूच्यते । कान्तामस्तक- भूषणः सिन्दूरम् । नियमयतीति—रससिन्दूरं साधुसेवितं नितान्तं शारीरान् पञ्चवातानुद्रिक्तान् नियमयति प्रकृतावानयति । ततश्च वातसाम्ये सति धमनीनां स्वक्रिया रुधिरधमनरूपा जायमाना प्रसरति । अपि चायमादौ संज्ञावहानां चेष्टा- वहानाञ्च नाडिकानां जालकं तत्तत्कर्मक्षमतासम्पादनद्वारा द्रढयति । ततोऽसौ स्वसेवकानां मानसं रमयति इति शरीरप्रक्रियापादनद्वारा साधीयसी कर्मण्यता भवत्यनेनेत्याशयः । तथा चायं स्वाशायादधिकं पित्तं निःसारयति न च रेचयति, पित्ताशयं कोष्ठञ्चामपक्वाशयरूपं न विक्षोभयति । तथा रसकर्पूरादिवत् दन्त- वेष्टानां स्फीततां शोथं मुखपाकं तालुक्षतादिकं लालास्रावं प्रदाहञ्च चिरसेवितो- ऽपि न जनयति । अन्यानपि पारदोत्थितान् दारुणान् भ्रममोहादीन् विकारान् रससिन्दूरो न करोतीति सर्वथा निरापदमस्य सेवनमित्याशयः । रोगापनयनाव- शिष्टोऽस्यांशोऽधिकः स्वेदादिद्वारा स्वतः शरीराद् बहिर्विनिर्यातीति नायं रसकर्पूरवत् पारदनिःसारकौषधान्तरापेक्ष इति प्राचामभिप्रायः । स चायं रस- सिन्दूरः स्वप्रमाणातिरिक्तदोषत्रयं शमयति । तथा सर्वाणीन्द्रियाणि स्वां स्वां प्रकृतिं स्वस्वविषयाणां यथावद्ग्रहणरूपां गमयति इति ॥ १६०–१६८ ॥

१४२ | रसतरङ्गिणी

भा.टी.—उक्त विधि से बना हुआ रससिन्दूर प्रमेह रूपी हाथी के लिये सिंह समान नाशक है । प्रबल शूल को समूल नष्ट करता है । इसके कुछ दिन प्रयोग से भगंदर नष्ट हो जाता है और यह महाज्वर रूपी हाथी के लिये अंकुश का काम करता है । यह रससिन्दूर शरीर के सब रोगों को नष्ट कर देता है । सब प्रकार के शोथ ( क्षय ) को सुखानेवाला है । स्वस्थ शरीर में अत्यन्त आनन्द का अनुभव करता है । शरीर में कामोद्दीपन करनेवाली अनेक प्रकार की कामोद्दीपक औषधियाँ, तथा विहार आदि यह सब रससिन्दूर के सामने व्यर्थ समझने चाहिये । यह रससिन्दूर गुल्मरोगहर रमणेच्छा प्रवर्तक है । राजयक्ष्मा रूपी हाथी के लिये सिंह के समान घातक है । पाण्डुरोग, स्थूलता को दूर करता है । व्रण, शरीर की रूक्षता तथा अग्निमान्द्य को दूर करता है । कुष्ठ रोगों को नष्ट करता तथा रतिकला में चतुर स्त्री को प्रसन्नता देनेवाला है । रससिंदूर प्राणादि भेद से पाँच प्रकार के वायुओं का नियमन करता है जिससे वायु समभाव में होकर धमनियों की अपनी क्रिया ( रक्तप्रसरण क्रिया ) ठीक होती है । इसके सेवन से वातनाड़ियों ( Nerve ) का कालसमुदाय दृढ़ ( स्वकार्यक्षम ) होता है । इसी कारण रससिन्दूर सेवन करने वालों का मन सदा प्रसन्न तथा स्वस्थ रहता है । रससिन्दूर के नियमपूर्वक योग्य अनुपात के साथ सेवन करने से मल रूप में शरीर से बाहर निकलने वाले मल-मूत्र तथा अपानवायु बिना कष्ट के बाहर निकलते रहते हैं और शरीर शुद्ध रहता है । यह पित्त को बाहर निकालता है, परन्तु दस्त (पतला) नहीं लाता है और पित्ताशय अथवा कोष्ठ में किसी प्रकार का क्षोभ नहीं पैदा करता है । इसके अतिरिक्त चिरकाल तक सेवन करने पर भी केवल पारद अथवा निर्गन्ध पारद योगों के समान, दाँतों के मसूड़ों में शोथ, मुखपाक, व्रण, लालास्राव तथा प्रदाहविकार उत्पन्न नहीं करता है, इस प्रकार अन्यान्य केवल पारद योग भक्षण से होने वाले कोई भी विकार रससिन्दूर के सेवन से नहीं होते हैं । इसके विधिपूर्वक सेवन करने से शरीर में अत्यन्त बढ़े हुए वातादि दोष शान्त हो जाते हैं और सब इन्द्रियों का अपने विषय-ग्रहण रूपी व्यापार भी यथावत् होता रहता है ॥ १४०-१५८ ॥ अथ सहपानस्य लक्षणम् यद्योगेन रसादीनां विभक्ताः परमाणवः ।

