रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 127 সাগরিকা—( সস্পৃহমবলোকয়তি) সহি সুসংগদে ! দংসণীও ক্খু অঅং জণো ! (ক) (ক) সখি সুসঙ্গতে, দর্শনীয়ঃ খলু অয়ং জনঃ। সুস্থিতে নিরুদ্বেগে। দধিভক্তলম্পটঃ দধিমশ্রিতান্নভোজনে সুচতুরঃ বানরঃ ইতি শেষঃ। অতিক্রান্তঃ পলায়িতঃ। গৃহীতাক্ষরা লব্ধপ্রস্তাবা মন্ত্ৰয়িষ্যতে কথয়িষ্যতি। পার্শ্ব- বর্ত্তী সমীপস্থঃ। দর্শনীয়ঃ অস্য বিদূষকস্য মূঢ়ত্বেন আকৃত্যা চ। Beng. Trans. ( উভয়ে পরিক্রমণ করিয়া সভয়ে দেখিতে দেখিতে একপার্শ্বে উপবেশন করিল ) সাগরিকা—সুসঙ্গতে, তুমি কেন চিত্রফলকটী ছাড়িয়া আসিলে? কেহ কখনও দেখিতে পারে। সুসঙ্গতা—অয়ি সুস্থিতে! এখন চিত্রফলক লইয়া কি করিবে? এই সেই দধিমশ্রিত অন্নভোজনে পটু দুষ্ট বানর—এই ( সারিকার ) পঞ্জরটি উদ্ঘাটিত করি

128 रत्नावली (Both walk round and looking with fear, sit down on one side ) Eng. Trans. Ságariká. Oh Susangatá, why have you left the picture-board ? Somebody may by chance come across it. Susangatá. Oh thou safely situated now ! What would you do now with the picture-board ? This wicked monkey, fond of rice mixed with curd, has broken open the cage and has escaped. This clever bird (Medhávini—Sáriká) too is now on her wings and is going elsewhere. So let us follow her in a hurry ; or she will repeat in the presence of somebody the conversation which she has learnt by rote. Ságariká. Friend, let us do so. (Both walk round) (Behind) Hullow ! what wonder ! what wonder ! Ságariká. (Looking) Oh Susangatá, I think that wicked monkey is coming this way again. Susangatá—(Looking—with a smile) Oh timid girl, do not fear. It is our worthy Vasantaka who is the companion of our lord, the King. (Enter Vasantaka) Vasantaka. Hullow ! Very strange indeed ! Bravo, O pious Shrikhandadása, well done ! Ságariká. (Looks wistfully) Friend Susangatá, this person is really worth seeing ! सुसङ्गता—सहि ! सुत्थिदे ! किं एदिणा दिट्ठेण ? दूरीभूदा¹ 1 दूरे भोदि ।

। ( परिक्रम्यावलोक्य च ) एसो क्खु पिअवअस्सोWait, footnote mark 5 is afterणिवेदेमि: णिवेदेमि⁵ ।`

Line 9: तस्स दोहअस्स लद्धपच्चअदाए परोक्खं बि तं णोमालिअं पच्चक्खं Wait, is it लद्धपच्चअदाए? Let's check Chhaya (L23): लब्धप्रत्ययतया. In Prakrit: लद्धपच्चअदाए! परोक्खं बि (or परोक्खं वि? Chhaya: परोक्षामपि -> परोक्खं बि or वि). तं णोमालिअं -> तं णोमालिअं. पच्चक्खं -> पच्चक्खं.

Line 10: बिअ कुसुमिदं पेक्खंतो हरिसुप्फुल्ललोअणो इदो ज्जेब्ब आअ- Wait, is it पेक्खंतो or पेक्खन्तो? पेक्खंतो (anusvara). हरिसुप्फुल्ललोअणो - wait, look at फु: हरिसुप्फुल्ललोअणो (Sanskrit: हर्ष

