रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

242 रत्नावली स्थगयति आच्छादयति ऋणद्धीति यावत् । ततः अन्यामपि दिशं स्थगयति इत्यर्थः । क्रमात्- क्रामन् सञ्चरन्। अद्रिः पर्व्वतः द्रुमः वृक्षः पुरविभागाश्च नगरविभागाश्च तान् तिरयति आच्छादयति । ततः पीनत्वं स्थूलत्वम् उपेतः तदनु ततः इत्यर्थः जनस्य ईक्षणपथं दृष्टिपथं हरति ॥ स्वभावोक्तिरलङ्कारः । शिखरिणी वृत्तम् ॥७॥ बहुलपादपतया वृक्षबहुलतया । पिण्डीकृतान्धकारं घनीभूतान्धकारं वृक्षाणां निरन्तर- सन्निविष्टतया इत्यर्थः । पुष्पगन्धेन मार्गं निश्चिनोति पालीयमिति । इयं चम्पकानां चम्पकवृक्षाणां पाली पङ्क्तिः । सिन्धुवारः वृक्षविशेषः सान्द्रा घना बकुलविटपिनां वीथी पङ्क्तिः । पाटलानां पाटलवृक्षाणाम् एषा पङ्क्तिः । एवं विविधं गन्धम् आघ्राय वीप्सायां द्विरुक्तिः । अधिगतैः ज्ञातैः पादपैः वृक्षैः करणैः द्विगुणतरेण तमसा निङ्गुतः आच्छादितः अपि एषः पन्थाः चित्रैः गन्धादिभिरित्यर्थः । व्यक्तिम् अभिव्यक्तिं सुस्पष्टतामिति यावत् । प्रयाति । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८॥ निपतन्तः मधुकराः यस्मिन् तत् । बकुलकुसुमानाम् आमोदेन गन्धेन वासितं सुगन्धीकृतं दिशां मुखानि यस्मिन् तत् । मसृणा अकर्कशाः मरकतमणयः तैः निर्भितं यत् शिलाकुट्टिमं बद्धभूमिः तस्मिन् सुखायमानाः सुखमनुभवन्तः चरणसञ्चाराः पादविक्षेपाः तैः सूचितं माधवीलतामण्डपम् । लघु शीघ्रम् । स्वर्गस्त्रिया स्वस्त्रिया यः समागमः तं परिभावयति तिरस्करोति । यः तस्य पक्षपातः आदरातिशयः । **Prose order :—**हरकण्ठद्युतिहरः अयं तमःसंघातः पुरः पूर्ध्वामेव दिशं स्थगयति ततः अन्यामपि ( दिशं स्थगयति ) क्रमात् क्रामन् अद्रिद्रुमपुरविभागान् तिरयति । तदनु पीनत्वम् उपेतः जनस्येक्षणपथं हरति ( पाठान्तरे—भुवनेक्षणफलं हरति ) ॥७॥ नियतमियं चम्पकानां पाली, अयम् असौ सुन्दरः सिन्धुवारः, तथा इयं बकुलविटपिनां सान्द्रा वीथी, एषा पाटला पङ्क्तिः । एवं विविधगन्धम् आघ्राय आघ्राय अधिगतैः पादपैः चित्रैः द्विगुणतरतमोनिङ्गुतः अपि एषः पन्थाः व्यक्तिं प्रयाति ॥८॥ Beng. Trans. রাজা—( আনন্দের সহিত চারিদিকে অবলোকন করিয়া ) বয়স্য, ঠিকই লক্ষ্য করিয়াছ। কেননা, হরকণ্ঠদ্যুতিহারী এই তমোরাশি আগে পূর্ব্বদিক্ তারপর অন্যদিক্ আচ্ছন্ন করিয়া ক্রমে ক্রমে অগ্রসর হইতে হইতে পর্ব্বত বৃক্ষ ও জনপদের

