रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

224 রত্নাবলী কাঞ্চনমালা—তখন সে বলিল—'অদ্য দেবী চিত্রফলক ব্যাপারে শঙ্কিত হইয়া সাগ- রিকাকে আমার হস্তে সমর্পণকরতঃ অনুগ্রহস্বরূপে যে পরিচ্ছদ আমাকে দিয়াছেন, তাহাতে সাগরিকাকে ভর্ত্রীর বেশে সাজাইয়া আমিও কাঞ্চনমালার বেশ ধারণকরতঃ সন্ধ্যার সময় মহারাজের নিকট যাইব। তুমিও এইখানে থাকিয়া অপেক্ষা করিবে। তাহার পর মাধবীলতামণ্ডপে তাহার (সাগরিকার) সহিত মহারাজের মিলন হইবে'। মদনিকা—সুসঙ্গতে তুমি মরিয়াছ—যদি তুমি পরিজনের প্রতি এইরূপ স্নেহশীলা দেবীকে (এভাবে) বঞ্চিত কর! Eng. Trans.—(Enter Madaniká). Madaniká. (In the sky) Ho, Kaushámbiká! Have you seen Kánchanamálá near the King (Queen)? (Listening) what do you say: It is some time since she came and went away (again). So, where am I to find her? (Looking before her) Ah, here is Kánchanamála herself coming this very way; now, I shall approach her. (Enter Kánchanamálá) Kánchana. (Sarcastically) Bravo, Vasantaka, bravo! you have surpassed the (Prime) minister Yaugandharáyana even in the plan of peace and war! Madaniká. How now, Kánchanamálá! what has Vasantaka done to merit your praises in this way (that he is so eulogized)? Kánchanamálá. What occasion is there for your asking (why do you ask this)? You will not be able to keep the secret. Madaniká. I swear by the feet of the Queen, I will not mention (it) before anybody. Kánchanamálá. If so, then hear; I shall relate (it). As I was passing from the palace to-day, I overheard the conversation of Vasantaka and Susangatá behind the door of the picture-gallery. Madaniká. (With curiosity) Friend, of what nature (topic)?

तृतीयोऽङ्कः 225 Kánchanamala—It was this : 'There is no other cause of my dear friend's indisposition except Ságariká. Do you., Susangatí, devise a remedy ?" Madaniká—And then what replied Susangatí ? Kánchanamálá—She said—"The Queen being afraid of the picture-board affair has placed Ságariká under my charge today—giving me as a favour some of her clothes. With these I shall dress Ságariká as the Queen and myself as Kánchanamálá and thus disguised will approach His Majesty after sunset ; you come to this place (stay here) and wait (for me). Then there in the Mádhavi-creeper bower she will meet His Majesty." Madaniká—Susangatí, you are undone, if you (intend to) deceive the Queen who is so kind to her attendants ? काञ्चनमाला—हला मदणिए ! दाणिं तुमं कहिं पत्थिदा ? (क) मदनिका—अस्सत्थसरीरस्स भट्ठिणो कुसलवुत्तंतं जाणिदुं गदा तुमं चिरअसित्ति उत्तंमंतीए देवीए तुह सआसं पेसिदम्हि । (ख) काञ्चनमाला—अदिउजुआ सा देवी जा एव्वं पत्तिआ- यदि । (परिक्रम्यावलोक्य च) कहं एत्थ एसो क्खु भट्टा अस्सत्थ- दामिसेण अत्तणो मअणावत्थं पच्छादअंतो दंततोरणबलहीए (क) हला मदनिके, इदानीं त्वं कुत्र प्रस्थिता ? (ख) अस्वस्थशरीरस्य भर्तुः कुशलवृत्तान्तं ज्ञातुं गता त्वं चिरयसीति उत्ताम्यन्त्या देव्या तव सकाशं प्रेषितास्मि । 15

226 रत्नावली ऊपरि उवविट्ठो चिट्ठदि। ता एहि, एदं वृत्तंतं भट्टिणीए णिवेदेह्म। (क) ( इति निष्क्रान्ते ) इति प्रवेशकः (क) अति ऋजुका सा देवी या एवं प्रत्येति (प्रत्याय्यते)। कथमत्र खलु भर्त्ता अस्वस्थतामिषेण आत्मनः मदनावस्थां प्रच्छादयन् दन्ततोरणवलभ्याः उपरि उपविष्टः तिष्ठति। तदेहि एतं वृत्तान्तं भर्त्रे निवेदयावः। चिरयसि विलम्बसे इत्यर्थः। प्रत्येति विश्वसिति। अस्वस्थतामिषेण अस्वस्थताच्छलेन। अति ऋजुका अतिसरलस्वभावा। दन्ततोरणवलभ्याः हस्तिदन्तकृतबहिर्द्वारस्य वलभ्याः चन्द्रशालायाः 'गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि' इत्यमरः। Beng. Trans.—কাঞ্চনমালা—তুমি এখন কোথায় যাইতেছ? মদনিকা—তুমি অসুস্থশরীর মহারাজের কুশল বৃত্তান্ত জানিবার জন্য তাঁহার নিকট গিয়াছিলে; তুমি দেরী করিতেছ দেখিয়া দেবী উৎকণ্ঠিত হইয়া আমাকে তোমার নিকট প্রেরণ করিয়াছেন। কাঞ্চনমালা—দেবী অত্যন্ত সরলস্বভাবা, সেই জন্য তিনি এইরূপ বিশ্বাস করেন। (পরিক্রমণ ও অবলোকন করিয়া) একি! এই যে মহারাজ অসুস্থতার ছলে নিজের মদনাবস্থা গোপন করিয়া হস্তিদন্তনির্ম্মিত প্রাসাদোপরিস্থিত গৃহে (বলভী) বর্তমান রহিয়াছেন। এখন এস, দেবীকে এই সংবাদ নিবেদন করি! (উভয়ে নিষ্ক্রান্ত) প্রবেশক সমাপ্ত Eng. Trans.—Kánchanamálá—And where are you now going? Madaniká—You went to bring the news of His Majesty who had become indisposed; but as you were making delay (in coming back), I was sent to you by Her Majesty who became very anxious (on that account). Kánchanamálá—Her Majesty is so simple that she readily believes in such things (is so easily deceived). (Walking