130 रत्नावली वसन्तकः—( सहसोपसृत्य ) जयदु जयदु पियवयस्सो ! भो वयस्स ! दिठ्ठिआ वड्ढसि ( जेण दिन्नमेत्तेण ज्जेव तेण दोहएण इत्यादि पुनः पठति ) (क) (क) जयति जयति प्रियवयस्यः ! भो वयस्य, दिष्ट्या वर्द्धसे (येन दत्तमात्रेण एव तेन दोहदेन ईदृशी नवमालिका संवृत्ता, येन निरन्तरोद्भिन्नकुसुमगुच्छाच्छादित- विटपा उपहसन्ती इव लक्ष्यते देवीपरिगृहीतां माधवीलताम् । ) निर् नास्ति अन्तरम् अवकाशः यस्मिन् तत् निरन्तरं सन्ततं यथा तथा उद्भिन्नानि उद्गतानि कुसुमानि तेषां गुच्छानि तैः आच्छादिताः विटपाः शाखाः यस्याः सा नवमालिका राज्ञः परिगृहीता । देवीपरिगृहीतां माधवीलतामुपहसन्ती स्वकुसुमसमृद्ध्या इत्यर्थः । लब्धप्रत्ययतया लब्धविश्वास्तया । उद्दामेति । उद्दामा बद्धरंहिताः अतिप्रभूता च उत्कलिकाः उत्कण्ठाः कोरकाश्च यस्याः ताम् । विपाण्डुरुचं विपाण्डुरा विशेषेण पाण्डुवर्णा प्रियविरहेण पुष्पोद्गमेन च शुक्लवर्णत्वात् रुक् कान्तिः शोभा च यस्याः ताम् । प्रारब्धजृम्भां प्रारब्धा जृम्भा जृम्भणं विकासश्च यस्याः ताम् 'जृम्भा विकास-जृम्भणयो- स्त्रिषु' इति मेदिनी । अविरतैः निरवच्छिन्नैः श्वसनोद्गमैः श्वासोद्गमैः उद्गमैः वायुनामुद्गमैश्च "श्वसनः स्पर्शने वायौ" इत्यमरः । आत्मनः आयासं खेदं भ्रमणजन्यं श्रमञ्च चातन्वतीं कुर्व्वतीं समदनां मदनवशगां नारीमिव अद्य इमाम् उद्यानलताम् नवमालिकाम् इत्यर्थः । पश्यन् अद्य देव्याः वासवदत्तायाः मुखं कोपविपाटलद्युति कोपेन क्रोधेन विपाटला विशेषेण पाटला श्वेतरक्ता, “श्वेतरक्तस्तु पाटलः” इत्यमरः, द्युतिः कान्तिः यस्य तत् मुखम् ध्रुवं निश्चितं करिष्यामि । यथा काचित् नारी प्रियेण विशेषेणानुगृहीतामन्यां नारीं समृद्धां विलोक्य ईर्ष्यया स्वमुखमारक्तिभावं करोति तथा कुसुमसमृद्ध्या राज्ञा अनु- गृहीतां नवमालिकां विलोक्य वासवदत्ताया अपि मुखं रक्ताभं भविष्यति कोपेनेत्यर्थः । अत्र उक्तिभङ्ग्या सागरिकामुपक्षिपतीत्यर्थः ॥४॥ पताकास्थानकमेतत् । Prose order. उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुरुचं अद्यत् प्रारब्धजृम्भां अविरतैः श्वसनोद्गमैः चात्मनः चायासं चातन्वतीम् अद्य समदनां नारीम् इव इमाम् उद्यानलतां पश्यन् अहम् अद्य ध्रुवं देव्याः मुखं कोपविपाटलद्युति करिष्यामि ॥४॥

দ্বিতীয়াঙ্কঃ 131 Beng. Trans হে নিরুদ্বেগে! ইহাকে দেখিয়া লাভ কি? সারিকা দূরে চলিয়া গিয়াছে। তা এস, অনুসরণ করি। : ( উভয়ে নিষ্ক্রান্ত ) বসন্তক—বাহবা, ধাৰ্ম্মিক শ্রীখণ্ডদাস, বাহবা! তোমার দোহদ (অর্থাৎ সাধ) দিবা- মাত্রই নবমালিকা এইরূপ হইয়া গেল; সেইজন্য নিরন্তর সমুদ্গত কুসুমরাজি দ্বারা ইহার শাখাসমূহ আচ্ছাদিত (অথবা শোভিত) হওয়ায় দেখা যাইতেছে যেন সে (নবমালিকা) দেবীর পরিগৃহীতা মাধবীলতাকে উপহাস করিতেছে। এখন গিয়া প্রিয়বয়স্যকে এই কথা নিবেদন করি। (পরিক্রমণপূর্ব্বক অবলোকন করিয়া) এই যে প্রিয়বয়স্য সেই দোহদের উপর দৃঢ় বিশ্বাসহেতু অপ্রত্যক্ষ হইলেও নবমালিকাকে কুসুমিত হইতে যেন প্রত্যক্ষ করিয়াই হর্ষোৎফুল্লনেত্রে এইদিকে আসিতেছেন। এখন উহার নিকট অগ্রসর হই। (রাজার দিকে অগ্রসর হইল) (যথানির্দ্দিষ্ট রাজার প্রবেশ) রাজা—(সানন্দে) যেরূপ কোনও নারী বিষম উৎকণ্ঠায় আকুল হইয়া পাণ্ডুবর্ণ ধারণ করে, ক্ষণে ক্ষণে তাহার জৃম্ভা প্রকাশ পায়, এবং অবিরত দীর্ঘনিশ্বাসের দ্বারা নিজের আয়াস (মদনপীড়া) প্রকাশ করে—সেইরূপ এই উদ্যানলতা সমুদ্গত কলিকা-(কোরক)-সমূহের বিকাশে শ্বেতবর্ণ ধারণ করিয়াছে—এবং নিরন্তর বায়ু- সঞ্চালনের দ্বারা আন্দোলনের ফলে ইতস্ততঃ ভ্রমণ জন্য নিজের খেদ উৎপাদন করিতেছে। —মদনবিহ্বলা পরকীয়া নারীর ন্যায় এই (লতাকে) দর্শনপূর্ব্বক আমি অদ্য নিশ্চয়ই মহিষীর মুখের (কান্তি) কোপে পাটলবর্ণ (গোলাপী) করিয়া তুলিব ॥৪॥ বসন্তক—(সহর্ষে অগ্রসর হইয়া) প্রিয়বয়স্যের জয় হউক! হে বয়স্য, ভাগ্যক্রমে আপনি আজ অভ্যুদয় লাভ করিয়াছেন। (এই বলিয়া পূর্ব্বোক্ত জেন দিঙ্মতেণ ইত্যাদি আবৃত্তি করিতে লাগিলেন) Eng. Trans. Sus. O you free from anxiety ! What is the use of looking at him ? The Sáriká has gone to a great dis- tance ; so come, let us follow her. (Both exeunt) Vasantaka. Well done, oh pious Shrîkhandadása ! well done !—by whose wish yielding drug, as soon as applied, the