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 243 বিভিন্নাংশ অদৃশ্য করিয়া ফেলিতেছে। তাহার পর ক্রমশঃ ঘন হইয়া ইহা লোকের দৃষ্টিপথ রোধ করিতেছে। ( পাঠান্তরে—ভুবনবাসীদিগের দৃষ্টির ফল হরণ করিতেছে )। ৭। এখন পথ প্রদর্শন কর। বিদূষক—প্রিয়বয়স্য, এই দিকে আসুন। ( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—( ভালভাবে দেখিয়া ) হে বয়স্য, বৃক্ষবাহুল্যহেতু পিণ্ডীকৃত অন্ধকারতুল্য ( ঘনান্ধকারে পূর্ণ ) এই যে মকরন্দোদ্যান নিকটবর্তী হইয়া উঠিয়াছে। এখন এখানে কিরূপে পথ দেখিতে পাওয়া যাইবে? রাজা—( গন্ধ আঘ্রাণ করিয়া ) বয়স্য, আগে আগে যাও। এখানে পথ অতি সুপরিচিত। কেননা— এইটি নিশ্চয়ই চম্পকের শ্রেণী, এটি সুন্দর সিন্ধুবার বৃক্ষ। এইটি বকুলবৃক্ষসমূহের ঘনপঙ্‌ক্তি। আর এইটি হইতেছে পাটলবৃক্ষসমূহের বীথী। এইস্থানে পথ দ্বিগুণতর অন্ধকারের দ্বারা আবৃত হইলেও ( এইরূপ ) বিবিধ গন্ধ আঘ্রাণ করিতে করিতে অভিজ্ঞাত পদচিহ্ণের দ্বারা উহা অভিব্যক্ত হইতেছে ( সুস্পষ্টভাবে চিনিতে পারা যাইতেছে )। ৮। ( উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন ) বিদূষক—হে বয়স্য, আমরা সেই মাধবীলতামণ্ডপে আসিয়া পৌঁছিয়াছি। ইহাতে মধুকরসমূহ উড়িয়া বেড়াইতেছে। বকুলপুষ্পের আমোদে দিগঞ্চল সুবাসিত হইয়া উঠিয়াছে এবং মসৃণ-মরকতমণিনির্ম্মিত শিলাকুট্টিমে পাদসঞ্চারে সুখানুভূতির দ্বারা ইহা যে সেই মাধবীলতামণ্ডপ তাহা সূচিত করিয়া দিতেছে। এখন আপনি এইস্থানে অবস্থান করুন। ততক্ষণে বাসবদত্তার বেশধারিণী সাগরিকাকে লইয়া আমি শীঘ্র ফিরিয়া আসিতেছি। রাজা—বয়স্য, তাহা হইলে সত্বর যাও। বিদূষক—বয়স্য, উৎকণ্ঠিত হইবেন না। আমি এখনই আসিতেছি। ( নিষ্ক্রান্ত ) রাজা—আমি ততক্ষণে মরকতশিলানির্ম্মিত বেদিকার উপর উপবেশন করিয়া প্রিয়ার সংকেতকালের জন্য অপেক্ষা করি। ( উপবেশন করিয়া চিন্তা করিতে করিতে ) অহো, কি আশ্চর্য্য! কামী ব্যক্তিরা নিজ গৃহিণীর সহিত সমাগমকে উপেক্ষা করিয়া অভিনব ( প্রিয় ) জনের প্রতি আদরাতিশয় ( দেখাইয়া থাকেন )।

244 रत्नावली Eng. Trans. King—(Looking around with joy) My friend, you have observed rightly. For— This deepening gloom stealing the hue of Shiva's neck first gathers in (covers up) the east and then gradually spreading over other regions even, obscures the distinction of mountains trees and towns, and then becoming intenser at last obstructs the view-path of the people. 7. Now, show the path. Jester—Come this way, my dear friend ! (Both go round) Jester—My friend, near at hand is the Makaranda garden, looking like (i. e., enveloped with) a mass of darkness due to the over-growth of trees. How is the way to be found out here ? King—(Smelling) My friend, advance. Well, the path is well known here. For— The row of the Champaka trees is here, and now here is that beautiful Sindhuvára tree; we pass the dense avenue of the Bakula trees and here is the row of the Pátala trees. Now, by smelling the various odours (of) these trees, which serve as the indicators thus come to be known, the path becomes manifest, even though it were concealed by twice the present gloom. 8. (Both go round) Jester—Ha, here we are entering the Mádhavi-bower, which the maddened blackbees are rushing to, in which all direc- tions are being perfumed by the fragrance of the Bakula flowers, and which is indicated by the easy gliding of the foot-steps on the smooth pavements set with emerald gems. Do you remain here while I shall return immediately with Ságariká disguised as the Queen. King—Then please hasten.

तृतीयोऽङ्कः 245 Jester—My friend, do not be impatient. I am just coming. King—In the meantime I shall take my seat on this emerald-slab and wait for the time appointed by my beloved. (Sitting in a pensive mood) Oh, how the love-stricken persons are greatly inclined to their newly wooed beloved persons abandoning (disregarding) the union with their old loves. तथाहि-- प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ । वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताप्यहो रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी ॥८॥ अये ! कथं चिरयति वसन्तकः ? तत् किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्या वासवदत्तया ? ( ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला च ) वासवदत्ता—हंजे कंचणमाले ! सच्चं ज्जेव्व मह बेस- धारिणी भविअ साअरिआ अज्जउत्तं अहिसरिस्सदि ? (क) काञ्चनमाला—कधं असधा भट्टिणीए निवेदीअदि ? अहवा चित्तसालिआदुबारे उपविट्ठो वसंतओ ज्जेव्व दे पच्चअं उप्पादिस्सदि । (ख) (क) हञ्जे काञ्चनमाले, सत्यमेव मम वेशधारिणी भूत्वा सागरिका आर्यपुत्रम् अभिसरिष्यति ? (ख) कथमसत्या भर्त्रे निवेद्यते ? अथवा चित्रशालिकाद्वारे उपविष्टो वसन्तक एव ते प्रत्ययम् उत्पादयिष्यति ।