षष्ठस्तरङ्गः १४३ द्रुतमङ्गेषु सर्पन्ति सहपानं तदुच्यते ॥ १६६॥ प्रसङ्गात् सहपानानुपानलक्षणम्—सर्पन्ति व्याप्नुवन्ति। सहपानं यथा मधु- प्रभृति ॥१६६॥ भा.टी.—औषधि सेवन करते समय औषधि में मिलाये जानेवाले जिस जिस द्रव्य के योग से औषधि परमाणु (सूक्ष्मातिसूक्ष्म कण) विभक्त होकर शरीर में व्याप्त हो जाते हैं उस औषधि के साथ मिलाकर लिये जानेवाले द्रव्य को "सहपान" कहा जाता है ॥ १६६ ॥ अथ अनुपानस्य लक्षणम् तत्तद्रोगघ्नभैषज्यं भेषजस्यानुपीयते । यच्च साहाय्यकारि स्यादनुपानं तदुच्यते ॥ २०० ॥ सहपानानुपानाभ्यां भेषजं परिबृंहयेत् । येन रोगहरा शक्तिर्भवेद् गुणवती सदा ॥ २०१ ॥ अलाभेऽत्यर्थमेवात्र सहपानानुपानयोः । मधुना वा जलेनैव भेषज्यं वितरेद् भिषक् ॥२०२॥ भेषजस्य अनु पश्चात् , साहाय्यकारि इति भेषजस्यैव । अत्यर्थे यथाशक्ति यत्ने कृतेऽपि चेदलाभः सहपानानुपानयोस्तर्हि मधुना जलेनैव वा भैषज्यं वित- रेत् ॥ २००-२०२ ॥ भा.टी.—सहपान युक्त औषधि सेवन करने पर इसके बाद जो औषधि शक्ति में सहायता पहुँचानेवाली तत्तद् रोगनाशक जो अन्य औषधि अर्थात् दूध, क्वाथ, कल्क, घृत आदि पान ( सेवन ) की जाती है उसे “अनुपान” कहते हैं । चिकित्सक को चाहिये कि वह सदा ऐसे सहपान तथा अनुपान की कल्पना करें जिससे औषधि की रोगनाशक शक्ति अवश्य गुणकारक हो जाय। यदि औषधि के साथ मिला कर दिया जानेवाला सहपान द्रव्य तथा अनुपान द्रव्य किसी तरह मिलना सम्भव न हो तो औषधि को जल अथवा मधु के साथ ही सेवन कराया जा सकता है ॥ २००-२०२ ॥ अथ रससिन्दूरस्य आमयिकः प्रयोगः जातपुष्पतुलसीदलद्रवैः शृंगवेरजरसेन वा सदा । नागिनीस्वरसकेन वा भिषक योजयेद्रसमिमं नवज्वरे॥२०३॥ छिन्नोद्भवापर्पटधान्यकानां क्वाथेन तुर्यांशसमाहितेन । कान्ताललाटाभरणं रसेशं जीर्णज्वरे वैद्यवरः प्रदद्यात् ॥ २०४॥

१४४ रसतरंगिणी मेहे गुडूचीस्वरसेन दद्यात् योषित्प्रियामूलजतोयकैर्वा । असृग्दरेऽशोकबलादिकानां क्वाथेन सिन्दूररसः प्रयोज्यः ॥२०५॥ बालाभयायाः क्वाथेन बुधोऽर्शसि नियोजयेत् । वचारसेन तच्चूर्णं वापस्मारे प्रयुज्यते ॥ २०६ ॥ कूष्माण्डस्वरसेनेह दद्यादुन्मादसंज्ञके । श्वासे विभीतकक्वाथैर्वासायाः स्वरसेन वा ॥२०७॥ कामलायां बुधो दद्यात् दार्वीक्वाथेन संयुक्तम् । पांडुरोगे प्रयुञ्जीत रसज्ञो लोहभस्मना ॥२०८॥ सितोपला च सूक्ष्मैला शिलाजञ्च समं समम् । एतत्त्रितयचूर्णेन मूत्रकृच्छ्रकुलान्तकः ॥२०९॥ अजीर्णे मधुना वापि मुस्तकक्वाथजैर्द्रवैः । शूले वैद्यवरो दद्यात् त्रिफलाक्वाथसंयुक्तम् ॥२१०॥ कणाचूर्णयुतः सूतः प्रदद्यात् रक्तिकोन्मितः । सेवितो नाशयेन्मूर्च्छां पथ्यं तोयावगाहनम् ॥२११॥ वमने बृहदेलायाः क्वाथेन मधुनापि वा । शोथे पुनर्नवायास्तु कषायेण प्रयोजयेत् ॥२१२॥ गुडूचीनिम्बखदिरपुरुहूतफलद्रवैः । क्वाथैर्वा संयुतश्चन्द्रचातुर्जातकमिश्रितः ॥२१३॥ रससिन्दूरसंज्ञोऽयं प्रयुक्तो रक्तिकोन्मितः । विस्फोटं दारुणं हन्याद्यथा सूर्यस्तमस्ततिम् ॥२१४॥ काकोली चूर्णसंयुक्तं नारिकेलोत्थतैलयुग् । सेवितं रससिन्दूरं हरेद्रोगं जरायुजम् ॥२१५॥ मृतवंगसमायुक्तो रसः सिन्दूरसंज्ञकः । क्षौद्रेण भक्षितो हन्ति प्रमेहं त्वतिकालजम् ॥२१६॥ सक्षौद्रैस्त्र्यूषणोपेतैर्धान्यजीरकनागरैः । सेवितो रससिन्दूरो वान्तिं जयति दारुणाम् ॥२१७॥ ब्राह्मीवचाशङ्खपुष्पीकुष्ठैलाक्वाथसंयुक्तम् । रक्तिकाद्वितयं खादेदपस्मारहरं परम् ॥२१८॥ धात्रीवयस्याकलिपादपानां क्वाथेन वा जन्तुरिपोः समेतः । नित्यं तु सिन्दूररसो रसज्ञैः भगन्दरेऽयं विनियोजनीयः॥२१९॥