Here is the line-by-line transcription of the page:

तृतीयोऽङ्कः <span style="float: right;">227</span> round and observing) How now ! Here is the King who conceal- ing his love-sick condition under the pretext of illness, is sitting on the topmost pavillion over the ivory-gate. So, come along and let us carry the news to the Queen. (Exeunt) The End of the Interlude ( ततः प्रविशति मदनावस्थां नाटयन्नुपविष्टो राजा ) राजा—( सोत्कण्ठं निःश्वस्य ) सन्तापो हृदय ! स्मरानलकृतः सम्प्रत्ययं सह्यतां नास्तेऽत्रावोपशमोऽस्य, तां प्रति पुनः किं त्वं मुधा ताम्यसि ? यन्मूढेन मया तदा कथमपि प्राप्तो गृहीत्वा चिरं विन्यस्तस्त्वयि सान्द्रचन्दनरसस्पर्शो न तस्याः करः ॥१॥ अहो महदाश्चर्यम् ! **मनश्चलं प्रकृत्यैव दुर्लक्ष्यं

228 रत्नावली ह्रिया सर्व्वस्याधो¹ नयति विदितास्मीति वदनं द्वयोर्हृष्टालापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ॥४॥ प्रेषितश्च मया तद्वृत्तान्वेषणाय वसन्तकः । तत् कथं चिरयति² ? ततः मदनिका-काञ्चनमालायाः निष्क्रमरणान्तरम् इत्यर्थः । सन्ताप इति । हे हृदय, सम्प्रति अधुना अयं अरालनक्रुतः मदनाननजनितः सन्तापः दाहः सह्यताम् त्वयेत्यर्थः । अस्य मदनाननस्य उपशमः शान्तिः नास्ति । मुधा वृथा तां सागरिकां प्रति उद्दिश्य इत्यर्थः । पुनः ताम्यसि उत्कण्ठितं भवसि । रुम्प्रति तस्याः केनाप्युपायेन लाभासम्भवात् अस्य दाहस्य प्रशमोपायः नास्तीति भावः । मूर्द्धन मूर्खेण मया तदा कथमपि कृच्छ्रात् इत्यर्थः । सान्द्रचन्दनरसस्पर्शः घनः यः चन्दनरसः तस्य स्पर्शः इव स्पर्श यस्य शीतलः इत्यर्थः । तस्याः करः त्वयि हृदये इत्यर्थः । न विन्यस्तः स्थापितः । हृदये तस्या शीतलकरस्थापनं हि प्रशमस्य एक एव उपायः आसीत् इति भावः । शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् । हेत्व- लङ्कारः ॥ १ ॥ मन इति । प्रकृत्या एव मनः चलं चञ्चलम् । तत् दुर्लच्यं दुर्ज्ञेयम् चक्षुर्विषयम् तार्किकसिद्धान्तेन मनसः अणुत्वात् इत्यर्थः । तथापि अस्य अणुत्वेऽपि कामेन मदनेन समं युगपत् सर्व्वैः शिलीमुखैः बाणैः विद्धम् । स्थूलरुपाणां वस्तूनामिन्द्रियग्राह्याणामिव बाणवेधस्य योग्यता बर्त्तते, यत्तु अणुत्वात् चक्षुरविषयत्वेनोच्यते तस्य बहुभिः बाणैः कथं वेधः स्यादिति मे विस्मयः । एतेन कामस्य सर्व्वातिशयिशक्तिमत्त्वं व्यज्यते । अत्र बाणवेधहेतुभूतस्य स्थूलत्वस्याभावेऽपि बाणवेधरूपकार्योत्पत्तेः विभावणालङ्कारः ॥२॥ कुसुमधन्वन् कामदेव इति सम्बुद्धिवचनम् । 'धनुषोऽनङ्' इति अनङ्-समासान्तः । १. सर्व्वस्यासौ अथवा सर्व्वस्याग्रे । २. न दृश्यते पुस्तकान्तरे । अथवा...... तद्वार्त्तान्वेषणाय कथं चिरयति वसन्तकः ?

