रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

द्वितीयोऽङ्कः 201 dency ). प्रारब्धा जृम्भा यस्याः ( बहु ) ताम् । जृम्भा means yawning as well as opening. “जृम्भा विकासजृम्भणयोस्त्रिषु”—मेदिनी । जृम्भ् धातु ( to yawn ) + घ स्त्रियाम् । आयासम्—abj. to सातन्वतीम् । आ—यस् + घञ् ; आयास means (1) movement ; (2) trouble undergone by her. The creeper is tossed about by the wind and the woman displays the trouble due to separation from her beloved. श्वसनोद्गमैः—(1) by the blowing of the wind, (2) by heavy breathing श्वस् + ल्युट् ; श्वसन means (1) wind “श्वसनः स्पर्शनो वायुः” इत्यमरः ; (2) breathing or sighs. श्वसनस्य उद्गमाः ( ६ष्ठीतत् ) तैः । करणे तृया । सातन्वतीम्—Adj. to लताम् or नारीम् । आ तन् + शतृ स्त्रियां ङीप् । समदनाम्—(1) Accompanied by the Spring or with Madana trees. (2) Under the power of love. कोप etc—Adj. to मुखम् । कोपेन विपाटलं ( ३या तत् ) तादृशी द्युतिः यस्य ( बहु ) तत् । The figure of speech is श्लेषानुप्रणितोपमा । The metre is शार्दूल- विक्रीडित । Ch. of voice......पश्यता......मया...करिष्यते । N. B. This verse has been quoted in दशरूपक as an example of पताकास्थानक on account of the use of similar adjectives to both creeper and woman. Here by the use of the adjectives, applica- ble both to लता and नारी, the present love-sick condition of Ságariká is indicated by way of reference to the नवमालिका creeper. “प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ ( दशरू १।१४ ) तुल्यविशेषणता यथा 'उद्दामोत्कलिकामित्यादि'” :

202 रत्नावली “द्वार्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानकं परम्” ॥ ( सा. द. ६।४८ ) चतुर्थं पताकास्थानमिदम् । पताकास्थान of this type may be called an instance of “Dramatic Irony”. P. 132. अचिन्त्याः—न चिन्त्याः ( नञ् तत् ) ; चिन्त् + ण्यत् or चिन्ति + यत् । प्रभावः—भू + घञ् = भावः ; प्रकृष्टः भावः ( प्रादितत् ) । Shloka 5. Here is described the miraculous power of gems, charms, and herbs by way of alluding to different Puránic in- cidents. श्रीपुरुषोत्तमस्य—श्रिया युक्तः पुरुषोत्तमः ( शाकपार्थिवादित्वात् समासः ) ; पुरुषेषु उत्तमः ( ७मीतत् ) . As षष्ठीसमास is barred in connexion with the superlative by the rule “न निर्धारणे”, ७मीतत्पुरुष is admitted here. But कैयट admits षष्ठीसमास in पुरुषोत्तम as this is no case of निर्धारण proper. पुरुष here means “the individual self.” पुरे शरीरे शेते इति पुरुषः । “पुरसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥” शङ्कर-दिग्विजयः । पुरुषोत्तम here means “the Universal Soul”. Cf. “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥” गीता (१५।१६—१८) So उत्तमः पुरुषः—कर्मधा ; राजदन्तादित्वात् पूर्वनिपातः । [ N. B. For details, vide, A. Shastri’s Gita XI, Pp. 14-15) मणिम्—This refers to the eminent jewel कौस्तुभ that was

द्वितीयोऽङ्कः 203 obtained along with Lakshmi by Vishnu from the ocean when it was churned ; and hence it is always worn by Him in His neck. नष्टम्—Disappeared, killed ; Nom. शत्रुभिः। नश् + क्त भावे । मन्त्रवरैः—Different reading मन्त्रबलैः or मन्त्रबलात् । मन्त्राणां वराः ( ६ष्ठीतत् ) तैः । Here षष्ठीसमास cannot be be barred by the rule “न निर्धारणे” ; for in a निर्धारण—three elements are required—(i) निर्धार्यमाण (that is singled out). (2) हेतु (reason for singling out). (3) यतो निर्धार्यते ( the group from which a thing is singled out). As these three requisites are not present here, the rule 'न निर्धारणे' will not apply ; so षष्ठीसमास is allowed. वसुधामूलं—In the nether region. वसुधायाः मूलम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्मिन् । वसूनि दधाति इति वसु-धा + क “आतोऽनुपसर्गे कः”। हताः—