१० षष्ठस्तरङ्गः १४५

मिशिबालाभयाक्वाथैर्यवानीचूर्णेकेन वा। बिडाख्यलवणेनैव गुल्मे वा विनियोजयेत् ॥२२०॥ क्वाथेन दशमूलस्य शिरःशूले प्रयोजयेत्। व्रणेषु बृहतीनीरगुडूचीविश्वभेषजैः ॥२२१॥ गुडूचिकाशतावरीकणारसाभयान्वितैः। वचाब्दविश्वभेषजैः कषायकं प्रकल्पयेत् ॥२२२॥ रसोऽत्र तेन संयुतो यथाविधि प्रयोजितः। निहन्ति वै चिरोत्थितं प्रकाममामवातकम् ॥२२३॥ शाल्मलीमूलचूर्णेन विदार्यादिगणेन वा। प्रयुक्तो रससिन्दूरो वाजीकरण उत्तमः ॥२२४॥ भस्मना गगनस्येह काञ्चनेन मृतेन वा। उभाभ्यामेव वा युक्तो धातुवृद्धिकरो मतः ॥२२५॥ जातीफलं देवपुष्पं कर्पूरञ्चाहिफेनकम्। एषां चूर्णेन सहितो श्वप्रमेहहरो मतः ॥२२६॥ बलाक्वथिततोयेन सिन्दूररससेवनात्। विनश्यति चिरोद्भूतं शीर्षकम्पनमुद्धतम् ॥२२७॥ जरणत्र्यूषणक्षुद्रापथ्याधानेयकैः समम्। निषेवितोऽयं सिन्दूरो वान्तिशान्तिकरो मतः ॥२२८॥ हिङ्गुदीप्यकशुण्ठीभिश्चव्यधान्याकरुच्यकैः। प्रयुक्तो रससिन्दूरो द्रुतं पानात्ययं जयेत् ॥२२९॥ चव्यटंकणसंयुक्तः शीलितोदिनसप्तकम्। रसः सिन्दूरसंज्ञोऽयं पक्तिशूलं विनाशयेत् ॥२३०॥ वासाकषायसहितो लोध्रक्वाथान्वितोऽथवा। शीलितो रससिन्दूरो रक्तप्रदरमुद्धरेत् ॥२३१॥ वराक्वाथेन वा गेहनीरेण सहसैन्धवम्। शीलितो रससिन्दूरो बस्तिकुण्डलमुद्धरेत् ॥२३२॥ नवज्वरे प्रतिश्याये शिशूनां सुरसारसैः। कासे श्वासे च वितरेत् कण्टकारीरसेन च ॥२३३॥ परिच्छेदो न विज्ञेयः सहपानानुपानयोः। प्रकल्पयेद् यथारोगं सिद्धहस्तो भिषग्वरः ॥२३४॥

१४६ रसतरङ्गिणी अथ प्रसङ्गात् रोगयोग्यः प्रयोगोऽस्य वर्ण्यते जातपुष्पेति—पुष्पितवृक्षस्य पत्राणामपूर्णवीर्यत्वात् जातपुष्पायाः तुलस्याः पत्ररसो ग्राह्यः, नागिनी ताम्बू- लवल्ली। छिन्नोद्भवा गुडूची, कान्ताललाटाभरणां रससिन्दूरम्। योषित्प्रिया हरिद्रा। बालाभया क्षुद्रहरीतकी । दार्वी दारुहरिद्रा । शिलाजं शिलाजतु । पुरूहूतफल इन्द्रयवः । चन्द्रः कर्पूरम्, चातुर्जातकं त्वगेलापत्रकेसरम् । तमस्ततिमन्धकारपट- लानि । वयस्या हरीतकी, कालिपादपः विभीतकः, जन्तुरिपुः विडङ्गः । मिशिः शतपुष्पा । नीरं बालकम् । रसा रास्ना। अब्दं मुस्ता। गुडूच्यादीनां मिश्रितानां मानं २ तो०, जलं ३२ तो०, शेषः क्वाथः ८ तो० इति परिभाषा। विदार्या- दिगणः सुश्रुतनिर्दिष्टः । गगनं अभ्रकम् । देवपुष्पं लवङ्गम् । जरणां जीरकम्, धान्येकं धान्याकम् । दीप्यकं यवानी, रुच्यकं सौवर्चलम् । पानात्ययं मदात्य- यम् । यव्यः यवक्षारः, पक्तिशूलं परिणामशूलम् । गेहनीरं काञ्जिकम् । वस्ति- कुण्डलं तदाख्यं मूत्राशयरोगम् । सुरसा तुलसी । उपलक्षणमात्रञ्चैतत्, वस्तु- तस्तु सहानुपानयोर्नास्ति नियमः, किन्तु यथारोगं देशकालव्यवस्थानुसारं सिद्ध- हस्तः क्रियाकुशलो वैद्यः कल्पयेदनुपानसहपाने ॥ २०३-२३४ ॥ भा.टी.—नव ज्वर में रससिन्दूर को योग्य मात्रा में लेकर फूलवाली तुलसी के पत्ररस के साथ अथवा अदरखरस के साथ अथवा पान के स्वरस के साथ प्रयोग करना चाहिये । जीर्ण ज्वर में रससिन्दूर का प्रयोग करना हो तो गिलोय, पितपापड़ा तथा धनिया इसके चतुर्थांश अवशेष क्वाथ के साथ देना चाहिये। प्रमेह में रससिन्दूर को गिलोय के स्वरस अथवा कच्ची ताजी हल्दी के स्वरस के साथ देना चाहिये । प्रदर रोग में इसको अशोक, खरेंटी, लोध्र आदि ग्राही और शोथहर द्रव्यों के कषाय के साथ प्रयोग करना चाहिये । अर्श रोग में इसको छोटी हरड़ के कषाय के साथ प्रयोग करना चाहिये । अपस्मार में रससिन्दूर को वचचूर्ण के साथ सेवन करना चाहिये । उन्माद रोग में इसे पेठे के स्वरस ( जल ) के साथ प्रयोग करना चाहिये । श्वास रोग में बहेड़ाक्वाथ अथवा वासा ( अडूसा ) स्वरस के साथ रससिन्दूर का प्रयोग करना चाहिये । कामला रोग में रससिन्दूर को दारुहल्दी क्वाथ के साथ और पाण्डुरोग में इसे लौहभस्म के साथ सेवन करना चाहिये । विविध प्रकार के मूत्रकृच्छ्र रोगों में रससिन्दूर को मिश्री, छोटी इलायची-बीजचूर्ण, तथा शिलाजीत, प्रत्येक समभाग के साथ शीत दुग्धानुपान से सेवन करना चाहिये । अजीर्ण में इसको मधु के साथ और मुस्ताक्वाथ के साथ देना चाहिये । उदरशूल में इसको