बाणा इति। मनोभवस्य कामदेवस्य पञ्च बाणाः नियताः निश्चिताः। तेषां बाणानाम् असंख्यः संख्यारहितः अस्मद्विधः कामप्रपीड़ितः इत्यर्थः। जनः प्रायः लक्ष्यः शरव्यः इति यत् लोके प्रसिद्धिं गतं ख्यातम्, तत् त्वयि अधुना विप्रतीपं दृष्टम्। यस्मात् इति अनेन विप्रतीपत्वस्य कारणं दर्शयति। अयम् अशरणः असहायः निराश्रय इति यावत् कामिजनः मद्विधः इत्यर्थः। त्वया पञ्चतां पञ्चसंख्यावत्ताम्, अथवा पञ्चमहाभूततां मृत्युम् इति यावत्, नीतः। पूर्वं ते बाणाः पञ्च कामिजनाश्च असंख्या आसन्। अधुना पुनः वैपरीत्येन ते बाणाः असंख्या भूताः कामिजनान्तु पञ्चत्वं ( पञ्चसंख्याकत्वम् अथच मृत्यम् ) प्राप्ताः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३॥ एवंविधावस्थम् एवं विधा अवस्था दशा यस्य तम्। अन्तर्गूढकोपसम्भारयाः अन्तः मनसि गूढः निभृतः कोपसम्भारः क्रोधातिशयः यया तस्याः देव्याः लोचनगोचरगतां दृष्टि- विषयत्वम् आयान्तीम् ताम् एव तपस्विनीं दीनां सागरिकाम् अनुचिन्तयामि। हियेति। सर्व्वस्य अग्रे विदितास्मि मद्व्यापारः सर्व्वेषां जनानां ज्ञानगोचरमायात इति सा प्रिया सागरिका इत्यर्थः। ह्रिया लज्जया वदनम् अधो नयति। द्वयोः द्वयोः कयोरपि जनयोः आलापं भाषणं दृष्ट्वा आत्मविषयाम् आत्मसम्बन्धिनीं कथां कल्पयति चिन्तयति। सखीषु आशु हास्यवदनासु सतीसु सा वैलक्ष्यम् विक्षिप्तत्वं प्रकटयति प्रकाशयति। एवंप्रकारेण सा सागरिका हृदये निहितः यः आतङ्कः भयं तेन विधुरा विह्वला आस्ते तिष्ठति। शिखरिणी वृत्तम् ॥४॥ तद्वृत्तान्वेषणाय तस्याः सागरिकायाः वार्त्ता तस्याः अन्वेषणाय। इदं गर्भसन्धिमध्ये अन्वेषणम्। साहित्यदर्पणे गर्भसन्धिलक्षणम् द्रष्टव्यम्। Prose order :—हे हृदय, स्मरानलकृतः अयं सन्तापः सम्प्रति सह्यताम्। अस्य उपशमः नास्ति। तां प्रति मुधा पुनः किं त्वं ताम्यसि ?—यत् मूढेन मया तदा कथमपि प्राप्तः सान्द्रचन्दनरसस्पर्शः तस्याः करः चिरं गृहीत्वा ( अपि ) त्वयि न विन्यस्तः ॥१॥ मनः मे प्रकृत्या एव चलं दुर्लक्ष्यं च। तथापि एतत् कामेन सर्वैः शिलीमुखैः कथं समं विद्धम् ? ॥२॥ मनोभवस्य बाणाः पञ्च नियताः, तेषाम् अस्मद्विधः असंख्यः जनः प्रायः लक्ष्यः

শরের দ্বারা অসহায় Wait, look at L18: "অসংখ্য শরের দ্বারা" - is there any weird character? No, "অসংখ্য শরের দ্বারা অসহায়". কামিজনকে বিদ্ধ করিয়া পঞ্চত্ব প্রাপ্ত করাইতেছ ॥৩॥ ( চিন্তা করিয়া ) এইরূপ অবস্থায় পড়িয়া আমি আমার জন্য ততটা চিন্তা করিনা, যতটা আমি অন্তর্নিবদ্ধকোপা দেবীর দৃষ্টিপথে পতিতা অনুকম্পনীয়া সাগরিকার কথা চিন্তা করিতেছি। কেননা,— সকলে ( আমার কথা ) জানিতে পারিয়াছে এই ভাবিয়া আমার প্রিয়া লজ্জায় মুখ অবনত করিয়া থাকেন; দুইজনকে পরস্পর আলাপ করিতে দেখিলে, তাঁহার নিজের বিষয়ে কথা হইতেছে বলিয়া মনে করেন। সখীগণ ঈষৎ হাসিলে তাঁহার বৈলক্ষ্যের ভাব আরও অধিক প্রকাশ পায়। এইরূপে তিনি সর্ব্বদাই হৃদয়স্থিত আশঙ্কার দ্বারা ব্যাকুল হইয়া থাকেন ॥৪॥

Wait, look at line 11: "ও বহুক্ষণ গ্রহণ করিয়াও তোমার উপর বিন্যস্ত করি নাই ॥১॥" In line 12: "অহো কি মহৎ আশ্চর্য্য!—" (with dash). In line 14: "সকল বাণদ্বারা যুগপৎ এই ( মনকে ) কি প্রকারে বিদ্ধ করিলেন ? ॥২॥" In line 15: "( ঊর্

तृतीयोঽঙ্কঃ 231 আমি বসন্তককে তাঁহার সংবাদ আনিবার জন্য প্রেরণ করিয়াছি; সে এতক্ষণ দেরী করিতেছে কেন ? Eng. Trans. (Then enter the King seated gesticulating his love-sick state) King. Endure, my heart, for the present, the affliction caused by the fire of love. There is no means for its abatement at present and why do you pine for her again in vain? Fool as I was, I had then somehow grasped her hand as cool in touch as the thick sandal-paste and held it for long, but could not manage to place it on you at that time. 1. Oh, what a great wonder!—The mind is unsteady in its very nature and unperceivable (through eyes); inspite of that how could the god of love pierce this (heart) of mine simultaneously with all his arrows? 2. (Looking up) O god with the flowery bow! It has become well-known in the world that the mind-born god has only five arrows (lit., the five arrows of the mind-born deity are fixed) and persons, generally of my type to be aimed at with them, are without number. But now, in you this (usual state of things) is found to be reversed, as the helpless lover (like me) alone, being pierced with your countless arrows, is being led to the state of (being dissolved into) five elements (i. e., death). 3. (Reflecting) Yet I do not think so much for myself reduced to such a (pitiable) condition, as much I do for that poor Ságariká who then came within the sight of the Queen who suppressed within her the accumulated (smouldering) wrath. For— She turns down her countenance, thinking 'iny (secret) has been known to all'; observing two of her companions in conversation, she fancies the subject of the talk to be about her own self; and if her friends be smiling, she displays