204 रत्नावलो monkey soldiers, seriously wounded by Meghanáda, were restored to their normal state. Cf. मृतसञ्जीवनीञ्चैव विशल्यकरणीमपि । सुवर्णा ( सावर्ण्य ) करणीं चैव सन्धानकरणीं तथा (सन्धानीं च महौषधिम्) ॥ ताः सर्वा हनुमन् गत्वा क्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासय हरीन् प्राणै र्योजयस्वसहानुज ॥ ... ... ... तावुभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् । बभूवतुस्तत्र तथा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ सर्व्वे विशल्या विरुजः क्षणेन हरिप्रवीरा निहताश्च ये स्युः । गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः।” रामायणे युद्धकाण्डम् (७४।३३—७०) Also cf :— “विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्य करणीं तथा । सञ्जीवकरणीं वीर सन्धानीञ्च महौषधिम् । सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय ॥” Ibid (१०२।२१—२२) The metre is here शार्दूलविक्रीडित ; scansion given before. Ch. Voice.—...नष्टेन ( अभूयत )......हतैः भुजङ्गैः उष्यते ।......वानर- भटैः मेघनादाहतैः यैः जीवितैः ( अभूयत ) ॥५॥ P. 133. विश्रम्भं—Adverb ; वि - श्रम्भ् + अ भावे । Shloka 6. स्पष्टाक्षरम् —With articulate sound. अल्पाङ्गत्वात्—On account of having a small bodily form. अनिर्ह्रादि—Adj. to इदम्। न निर्ह्रादी ( नञ्तत् )। निर् — ह्राद् ( चुरादि--to resound ) + णिनिः । Ch. Voice.—स्पष्टाक्षरेण अनेन मधुरेण......अनिर्ह्रादिना......सारिकया उद्यते ॥६॥

द्वितीयोऽङ्कः 205 The figure of speech is here उत्प्रेक्षा । पिशुनजन etc.—पिशुन means wicked ; पिशुना जनाः ( कर्मधा ) तेषां हृदय ( ६ष्ठीतत् ) तद्वत् कुटिलम् ( उपमित कर्मधा ) तम् । P 138. औदरिकस्य—glutton. उदर + ठक् by the rule "उदरादाद्यूने" । "आद्यूनः स्यादौदरिकः"—अमरः । अभ्यवहारः—Foodstuff. अभि—अव + हृ + घञ् । पर्य्यवस्यति—Is transformed ; परि—अव—सो + लट् ति । P. 140. कुरकुरायते—Is making inarticulate sound. This is an onomatopoetic word derived from the original sound कुरकुर which is made by the bird. P. 143. चतुर्वेदी—versed in the four Vedas ; चतुर्णां ऋग्यजुः सामाथर्व्वणां वेदाना समाहारः इति—चतुर्वेदम् (समाहारद्विगुः) चतुर्वेदम् अस्य अस्तीति चतुर्वेद + इनि by the rule 'अत इनिठनौ' । ऋचः—The versified Mantras of the R.V. ऋच्यन्ते स्तूयन्ते देवा अनया इति ऋच् + क्विप् । b 144. गाथिका—गाथा एव इति गाथिका, गाथा + स्वार्थे क स्त्रियाम् टाप् । गाथा is defined as a verse composed in a language other than Sanskrit. But in the broad sense of the word, it means the verse that is used as a song. "गाथा श्लोके संस्कृतान्यभाषार्थ्यागेयहस्तयोः"— मेदिनी । श्लाघ्ययौवनया—Having adorable youth. श्लाघ्यं यौवनं यस्याः ( बहु ) तया । जीवितनिरपेक्षया—Regardless of life. निर्—नास्ति अपेक्षा यस्याः ( बहु ) सा । जीविते निरपेक्षा ( सुप्सुपा ) । वक्रभणितैः—Crooked way of speaking. वक्राणि भणितानि ( कर्मधा ) तैः । भण् + क्त भावे = भणितम् ।