षष्ठस्तरङ्गः १४७ त्रिफलाक्वाथ के साथ प्रयोग करना चाहिये । मूर्च्छा रोग में रससिन्दूर को एक रत्ती मात्रा में लेकर दो रत्ती पिप्पलीचूर्ण मिला शहद के साथ सेवन करावें और रोगी को शीत जल के टब में सर्वांग स्नान करावें । वमन अधिक होने पर इसको बड़ी इलायचीक्वाथ से अथवा मधु के साथ देना चाहिये । सर्वांग- शोथ होने पर रससिन्दूर को पुनर्नवाकषाय के साथ देना चाहिये । भयंकर विस्फोट रोग में एक रत्ती रससिन्दूर को चार रत्ती चातुर्जातकचूर्ण ( छोटी इलायचीबीज, दालचीनी, तेजपत्र तथा नागकेशर ) के साथ मिलाकर गिलोय, नीम, खैर की छाल, इन्द्रजौ के क्वाथ के अनुपान से देना चाहिये । गर्भाशय रोग में रससिन्दूर में एक माशा काकोलीचूर्ण मिला इसको नारियल के तेल के साथ सेवन कराना चाहिये । पुराने प्रमेह में इसको वंग- भस्म मिलाकर शहद के साथ कुछ काल तक सेवन करना चाहिये । भयंकर वमन को रोकने के लिए रससिन्दूर में त्रिकटुचूर्ण तथा धनिया, जीरा का चूर्ण मिला शहद के साथ थोड़ा-थोड़ा करके कई बार चटाना चाहिये । अपस्मार रोग में इसको ब्राह्मी, वच, शंखपुष्पी, कूठ, इलायचीकषाय के साथ दो रत्ती की मात्रा में सेवन करना चाहिये । भगंदर रोग के लिए इसको आँवला, हरड़ तथा बहेड़ा और वायविडंगक्वाथ के साथ कुछ काल तक निरन्तर सेवन करना चाहिये । गुल्म में इसका सौंफ और छोटी हरड़ के क्वाथ के साथ अथवा अज- वाइन चूर्ण या विडलवण के साथ प्रयोग करना चाहिये । वात कफात्मक पुरातन शिरःशूल रोग में इसको दशमूलकषाय के साथ देना चाहिये । पुरा- तन व्रणों में इसका कण्टकारी, सुगन्धबाला, गिलोय तथा सोंठ के कषाय के साथ प्रयोग करना चाहिये । पुरातन आमवात ( गठिया ) में रससिन्दूर को गुडूची, मोथा, शतावर, पिप्पली, हरड़, वच तथा सोंठ के कषाय के साथ दिन में दो बार प्रयोग करना चाहिये । कामशक्ति ( वाजीकरण ) को बढ़ाने के लिए सेमल की कोंपल, मूसलीचूर्ण अथवा सुश्रुतोक्त विदार्यादिगण के औष- धिचूर्ण के साथ दुग्धानुपान से सेवन करना चाहिये । धातुवृद्धि के लिए इसका अभ्रकभस्म अथवा स्वर्णभस्म दोनों के साथ प्रयोग करना चाहिये । स्वप्न-मेह ( स्वप्नदोष Night Discharge ) को दूर करने के लिए इसमें जायफल, लौंग, कपूर तथा अफीम का चूर्ण मिलाकर जल अथवा शीतल- चीनी के कषाय अनुपान से सेवन करना चाहिये । चिरकालीन शिरःकम्प ( सिर काँपना ) रोग में रससिन्दूर को बलाकषाय के साथ कुछ दिन सेवन कराने से लाभ होता है । वमन को रोकने के लिए जीरा, त्रिकटु ( सोंठ,

१४८ रस्तरङ्गिणी मिर्च, पीपल ), छोटी कटैली, हरड़ और धनिया इसके समभाग चूर्ण के साथ रससिन्दूर का प्रयोग करना चाहिये । मदात्यय रोग में हींग, अजवाइन, सौंठ, चव्य, धनिया और सौंचलनमक चूर्ण के साथ रससिन्दूर का सेवन करना चाहिये । परिणाम शूल रोग में रससिन्दूर को जवाखार और सुहागा मिलाकर प्रयोग करना चाहिये । रक्तप्रदर में इसको प्रतिदिन दो बार वासाक्वाथ अथवा लोध्रकषाय के साथ प्रयोग करने से आराम आता है । मूत्राशय के बस्ति-कुण्डल रोग में रससिन्दूर को त्रिफलाक्वाथ अथवा काञ्जी के साथ सेवन कराना चाहिये और क्वाथ और काञ्जी में सैन्धानमक मिलाकर पिलाना चाहिये । बालकों के नव ज्वर और प्रतिश्याय ( जुकाम ) में इसको तुलसीपत्र स्वरस के साथ प्रयोग करना चाहिये । बच्चों के श्वास-कास में इसे छोटी कटैली के स्वरस के साथ देना चाहिये । यहाँ पर भिन्न रोगों पर रससिन्दूर का प्रयोग करने के लिए यद्यपि अनेक प्रकार के अनुपान तथा सहपानों का उल्लेख किया गया है । किन्तु सहपान तथा अनुपान का कोई नियम न होने से उसी सह- पान अनुपान को देश काल की अवस्थानुसार दूसरे रोग में दे सकते हैं । यह सहपान तथा अनुपान की कल्पना चिकित्साकुशल वैद्य के ऊपर निर्भर होती है अर्थात् वैद्य अपनी बुद्धि से इनके स्थान पर दूसरे सहपान-अनुपान कल्पित कर सकता है अथवा इन्हींको उल्लिखित रोगों में प्रयोग कर सकता है॥२०३-२३४॥ अथ रससिन्दूरस्य मात्रा एकहायनदेशीयं बालकं वीक्ष्य रोगिणम् । गुञ्जायाः षोडशो भागस्तत्र मात्रा प्रकल्प्यते ॥२३५॥ तथा द्विवर्षदेशीये सप्तमो भाग इष्यते । रसहायनदेशीये तृतीयं भागमाहरेत् ॥२३६॥ द्वादशाब्दजदेशीये गुञ्जार्द्धं परिकल्पयेत् । गुञ्जामात्रािमता चास्य पूर्णमात्रा प्रशस्यते ॥२३७॥ अथास्य मात्रानिरूपणम्—एकहायनदेशीयमिति प्रकारे देशीयर् प्रत्ययः । एकवर्षकल्पमित्यर्थः । रसहायनदेशीये षड्वर्षवयस्के, अस्य च तरुणपुरुषयोग्या पूर्णमात्रा गुंजैकमिति ॥ २३५-२३७ ॥ भा.टी.—एक वर्ष की आयुवाले रोगी बालक के लिए रससिन्दूर की मात्रा रत्ती का सोलहवाँ भाग निश्चित करना चाहिये । दो वर्ष के बालक के लिए रत्ती का सातवाँ भाग समझना चाहिये । ६ वर्ष की आयुवाले बालक की रससिन्दूर मात्रा रत्ती का तीसरा भाग समझना चाहिये । बारह वर्ष