132 रत्नावली Jasmine creeper has been covered with countless buds in its branches, and looks as if smiling disdainfully upon the Queen's favourite Mádhavi creeper. So I shall go and tell my friend ( what has happened. ) ( Walking round and seeing) Yonder my dear friend comes in this direction, looking quite confident about the desire-fulfilling horticultural drug and with his eyes glowing with joy, sees directly before him as it were, the Navamáliká (creeper) blossoming, though actually it lies beyond his sight. Therefore, let me approach him. (So he steps forward to the King) ( Enter the King as described ) King. (Rejoicing) Today surely I shall cause the face of the Queen assume a purple hue due to anger by looking towards this creeper of the garden resembling another love-sick lady—the creeper that with a luxuriant growth of buds (or with excessive anxieties) assumes a whitish colour (or develops a pallid complexion), that is full of blooming flowers (or is com- mencing to yawn) and that displays its own exertion (or affec- tion, agitation) due to incessant blowing of the wind (or heavy sighs). 4. Vasantaka. (Approaching suddenly) Victory to my dear friend ! O friend, you are fortunately attended with prosperity ! (He repeats the portion जेण दिश्मसेण etc. ) राजा—वयस्य कः सन्देहः ! अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौ- षधीनां प्रभावः ! पश्य— कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमस्य समरे दृष्ट्वा मणिं शत्रुभि- र्नष्टं मन्त्रवरे¹वसन्ति वसुधामूले भुजङ्गा, हताः । पृथ्वीं लक्ष्मणवीरवानरभटा ये मेघनादाहताः पीत्वा तेऽपि महौषधेर्‘गुणनिधेर्गन्धं’ पुनर्जीविताः ॥५॥ 1 मन्त्रबलात् ।

द्वितोयोऽङ्कः 133 तदादेशय मार्गं, येन वयमद्य¹ तदवलोकनेन चक्षुषः फल- मनुभवामः । वसन्तकः—( साटोपम् ) एदु एदु भवं । (क) राजा—गच्छाग्रतः । ( उभौ सगर्व्वं परिक्रामतः ) वसन्तकः—( आकर्ण्य सभयं निवृत्य ²राजानं हस्ते गृहीत्वा ससम्भ्र॒मम् ) भो वयस्स ! एहि पलाअम्हा । (ख) राजा—किमर्थम् ? वसन्तकः—भो ! एदस्सिं बउलपादवे कोबि भूदो पड़ि- बसदि । (ग) राजा—धिक् मूर्ख ! विश्रब्धं गम्यताम् । कुत ईदृशानामत्र प्रभावः³ ? वसन्तकः—˙फुडक्खरं ज्जेव्व मंतेदि । जइ मम वअणं ण पत्तिआअसि, ता अग्गदो भविअ सअं ज्जेव्व आकण्णेहि । (घ) राजा—( तथा कृत्वा श्रुत्वा च ) स्पष्टाक्षरमिदं यत्स्यान्मधुरं⁵ स्त्रीस्वभावतः । अल्पाङ्गत्वादनिह्रादि मन्ये वदति सारिका ॥६॥ (क) एतु एतु भवान् । (ख) भो वयस्य, एहि पलायावहे । (ग) भोः ! एतस्मिन् बकुलपादपे कोऽपि भूतः प्रतिवसति । (घ) स्फुटाक्षरमेव मन्त्रयते । यदि मम वचनं न प्रत्याययसि (प्रत्येषि), तद् अग्रतो भूत्वा स्वयमेवाकर्णय । 1 वयमपि । 2 परावृत्य । 3 सम्भवः । 4 भो एसो क्खु,... । 5 तावन्मधुरं ।