246 · रत्नावली वासवदत्ता—तदो तहिं ज्जेव्व गच्छह्म । (क) काञ्चनमाला—एदु एदु, भद्दिणी ! (ख) ( इति परिक्रामतः ) ( ततः प्रविशत्युपविष्टः कृतावगुण्ठनो वसन्तकः ) विदूषकः—( कर्णं दत्त्वा ) जह अंअं' चित्तसालिआदुवारे पद- सद्दो सुणीअदि तह तक्केमि आअदा साअरिआत्ति । (ग) काञ्चनमाला—भट्टिणि ! इअं सा चित्तसालिआ । ता जाब बसंतअस्स सञ्ञं करोमि¹ । (घ) ( इति छोटिकां ददाति ) विदूषकः—( सहर्षमुपसृत्य सस्मितम् ) सुसंगदे, सरिसो क्खु तुए किदो कंचणमालाए बेसो ! अध साअरिआ कहिं दाणिं ? (ङ) काञ्चनमाला—( अङ्गुल्या दर्शयन्ती ) णं एसा । (च) विदूषकः—( दृष्ट्वा सविस्मयम् ) एसा फुडं ज्जेव्व बासब- दत्ता ! (छ) (क) ततः त

तृतीयोऽङ्कः 247 वासवदत्ता—( साशङ्कमात्मगतम् ) कहं पच्चभिण्णादाम्हि¹ एदेण ! ता गमिस्सं । ( इति गन्तुमिच्छति ) (क) विदूषकः—"भोदि साअरिए ! इदो आअच्छ । (ख) (क) कथं प्रत्यभिज्ञातास्मि एतेन ! तद् गमिष्यामि। (ख) भवति सागरिके, इत आगच्छ। प्रणयेति। सङ्केतस्था सङ्केतस्थानमागता कामिनी प्रणयविशदां प्रेमार्द्रां दृष्टिं शङ्किता वक्त्रे न ददाति। रसात् अनुरागातिशयात् कण्ठाश्लेषे कण्ठालिङ्गने पयोधरौ स्तनौ घनं न घटयति योजयति। प्रयत्नधृतापि गच्छामीति बहुशः अनेकशः वदति। तथापि सा रमयतितराम् अतिशयेन आनन्दयति एव। हरिणी वृत्तम्। 'नसमरसला गः षड् वेदैर्हयैर्हरिणी मता' इति लक्षणात् ॥९॥ प्रत्ययं विश्वासम्। छोटिका तर्जनीमध्यमा- ङ्गुष्ठैः कृतः शब्दविशेषः ताम ॥ Beng. Trans. রাজা—কেননা, সঙ্কেতস্থানে (আগতা অভিসারিকা) কামিনী শঙ্কিতা হইয়া মুখ প্রতি প্রণয়বিশদ দৃষ্টিপাত করে না, কণ্ঠালিঙ্গনের সময় গাঢ়ভাবে স্তনযুগলদ্বারা বক্ষঃস্থল নিপীড়িত করে না, অতি যত্নে ধরিয়া রাখিলেও বার বার 'যাই যাই' বলিতে থাকে, তাহা হইলেও (সঙ্কেতস্থা) সে (রমণী) অধিকতর আনন্দ দান করিয়া থাকে ॥৯॥ আচ্ছা, বসন্তক কেন দেরী করিতেছে? তাহা হইলে কি দেবী বাসবদত্তা এই ব্যাপার জানিতে পারিয়াছেন? ( বাসবদত্তা ও কাঞ্চনমালার প্রবেশ ) বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে, সত্যই কি সাগরিকা আমার বেশ ধারণ করিয়া আর্য্যপুত্রের নিকট অভিসারে গমন করিবে? কাঞ্চনমালা—ভর্ত্তার কাছে কি অন্যরূপ (মিথ্যা) কিছু নিবেদন করা যায়? অথবা এই চিত্রশালাদ্বারে উপবিষ্ট বসন্তককে দেখিলেই আপনার বিশ্বাস হইবে।