की आयु के बालक को रससिन्दूर आधी रत्ती की मात्रा में देना चाहिये । अधिक आयुवाले मनुष्यों के लिए इसकी पूर्ण मात्रा एक रत्ती की समझनी चाहिये ॥ २३५-२३७ ॥ मकरध्वजस्य निर्माणप्रकारः स्वर्णं तोलकसंमितं मृदुदलं युक्त्या विशुद्धीकृतं स्वर्णादष्टगुणोन्मितं रसवरं जीर्णाच्छसौगन्धिकम् । संस्कारैर्बहुभिर्विशोधितमथो सम्मेल्य सम्पेषयेत् गन्धं षोडशतोलकं सुविमलं कुर्यात्ततः कज्जलीम् ॥२३८॥ शोणैः कार्पासपुष्पैरथ मृदुविशदाङ्कोटमूलत्वचाद्भिः कन्यानीरैश्च घस्रं रसविधिचतुरो भावयेदामयज्ञः । सम्यक्पिष्टं सुशुष्कं त्वपि च रसवरं काचकूप्यां निदध्याद् बिल्वादीनाञ्च काष्ठैः सलिलविरहितैस्तापयेच्चाथ विद्वान् ॥२३६ पूर्वं यामद्वयं प्राज्ञः पचेन्मृद्वग्निना रसम् । मध्यमानलयोगाच्च ततो यामद्वयं पचेत् ॥२४०॥ प्रखरेणानलेनाथ पचेद्यामद्वयं भिषक् । अवशिष्टद्वियामञ्च पुनस्तीव्राग्निना पचेत् ॥२४१॥ यन्त्रे सिकतसंज्ञे च स्वाङ्गशीतमथोद्धरेत् । काचकूपीं विभिद्याथ सहकारसमप्रभम् ॥२४२॥ भङ्गेरक्तप्रतीकाशं पिष्टे रक्तोत्पलोपमम् । सौवर्णं मूर्च्छितं सूतं गृह्णीयाद्भिषजां वरः ॥२४३॥ नानेन जायते यस्मान्मकरध्वजसन्निभः । रसज्ञैः ख्यापितस्तस्मान्नाम्नायं मकरध्वजः ॥२४४॥ अथ मकरध्वजनिर्माणप्रकारः । स्वर्णमिति—मृदुदलं अत्यन्तमृदुदलमिति भावः । यथा पारदे सम्यङ्मेलनं स्यात् तथा पक्वं सत् स्थूलकणं नावशिष्यते इत्यभिप्रायः । युक्त्या शोधनं स्वर्णप्रकरणे वक्ष्यते । जीर्णाच्छसौगन्धिकं कच्छप- यन्त्रादिना जातगन्धकजारणम् । संस्कारैर्बहुभिः पूर्वोक्तैरष्टाभिरधिकैर्वा यथा- सम्प्रदायम् । शोणैः रक्तैः, घस्रम् दिवसमेकम् । बिल्वादीनाञ्च काष्ठैरिति विल्वादिकाष्ठग्रहणं समुचितापादनाय सलिलविरहितैरिति सुशुष्कैः, अवशिष्ट- द्वियामं पाकस्तीव्रानलेन, जीर्णगन्धकाचकूपीमुखमुद्रणोत्तरमिति द्योत्यते पुनः शब्देन । सिकतायन्त्रं बालुकायन्त्रं पूर्वोक्तम् । इदञ्च बहिर्धूमजारणप्रकारा- भिप्रायेण अन्तर्धूमजारणायै तु बालुकायन्त्रप्रकारान्तरं पूर्वमवोचाम । अधःसैकत-

१५० रस्तरङ्गिणी यन्त्रेण तलस्थरससिन्दूरोक्तविधिनापि मकरध्वजः साध्यते। षड्गुणबलिजारणार्थं षड् वारं सप्तवारं वा पाकः कार्यः। प्रतिपुटं गन्धकः सम एव देयः। षड्वारं पुटनेन यदि सम्यक् पाको न स्यात्तदा सप्तमे पाके गन्धकमदत्त्वैव मृदुः पुटो देयः। गन्धकोऽत्र सर्पिर्गन्धिरपि न स्यात्। अनेन विधिना सम्पादितो मकरध्वजः सुवर्णगर्भो भवति। "सहकारसमप्रभं भङ्गे रक्तप्रतीकाशं पिष्टे रक्तोत्पलोपमं सौवर्णं मूर्च्छितं सूतम्" इति तस्य लक्षणं ज्ञेयम्। सहकारः आम्रः। मूर्च्छितमिति रसस्य बन्धभेदः, पूर्वोक्तलक्षणः ना अनेन इति छेदः। ना पुरुषः मकरध्वज- सन्निभः कामदेवसुल्यसुन्दरः इति निरुक्तिः। स्पष्टमन्यत्॥ २३८–२४४॥ भा.टी.—आगे लिखी हुई सुवर्णशोधन विधि के अनुसार शोधित स्वर्ण के सूक्ष्म कंटकवेधी पत्र एक तोला, और अष्टसंस्कारों से शोधित तथा गन्ध- जारित शुद्ध पारद आठ तोला लेकर इन दोनों को दृढ़ चिकने पाषाण खरल में डालकर खूब मर्दन करें। जब सोना पारे में मिल जाय तो इसमें सोलह तोला शुद्ध गन्धक मिलाकर इसकी कज्जली बना लें। इस कज्जली को लाल कपास के पुष्पस्वरस, कोमल अंकोला वृक्ष की मूलस्वरस, तथा कुमारीस्वरस में एक या दो दिन तक मर्दन करके भावना दें। अब कज्जली को अच्छी तरह सुखाकर सात कपड़मिट्टी की हुई एक दृढ़ काँच की शीशी में भरदें और वालुकायन्त्र में रखकर चूल्हे में बेल, खदिर, बेर आदि की सूखी लकड़ी की अग्नि देकर पकायें। सर्वप्रथम दोपहर तक मृदु अग्नि द्वारा पाक करें, फिर छः घंटे मध्यम अग्नि द्वारा पकावें, इसके बाद फिर ६ घंटे तीव्र अग्नि से पकायें। जब गन्धक का रोचनावर्ण धुआँ निकलना बन्द हो जाय तब शीशी के मुख में डाट लगाकर चूने और गुड़ से इसको बन्द करदें, फिर चूल्हे में ६ घंटे तक तीव्र अग्नि देवें। बाद जब वालुकायन्त्र में ही शीशी स्वतःशीत हो जाय तो शीशी को निकाल तोड़कर भीतर से तोड़ने में रक्त वर्ण और पीसकर देखने में रक्त कमल के वर्ण सदृश मकरध्वज को निकाल लें और शीशी के तल- प्रदेश में स्वर्णभस्म होगी उसे भी निकाल लें। क्योंकि इस औषधि के सेवन से ही मनुष्य कामदेव के समान सुन्दर शरीरवाला हो जाता है। अतः रस- शास्त्रज्ञों नें इसका मकरध्वज नाम दे दिया है॥ २३८–२४४॥ वक्तव्य—मकरध्वज की यह बहिर्धूमविधि है, इसमें स्वर्ण मकरध्वज से पृथक् कूपी तलप्रदेश में पाया जाता है जो देखने में भस्म हुआ सा रहता है, परन्तु शुद्ध रूप से भस्मीभूत नहीं होता। अतः इसको पुनः शुद्धरूप से भस्म करने के लिए पारद गन्धक की कजली के साथ पाँच-सात पुट (लघु) देकर