134 रत्नावली ( ऊर्ध्वं निरूप्य निपुणमवलोक्य 1 ) कथं सारिका 2 ! वसन्तकः—( विचार्य 3 ) कथं सच्चं ज्जेब्ब सारिआ ? (क) राजा—( सस्मितम् ) वयस्य ! एवम् । वसन्तकः—भो वयस्स ! तुमं भयालुओ 4, जेण सारिअ' भूदेति मंतेसि । (ख) राजा—धिङ् मूर्ख ! यदात्मना कृतं तन्मयि सम्भावयसि ! वसन्तकः—भो ! जइ एवं मा क्खु मं णिवारेसि (दण्डकाष्ठमुद्यम्य) आ दासीए धीए ! तुमं जानासि सच्चं ज्जेब्ब वसंतओ भाइत्ति । ता चिट्ठ चिट्ठ दाब मुहुत्तं जाब इमिणा पिसुणजण- हिअअकुहिलेण दण्डकट्ठेण परिपक्कं विअ कइत्थफलं इमादो बउलपादबादो आहाणिअ भूमिए पाडइस्सं । (ग) राजा—(निवारयन्) मूर्ख ! किमप्येषा रमणीयं व्याहरति । तत् किमिमां त्रासयसि । शृणुवस्तावत् । ( उभौ आकर्णयतः ) (क) कथं सत्यमेव सारिका ! (ख) भोः वयस्य ! त्वं भयालुकः, येन सारिकां भूत इति मन्यसे । (ग) भोः यद्येवं, मा खलु मां निवारय । आः दास्याः पुत्रि ! त्वं जानासि सत्यमेव वसन्तको बिभेतीति । तत्तिष्ठ तिष्ठ तावत् मुहूर्तं यावदनेन पिशुनजनहृदयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन परिपक्वम् इव कपित्थफलं अस्मात् वकुलपादपात् आहत्य भूमौ पातयिष्यामि । अचिन्त्यः चिन्ताया अगोचरः । कण्ठे इति । समरे देवासुरयुद्धे पुरुषोत्तमस्य विष्णोः घरमतीतलाद् अभ्यक्तत्वाच्च, कण्ठे गलदेशे विराजमानं मणिं कौस्तुभाख्यं समुद्रमन्थने प्राप्तं दृष्ट्वा शत्रुभिः दैत्यैः नष्टं विनष्टम् । मन्त्रवरैः मन्त्रश्रेष्ठैः वसुधामूले पाताले भुजङ्गाः हृताः 1 क्षितं ज्ञात्वा । 2 सारिकैवेयम् । 3 ऊर्ध्वं निरूप्य । 4 पुस्तकान्तरे नास्ति ।

द्वितीयोऽङ्कः 135 हतबलाः इत्यर्थः। इत इत्यनेन निवृत्त इत्यर्थे गृहीते तेषां पातालगमनस्याभावत्वात्। पूर्व्वं पुरा ये लक्ष्मणवीरवानरभटाः लक्ष्मणश्च रामानुजः वीरवानरभटाश्च वानरसैनिकाः मेघनादा- हताः मेघनादेन रावणपुत्रेण आहताः अभवन् इत्यर्थः। तेऽपि गुणनिधेः अतुलगुणसम्पन्नस्य महौषधेः विशल्यकरणादेः हनुमता आनीतस्य इत्यर्थः, गन्धं पीत्वा आघ्राय पुनर्जीविताः अभवन्। एवं मणिमन्त्रौषधीनामतुल्यः प्रभावः ॥५॥ साटोपम् सगर्व्वम्। ससम्भ्रमम् सभयम् सत्वरं च। ईदृशानां भूतादीनामित्यर्थः। स्फुटाक्षरमिति। स्फुटाक्षरम् स्फुटाक्षरं इटं भाषितम् इत्यर्थः। मधुरं श्रवणसुखम् स्त्रीस्वभावतः स्त्रीत्वात् कण्ठमाधुर्य्यमित्यर्थः। अल्पाङ्गत्वत् ह्रस्वदेहत्वात् अनिर्क्रादि अनुच्चैः आकण्य्यमानम् यस्मात् तस्मात् सा सारिका इति मन्ये तर्कयामि ॥६॥ पिशुनजनहृदयकुटिलेन पिशुनाः दुर्ज्जनाः खलाः तेषां हृदयमिव कुटिलं दण्डकाष्ठमित्यर्थः। Prose order. समरे श्रीपुरुषोत्तमस्य कण्ठे मणिं दृष्ट्वा शत्रभिः नष्टम्। मन्त्रवरैः भुजङ्गाः हताः वसुधामूले वसन्ति। पूर्व्वं ये लक्ष्मणवीरवानरभटाः मेघनादाहताः तेऽपि गुणनिधेः महौषधेः गन्धं पीत्वा पुनः जीविताः (अभवन्) ॥५॥ यस्मात् इदम् स्फुटाक्षरं स्त्रीस्वभावतः मधुरम् अल्पाङ्गत्वत् अनिर्क्रादि, (तस्मात्) (अहं) मन्ये सा सारिका वदति (इति) ॥६॥ Beng. Trans. রাজা—বয়স্য, তাহাতে আর সন্দেহ কি? মণি, মন্ত্র ও ঔষধের প্রভাব চিন্তারও অগোচর; দেখ— পুরুষোত্তম বিষ্ণুর কণ্ঠে মণি দেখিয়া যুদ্ধে শত্রুগণ বিনাশপ্রাপ্ত হইয়াছিল। শ্রেষ্ঠ মন্ত্র- সমূহের দ্বারা ভুজঙ্গগণ হতবীর্য্য হইয়া পাতালে বাস করিতেছে। পুরাকালে লক্ষ্মণ ও অন্যান্য যে সমস্ত বানরসৈনিক মেঘনাদকর্ত্তৃক আহত হইয়াছিল তাহারাও গুণের আকর মহৌষধির গন্ধ আঘ্রাণ করিয়া পুনর্ব্বার জীবিত হইল ॥৫॥ অতএব, পথ দেখাও, যাহাতে আমরা আজ উহা দর্শন করিয়া চক্ষুর ফল (সাফল্য) অনুভব করি। বসন্তক—(সগর্ব্বে) আসুন আসুন আপনি। রাজা—অগ্রসর হও। (উভয়ে সগর্ব্বে পরিক্রমণ করিতে লাগিলেন) বসন্তক—(শুনিয়া সভয়ে রাজার দিকে ফিরিল ও রাজার হস্ত ধারণ করিয়া সসম্ভ্রমে) হে বয়স্য, আসুন, পলায়ন করি।