206 रत्नावली Shloka 8. दुर्वाराम्—Irresistible. दुर् — वार् + णिच् + खल् स्त्रियां टाप् । धन्यानाम्—Meritorious. “धन्यं पुण्यवति त्रिषु—” मेदिनी । धनमर्हति इति धन + यत् । श्रवणपथ etc.—श्रवणस्य पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) “ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे” इति समासान्त-अ-प्रत्ययः । तस्य अतिथित्वम् ( षष्ठी ) । अतति सन्ततं गच्छति । क्वापि न तिष्ठति इति अत + इथिन् ( उणादि ) । अतिथिलक्षणम्— “यस्य न ज्ञायते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः । अकस्मात् गृहमायाति सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः ॥” P. 145. मलयमारुत etc.—Adj. to शिलातलं । मलयमारुत—Soft Southern breeze blowing from the Malaya hill of the South. उद्वेलत्—Shaken. बालकदलीदल—Leaves of newly grown plantain-

द्वितीयोऽङ्कः 207 पक्षपातम्—(1) Flapping of wings ; पक्षयोः पातः ( ६तत् ) or पक्षैः पातः ( ३यातत् ) flying with wings. (2) Affection or love, partiality पक्षे पातः ( ७मीतत् ) तम्। Inclination to one side. कथयन्ती—Speaking ; but the implied sense ( लाक्षणिकोऽर्थः ) is ‘indicating.’ मानसम्—(1) Mānasa lake ( the resort of the swans ). (2) Mind. चित्रगता—(1) With beautiful movement. (2) Drawn in the picture. चित्रं गतं ( गमनं ) यस्याः ( बह्व ) सा, or चित्रं गता ( २यातत् ) चित्रार्पिता इत्यर्थः। The metre आर्या। The figure of speech is श्लेषानुप्राणितोपमा। Ch. Voice.—...लीनावधूतपक्षया कथयन्त्या......कया चित्रगतया राजहंस्या च्चभ्युपेयतं ॥ Shloka 10. The King here summarizes the difficulty that might have been undergone by the Creator after the creation of this beautiful lady. अपूर्व etc.—पूर्णः इन्दुः ( कर्मधा ) अपूर्वः पूर्णेन्दुः ( कर्मधा ) तम्। निजासन etc.—Adj. to धाता। आसनमेव अम्भोजम् ( कर्मधा ) निजम् आसनाम्भोजम् ( कर्मधा ) तस्य विनिमीलनम्। ( ६ष्ठीतत् ) तेन दुःस्थितः ( सुप्स्पा ) । अम्भसि जायते यत् ( उपपदतत् ) ; दुःखेन स्थितः इति दुःस्थितः ( प्रादि ) ; put to a disadvantage owing to the closing up of the lotus-seat of His own. N. B. Udayana, seeing the picture of the exquisite damsel, surmises that the Creator having created her face resembling a moon, not seen before, might have been put to a dis-

208 रत्नावली advantage as His own lotus-seat must have certainly closed up at the sight of her moonlike face. When the moon rises, lotuses close. The lotus that is used as the seat of the Creator did not so long close at the rise of the moon in the sky, since it is far beyond the ordinary lunar region. But her face, transcending the beauty of the moon in the sky, caused the lotus-seat of the Creator even to close its petals ; hence the disadvantage. The figure of speech is here उत्प्रेक्षा and there is a suggestion ( ध्वनि ) of व्यतिरेकालंकार, as the face is indirectly referred to be surpassing the beauty of the moon, which is suggested by the expression अपूर्व्वपूर्णेन्दुम् । Ch. Voice.—दुःस्थितेन धात्रा ( भूयते ) । P. 153. परिहासशीलतया—Owing to your habit of making fun. परिहासः शीलं यस्याः ( बहु ) सा इति परिहासशीला + भावे तल् स्त्रियां टाप्— हेतौ तृतीया। शील means 'nature'. “शीलं स्वभावे सद्वृत्ते”—इत्यमरः। P. 154. Shloka 11. कृच्छ्रात्—With difficulty. ल्यब्लोपे पञ्चमी। व्यतीत्य—Passing over. वि—अति + इ + ल्यप् । सुचिरं भ्रान्त्वा—This implies the fulness of her buttocks. त्रिवलीतरङ्गविषमं—Adj. to मध्ये। तिस्रः वल्यः इति त्रिवलीति संज्ञा। The compound is justified by the rule “दिक्संख्ये संज्ञायाम्”। त्रिवल्यः एव तरङ्गाः ( कर्मधा ) तैः विषमम्। ( ३यातत् ) तस्मिन्। The threefold wrinkles on a young lady's belly is regarded by Sanskrit poets as a conventional criterion of beauty. निष्पन्दताम् आगता—Came to a stand-still. N. B. Just as a person wandering here and there comes