ठीक भस्म कर लेना चाहिये । यदि मकरध्वज को अन्तर्धूम विधि से बनाया जाय तो इसमें स्वर्ण पृथक् न होकर मिश्रित रूप में ही होता है । यही अन्तर्धूम पाचित मकरध्वज वास्तव में गुणकारी होता है। यदि मकरध्वज को षड्गुण बलि- जारित बनाना हो तो इसे उक्तविधि से तीन या चार बार पकाना चाहिये । कई वैद्य पारद के समभाग शुद्ध गन्धक डालकर ६ बार पाक करते हैं और शीशी के तल प्रदेश में बची हुई स्वर्ण-भस्म को भी प्रत्येक बार मिला देते हैं । परन्तु अन्तर्धूम विधि से बनाने पर स्वर्ण प्रथम अथवा दूसरे पाक में ही मकरध्वज के साथ मिल जाता है और बहिर्धूम मकरध्वज की अपेक्षा कई गुणा अधिक शक्तिशाली होता है । अन्तर्धूम विधि के लिए अधोवालुकायन्त्र का वर्णन पहिले ही किया जा चुका है । अन्तर्धूमविधि शास्त्रों में पाई जाती है, किन्तु आज तक किसीने बनाया है ऐसा सुनने में नहीं आया । श्रीसिद्धमकरध्वजः पूर्वोक्तनिजमानाच्च कनकं चैच्चतुर्गुणम् । निर्दिष्टमानप्रमितौ भवतो रसगन्धकौ ॥२४५॥ पूर्ववद्भावयित्वापि पचेत्सिकतयन्त्रके । एवन्तु षड्गुणं गन्धं जारयेत्क्रमशो भिषक् ॥२४६॥ समर्पितो यतश्चायं सिद्धेभ्यः शूलपाणिना । ख्यातस्ततोऽयं जगति श्रीसिद्धमकरध्वजः ॥ २४७ ॥ अथ श्रीसिद्धमकरध्वजनिर्माणप्रकारः । पूर्वोक्तेति—पूर्वोक्तं स्वर्णपरिमाणं स्वर्णतोलकसम्मितमिति तस्माच्चतुर्गुणम् । अर्थात् स्वर्णं ४ तोलाः, पारदन्तु ८ तोलाः, गन्धकः १६ तोलाः, पूर्ववद् भावनं पाचनाञ्च । एवं षड्गुणगन्ध- कस्य ४८ तोलामितस्य जारणेन निष्पन्नो मकरध्वजः श्रीसिद्धमकरध्वजनाम्ना व्यवह्रियते । मकरध्वजगुणवर्णनं स्पष्टम् ॥ २४५–२४७ ॥ भा.टी.—यदि पूर्वोक्त मकरध्वज के निर्माणकाल में स्वर्ण एक तोले के स्थान पर चार तोला डाल दिया जाय, पारद आठ तोला तथा गन्धक सोलह तोला ही रहे, इसके सिवाय अन्य क्रियायें सब मकरध्वज के समान ही की जाँय, अर्थात् कपासपुष्परस आदि भावना, वालुकायन्त्र में पाक करते हुए मृदु, मध्य तथा तीव्र अग्नि प्रयोगादि सब पूर्ववत् करते हुए पारद में ६ गुणा गन्धक जारण क्रमशः किया जाय तो इसे सिद्धमकरध्वज कहा जाता है ।

१९२ रसतरङ्गिणी सर्वप्रथम शूलपाणि ( शिव ) ने इस रस को बनाकर सिद्धों को सेवन कराया था, अतः इसे सिद्धमकरध्वज संज्ञा दी गयी है ॥ २४५-२४७ ॥ अथास्य गुणाः क्षयक्षयकरः परं प्रबलकासकालानलः प्रमेहकुलमण्डनः प्रविततान्त्रशोषान्तकः समस्तगदभञ्जनः प्रमदकामिनीरञ्जनः सदैव मकरध्वजो विजयते रसाधीश्वरः ॥ २४८ ॥ भा.टी.-यह सिद्धमकरध्वजरस क्षयरोग को नष्ट करता है । भयंकर दुःखदायी कास को मिटाता है-। सम्पूर्ण प्रमेह रोगों को दूर करता है । आँतों में होनेवाले शोष ( क्षय ) रोग को मिटा देता है । साधारणतः यह सभी रोगों को नष्ट करनेवाला और यौवनमस्त स्त्री को रमण क्रिया से प्रसन्न करनेवाला गुण रखता है ॥ २४८ ॥ अथ सर्वाङ्गसुन्दरो रसः रसेश्वरः पलमितो गन्धकश्चापि तन्मितः । भूधात्रिकाहस्तिशुण्डीद्रवेणाथ निरन्तरम् ॥२४९॥ रसतन्त्रविशेषज्ञः पेषयेद्दिनसप्तकम् । संस्थाप्य संपुटे सूतं वालुकायन्त्रगं भृशम् ॥२५०॥ मन्दानलेन सुपचेदहोरात्रं भिषग्वरः । जाते पाके स्वाङ्गशीतं सम्पुटं त्ववतारयेत् ॥२५१॥ सम्पुटान्तश्च संलग्नं पीतं भस्म समुद्धरेत् । पूर्वाचार्यैः कीर्तितोऽयं नाम्ना सर्वाङ्गसुन्दरः ॥२५२॥ अथ सर्वाङ्गसुन्दरः (पीतभस्माख्यः)—भूधात्रिका तामलकी । स्पष्टमन्यत् । मात्रादिकं रससिन्दूरवत् ॥ २४९–२५२ ॥ भा.टी.-शुद्ध पारद एक पल ( आठ तोला ), शुद्ध गन्धक एक पल ( आठ तोला ) इन दोनों की कज्जली बनाकर इसको सात दिन तक भुई, आँवला और हस्तिशुण्डी के स्वरस से निरन्तर मर्दन करके सुखा लें और एक दृढ़ संपुट में बन्द करके अच्छी तरह सन्धिलेपकर सुखा लें । अब इस सम्पुट को वालुकायन्त्र में रखकर चौबीस घण्टे तक मन्द-मन्द अग्नि से पकावें।