1. खादाम्हि। 2. (छोटिकां दत्त्वा)।

248 রত্নাবলী বাসবদত্তা—তাহা হইলে সেইখানেই যাই চল। কাঞ্চনমালা—দেবি, এইদিকে আসুন। ( উভয়ের পরিক্রমণ ) ( অবগুণ্ঠিত মস্তকে উপবিষ্ট বসন্তকের প্রবেশ ) বিদূষক—( কর্ণপাত করিয়া ) যেহেতু এই চিত্রশালাদ্বারে পদশব্দ শুনা যাইতেছে তাহাতে মনে হয় সাগরিকা আসিয়াছে। কাঞ্চনমালা—ভর্ত্রি, এই সেই চিত্রশালিকা। তা হ'লে বসন্তককে ইসারা করি। ( তুড়ি দিল ) বিদূষক—( সানন্দে অগ্রসর হইয়া সহাস্যে ) সুসঙ্গতে, তুমি কাঞ্চনমালার বেশ ভাল ভাবেই করিয়াছ ! সাগরিকা এখন কোথায় ? কাঞ্চনমালা—( অঙ্গুলিদ্বারা দেখাইয়া ) এই যে তিনি। বিদূষক—( দেখিয়া সবিস্ময়ে ) এযে স্পষ্ট বাসবদত্তা ! বাসবদত্তা—( আশঙ্কার সহিত স্বগত ) আমাকে কি এ চিনিতে পারিয়াছে? তাহা হইলে ( এখন ) যাই। ( যাইতে ইচ্ছা প্রকাশ ) বিদূষক—আর্য্যে সাগরিকে, এইদিকে আসুন। Eng. Trans. For, an amorous (but timid) damsel that comes (f or the first time) to the place of assignation, does not cast a glance limpid with love on the face (of the lover) ; does not allow her breasts to be warmly pressed (or, press her breasts warmly) at the time of embrace out of love ; and though firmly seized with effort she mutters very often, 'Let me go.' Still such a damsel at a tryst gives her beloved much pleasure. 9. Ah ! why Vasantaka delays ? Surely Queen Vásavadattá has not heard of our design ? (Lit : Then, is this affair known to the Queen Vásavadattá ? ) (Enter Vásavadattá and Kánchanamálá) Vásava—Oh, Kánchanamálá ? Can it be possible that Ságariká is to meet my Lord in assignation being disguised in my attire ?

Kánchanmálá—How is it possible to make any misrepresen- tation to your ladyship ? Vasantaka, seated at the door of the picture-gallery, will surely create your belief. Vásava—Then, let us be thither. (Both go round) (Enter veiled Vasantaka seated) Jester—(Hearing) As the tread of the feet is heard at the door of the picture-gallery, I think Ságariká is come. Kánchanamálá—This is the picture-gallery, Madam. Now, let me beckon to Vasantaka (snaps her fingers). Jester—(Approaching with joy) Ha, Susangatá, you have fittingly taken up the guise of Kánchanamálá ! Where is Ságariká now ? Kánchanamálá—(Pointing with her fingers) There she is. Jester—(Looking with surprise) Why, this is clearly Vásavadattá herself ! Vásava—(Alarmed and apart) How now, am I recognized by him ? Then, let me depart. (About to go) Jester—Oh! Lady Ságariká, come this way. ( वासवदत्ता विहस्य काञ्चनमालामवलोकयति ) काञ्चनमाला—भट्टिणि ! एव्वं । ( भयवार्य्याङ्गुल्या विदूषकं तर्जयन्ती ) हदास ! सुमरिस्ससि एदं¹ वअणं । (क) विदूषकः—तुवरदु तुवरदु सागरिआ । एसो क्खु पुव्वदि- सादो उग्गच्छदि भअवं मिअलंछणो ।² (ख) (क) भर्त्रिं, एवम् । हताश, स्मरिष्यसि एतत् वचनम् । (ख) त्वरतां त्वरतां सागरिका । एषः खलु पूर्व्वदिश उद्गच्छति भगवान् मृग- लाञ्छनः ।

1. चत्तची एदं । 2. परिक्रामति ।

250 रत्नावली वासवदत्ता—(ससम्भ्रममपवार्य) भयवं मिअलंछण ! णमो दे। मुहुत्तअं दाव ओवारिदसरीरो होहि, जेण पेक्खामि से भावाणुबंधं। (क) (सर्वे परिक्रामन्ति) राजा—(सोत्कण्ठमात्मगतम्) उपस्थितप्रियासमागमस्यापि किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति मे मनः ! अथवा— तीव्रः स्मरसन्तापो न तथादौ बाधते यथासन्ने। तपति प्रावृषि नितरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥१०॥ विदूषकः—(आकर्ण्य १) भोदि सागरिए ! एसो क्खु पिअव- अस्सो तुमं ज्जेव उद्दिसिअ उक्कंठानिब्भरं मंतेदि। ता चिट्ठ तुमं। णिवेदमि से तुह्मागमणं। (ख) (वासवदत्ता शिरःसंज्ञां ददाति २) विदूषकः—(राजानमुपसृत्य) भो वयस्स ! दिट्ठिआ वड्ढसे। एषो क्खु मए आणिदा सागरिआ। (ग) राजा—(सहर्षं सहसोत्थाय) वयस्य ! क्वासौ क्वासौ ? (क) भगवन् मृगलाञ्छन ! नमस्ते। मुहूर्त्तकं तावत् अपवारित-(अपावृत)- शरीरो भव, येन अस्य भावानुबन्धं प्रेक्षे। (ख) भवति सागरिके, एष खलु प्रियवयस्यस्त्वामेव उद्दिश्य उत्कण्ठानिर्भरं मन्त्रयते। तत् तिष्ठ त्वम्। निवेदयामि अस्मै तवागमनम्। (ग) भो वयस्य, दिष्ट्या वर्धसे। एषा खलु मया आनीता सागरिका।