232 रत्नावलो her wonder much more. Thus my beloved remains often perturbed with fear lodged in her heart. 4. I have sent Vasantaka to obtain particulars about her ; but why is he delaying (so long) ? ( ततः प्रविशति हृष्टो वसन्तकः ) विदूषकः—( सपरितोषम् ) हो ही भो ! अच्छरिअं अच्छ- रिअं ! कोसंबोरज्जलाहेणवि ण तादिसो पिअवअस्सस्स हि- अयपरितोसो ¹जादिसो मम सआसादो अज्ज पिअवअणं सुणिअ हुविस्सदित्ति तक्केमि । ता जाव गदूण पिअवअस्सस्स णिवेद- इस्सं । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कधं एसो पिअवअस्सो जधा इमं ज्जेव्व दिसं अवलोअन्तो चिट्ठदि तहा तक्केमि मं ज्जेव्व पडिवालेदि । ता जाव णं उवसप्पामि । ( इत्युपसृत्य ) जयदु जयदु पिअवअस्सो ! भो वअस्स ! दिट्ठिआ

तृतीयोऽङ्कः 233 राजा—(सपरितोषम्) वयस्य! दर्शनमपि भविष्यति प्रियायाः ? विदूषकः—(साहङ्कारम्) भो! कीस न भविस्सदि, जस्स दे उवहसिदबिहप्पइबुद्धिविहवो अहं अमच्चो ! (क) राजा—(विहस्य) न खलु चित्रम्! किं न सम्भाव्यते त्वयि! तत् कथय। विस्तरतः श्रोतुमिच्छामि। (विदूषकः कर्णे एवमेवं कथयति) राजा—(सपरितोषम्¹) इदं ते पारितोषिकम्। (इति हस्तादवतार्य² कटकं ददाति) विदूषकः—(कटकं परिधायात्मानं निर्वर्ण्य) भोदु, एवं दाव। इमं सुद्धसोवण्णकडअमण्डिअहत्थं अत्तणो बह्मणीए गदुअ दं- सइस्सं। (ख) राजा—(हस्ते गृहीत्वा निवारयन्) सखे, पश्चाद्दर्शयिष्यसि।

234 रत्नावली प्रियवचनं सागरिकानुरागरूपम् इत्यर्थः । प्रतिपालयति अपेक्षते । समीहितकार्य्यसिद्धया समीहितं यत् कार्यं तस्य सिद्धया साफल्येन । समीहिताभ्यधिकया इति पाठे समीहितात् सागरिकावार्त्तालाभरूपात् अभ्यधिकया तद्दर्शनलाभरूपया इत्यर्थः । उपहसितः तिरस्कृतः बृहस्पतेः बुद्धिविभवः बुद्धिरूपम् ऐश्वर्य्यं येन सः । गुरुः अनुरागः प्रेम लौहित्यञ्च तेन खिन्नं हृदयं यस्य सः । सन्ध्या एव वधूः नागरिका तया दत्तः कृतः सङ्केतः अमुकसमये त्वया अमुकस्थानमागन्तव्यमित्येवंरूपः यस्मै सः । सहस्ररश्मिः सूर्य्यः अस्तगिरिकाननम् अस्ताचलरूपं वनम् । अनुसरति । यथा कयाचित् नायिकया दत्त- सङ्केतः नायकः निर्दिष्टं निभृतम् अभिसरणीयांगं किञ्चित् काननम् अनुगच्छति तथा सूर्य्योऽपि सन्ध्यासमागमे वारुण्यां दिशि अस्ताचलशिखरमुपैति इति भावः । रूपकोत्- प्रेक्षयोः सङ्करः । समासोक्तिश्छविः । Beng. Trans.—( সহর্ষে বসন্তকের প্রবেশ ) বিদূষক—( সানন্দে ) হী হী ভো ! কি আশ্চর্য্য ! কি আশ্চর্য্য ! আজ আমার নিকট হইতে এই প্রিয় সংবাদ শ্রবণ করিয়া প্রিয়বয়স্যের মনে যেরূপ আনন্দ হইবে, আমার মনে হয় কোশাম্বীরাজ্য লাভ করিয়াও প্রিয়বয়স্যের সেইরূপ আনন্দ হয় নাই। ( পরি- ভ্রমণপূর্ব্বক অবলোকন করিয়া ) এই যে প্রিয়বয়স্য যেরূপ এইদিকে মুখ করিয়া তাকাইয়া আছেন, তাহাতে মনে হইতেছে যেন তিনি আমারই অপেক্ষা করিতেছেন। তবে অগ্রসর হই। ( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়বয়স্যের জয় হউক ! হে বয়স্য, আজ সৌভাগ্যক্রমে আপনি ঈপ্সিত কার্য্যসিদ্ধির ফলে অভ্যুদয় লাভ . করিয়াছেন। রাজা—( সানন্দে ) বয়স্য, প্রিয়া সাগরিকার কুশল ত ? বিদূষক—( সগর্ব্বে ) হে বয়স্য, অতি শীঘ্র নিজে দেখিয়াই বুঝিতে পারিবেন। রাজা—( সানন্দে ) বয়স্য, প্রিয়ার দর্শনও হইবে না কি ? বিদূষক—( অহঙ্কারের সহিত ) বৃহস্পতির বুদ্ধিবৈভবকে উপহাসকারী আমার মত অমাত্য যাঁহার, তাঁহার (এরূপ আকাঙ্ক্ষিত দর্শন) হইবে না কেন ? রাজা—( হাসিয়া ) কিছু আশ্চর্য্য নয়। তোমাতে কি না সম্ভবপর হয় ! তাহা হইলে বল—আমি সবিস্তরে শ্রবণ করিতে ইচ্ছা করি। ( বিদূষক কর্ণে এইরূপ বলিলেন )