द्वितीयोऽङ्कः 209 a stand-still when he gets a stream full of waves in his path, so the King's eyes were fixed on the waist, adorned with beautiful wrinkles, of the lady drawn in the picture. मद्दृष्टिः.......तुङ्गौ स्तनौ—This suggests the wearisome uphill climb- ing when a person naturally feels thirsty. Metre शार्दूलविक्रीड़ित । The figure of speech is समासोक्ति । समासोक्तिलक्षणम्— “समासोक्तिः समैर्यत्र कार्य्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥ सा. दः. (१०।५१) व्यवहारसमारोप means “Superimposition of the characteristics of some other thing”. Ch. Voice.—......आगतया महत्या तृषितया......प्रस्यन्दिनी लोचने ईक्ष्यते ॥ P. 158. बहुमानः—A great regard. Shloka 12. • बाष्पाम्बु etc.—बाष्पमेव अम्बु ( कर्मधा ) तस्य शीकराः (बिन्दवः) ६ठीतत् ; तेषां कणाः ( ६ठीतत् ) तेषाम् ओघः ( ६ठीतत् ) । Ch. Voice.—...पतितेन......कणौघेन स्वे दोर्द्वयेन...एतेन धार्यते । Shloka 13. परिम्लानम्—Withered, faded ; परि - म्लै + क्त । उभयतः—On both sides. उभ + तसिल् सप्तम्याम् । पीनस्तनजघनसङ्गात्— Coming in contact with the developed breasts and hips. स्तनौ जघने च ( द्वन्द्वः) पीने स्तनजघने ( कर्मधा ) तयोः सङ्गः ( ६ठीतत् ) तस्मात् । N. B. Due to extreme heat of the heroine's body on account of her love-sickness, the bed of lotus-leaves faded away being in touch with her limbs in both the extremes. 14

210 रत्नावली तनोः मध्यस्य—Of the thin waist, or of the middle part of the body. तनु as adjective means 'slender' and as noun 'body' “स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः”—अमरः । तनु is spelt as तनू as well. परिमिलनमप्राप्य—Not being in touch. The waist being slender did not touch the bed ; so the lotus-leaves remained green ( हरित ) in the middle of the bed. The commoner form is परिमेलन । हरितम्—“पालाशो हरितो हरिन्”—अमरः । हरित means हरिद्वर्ण (green colour) ; so in order to be used as an adjective it has मतुप् after it. That is हरितम् = हरित + मतुप् । मतुप् being elided by the rule ‘गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः’ (वा) । So हरितम् means here हरितवर्ण वत् । व्यस्तन्यासम्—With the arrangement disordered. व्यस्तः न्यासः यस्य ( बहु ) तत् ; adj. to नलिनीपत्रशयनम् । व्यस्त = वि – अस् ( to throw )

• क्त कर्मणि । न्यास = नि – अस् + घञ् । श्लथभुज etc.—With the tossing and rolling of the drooping slender hands. भुजौ लते इव ( उपमित समासः ) श्लथे भुजलते ( कर्मधा ) तयोः आक्षेपवलनानि ( ६ष्ठीतत् ) आक्षेपाश्च वलनानि च ( द्वन्द्वः ) । आक्षेप— throwing ; वलनानि—rolling. कृशाङ्ग्याः—कृशानि अङ्गानि यस्याः ( बहु ) सा ; ङीप् by the वार्त्तिक ‘संयोगोपधत्वेऽपि अङ्गगात्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम् । Otherwise the form would have been कृशाङ्गा ! The metre is शिखरिणी । “रसैः रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी” The scansion :— य म | न स भ ल ग ⏑ – – – – – | ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ ⏑ ⏑ – प रि क्ता नं पी न | स्त न ज घ न स ङ्गा दु भ य तः