1. कर्णं दत्त्वा। 2. शिरश्चालयति। 3. सत्रासमपवार्य।

तृतीयाेऽङ्कः 251 विदूषकः—( ससम्भ्रमम् ) णं एसा । (क) राजा—( उपसृत्य ) प्रिये सागरिके ! शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपमौ । इत्याह्लादकराखिलाङ्गि ! रभसान्निःशङ्कमालिङ्ग्य मा- मङ्गानि त्वमनङ्गतप्तविधुराण्येह्येहि निर्वापय ॥ ११॥ वासवदत्ता—( अपवार्य ) कंचणमाले ! एब्वं सअं मंतदि अज्जउत्तो ! पुणोवि मं कहं आलविस्सदित्ति अहो अच्चरिअं ! (ख) काञ्चनमाला—( अपवार्य ) भट्टिणि ! एब्वं णेदं । किं उण अवरं साहसिआणं पुरिसाणं ण संभाबीअदि ! (ग) (क) ननु एषा । (ख) काञ्चनमाले, एवं स्वयं मन्यते आर्यपुत्रः ! पुनरपि मां कथं चालपिष्यतीति अहो आश्चर्यम् ! (ग) भर्तृ, एवं स्विदम् । किं पुनरपरं साहसिकानं पुरुषाणां न सम्भाव्यते ! तर्ज्यन्ती भर्त्सयन्ती । मृगलाञ्छनः मृगाङ्कश्चन्द्र इति यावत् । अपाहितशरीरः गोपायितदेहः । भावानुबन्धम् अनुरागातिशयम् । उत्साम्यति उत्कण्ठते । तीव्र इति । तीव्रः अतिशयः । स्मरसन्तापः कामदाहः । आदौ प्रथमदर्शनसमये । बाधते पीडां ददाति । आसन्ने समीपवर्त्ति-प्रियसमागमे इत्यर्थः । प्रावृषि वर्षासु अभ्यर्णजलागमः अभ्यर्णः आसन्नः जलागमः यस्मिन् सः दिवसः यथा नितरां सातिशयं तपति तापं ददाति । आर्यावृत्तम् । दृष्टान्तालङ्कारः, उपमानोपमेयस्य बिम्बानुबिम्बत्वात् ॥१०॥ उत्कण्ठानिर्भरं उत्कण्ठया निर्भरा सातिशया यस्मिन् तत् राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मन्यते कथयति । शिरःसंज्ञा मस्तकचालनेन सङ्केतम् इत्यर्थः । शीतांशुरिति । शीतांशः

चन्द्रः। दृशौ चक्षुषी। रम्भागर्भम् रम्भायाः कदल्याः गर्भः अन्तर्भागः एतेन शैत्यातिशयः व्यज्यते। आह्लादकराण्यखिलाङ्ग्याह्लादकराणि स्मरसन्तापप्रशमनहेतुभूतत्वात् अखिलानि अङ्गानि यस्याः सा। रभसात् बलेन। निःशङ्कं निःसङ्कोचं यथा तथा। निःशङ्कम् इत्यनेन स्थानस्य निभृतत्वं व्यज्यते। माम् आलिङ्ग्य समाश्लिष्य। अनङ्गतपविधुराणि मदनदाह- व्याकुलानि अङ्गानि मम त्वं एह्येहि सत्वरमागच्छ आभीक्ष्ण्ये द्विर्वचनम्। निर्वापय प्रशमय शीतलीकुरु। शार्दूलविक्रीडितं छन्दम्। शृङ्गाररसः। रूपकोपमे चालङ्कारौ ॥११॥ Prose order—तीव्रः स्मरसन्तापः न तथा आदौ बाधते यथा आसन्नं । प्रावृषि अव्यर्थ जलागमः दिवसः तपति ॥ १० ॥ शीतांशुः तव मुखम्, उत्पले तव दृशौ, तव करौ पद्मानुकारी, रम्भागर्भनिभं तव ऊरुयुगलं, मृणालीपमौ तव बाहू इति हे आह्लादकराखिलाङ्गि! त्वं मां निःशङ्कं आलिङ्ग्य अनङ्गतपविधुराणि अङ्गानि निर्वापय ॥११॥ Beng. Trans. ( बासवदत्ता हासिया काञ्चनमालार दिके ताकाइलेन ) काञ्चनमाला—देवि, एइरूपइ बटे ! ( अङ्गुली द्वारा विदूषकके शासाइते शासाइते अनुच्चस्वरे ) अरे हतभागा ! एइ कथाटि स्मरण करिते हइबे। विदूषक—सागरिके, शीघ्र शीघ्र चलुन। एइ ये पूर्व्वदिक् हइते भगवान् चन्द्रदेव उदित हइतेछेन। बासवदत्ता—( शशव्यस्ते—अनुच्चस्वरे ) भगवन् चन्द्रदेव! तोमाकेँ नमस्कार। एखन किछुक्षणेर जन्य प्रच्छन्न थाक, याहाते आमि इँहार अनुरागातिशय दर्शन करिते पारि। ( सकले परिक्रमण करिलेन ) राजा—( उत्कण्ठार सहित—स्वगत ) प्रियसमागमेर समय उपस्थित हइलेओ आमार मन एत उत्कण्ठित हइतेछे केन! अथवा,— अभिमत जन सन्निहित हइले मदनसन्ताप यतटा पीडित करे प्रथमे ततटा करे ना। वर्षाकाले वृष्टिपतनेर समय निकटवर्त्ती हइया आसिले दिवाभाग अत्यन्त तापदायक हइया उठे। १०। विदूषक—( शुनिया ) आर्य्ये सागरिके, एइ ये प्रियवयस्य आपनाकेइ लक्ष्य करिया अतिशय उत्कण्ठार सहित कथा बलितेछेन। आपनि ( एखाने ) थाकुन। आपनार आगमनेर संवाद आमि ताँहाके ( आगे ) निवेदन करि।