তৃতীয়াঙ্কঃ 235 রাজা—(সানন্দে) বয়স্য ইহাই তোমার পারিতোষিক। (হাত হইতে কঙ্কন খুলিয়া দিলেন) বিদূষক—(বলয় পরিধানপূর্ব্বক নিজেকে ভালরূপে দেখিয়া) যাই হোক্, আমি এখনই বিশুদ্ধ সুবর্ণনির্ম্মিত বলয়দ্বারা অলঙ্কৃত হস্তটি নিজের ব্রাহ্মণীকে গিয়া দেখাইব। রাজা—(হস্তে ধরিয়া বারণ করতঃ) তুমি পরে গিয়া দেখাইও। এখন দিবসের কতটুকু আর অবশিষ্ট আছে দেখিয়া আইস। বিদূষক—(পরিক্রমণ পূর্ব্বক অবলোকন করিয়া) ভো, দেখুন দেখুন—এই যে ভগবান্ সহস্ররশ্মি (সূর্য্য) অতিশয় অনুরাগ (প্রেম অথবা লোহিত্য) ভরে আকৃষ্টচিত্ত হইয়া যেন সন্ধ্যাবধূ-প্রদর্শিত সঙ্কেতে অস্তাচল-শিখরস্থিত কাননে অনুগমন করিতেছেন। Eng. Trans.—(Enter Vasantaka in a joyous mood) Jester—(Joyfully) Ha, ha! How wonderful! I think that my friend was not so much delighted at heart when he obtained the kingdom of Kaushámbi as he will be when he will hear today this agreeable news from me. (Walking round and looking) Ah, as my friend is looking at this direction, I presume that he is expecting me. So, let me approach him. Victory, victory to you, my friend! Fortune is propitious today to you due to the accomplishment of your desired mission. King—(With joy) Friend, how is my beloved Ságariká? Jester—(With pride) In a little while you will see her and ascertain for yourself. King.—(Rejoicing) What, may I even hope to see her (soon)? Jester (Vauntingly) Why not?—specially when I am counsellor—I who laugh at the excellent wisdom of Brihaspati? King—(similing) Nothing to wonder at! what is impossible for you! but come, tell me; I long to hear the particulars. (The Jester whispers in his ear)

236 रत्नावलो King—(Gladly) My friend this is your reward. (Takes off the bracelet from his own hand and offers him) Jester—(Wearing the bracelet and looking) Well, let it be so. I shall go and show my wife this hand adorned with this bracelet made of pure gold. King—(Catches hold of his hand and stops) My friend, you will show it afterwards. Please ascertain how much of the day remains. Jester—(Going round and looking joyfully) See, my friend, the thousand-rayed god, with his heart agitated with eager longing (or reddish colour), approaches the bowers on the peak of the (Western) Setting mountain at the hint given, as it were, by his beloved bride—the Evening. राजा—( विलोक्य सहर्षम् ) सखे ! सम्यगुपलक्षितम् । पर्य- वसितमहः । तथाहि— अध्वानं नैकचक्रः प्रभवति भुवनभ्रान्तिदीर्घं विलङ्घ्य प्रातः प्राप्तुं रथो मे पुनरिति मनसि न्यस्तचिन्तातिभारः । ¹सम्याकृष्टावशिष्टस्वकरपरिकरैः² स्पष्टहेमारपङ्क्ति- ³र्व्याकृष्टावस्थितोऽस्तक्षितिभृति नयत्येष दिक्‌चक्रमर्कः ॥५॥ अपिच— यातोऽस्मि पद्मवदने⁴ समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया । प्रत्यायनामयमितोव सरोरुहिण्याः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥६॥ 1 सृष्टावशिष्ट । 2 परिकरस्पष्टहेमार । 3 व्याकृष्य । 4 पद्ममयने ।

तदुत्तिष्ठ। तत्रैव माधवीलतामण्डपे गत्वा प्रियतमा- सङ्केतावसरं प्रतिपालयावः। विदूषकः—माह्णदं भणिदं। (इत्युत्तिष्ठति—विलोक्य) भो वयस्स! पेक्व पेक्व—एसो क्खु बहुलीकिदबिरलबणराइ- सन्निवेसो गहीदघणपंकपोव्ववणवराहमहिषकण्णच्छबी पसरदि पुव्वदिसं पच्छादयंतो तिमिरसंघाओ। (क) (क) शोभनं भणितम्। भोः वयस्य प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व—एष खलु बहुलीकृत- विरलवनराजिसन्निवेशो गृहीतघनपङ्कपोत्रीवनवराहमहिषकर्णच्छविः प्रसरति पूर्व्वदिशं प्रच्छादयन् तिमिरसंघातः। पर्य्यवसितं समाप्तिं गतम्। अध्वानमिति। मे सूर्य्यस्य इत्यर्थः। एकं चक्रं यस्मिन् सः रथः भुवनभ्रान्तिदीर्घं भुवनं या भ्रान्तिः भ्रमणं तेन दीर्घं अध्वानं