द्वितीयोऽङ्कः 211 This is a समवृत्त with pauses on 6th and 17th syllables. Ch. of voice.—परिणामेन......हरितेन अनेन व्यस्तन्यासेन...सन्तापः उद्यते नलिनीपत्रशयनेन । Shloka 14. मन्मथोत्थाम्—Adj. to अवस्थाम् । मन्मथेन उत्थाम् ( ३यातत् ) । उत्–स्था+क स्त्रियां टाप् । उत्था—produced. मनः मथ्नाति क्लिश्नाति इति मनस्–मथ् + घञ् = मन्मथ । God of love that torments the mind. P. 159. अतिशय etc.—Adj. to यस्याः । अतिशयेन परितापः ( सुप्_सुपा ) तेन म्लापितानि अङ्गानि यस्याः ( बहु ) तस्याः । म्लै + णिच् + क्त कर्म्मणि = म्लापित or म्लपित । मण्डलाभ्याम्—By two circular orbs printed on the lotus- leaves that were in touch with her two round breasts. स्तन etc.—स्तनयोः युगम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य परिणाहः ( ६ष्ठीतत् ) । परि–नह् + घञ् = परिणाह largeness. “परिणाहो विशालता”—अमरः । The metre is मालिनी with यति on 8th and 15th syllables. Ch. of Voice. स्थितेन......विशालेन पद्मिनीपत्रेण एतेन मन्मथोत्था अवस्था ......कथ्यते......स्तनयुगपरिणाहः......उच्यते । जड़प्रकृते—Referring to मृणालहार । जड़ा प्रकृतिः यस्य ( बहु ) सः, सम्बोधने । शोषमायासि—Getting withered. शुष् + घञ् = शोषः । तावकस्य—Yours ; तव इदम् इति तावकम् “तवममककावेकवचने ।” अवकाशः—Space. भवतः किमु स्यात्—Her plump breasts are so closely set that even the fibres of a lotus-stalk has no space between them. Cf. “मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम्”—कुमार ( १।४० ) The metre in this Shloka is उपजाति which is composed of इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा ; both of which are समवृत्तs of 11 syllables.

+क्विप् feminine gender, plural.Line 25: पृथुतरीकृताः—Expanded. पृथु means large. पृथु+तरप्=पृथुतर ।Line 26:पृथुतर+अभूततद्भावे च्वि+कृ+क्त । Here the गतिसमास is between पृथुतरीLine 27:+ कृत by the rule “ऊर्य्यादिच्चिडाचश्च” ।`

Let's check every character: Line 16: गुर्व्वनुराग - with double व: गु + र् + व्व = गुर्व्वनुराग. Yes! Line 16: (कर्म्मधा) - double म: कर्म्मधा. Yes! Line 18: कार्म्मणि or कर्म्मणि? In line 18: क्त कार्म्मणि । Wait, look at it: क with aa-matra and repha: कार्म्मणि! Yes, printing artifact/error for कर्म्मणि. Line 22: “ही ही विस्मयहास्ययोः’— (opening double quote, closing single quote). Line 23: हैमः । Line 24: दृशः—दृश्+क्विप् feminine gender, plural. Wait, look at दृश्+क्विप्: under 'दृश्' there is a virama: `

द्वितीयोऽङ्कः 213 जितनिज etc.—Adj. to दृशः। निजम् अब्जम् (कर्मधा) तस्य पत्रम् (६ष्ठीतत्) तस्य विट् (६ष्ठीतत्) जिता निजाब्जपत्रविट् याभिः (बहु) ताः। चलितानि—Shaken; चल् + णिच् + क्त कर्म्मणि। विध्ययवशात्—हेतौ ५मी; विध्ययस्य वशः (६ष्ठीतत्) तस्मात्। विध्यय is due to the lucky hit of the Creator in creating such an exquisitely beautiful girl. जगद्वय etc.—जगतां द्वयं (६ष्ठीतत्) तस्य ललामम् (६ष्ठीतत्) तद् भूता (सुप्सुपा)। ललाम means ‘ornament.’ स ललामभूतः पौरवाणाम्—Sháku. Cf. चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोच्चयेन मनसा विधिना कृता नु। स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥ Shákuntala II. 9 Cf. “So perfect, that the gods who form’d you, wondered At their own skill and cry’d “A lucky hit has mended our design”. —Dryden—“All for Love,” Act I. “Thou cunnig’st pattern of excelling nature” —Othello, Act V., Sc. II. The metre is पृथ्वी—“जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ।” The scansion :— ‿ ¯ ‿ ‿ ‿ ¯ ‿ ¯ | ‿ ‿ ¯ ‿ ¯ ‿ ‿ ‿ ¯ ¯ दृ शः पृ थु त री कृ ता | जि त नि जा ब्ज प त्र त्वि षः ⎯⎯⎯ ⎯⎯⎯ ⎯⎯ | ⎯⎯⎯ ⎯⎯⎯ ⎯⎯ ज स ज | स य ल ग This metre is a समवृत्त of 17 syllables with यतिs on the 8th and the 17th syllables. The figure of speech is उत्प्रेक्षा।