তৃতীয়োঽঙ্কঃ 253 ( বাসবদত্তা মস্তক সঞ্চালনে সঙ্কেত করিলেন ) বিদূষক—( রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া ) হে বয়স্য, আপনার অদৃষ্ট ভাল! এই যে আমি সাগরিকাকে আনিয়াছি। রাজা—( সহসা উঠিয়া ) বয়স্য, কোথায়—কোথায় তিনি ? বিদূষক—( ভ্রূকুটি করিয়া ) এই যে তিনি। রাজা—( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়ে সাগরিকে, তোমার মুখ চন্দ্রের ন্যায়, অক্ষিযুগল উৎপলের ন্যায়, হস্তদ্বয় পদ্মতুল্য, উরুযুগল কদলীর অন্তর্ভাগসদৃশ ( স্থূল, কোমল ও গৌরবর্ণ ) এবং বাহুযুগল মৃণালোপম। এইরূপে তোমার সকল অঙ্গই আহ্লাদদায়ক। ( প্রিয়ে ) এস এস। আমাকে নির্ভয়ে গাঢ়ভাবে আলিঙ্গন করতঃ আমার মদনসন্তাপ- জনিত ব্যাকুল অঙ্গগুলিকে শীতল কর। ১১। বাসবদত্তা—( অনুচ্চস্বরে ) কাঞ্চনমালে, আর্য্যপুত্র নিজে এইরূপ বলিতেছেন! আশ্চর্য্যের বিষয় এই যে, তিনি আমাকেও আবার কিরূপে সম্বোধন করিবেন ! কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে ) দেবি, ঠিক তাই। যাহারা সাহসিক পুরুষ তাহাদের কাছে কি না সম্ভবপর হয় ! Eng. Trans. (Vásavadattá smiles and looks at Kánchana- málá) Kánchanamálá—Madam, so it is. (Apart and threatening the Jester with her forefinger) Ah, rogue (lit., disappointed) you will have cause to remember these (your) words. Jester—Haste, haste Ságariká! the deer-marked deity (moon) rises in the eastern direction. Vásavadattá—(With haste and apart) Oh deer-marked deity, I bow to thee. Be pleased to hide yourself (lit., your frame) for a moment, so that I may know the state of his feelings. (All go round) King—(With anxiety to himself) Why is my heart so much agitated when the union with my fair one is near at hand? Or, the heat of love afflicts not so much in the beginning as it does when (the union with the beloved) draws nigh;

254 रत्नावली just as during the rains the day heats most when the rains are about to descend. 10. Jester—(Hearing) Lady Ságariká, here is my friend muttering to himself with extreme anxiety, with yourself alone in view. Please wait (a bit), so that I many anounce your arrival to him. (Vásavadattá nods assent) Jester—Fortune is propitious to you, my friend. Here is Ságariká brought by me. King—( Rising gladly ) Friend, where is she ?—Where is she ? Jester—(Frowning) Here she is. King—(Approaching) My beloved Ságariká, thy counte- nance is as (radiant as) the coolrayed moon, thy eyes are two lilies (lotuses), thy hands are (full-blown) lotuses, thy pair of thighs is like the internal part of plantain trees and thy arms are (soft) like lotus-stalks. Come thou, whose whole form is the shrine of ecstasy (lit : all limbs are delightful), come (to my arms) without fear ; embrace warmly and refresh my limbs inflicted with ( feverish ) affliction caused by the bodiless god. 11. Vásava—(Aside) Oh Kánchanamálá, my lord himself now speaks in this strain ! It is a wonder, how he will address me again (in this very way) ! Kánchanamálá—It is so indeed, madam ; what else is not possible in these rash men ? विदूषकः—भोदि साअरिए ! विसद्धा भविअ पिअबअस्स° आलाबेहि । अज्जवि दाब से णिच्चरुद्धाए देबीए बासबदत्ताए