136 রত্নাবলী

রাজা—কি জন্য ? বিদূষক—এই বকুলবৃক্ষে একটা ভূত বাস করে। রাজা—ধিক্ মূর্খ, নির্ভয়ে চল। এখানে এই সকলের প্রভাব কিরূপে সম্ভবপর হয় ? বিদূষক—এ যে খুব স্পষ্টভাষে কথা বলিতেছে। এখন যদি আপনি আমার কথা বিশ্বাস না করেন তাহা হইলে অগ্রসর হইয়া নিজেই শ্রবণ করুন। রাজা—(তাহাই করিয়া ও শুনিয়া) এই (বাক্য) স্পষ্টাক্ষর, স্ত্রীস্বভাবহেতু মধুর, ও ক্ষুদ্রাকার বলিয়া অগম্ভীর (মৃদু); (এই জন্য উহাকে) আমার সারিকা বলিয়া মনে হইতেছে। ৩। (উর্দ্ধদিকে লক্ষ্য করতঃ নিপুণভাবে অবলোকন করিয়া) হাঁ, সারিকাই বটে। বসন্তক—(বিবেচনা করিয়া) সত্যই কি সারিকা বটে? রাজা—(হাসিয়া) হাঁ, বয়স্য! বসন্তক—হে বয়স্য, তুমি বড় ভীরু; সেইজন্য সারিকাকে ভূত বলিয়া বর্ণনা করিতেছ। রাজা—ধিক্ মূর্খ, যাহা তুমি নিজে মনে করিয়াছ, তাহা আমার উপর আরোপ করিতেছ! বসন্তক—বয়স্য, যদি তাহাই হয়, তাহা হইলে আমাকে বারণ করিবেন না (সক্রোধে দণ্ডকাষ্ঠ উত্তোলন করিয়া) অরে দাসীর পুত্রি! তুমি মনে করিয়াছ যে বসন্তক সত্যই ভয় পাইয়াছে। এখন মুহূর্ত্ত মাত্র অপেক্ষা কর, তাহা হইলে দুৰ্জ্জন ব্যক্তির হৃদয়ের তুল্য কুটিল এই দণ্ডকাষ্ঠের দ্বারা পক্ক কপিত্থ ফলের ন্যায় তোমাকে এই বকুলবৃক্ষ হইতে পাতিত করিব। রাজা—(নিবারণ করিয়া) মূর্খ, এই সারিকা কোনরূপ সুন্দর কথা বলিতেছে, তবে কেন তাহাকে ভয় দেখাইতেছ? এখন শোনা যাক্। (উভয়ে শ্রবণ করিতে লাগিলেন) Eng. Trans. King—Is there any doubt about it, my friend ? For inconceivable is the influence (efficacy) of jewels, charms and herbs. Just see— At the sight of the gem suspended from the neck of the blessed Lord Purushottama, the enemies were annihilated in the battle. Snakes, being humbled down by the force of wonderful incantations, are residing in the nether region; and in

द्वितीयोऽङ्कः 137 ancient times Lakshmana and the heroic monkey-soldiers who were wounded by Meghanáda, were restored to their lives by smelling the celebrated drug of good qualities. 5. So, lead the way, so that these eyes may, this day, obtain the fruit of their formation (lit, we may reap the fruits of possessing our eyes) by having a sight of it. Vasantaka. ( With pride) Come this way, Sire ! King. Proceed in front. (Both walk round with pride) Vasantaka. (Hears with alarm and turning back catches hold of the hands of the King in haste) My friend, let us run away. King. Why ? Vasantaka. There is a goblin on yonder Vakula tree. King—Away, simpleton ! go on in full confidence. How should any such being have power in this place ? Vasantaka. It speaks quite distinctly if you disbelieve me, then advance and listen yourself. King. (Does so and hears) As the (voice) is distinct and sweet on account of its feminine characteristic and not deep (resounding) owing to (its) being of a small volume (lit. size ), I think she is a female parrot (Sáriká.) 6. (Looking up and observing minutely) Oh, it is a Sáriká. Vasantaka. (Thinking) How now, is it truly a female parrot ( Sáriká ) ? King. (Smiling) yes, my friend ! Vasantaka. My friend, you have got frightened, so you fancy a starling to be a goblin. King. Out on you, blockhead ! you are accusing (lit. imposing on) me of what you yourself have done. Vasantaka. Well, if it be so, then please do not interfere with me (Holds up the staff in anger) you impertinent bird