जब पाक हो जाय तब स्वतः शीत सम्पुट के भीतर लगी हुई पीत वर्ण भस्म को निकालकर रख लें । इसको पूर्वाचार्य लोग सर्वांगसुन्दर रस या पीतभस्म कहते हैं ॥ २४६-२५२ ॥ अथास्य गुणाः हृदयप्रीतिजननो जठरामयनाशनः । बलवर्णप्रदाता च ज्वरद्विरदकेशरी ॥२५३॥ वातव्याधिहरश्चैष जाठराग्निप्रदीपनः । शूलद्विपाङ्कुशः शीघ्र प्रकामं कामवर्द्धनः ॥२५४॥ सहपानादिकञ्चास्य यथारोगं भिषग्वरः । रससिन्दूरवन्नित्यं वीक्ष्य दोषं प्रकल्पयेत् ॥२५५॥ इति मूर्च्छनाविज्ञानीयो नाम षष्ठस्तरङ्गः भा.टी.—यह सर्वाङ्गसुन्दर रस सेवन करने पर हृदय में अत्यन्त प्रसन्नता उत्पन्न करता है । उदय रोग अथवा अतीसार को नष्ट करता है । शरीर में बल तथा वर्ण को बढ़ाता है । ज्वर रूपी हाथी के लिए सिंह समान घातक है। सब प्रकार की वात व्याधियों को मिटाता है और पाचनशक्ति को प्रबल करता है । शूल रूपी हाथी के लिए अंकुश के समान नियामक है । कुछ काल तक नियमपूर्वक सेवन करने से शरीर में कामशक्ति को बढ़ाता है । इस रस के प्रयोग में शारीरिक दोषों का अच्छी तरह निर्णय करके रोगानुसार रससिन्दूर की भाँति सहपान तथा अनुपान की कल्पना करनी चाहिये ॥ २५३-२५५ ॥ इति मूर्च्छनाविज्ञानीय नाम षष्ठतरङ्ग समाप्त हुआ । अथ पारदमारणविज्ञानीयः सप्तमस्तरङ्गः सामान्येन मारणस्य लक्षणम् विविधक्रमयोगेन गन्धकाद्यौषधैः सह । रसादीनाञ्च धातूनां रोगापनयनक्षमम् ॥१॥ गन्धकादियुतं वापि यदम्बरसुधान्वितम् । भस्मतापादनं यत्त मारणं तदिहोच्यते ॥ २ ॥ तत्रादौ मारणलक्षणं पूर्वाचार्य्यैरनिर्दिष्टप्रायं नव्यपरिभाषामम्मतमाह । विवि- धेति—विविधक्रमाः प्रकारभेदेन तत्र तत्रोक्ताः, रोगापनयनक्षमं सूक्ष्मतापत्त्या शरीरावयवव्याप्तिद्वारा तत्तद्व्याधिघातसमर्थम् । गन्धकाद्यौषधैरित्यादिना रसभ-

स्मादीनामपि ग्रहणम्। तथापि—"मारणं सर्वलोहानामुत्तमं रसभस्मना। मध्यमं मूलिभिः प्रोक्तमधमं गन्धकादिभिः॥" अम्बरसुधां विष्णुपदामृतं “औक्सीजन” इत्याख्यम् ॥ १–२ ॥ भा.टी.—पारद, अभ्रक, वैक्रान्त, हीरा आदि रस महारसों तथा स्वर्ण, रजत, ताम्र आदि धातुओं में गन्धक आदि द्रव्यों का मिश्रण करके विभिन्न प्रकार से पुटपाक आदि द्वारा उसके स्थूल कणों को सूक्ष्मातिसूक्ष्म रूप में विभक्त करते हुए रोगनाशक शक्ति उत्पन्न करते हुए इसे भस्म कर लेना, अथवा पारद आदि द्रव्यों को गन्धक आदि द्रव्यों के साथ मिला उनका ओषजनीकरण (Oxidation) करके भस्म कर लेना मारण शब्द से कहा जाता है ॥१–२॥ अथ मृतपारदस्य लक्षणम् निर्धूमस्तेजसा हीनो गौरवेण समन्वितः। अङ्गारस्थापितो यश्च न प्रयाति विरूपताम् ॥ ३ ॥ न च लाघवमायाति चापल्यं विजहाति च। आधिव्याधिहरो यश्च मृतः सूतः स उच्यते ॥४॥ अथ मृतपारदलक्षणं निर्धूम इति—तेजसा हीनः चाकचक्यरहितः॥३-४॥ भा.टी.—जो पारदभस्म अग्नि में डालने पर धुआँ न देती हो, जिसमें चमक न हो, भार में गौरवयुक्त, जलते हुए कोयलों पर डालने से उसमें कोई परिवर्तन न आये, भस्म होने पर अपने पूरे तौल में हो और जिसमें चपलता न हो, और जिसमें उपयोग करने पर शारीरिक तथा मानसिक रोगनाशक शक्ति पूर्ण रूप से आ गयी हो उसे योग्य भस्म अथवा मृतपारद कहते हैं ॥३-४॥ अथ पारदमारणस्य प्रथमः प्रकारः सूतः पलद्वयमितः सुतरां विशुद्धः स्याद्गन्धकश्च विशदः पलसम्मितोऽत्र । द्रावेण मारकगणोक्तमहौषधानां सम्पेषयेद्दिवसमेकमिहामयज्ञः ॥ ५ ॥ मूषापुटे रसवरं विनिधाय युक्त्या सन्धिं विलिप्य खलु वह्निमृदा च कामम्। मूषां निधाय विपचेत् खलु भूधराख्ये यन्त्रे रसोऽथ नियतं मृतिमेति शीघ्रम् ॥६॥