238 रत्नावली

सख्या। इति इव एवंप्रकारेण कथयन्निव सूर्यः कश्चन नायको वा अस्तमस्तकनिविष्टकरः (सूर्य्यपक्षे) अस्ते अस्ताचले निविष्टाः स्थापिताः कराः किरणाः यस्य सः (नायकपक्षे) अस्तं शोकेनाधो नमितं यत् मस्तकं तत्र निविष्टः हस्तः यस्य शोकापनोदनार्थमित्यर्थः। सरोरुहिण्याः पद्मसरसः पद्मिन्याः वा प्रत्ययनां विश्वासजननं करोति इव इत्युत्प्रेक्षा। वसन्ततिलकावृत्तम्। श्लेषसमासोक्त्युत्प्रेक्षाणां सङ्करः ॥ ६ ॥ प्रियतमायाः सङ्केतावसरं सङ्केतकालं प्रतिपालयावः अपेक्षावहे। शोभनं सुष्ठु। बहुलीकृताः विपुलीकृताः विरलायाः वनराज्याः काननश्रेण्याः सन्निवेशः रचना येन। तिमिरसंघात इत्यस्य विशेषणम्। गृहीतेन घनपङ्केण पीवराः स्थूलाः ये वनवराह- महिषाः तद्वत् कृष्णा कृष्णवर्णा छविः कान्तिः यस्य सः तिमिरसंघातः तमःसञ्चयः। Prose.—एकचक्रः मे रथः भुवनभ्रान्तिदीर्घम् अध्वानं विलङ्घ्य प्रातः पुनः प्राप्तुं न प्रभवतीति मनसि व्यग्रचिन्तातिभारः सन्ध्याकृष्टावशिष्टकरपरिकरैः स्पृष्टहेमारपङ्क्तिः एषः अर्कः अस्तक्षितिभृति अवस्थितः (सन्) दिक्चक्रं व्याकृष्य नयति इव ॥५॥ पद्मवदने, यातः अस्मि, एषः मम समयः। भवती सुप्ता मया एव प्रतिबोधनीया इति अस्तमस्तकनिविष्टकरः सूर्य्यः सरोरुहिण्याः प्रत्ययनां करोतीव ॥ ६ ॥ Beng. Trans. রাজা—(আনন্দে অবলোকন করিয়া) সখে, ঠিকই লক্ষ্য করিয়াছ। দিবস সমাপ্ত হইয়াছে। কেননা—আমার একচক্রবিশিষ্ট রথ সমস্ত ভুবন ভ্রমণে অতি দীর্ঘপথ অতিক্রমপূর্ব্বক প্রাতঃকালে পুনরায় উদয়াচলে উপস্থিত হইতে পারিবে না এইরূপ মনে করিয়া চিন্তাতিশয়ের দ্বারা অন্তরে ব্যাকুল হইয়া সন্ধ্যাকর্তৃক আকর্ষণাবশিষ্ট (আकृष्ट হওয়া সত্ত্বেও অবশিষ্ট) স্পষ্ট সুবর্ণনির্ম্মিত অরপংক্তিতুল্য —নিজ কিরণসমূহকে আকর্ষণপূর্ব্বক অস্তাচলশিখরে অবস্থিত সূর্য্যদেব যেন দিক্‍চক্রকে নিজের সমীপে আনয়ন করিতেছেন ॥৫॥ পুনশ্চ— ‘হে পদ্মমুখি, আমার সময় হইয়া আসিয়াছে, আমি এখন যাইতেছি। পুনরায় সুপ্ত (মুকুলিত) অবস্থায় তোমাকে আমিই প্রতিবোধিত করিব’—এইরূপে অস্তাচলশিখরে (অথবা শোকের দ্বারা অবনত মস্তকে) নিজের কর (কিরণ বা হস্ত) স্থাপন করিয়া সূর্য্যদেব সরসীকে (অথবা, পদ্মিনীকে) সান্ত্বনা দিতেছেন ॥৬॥ N. B. [এখানে কোন নায়ক যেন নায়িকার শোকাবনত মস্তকে হাত দিয়া আশ্বাস