Ch. of Voice. दृग्भिः—विद्भिः पृथुतरीकृताभिः ( अभूयत )...... व्यावृत्तेन ( भूयते ) शिरोभिः चलितैः ( अभूयत ) । P. 171 Shloka 17. भामिनि—Oh resentful lady ! “कोपना सैव भामिनी” इत्यमरः । रूक्षभावम्—Harshness. रूक्षः भावः . ( कर्मधा ) रूक्ष means "rough" etc. “रूक्षस्त्वप्रेमण्यचिक्वणे”—इत्यमरः । Also spelt as रुक्ष । The metre is वसन्ततिलक । Ch. of Voice.—......इमा दृष्टिः क्षिप्यतं स्निग्धया अनया रूक्षभावः...... एष्यते । ......व्रज्यताम् । गुरुणा नितम्बेन खेदः गमिष्यते (गम्यते) । P. 172. अपूर्व्वा—नास्ति पूर्व्वं यस्यात् ( बहु ) सा । Shloka 18. This Shloka is uttered by the King in seconding the statement of the Vidushaka—‘भो ! एसा क्खु तुए अपुव्वा सिरी समासादिदा’ (P. 172). पारिजात—It is a celestial tree obtained from the ocean when it was churned by the gods and the demons. Cf :— “पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः । सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम्” ॥ स्वेदच्छद्म etc.—स्वेदस्य छद्म ( ६ष्ठीतत् ) तेन अमृतम् ( सुप्सुपा ) तस्य द्रवः ( षष्ठीतत् ) । Ch. of Voice.—एतया श्रिया ( भूयते )......पाणिना......पल्लवेन ( भूयते ) ......पत्यते एतेन...द्रवेण । The figure of speech is रूपक । P. 173. बुभुक्षितः—Hungry. भुज् + सन् + च स्त्रियां टाप् = बुभुक्षा ; सा अस्य जाता इति बुभुक्षा + इतच् = बुभुक्षित । समानप्रतिपत्तिषु—Of equal mental attitude. समाना प्रतिपत्तिः यासां (बहु) तासु । प्रतिपत्तिः means ‘behaviour’ etc. “प्रतिपत्तिः प्रवृत्तौ च”—मेदिनी । Cf. ‘सामान्यप्रतिपत्तिपूर्व्वकमिदं दारेषु दृश्या त्वया’—Shakuntala. IV. 17.

typo in the print for "अन्तरित" or "अन्तरित्य"? Wait, look at the derivation: "अन्तर—इ + क्ताच् ( ल्यप् ) ।" Wait, look at: अन्तरिच and क्ताच् BOTH have that same letter at the end! Wait! In the headword: अन्तरिच— In the derivation: अन्तर—इ + क्ताच् ( ल्यप् ) । WAIT! Look at both of them! Why do both have that letter? Wait, could the letter be 'त' with something? Wait, could the typesetter's font have a damaged 'त'? No, look at 'च' in 'सचकितम्'! In 'सचकितम्' (L2): 'स', then 'च'. In 'च': Horizontal top line. Vertical right line. From the middle of the vertical line, a horizontal goes left, curves down, curves right. That is Devanagari 'च'! Now look at the letter in L7: Wait, is it 'च'? Wait, look at the headword in L7: अ न् त र ि Then the letter: It has: a vertical right line? Wait, does it have a vertical line? Look at: अ - न् - त - र - ि - त् - य ? Wait, in 'त्य' (like in 'सत्य', 'नित्य'):