तृतीयोऽङ्कः 255 दुव्वअणेहिं कडुइदाइं सोत्ताइं, सुहाबेदु मउमहुरबअणोब- ण्णासो¹ । (क) वासवदत्ता—(अपवार्य सरोषस्मितम्² ) हंजे कंचणमाले ! अहं ईदिसी कडुवअणा³ ! अज्जवसंतओ उण पिअंबदो ! (ख) काञ्चनमाला—(अपवार्याङ्गुल्या तर्ज्जयन्ती⁴) हुदास, सुमरिस्ससि एदं वअणम् । (ग) विदूषकः—(विलोक्य) भो वअस्स ! पेक्ख पेक्ख—एसो क्खु कुबितकामिणीकपोलसन्निहो पुव्वदिसं⁵ पआसअंतो उदिदो भगवं मिअलंछणो। (घ) राजा—(निरूप्य सस्पृहम् ) प्रिये, पश्य पश्य— आरुह्य शैलशिखरं त्वद्वदनापहृतकान्तिसर्वस्वः । , प्रतिकर्त्तुमिवोङ्कतः स्थितः पुरस्तान्निशानाथः ॥१२

256 रत्नावली कुतः— किं पद्मस्य रुचिं¹ न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् ? वक्त्रेन्दौ तव, सत्ययं यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते² दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तवाप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥१३॥ ( पातुमिच्छति ) वासवदत्ता—( सरोषमवगुण्ठनपटमपनीय ) अज्जउत्त ! सच्चं एव्व अहं सागरिआ ! तुमं उण सागरिओक्खित्तहिअओ सव्वं ज्जेव्व सागरिआमअं पेक्खसि ! (क) राजा—(दृष्ट्वा सर्वैलक्ष्यम् अपवार्य ) हा धिक् ! कष्टम् ! कथं देवी वासवदत्ता ! वयस्य ! किमेतत् ? विदूषकः—( सविषादम् ) भो वयस्स ! किं अवरं ! अह्माणं जीविदसंसओ जादो एसो । (ख)

तृतीयोऽङ्कः २४7 विदूषकः—(आत्मगतम्) किं दाणिं एत्थ विरअइस्सं ? भोदु, एव्वं दाव। (प्रकाशम्) भोदि ! महाणुभावा क्खु तुमं। ता खमीअदु दाव एक्को अवराहो पिअवअस्सस्स। (क) (क) किमिदानीमत्र विरचयिष्यामि। भवतु एवं तावत्। भवति, महानुभावा खलु त्वम्। तत् क्षम्यतां तावत् एकः अपराधः प्रियवयस्यस्य। हताश मृत इति सोल्लुण्ठनोक्तिः। हता आशा यस्य सः। यस्य आशा नास्ति स मृत एव। कुपिताः याः कामिन्यः तासां कपोलसन्निभः चारुश्च इत्यर्थः। मृगलाञ्छनः चन्द्रः। आरुह्यति। निशानाथः चन्द्रः। पुरस्तात् अग्रे शैलशिखरं उदयाचलम् इत्यर्थः। आरुह्य। तव वदनेन अपहृतं चोरितं कान्तिसर्व्वस्वं सौन्दर्य्यसर्व्वं यस्य सः। तादृशः सन् प्रतिकर्तुमित्र प्रतीकारं कर्तुम् इव शैलशिखरम् उदयाचलम् आरुह्य (चन्द्रपक्षे) ऊर्द्धकरः ऊर्द्धं कराः किरणाः यस्य सः अथवा (तपस्विपक्षे) ऊर्द्धम् उत्तोलितः हस्तः यस्य सः स्थितः। यथा कश्चिद् अपहृतसर्व्वस्वः शत्रुमाहन्तुम् ऊर्द्धं स्थानमारुह्य करमुत्तोल्य तिष्ठति, तथायं चन्द्रः लद्वदनकान्त्या जितकान्तिः सन् तत्प्रतिक्षिकीर्षया उदयाचल- मारुह्य स्वकरम् ऊर्द्धं प्रेरयतीति आशयः। शृंषानुप्रणितोत्प्रेक्षालङ्कारः। आर्या- वृत्तम् ॥११॥ जडत्वम् मान्द्यं, जलरूपत्वं वा। चन्द्रस्य जलरूपत्वं पुराणप्रसिद्धम्। किं पद्मस्येति। तव वक्त्रेन्दुः पद्मस्य किं रुचिं शोभां न हन्ति? अपि तु हन्त्येव इत्यर्थः। नयनानन्दं किं न विधत्ते? नयनमाह्लादयत्येव। आलीकमात्रेण दृष्टिमात्रेण झष- केतनस्य मीनकेतनस्य कामदेवस्य इत्यर्थः। वृद्धिं न कुरुते किम्? करोत्येव। अथवा झषकेतनस्य समुद्रस्य वृद्धिं न कुरुतं किम्? चन्द्रोदये समुद्रस्य वृद्धिः भवतीति प्रकृति- नियमात्। तव वक्त्रे न्दौ सति विद्यमाने यद् यस्मात् अयम् अपरः त्वन्मुखचन्द्रापेक्षया अन्यः शीतांशुः चन्द्रः उज्जूम्भते उदेति तत् सर्व्वथा व्यर्थमेव। अमृतेन मे पद्मत्वमस्तीति चन्द्रस्य दर्पः चेत् तदमृतम् तवापि बिम्बाधरं अस्त्येव। एवं पद्मकान्त्यादिच्छननादि- व्यापारे तन्मुखचन्द्रस्य पर्य्याप्तत्वात् पुनरस्य चन्द्रस्य तत्कार्य्यकरणार्थम्युदयः सर्व्वथा तस्य बुद्धिमान्द्यं प्रकाशयति। रूपकव्यतिरेकावलङ्कारौ। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् ॥१२॥ 17