তৃতীযোঽঙ্কঃ 239 বাক্য বলিতেছেন,—'পদ্মমুখি, এখন আমি যাইতেছি, আমার সময় হইয়াছে। পুনরায় আমি তোমাকে সুপ্ত অবস্থায় জাগরিত করিব'। ] এখন গাত্রোত্থান কর, এস, সেই মাধবীলতামণ্ডপে যাইয়া প্রিয়ার সঙ্কেতকাল পর্যন্ত অপেক্ষা করি। বিদূষক—উত্তম বলিয়াছেন। ( গাত্রোত্থান করতঃ অবলোকন করিয়া) হে বয়স্য, দেখুন দেখুন, এই বিরল বনরাজিকে, যেন বহুলরূপে ঘন সন্নিবিষ্ট করিয়া ঘন পঙ্ক- লেপনহেতু (কৃষ্ণবর্ণ) স্থূলকায় বন্যবরাহও মহিষের ন্যায় কৃষ্ণবর্ণ তিমিরসংঘাত পূর্ব্ব- দিককে আচ্ছাদিতকরতঃ অগ্রসর হইতেছে। Eng. Trans. King—You have well observed, my friend. The day has come to an end. For, The sun, burdened with anxieties to the extreme in his mind, as to the fact that—his one-wheeled chariot, having traversed the long circuit of the way round the world, would not be able to resume its course again in the morning, calls in the remainder of his rays already absorbed by the evening and taking his seat on the summit of the Setting-mountain draws near the wheel of the quarters, as it were, with the visible golden spokes (in the shape of golden rays). 5. Again, "Adieu, my lotus-faced beloved, my hour is come and I must depart. I and I alone shall disturb your slumber" —thus the Sun having placed his rays on the summit of the Setting-mountain (or on the head down with sorrow) appears to have consoled the lotus-pond. (or, lotus-plant) 6. Now, let us rise and wait for the time of assignation (tryst) of my beloved after going to that bower of the Mádhavi creeper. Jester—You have spoken well—(Rises up and looking) Behold behold, my friend, a thick gloom covering the face of the eastern direction spreads forward—the gloom that appears as black as the wild boars and buffaloes besmeared

? No, "सान्द्रा वीथी तथैषा"? Here: सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी (u?) तथै (-) यं (-) Is 'थी' shortened? Wait: सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी (u?) त (u) थै (-) यं (-) No: सा (-) न्द्रा (-) वी (-) थी ( - ) त (u) थै (-) यं (-) = 7 syllables (- - - - u - -) ब (u) कु (u) ल (u) वि (u) ट (u) पि (u) नां (-) = 7 syllables (u u u u u u -) पा (-) ट (u) ला (-) प (-) ङ्क्ति (u) रे (-) षा (-) = 7 syllables (- u - - u - -) Wait: पा (-) ट (u) ला (-) प (-) ङ्क्ति (u) रे (-) षा (-): पा (-) ट (u) ला (-) प (-) (guru because of ङ्क्) ङ्क्ति (u) (laghu) रे (-) षा (-) = - u - - u - - ! PERFECT SRAGDHARA! Text: "सान्द्रा वीथी तथैयं बकुलविटपिनां पाटला पङ्क्तिरेषा ।" Wait, in the image, is it "पङ्क्तिरेषा" or "पण्ड्क्तिरेषा"? Look at the conjunct: it has a ङ् with

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

तृतीयोऽङ्कः 241 ( उभौ परिक्रामतः ) विदूषकः—भो ! एदं क्खु, णिपड़ंतमत्तमहुअरवउल- कुसुमामोदवासिददिसामुहं¹ मसिणमरगअमणिसिलाकुट्टिम- सुहाअंतचरणसंचारसूइदं तं ज्जेब्ब माहबीलदामंडवं संपतह्मा² । ता इह ज्जेब्ब चिट्ठदु भवं जाब अहं देवीबेसधारिणीं सागरिअं गेण्हिअ लहुं आगच्छामि । (क) राजा—वयस्य ! तेन हि त्वर्यताम् । विदूषकः—वयस्स ! मा उत्तम्म । एसो आगदोम्हि । (ख) ( इति निष्क्रान्तः ) राजा—तावदहमप्यस्यां मरकतशिलावेदिकायामुपविश्य प्रियायाः सङ्केतसमयं प्रतिपालयामि । ( उपविश्य सचिन्तम् ) अहो ! कोऽपि कामिजनस्य स्वगृहिणीसमागम