सप्तमस्तरङ्गः १५५ अथ मारणप्रकारः—प्रथमः—सुतरां अत्यर्थम् , मारकगणो वक्ष्यमाणः । द्रवेण स्वरसेन क्वाथेन वा नियतं अवश्यम् ॥ ५-६ ॥ भा. टी.—अच्छी तरह शुद्ध किया हुआ पारद दो पल और शुद्ध गंधक एक पल परिमाण में लेकर इनकी कज्जली करके इस कज्जली को आगे लिखे जानेवाले पारदमारकगण की औषधियों के रस से एक दिन अच्छी तरह मर्दन करें और सुखाकर मूषापुट में बन्द करके इस पुट की सन्धि को युक्ति- पूर्वक पूर्वकथित वह्नि-मृत्तिका से बन्द करके सुखा लें । अब इस मूषा को भूधरयंत्र में बंद करके पुट देवें तो शीघ्र ही इसकी भस्म हो जाती है ॥५–६॥ वक्तव्य—यदि मारकगण की औषधियों का स्वरस प्राप्त न हो सके तो उनका क्वाथ ले लेना चाहिये । इस प्रकार से बनी हुई पारदभस्म में यद्यपि मृतपारद के लक्षण पूर्ण रूप से नहीं मिलते हैं, फिर भी यह अत्यन्त उपयोगी औषधि बन जाती है । अथ वह्निमृत्स्नालक्षणम् खटी लवणकिट्टाढ्या महिषीदुग्धमर्दिता । वह्नितापसहात्यन्तं वह्निमृत्स्ना प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥ मूषादीनां सन्धिलेपे वह्निमृत्स्ना प्रशस्यते । नागन्तुं क्षमते सूतो निरुद्धो वह्निमृत्स्नया ॥ ८ ॥ वह्निमृत्स्नालक्षणं खटीति । खटी—तदाख्या गौरमृत्स्ना, लवणं सैन्धवं, किट्टं मण्डूरम् । मर्दनं श्लक्ष्णतापर्यन्तम् । शिष्टं सुगमम् ॥ ७-८ ॥ भा.टी.—गौर वर्ण की खड़िया मिट्टी में समभाग सैन्धानमक, मण्डूर मिला भैंस के दूध से मर्दन करके रख लें । इसी को वह्निमृत्स्ना या वह्निमृत्तिका कहा जाता है । इस प्रकार बनाई हुई मिट्टी अत्यन्त तीव्र अग्नि को सहन कर सकती है । मूषा, पुट आदि के सन्धिलेप के लिए यह वह्निमृत्स्ना अत्यन्त उपयोगी है । इसके द्वारा बन्द किये हुए मूषा या संपुटों से पारद उड़कर बाहर नहीं निकल सकता है ॥ ७-८ ॥ अथ पारदस्य मारको गणः विष्णुक्रान्ता देवदाली सर्पाक्षी सहदेविका । लाक्षा पुनर्नवा सूर्यः सूर्यभक्ता च लांगली ॥६॥

१५६ रसतरङ्गिणी चांडालिनीकन्दसंज्ञः काकमाची विदारिका । बला समन्तदुग्धा च जयन्ती हस्तिशुण्डिका ॥१०॥ रम्भा कोषातकी शुण्ठी शशिलेखा निशाद्वयम् । काकजङ्घा काकनासा सुरसा बहुपुत्रिका ॥११॥ आखुकर्णी ब्रह्मदण्डी दूर्वा च शरपुङ्खिका । चक्रमर्दो नीपकणा वर्षाभूः कटुतुम्बिका ॥१२॥ इन्द्रवारुणिका हंसपादी च शङ्खपुष्पिका । जाती मूर्व्वा च लज्वालुः सर्षपस्तिलपर्णिका ॥१३॥ वन्ध्यकर्कोटकी धूर्तो गुडूची गिरिकर्णिका । प्रसारिणी भृङ्गराजो रामठं सोमवल्लरी ॥१४॥ शोभाञ्जनः पलाशश्च मत्स्याक्षी यमचिञ्चिका । मण्डूकपर्णी ज्वलनः शेफाली मुसली वचा ॥१५॥ पूर्वाचार्यैः कीर्तितोऽयं रसस्य मारको गणः । तत्तद्विधिप्रभेदेन सूतमारणसाधकः ॥१६॥ अथ पारदमारकगणः—सूर्य्यः अर्कः, सूर्य्यभक्ता "हुरहुर" इति ख्याता, समन्तदुग्धा सुधा, रम्भा कदली, शशिलेखा बाकुची, बहुपुत्रिका शतावरी, नीपं कदम्बः, कणा पिप्पली, वर्षाभूः पुनर्नवा, तिलपर्णी तिलसदृशपत्रा, गिरिकर्णिका श्वेतापराजिता, रामठं हिंगुः, ज्वलनः चित्रकः, शेफाली निगुण्डी ॥६-१६॥ भा.टी.—अपराजिता ( कोयला ), खेखसा, नाकुली, सहदेवी, लाख, पुनर्नवा, आक, हुलहुल, कलिहारी, मकोय, विदारीकन्द, खरेटी, थूहर, अरणी, हस्तिशुण्डी, कदली, कडुवीतरोई, सोंठ, बाकुची, हल्दी, दारुहल्दी, काक- जंघा, कौआठोड़ी, तुलसी, शतावर, मूषाकानी, ब्रह्मदण्डी, दूब, शरपोंका, चकवड़, कदम्ब, पिप्पली, श्वेतपुनर्नवा, कड़वीतुम्बी, इन्द्रायण, हंसपादी, शंखपुष्पी, चमेली, मूर्वा, छुईमुई, पीलीसरसों, वनतिल, बाँझककोड़ा, धतूरा, गिलोय, श्वेतापराजिता, प्रसारिणी, भाँगर्रा, हींग, सोमलता, सहंजना, ढाक, मछेछी, दोनों प्रकार की इमली, ब्राह्मी, चित्रक, संभालू , मुसली, वच—इन औषधियों को पूर्वाचार्यों ने पारदमारकगण कहा है । ये औषधियाँ अनेक विधियों से पारद भस्म करने में सहायक होती हैं ॥ ६-१६ ॥