216 रत्नावली Vásavadattá takes it as due to the delight caused by the succe- ssful attempt at producing untimely blossoms in the नवमालिका creeper. P. 179. अहं......जाणिस्सं—I shall know all this, i.e., I shall manage everything. P. 182. सवैलक्ष्यम् विलक्षस्य विस्मितस्य भाव इति विलक्ष + ष्यञ् । वैलक्ष्येण सह विद्यमानं यथा स्यात् तथा ( बहु ) । आत्ता किल......दर्शितम्—This is an evasive answer of the Vidushaka to वासवदत्ता । विज्ञानम् means ‘skill.’ P. 183. घुणाक्षरम्—By accidental coincidence, in an unexpected manner. घुण is a kind of insect that bores into the wood or paper of its own accord. But sometimes while making such borings, the hole comes to resemble a letter which the insect did not actually mean to produce. The resemblance is a fortui- tous one. Hence the घुणाक्षरन्याय । N. B. Kánchanamálá, pacifying Vásavadattá, says that most prabably the King did not wilfully represent any parti- cular lady in the picture ( said to be drawn by him ) ; but while painting, such wonderful resemblance with Ságariká has occurred through mere chance. So she requests the Queen not to impute any motive in this matter. Shloka 20. घटते is proper. N. B. When this is not anger, the question of conciliation cannot reasonably arise. अभ्युपगमः—Confession. N. B. The reply ‘I shall not do this again’ implies the confession of some guilt done before. The metre is शिखरिणी । Ch. of voice. प्रसाद्यताम्......उच्येत......शक्यते । करिष्यते......भूयते अभ्युपगमेन !......न दीवेण भूयते......त्रास्यते......विद्यते ।

द्वितीयोऽङ्कः 217 P. 187. अकालवातावली—Untimely storm. अकाले वातावली ( ७मी तत् ) वातानाम् आवली ( ६ष्ठी तत् ) । Diff. reading is अकालवादलिका । कोपानुबन्धः—Persistence of anger. कोपस्य अनुबन्धः (६ष्ठी तत् ) । Shloka. 21. भेदकारि—adj. to हसितम् । Piercing into the heart, piercing smile (due to its sarcastic nature ) भेदं करोति इति भेद-कृ

• णिनिः "भेदो विदारणे द्वैधे उपजापविशेषयोः" हेमः । बाष्पजडीकृतम्—Adj to चक्षुः । बाष्पेण जडीकृतम् ( ३या तत् ) ; जडीकृतम् is equivalent to जलीकृतम् owing to the सावर्ण्य of ड, र and ल । जड़ी- कृतम् means covered with water. प्रभुतया—due to self-control. हेतौ ३या । प्रश्रयः—Humility. प्र—श्रि+अच् । N. B. This Shloka throughout indicates the highly digni- fied and aristocratic nature of Vāsavadattā who, inspite of her having sufficient reasons for being angry, did not trans- gress the limit of decorum befitting a high-born lady. प्रकटीकृतः—Expressed. प्रकट—च्वि + कृ + क्तः । The metre is शार्दूल- विक्रीडित । Ch. of voice......वदनेन नीतेन ( भूयते )......भेदकारिणा हसितेन...... निष्ठुरेण वचसा उक्तेन ( भूयते ) ......बाष्पजडीकृतेन चक्षुषा विस्तारितेन ( भूयते ) कोपं प्रकटीकृतवती दयिता मुक्तवती......प्रश्रयम् । Critical Estimate Act II is the natural and spotaneous development of Act I. The germ of the main plot which was sown and nourished by various incidents arranged under different stages of मुखसन्धि has now developed in Act II where prevails the प्रतिमुखसन्धि with its thirteen auxiliary constituents ( अङ्ग ) along with the