242 रत्नावली स्थगयति आच्छादयति ऋणद्धीति यावत् । ततः अन्यामपि दिशं स्थगयति इत्यर्थः । क्रमात्- क्रामन् सञ्चरन्। अद्रिः पर्व्वतः द्रुमः वृक्षः पुरविभागाश्च नगरविभागाश्च तान् तिरयति आच्छादयति । ततः पीनत्वं स्थूलत्वम् उपेतः तदनु ततः इत्यर्थः जनस्य ईक्षणपथं दृष्टिपथं हरति ॥ स्वभावोक्तिरलङ्कारः । शिखरिणी वृत्तम् ॥७॥ बहुलपादपतया वृक्षबहुलतया । पिण्डीकृतान्धकारं घनीभूतान्धकारं वृक्षाणां निरन्तर- सन्निविष्टतया इत्यर्थः । पुष्पगन्धेन मार्गं निश्चिनोति पालीयमिति । इयं चम्पकानां चम्पकवृक्षाणां पाली पङ्क्तिः । सिन्धुवारः वृक्षविशेषः सान्द्रा घना बकुलविटपिनां वीथी पङ्क्तिः । पाटलानां पाटलवृक्षाणाम् एषा पङ्क्तिः । एवं विविधं गन्धम् आघ्राय वीप्सायां द्विरुक्तिः । अधिगतैः ज्ञातैः पादपैः वृक्षैः करणैः द्विगुणतरेण तमसा निङ्गुतः आच्छादितः अपि एषः पन्थाः चित्रैः गन्धादिभिरित्यर्थः । व्यक्तिम् अभिव्यक्तिं सुस्पष्टतामिति यावत् । प्रयाति । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८॥ निपतन्तः मधुकराः यस्मिन् तत् । बकुलकुसुमानाम् आमोदेन गन्धेन वासितं सुगन्धीकृतं दिशां मुखानि यस्मिन् तत् । मसृणा अकर्कशाः मरकतमणयः तैः निर्भितं यत् शिलाकुट्टिमं बद्धभूमिः तस्मिन् सुखायमानाः सुखमनुभवन्तः चरणसञ्चाराः पादविक्षेपाः तैः सूचितं माधवीलतामण्डपम् । लघु शीघ्रम् । स्वर्गस्त्रिया स्वस्त्रिया यः समागमः तं परिभावयति तिरस्करोति । यः तस्य पक्षपातः आदरातिशयः । **Prose order :—**हरकण्ठद्युतिहरः अयं तमःसंघातः पुरः पूर्ध्वामेव दिशं स्थगयति ततः अन्यामपि ( दिशं स्थगयति ) क्रमात् क्रामन् अद्रिद्रुमपुरविभागान् तिरयति । तदनु पीनत्वम् उपेतः जनस्येक्षणपथं हरति ( पाठान्तरे—भुवनेक्षणफलं हरति ) ॥७॥ नियतमियं चम्पकानां पाली, अयम् असौ सुन्दरः सिन्धुवारः, तथा इयं बकुलविटपिनां सान्द्रा वीथी, एषा पाटला पङ्क्तिः । एवं विविधगन्धम् आघ्राय आघ्राय अधिगतैः पादपैः चित्रैः द्विगुणतरतमोनिङ्गुतः अपि एषः पन्थाः व्यक्तिं प्रयाति ॥८॥ Beng. Trans. রাজা—( আনন্দের সহিত চারিদিকে অবলোকন করিয়া ) বয়স্য, ঠিকই লক্ষ্য করিয়াছ। কেননা, হরকণ্ঠদ্যুতিহারী এই তমোরাশি আগে পূর্ব্বদিক্ তারপর অন্যদিক্ আচ্ছন্ন করিয়া ক্রমে ক্রমে অগ্রসর হইতে হইতে পর্ব্বত বৃক্ষ ও জনপদের

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 243 বিভিন্নাংশ অদৃশ্য করিয়া ফেলিতেছে। তাহার পর ক্রমশঃ ঘন হইয়া ইহা লোকের দৃষ্টিপথ রোধ করিতেছে। ( পাঠান্তরে—ভুবনবাসীদিগের দৃষ্টির ফল হরণ করিতেছে )। ৭। এখন পথ প্রদর্শন কর। বিদূষক—প্রিয়বয়স্য, এই দিকে আসুন। ( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—( ভালভাবে দেখিয়া ) হে বয়স্য, বৃক্ষবাহুল্যহেতু পিণ্ডীকৃত অন্ধকারতুল্য ( ঘনান্ধকারে পূর্ণ ) এই যে মকরন্দোদ্যান নিকটবর্তী হইয়া উঠিয়াছে। এখন এখানে কিরূপে পথ দেখিতে পাওয়া যাইবে? রাজা—( গন্ধ আঘ্রাণ করিয়া ) বয়স্য, আগে আগে যাও। এখানে পথ অতি সুপরিচিত। কেননা— এইটি নিশ্চয়ই চম্পকের শ্রেণী, এটি সুন্দর সিন্ধুবার বৃক্ষ। এইটি বকুলবৃক্ষসমূহের ঘনপঙ্‌ক্তি। আর এইটি হইতেছে পাটলবৃক্ষসমূহের বীথী। এইস্থানে পথ দ্বিগুণতর অন্ধকারের দ্বারা আবৃত হইলেও ( এইরূপ ) বিবিধ গন্ধ আঘ্রাণ করিতে করিতে অভিজ্ঞাত পদচিহ্ণের দ্বারা উহা অভিব্যক্ত হইতেছে ( সুস্পষ্টভাবে চিনিতে পারা যাইতেছে )। ৮। ( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—হে বয়স্য, আমরা সেই মাধবীলতামণ্ডপে আসিয়া পৌঁছিয়াছি। ইহাতে মধুকরসমূহ উড়িয়া বেড়াইতেছে। বকুলপুষ্পের আমোদে দিগঞ্চল সুবাসিত হইয়া উঠিয়াছে এবং মসৃণ-মরকতমণিনির্ম্মিত শিলাকুট্টিমে পাদসঞ্চারে সুখানুভূতির দ্বারা ইহা যে সেই মাধবীলতামণ্ডপ তাহা সূচিত করিয়া দিতেছে। এখন আপনি এইস্থানে অবস্থান করুন। ততক্ষণে বাসবদত্তার বেশধারিণী সাগরিকাকে লইয়া আমি শীঘ্র ফিরিয়া আসিতেছি। রাজা—বয়স্য, তাহা হইলে সত্বর যাও। বিদূষক—বয়স্য, উৎকণ্ঠিত হইবেন না। আমি এখনই আসিতেছি। ( নিষ্ক্রান্ত ) রাজা—আমি ততক্ষণে মরকতশিলানির্ম্মিত বেদিকার উপর উপবেশন করিয়া প্রিয়ার সংকেতকালের জন্য অপেক্ষা করি। ( উপবেশন করিয়া চিন্তা করিতে করিতে ) অহো, কি আশ্চর্য্য! কামী ব্যক্তিরা নিজ গৃহিণীর সহিত সমাগমকে উপেক্ষা করিয়া অভিনব ( প্রিয় ) জনের প্রতি আদরাতিশয় ( দেখাইয়া থাকেন )।