138. रत्नावली (lit. the daughter of a slave-girl or harlot ) you think that Vasantaka has been really very much frightened. Then stop a moment and with this staff, crooked as the mind of the wicked, I will bring you down from the Vakula tree like a ripe Kapittha fruit (wood-apple). King.—(Interfering) You simpleton ! How prettily she prattles something. So why are you frightening her ? Let us hear. (Both hear) वसन्तकः—(आकर्ण्य) एव्वं भणादि—इमस्स बह्मणस्स भोअणं दिज्जेति¹ । ( क ) राजा—सर्व्वमप्यौदरिकस्याभ्यवहार एव पर्य्यवस्यति । तत् सत्यं वद, किमालपति सारिका ? वसन्तकः—( आकर्ण्य ) भो वयस्स ! सुदं तुए जं एदाए मंतिदं । एसा भणादि—सहि ! को एसो तुए आलिहिदो ? पउत्तमदनमहुस्सवे भगवं अणङ्गोत्ति । पुणोवि भंणादि—सहि ! कीस तुए अहं एत्थ आलिहिदा ? सहि ! किं अकारणे कुप्पसि ? जादिसो तुए कामदेओ आलिहिदो तादिसो मए रइ आलिहि- देत्ति । ता अस्सधासंभाविणि ! किं तुह एदिणा आलबिदेण ? कहेहि सब्वं वुत्तंतं । भो वयस्स ! किं णेदं ? ( ख ) राजा—वयस्य ! एवं तर्कयामि कयापि हृदयवल्लभोऽनु- रागादभिलिख्य कामदेवव्यपदेशेन सखीपुरतोऽपह्नतः, तत् (क) एवं भणति—अस्य ब्राह्मणस्य भोजनं दीयतामिति । (ख) भो वयस्य ! श्रुतं त्वया यत् एतया मन्त्रितम् । एषा भणति—सखि, कः एषः 1 न दृश्यते पुस्तकान्तरेषु ।

द्वितीयोऽङ्कः 139 मय्यापि प्रत्यभिज्ञाय वैदग्ध्यादसावपि तत्रालिख्य रतिव्यपदेशेन दर्शितेति । विदूषकः—(छोटिकां दत्त्वा) भो वयस्स ! जुज्जइ क्खु, एदं । (क) राजा—भो वयस्य ! तूष्णीं भव । पुनरपि व्याहरति । तच्छृणुवस्तावत् ' ( उभावपि शृणुतः ) विदूषकः—भो पुणोबि एसा एव्वं भणादि—महि ! मा लज्ज। ईदिसस्स कण्णारअणस्स अवस्स' ज्जेव्व ईदिसे वरे अहिला- सेण होदव्वं । (ख) राजा—अस्ति काचिद् युक्तिः । विदूषकः—भो वयस्स ! मा पंडिअगव्वं उव्वह । अहं दे एदाए मुहादो सुणिअ सव्वं वक्खाणइस्सं । जा एसा आलि- खिदा सा क्खु कुक्षा दंसणीआ । (ग) राजा—यद्येवमवहितौ शृणुवस्तावत् । अस्त्यत्रावकाशो नः कुतूहलस्य । त्वया आलिखितः । प्रत्यक्षमदनमहोत्सवे भगवान् अनङ्ग इति । पुनरपि भणति—सखि, कञ्चात्त्वया अहमेव आलिखिता ? सखि, किम् अकारणे कुप्यसि ? यादृशस्त्वया कामदेव आलिखितः, तादृशी मया रतिः आलिखिता इति । तद् अन्यथासम्भावनि ! किं तव एतेन चापलितेन ? कथय सर्व्वं वृत्तान्तम् । भो वयस्य, किं नु इदम् ? (क) भो वयस्य ! युज्यते खलु एतत् । (ख) भोः पुनरपि एषा एवं भणति—सखि, मा लज्जस्व । ईदृशस्य कन्यारत्नस्य अवश्यमेव ईदृशे वरे अभिलाषेण भवितव्यम् । (ग) भो वयस्य, मा पण्डितगर्व्वम् उद्वह । अह ं ते एतस्याः मुखात् श्रुत्वा सर्व्वं व्याख्यास्यामि । या एषा आलिखिता सा खलु कन्या दर्शनीया ।

यहाँ पृष्ठ 140 का सम्पूर्ण पाठ दिया गया है:

140 रत्नावली ( इतूभावाकर्ण्यतः ) वसन्तकः—भो वयस्स ! सुदं तुए अं एदाए मंतिदं—सहि ! अदोवि मे अधिक्खदरं संतावो वड्ढदि । सहि ! अवणेहि इमाइं णलिणीपत्ताईं मुणालवलआइं च । अलं एदिणा । कीस अकारणे अत्ताणं आयासेसि ? ( क ) राजा—वयस्य ! न केवलं श्रुतम्, अभिप्रायोऽपि लक्षितः । वसन्तकः—भो वयस्स ! अज्जवि कुरकुराइदि एव्व एसा सारिआ दासीए धीआ । ता सव्वं सुणिअ अक्खाइस्सं । ( ख ) (क) भो वयस्य, श्रुतं त्वया यत् एतया मन्त्रितं—सखि, अतोऽपि मे अधिकतरं सन्तापो वर्धते । सखि, अपनय इमानि नलिनीपत्राणि मृणालवलयानि च । अलमेतेन । कस्मात् अकारणे आ