218 रत्नावली developed stage of the main plot called प्रयत्न । The प्रतिमुखसन्धि is defined as :— “फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः । लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत्” ॥ ( साः दः ६।७७-७८ ) The love for the King which germinated in Ságariká's heart in Act I, was so long not known to anybody. But after- wards the painting drawn by the heroine for her own diver- sion made the matter known to Susangatá, and Vidushaka and the King, and was at last inferred by Vásavadattá who then flew into a rage. Vásavadattá's apprehension that Sígariká may someday come within the view of the King ( cf : 'यस्स ज्जेव्व दंसण- पधादो पअत्तेण रक्खीअदि, तस्स ज्जेव्व दिट्ठिगोअरं पडिदा भवे—p. 47.) has at last come to be true. In an artistic manner she has been introduced to the King. Susangatá had correctly apprehended that the starling might be the cause of disclosing the secret to others ; for the bird actually shows her wonderful intelligence at a proper time and proper place by reproducing the private conversation of the heroine and her confidante within the hearing of the hero. So this bird plays a significant part so far as the develop- ment of the plot is concerned. The episode of the monkey is also inseparably connected with the main plot ; the Sáriká ( which serves as the main cause of attracting the King into the plantain-bower ) would not have been freed, had not the cage been left alone by Susangatá and Ságariká, being frightened at the approach of the monkey that subsequently breaks open the cage. The King, cherishing his wholehearted love for Vásava-

द्वितीयोऽङ्कः 219 dattá ( as seen in the Cupid-worship in Act I ), has now comp- letely changed ; his heart is now full of duplicity towards his old love for the sake of a new one to whom he has recently been introduced. This change is not at all sudden, but is gradually brought about through an aptly arranged collocation of different episodes and incidents. On the whole, every part of this Act has naturally developed itself from the corresponding incidents in Act I and nothing is here haphazardly done, or put forward as a patch-work for the mere justification of any stray incident. Everything is well-conceived, beautifully arran- ged and skilfully manipulated for the spontaneous develop- ment of the main action. The different characters have been gradually developed to show their individual peculiarities as contrasted with their mere delineation as in Act I. The character of Vásavadattá as developed in Act II, may be compared and contrasted with the characters of the two queens in Kálidása's Málavikágnimitra to which Shri Harsha is much indebted for his Ratnávali and Priyadarshiká. In Kálidásí's drama the chief Queen Dhárini is characterized for her grace, dignity and finally divine magnanimity despite the just cause for her jealousy and anger. But the second Queen Irávati is marked for her passionate impetuosity which leads her to constant eavesdropping and to an outbreak against the King forgetful of his rank and rights. In Ratnávali, Vásavadattá, on the other hand, is represented as a rather jealous though noble and kind-hearted lady whose love for her husband makes her resent too deeply his inconstancy. ──────

तृतीयोऽङ्कः ( ततः प्रविशति मदनिका ) मदनिका—( आकाशे ) कोसंबिए¹ ! अवि दिट्ठा तुए भट्ठिणो² सआसे कंचणमाला ण वेत्ति ? ( कर्णं दत्त्वाकर्ण्य³ ) किं भणासि— कोवि कालो ताए आगच्छिअ गदाएत्ति ? ता कहिं दाणिं पेक्खिस्सं ? ( अग्रतोऽवलोक्य ) कहं एसा क्खु कंचणमाला इदो ज्जेव्व आगच्छदि ! ता जाव णं उवसप्पामि । (क) ( ततः प्रविशति काञ्चनमाला ) काञ्चनमाला—( सोपहासम् ) साहु रे बसंतअ साहु ! अदि- सदो तुए अमच्चजोगंधराअणो वि इमाए संधिविग्गह- चिंताए । (ख) मदनिका—( सस्मितमुपसृत्य ) हला कंचणमाले ! किं अज्ज- वसंतएण किदं जेण सो एव्वं सलाहीअदि ? (ग) (क) कौशाम्बिके, अपि दृष्टा त्वया भर्तुः ( भर्त्रा ) सकाशे काञ्चनमाला न वा इति ? किं भणसि—कोऽपि कालः तस्याः आगत्य गतायाः इति ? तत् कुत्र इदानीं प्रेक्षिष्ये ? कथमेषा खलु काञ्चनमाला इत एव आगच्छति ! तद् यावत् ननु ( एनाम् ) उपसर्पामि । (ख) साधु रे, वसन्तक, साधु ! अतिशयितः त्वया अमात्ययौगन्धरायणोऽपि अनया संधिविग्रहचिन्तया । (ग) हला काञ्चनमाले, किमार्थ ( अद्य ) वसन्तकेन कृतं येन स एवं श्लाघ्यते ?

1. कौसंबिए, कीसंबिए ! 2. भट्टिणीसआसे । 3. कर्णं दत्त्वा ।