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 141 যেরূপ কামদেবকে অঙ্কিত করিয়াছ, আমিও সেইরূপ রতিদেবীকে অঙ্কিত করিয়াছি। অতএব, হে অন্যথা আশঙ্কাকারিণি! তোমার এইরূপ আলাপ করিবার কি প্রয়োজন? সকল বৃত্তান্ত খুলিয়া বল।' ভো বয়স্য, এই ব্যাপারটা কি? রাজা—বয়স্য, আমার মনে হইতেছে কোনও কামিনী অনুরাগবশতঃ নিজের হৃদয়- বল্লভকে (চিত্রে) অঙ্কিত করিয়া কামদেব বলিয়া ছলপূর্ব্বক সখীর সম্মুখে গোপন করিয়া- ছিল। তার পর সখীও চিনিতে পারিয়া চতুরতার সহিত সেই (চিত্রে) রতিচ্ছলে সেই স্ত্রীলোকটিকে অঙ্কিত করিয়া প্রদর্শিত করিয়াছে। বিদূষক—(তুড়ি দিয়া) বয়স্য, ঠিক, ইহা যুক্তিযুক্ত বটে! রাজা—বয়স্য, চুপ কর! আবার আলাপ করিতেছে। শোনা যাক। (উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বিদূষক—ভো! ও আবার এইরূপ বলিতেছে—'সখি, লজ্জা করিও না। এইরূপ কন্যারত্নের অবশ্য এইরূপ বরে অভিলাষ হওয়াই উচিত'। রাজা—(নিশ্চয় ইহার) কোন যুক্তি আছে। বিদূষক—বয়স্য, পাণ্ডিত্যের গর্ব্ব করিবেন না। আমি ইহার মুখ হইতে সমস্ত শুনিয়া (আপনাকে) ব্যাখ্যা করিয়া (বুঝাইয়া) দিব। এই যে কন্যাকে অঙ্কিত করা হইয়াছে সে (যথার্থই) দর্শন-যোগ্যা! রাজা—যদি তাহাই হয়, তবে মন দিয়া শোনা যাক। এখানে আমাদের কৌতূহলের অবকাশ আছে। (উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বসন্তক—বয়স্য, সে যাহা বলিল আপনি তাহা শুনিয়াছেন—'সখি, এইজন্যই আমার অধিকতর সন্তাপ বৃদ্ধি পাইতেছে। সখি, এই নলিনীপত্র ও মৃণালবলয়গুলি অপসারিত কর। কি জন্য অকারণে নিজেকে (এত) কষ্ট দিতেছ'? রাজা—বয়স্য, আমি কেবল শুনি নাই, (ইহার) অভিপ্রায়ও বুঝিয়াছি। বসন্তক—বয়স্য, এখনও পর্য্যন্ত এই দাসীপুত্রী সারিকা অস্পষ্ট ভাবে (কুরকুর করিয়া) আবার কি বলিতেছে। অতএব, সেই সকল শুনিয়া ব্যাখ্যা করিব। Eng. Trans. Vasantaka. (She) says that let something be given to this Bráhmaṇa to eat. King. Everything is transformed to an eatable to a glutton. Come, say truly what does the Sáriká utter ?

142 रत्नावली Vasantaka. (Listening) O friend, you have heard what she has said. She says—'my friend, who is this that has been delineated by you (in the picture) ? The blessed bodiless god (Ananga) when the great Cupid-festival set in'—(is her reply). (She) speaks again—'why have I been delineated here by you ? Friend, why are you getting offended without reason ? I have portrayed a Rati ( Psyche ) similar to the Kámadeva (Cupid) which has been drawn by you. O you who are apt to think otherwise (misinterpret), what is the use of these talks of yours ? Speak out truly everything.' O friend, what does this mean ? King, Oh friend, I surmise, some female having drawn her sweet-heart's portrait out of love, concealed (the fact) before her companion (by passing the portrait off) as the picture of the god of love ; her friend, too, having found it out, ingeniously delineated her in the character of Rati (Kama's wife). Vasantaka. (Snapping the fore-finger) very likely, very likely, my friend ? King. O my friend, be silent ; she speaks again ; let us hear. ( They listen ) Vasantaka. Oh friend, she is again chattering—'My friend, do not be ashamed ! A jewel of a maiden of this (your) type must needs have a desire for a bridegroom of such worth.' King—Surely, there must be some reason. Vasantaka—Oh, friend, do not presume upon your own scholarship. I shall expound all she says when she has finished. The lady that is painted, is surely charming to look at. King—If it be so, then let us hear attentively. There is a scope for our curiosity in this matter. ( Both listen )

द्वितोयोऽङ्कः 143 Vasantaka. Very well, my friend, you have heard what she says—'My friend, affliction is growing more on this account. My friend, take away these lotus-leaves and stalks. Enough of these, Why are you taking trouble for nothing?' King. My friend, not only I have heard, but also I have gathered the purport thereof. Vasantaka. O friend, this harlot's daughter of a starling still chatters ; but I shall explain all after I hear. राजा—युक्तमभिहितम् । ( पुनराकर्ण्यतः ) वसन्तकः—भो वयस्स ! एसा क्खु सारिआ दासीए धीआ चउव्वेदी बह्मणो विअ रिचाईं भणिदुं पउत्‍ता । (क) राजा—वयस्य, कथय । किमप्यन्यचेतसा मया नावधारितं किमनयोक्तमिति । वसन्तकः—भो ! एव्वं भणादि— दुलहजणअणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा । पियसहि ! बिसमं पेम्मं मरणं सरणं तु वरमेक्कं ॥७॥ (ख) राजा—( सस्मितम् ) एवंविधं भवन्तं ब्राह्मणं ¹मुक्त्वा कोऽन्य एवंविधानामृचामभिज्ञः ? वसन्तकः— तदो किं णु क्खु एदं ? (ग) (क) भो वयस्य, एषा खलु सारिका दास्याः पुत्री चतुर्वेदी ब्राह्मण इव ऋचो भणितुं प्रवृत्ता । (ख) भोः, एवं भणति— दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आत्मा । प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं तु वरमेकम् ॥ (ग) ततः किं नु खलु इदम् ? 1 साधु भवन्तं महाब्राह्मणम् ।

and write अन्नहा (or अण्णहा). Wait, line 8 has अन्नहा and line 13 has अन्नहा. Wait, look at the loop: is it न् + न? Yes, न्नहा.

*   **Line 9:**
    `( हस्ताल' दत्त्वा उच्चैर्विहसति ) (ख)`
    Wait, is it `हस्ताल'` or `हस्तालं`?
    Look at the apostrophe: `हस्ताल'` with an upper apostrophe? In old prints, an apostrophe is sometimes used for an elision or as an anusvara: `हस्तालं` or `हस्ताल'`.
    Wait, look at line 3: `तदो किं कहिअ' ?` - there it's definitely representing anusvara `ं`!
    Wait, in line 6: `भो ! किं एदेहि' वक्कभणिदेहि' ?`
    Notice `एदेहि'` and `वक्कभणिदेहि'`! They both have apostrophes representing anusvara!
    Wait, let's look closely at line 6:
    `भो ! किं एदेहिं वक्कभणिदेहिं ?` - the dot is elevated like a high comma/apostrophe: `एदेहिं` / `एदेहि'`.
    Wait, in modern Devanagari transcription, should we preserve the exact character or use standard

" - wait, look at "दास्याः पुत्र्याः": "पुत्र्याः" or "पुत्राः"? In L9: "पुत्र्याः" - wait, look at the letter: प + ु = पु; then 'त्र्याः' or 'व्राः'? Wait, look at L9: "दास्याः पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Look at the image: 'प' + 'ु' + 'त्र्याः' - wait, is there a 'य'-फला? It looks like "पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Wait, दास्याःपुत्रः is an abuse! In Sanskrit, "दास्याः पुत्रः" (son of a slave) is very common, but for a female (सारिका), would it be "दास्याः पुत्राः" or "दास्याः पुत्र्याः"? Look at L9: 'पु' followed by 'त्राः'? Wait, look at 'पु' in L9: There is 'प' with 'ु', then 'त्र' with 'ा' and visarga ':'. It looks like "पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Wait, look at: "भोः अलं दास्याः पुत्राः सारिकायाः" or "पुत्र्याः"? Wait, look at the word: प + ु + त + र... wait, is there an aa-matra? Yes, and visarga. But where is the

146 রত্নাবলী Beng. Trans. রাজা—ঠিকই বলিয়াছ। (আবার উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বসন্তক:—হে বয়স্য, এই দাসীপুত্রী সারিকা চতুর্বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণের ন্যায় ষড়মন্ত্র পাঠ করিতে আরম্ভ করিল। রাজা—বয়স্য, কি বল। সে যে কি বলিল, আমি অন্যমনস্ক হওয়া হেতু বুঝিতে পারি নাই। বসন্তক—সে এইরূপ বলিতেছে,—দুর্লভ জনের প্রতি অনুরাগ, লজ্জা বলবতী ও আত্মা পরাধীন। হে প্রিয়সখি, প্রেম অতি বিষম, এক মরণই শ্রেষ্ঠ আশ্রয়। ৭। রাজা—(হাসিয়া) তোমার মত এইরূপ ব্রাহ্মণ ব্যতীত আর অন্য কে এই প্রকার ষড়মন্ত্র বিষয়ে অভিজ্ঞ হইতে পারে? বসন্তক—তাহা হইলে ইহা কি? রাজা—ইহা গাথাবিশেষ। বসন্তক—কি! গাথা! তাহা হইলে কি বলিল? রাজা—কোন প্রশংসনীয়-যৌবনবিশিষ্ট। কামিনী নিজের প্রিয়তমকে না পাইয়া জীবনের প্রতি নিরাশ হওয়ায় এইরূপ বলিতেছে। বসন্তক—(উচ্চ হাস্য করিয়া) এইরূপ বক্রোক্তি করিয়া লাভ কি? সরলভাবে বলিয়া ফেলুন না—‘আমাকে (অর্থাৎ রাজাকে) না পাইয়া (এইরূপ করিতেছে)’ । তাহা না হইলে অন্য কোন্ লোককে কামদেবচ্ছলে গোপন করা হইতেছে? (হাততালি দিয়া উচ্চ হাস্য করিলেন) রাজা—(ঊর্ধ্বে অবলোকন করিয়া) ধিক্ মূর্খ! তোমার এত উচ্চ হাসিতে বেচারী সারিকা ভয়ে উড়িয়া অন্য কোথায় চলিয়া গেল। (উভয়ে অনুসন্ধান করিতে লাগিলেন) বসন্তক—(দেখিয়া) হে বয়স্য, অন্য কিছু মনে করিবেন না। সে এই কদলীগৃহে গিয়াছে; তা আসুন, অনুসরণ করি। (উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন) রাজা—দুর্বার মদনব্যথা পাইয়া তন্বী তাঁহার সখীগণের সম্মুখে যাহা বলিয়াছেন, তাহা শিশু-শুক-সারিকা প্রভৃতি পুনর্বার আবৃত্তি করিলে যাঁহারা ধন্য (পুণ্যবান্) তাঁহাদেরই কর্ণগোচর হয়।৮।