258 রত্নাবলী ‘চ্ছিন্নহৃদয়ঃ চ্ছিন্নমনাঃ। জীবিতসংশয়ঃ জীবিত জীবনবিষয়ে সন্দেহঃ অনেন ব্যাপারেন অনয়া দেব্যা বধরূপঃ কোঽপি দণ্ডঃ বিধাস্যত ইত্যর্থঃ। অন্ববগতানি সাগরিকা- গতানি। মহানুভাবা মহান্ অনুভাবঃ প্রভাবঃ যস্যাঃ সা। একঃ অপরাধঃ সাগরিকা- সন্নিধয়ঃ ইত্যর্থঃ। Prose. ত্বদ্বদনপহৃতকান্তিসর্ব্বস্বঃ ‘নিশানাথঃ প্রতিকর্ত্তুমিব উর্দ্ধকরঃ শৈলশিখরম্ আরুহ্য স্থিতঃ ॥১২॥ ( তব বক্ত্রেন্দুঃ ) পদ্মস্য রুচিং কিং ন হন্তি ? নয়নানন্দং কিং ন বিধত্তে ? আলোক- মাত্রেণ বা ঝষকেতনস্য বা কিং বৃদ্ধিং ন কুরুতে ? তব বক্ত্রেন্দৌ সতি যদয়মপরঃ শীতাংশুঃ উজ্জৃম্ভতে ( তত্ ) চেত্ অমৃতেন দর্পঃ স্যাত্ ইহ তবাপি বিম্বাধরং ( যত্ ) অজ্ঞেয়ম্ ॥১৪॥ Beng. Trans. বিদূষক—আর্য্যে সাগরিকে, নির্ভয়ে আপনি প্রিয়বয়স্যের সহিত আলাপ করুন। আজও পর্য্যন্ত নিত্য ( নিরন্তর ) ক্রুদ্ধা দেবী বাসবদত্তার কর্কশবচনে প্রিয়বয়স্যের কর্ণ দুইটী ঝালা-পালা হইয়াছে। এখন আলাপের মধুর বাক্যপ্রয়োগে সুখ লাভ করুক। বাসবদত্তা—( অনুচ্চস্বরে—ক্রোধ ও ঈষৎ হাস্যের সহিত ) হালা কাঞ্চনমালে, আমি কি এমনই কটুভাষিণী! আর আর্য্য বসন্তক বুঝি খুবই প্রিয়ংবদ্! কাঞ্চনমালা—( অনুচ্চস্বরে অঙ্গুলি প্রদর্শনপূর্ব্বক ভর্ৎসনা করিয়া ) হতভাগা, এই বাক্য তোমাকে ( পরে ) স্মরণ করিতে হইবে। বিদূষক—( দেখিয়া ) হে বয়স্য, দেখুন দেখুন—কুপিত কামিনীর কপোলদেশের ন্যায় ( আরক্তবর্ণ ) মৃগাঙ্ক পূর্ব্বদিক্কে আলোকিত করিয়া উদিত হইয়াছেন। রাজা—( অবলোকন করিয়া ) প্রিয়ে দেখ, দেখ, তোমার বদনের দ্বারা তাহার সমস্ত শোভা অপহৃত হওয়ায় নিশাপতি চন্দ্র যেন প্রতীকার করিবার ইচ্ছায় শৈলশিখরে আরোহণ করিয়া উর্দ্ধদিকে কর ( কিরণ ) প্রসারিতকরতঃ সম্মুখে বিরাজমান রহিয়াছেন। ১২। প্রিয়ে, এই চন্দ্র উদিত হইয়া কি নিজের জড়ত্বের পরিচয় দেয় নাই? কেননা,—তোমার বদনচন্দ্র কি পদ্মের শোভা বিনষ্ট করিতে পারে না? নয়নের কি আনন্দ বিধান করিতে পারে না? অথবা দর্শনমাত্রেই মীনকেতনের ( সমুদ্রের অথবা কামের ) বৃদ্ধি সাধন করিতে পারে না? তবে তোমার মুখশশী বিদ্যমান থাকিতে এই যে অপর একটি চন্দ্র উদিত

হইল—যদি তাহার অমৃত আছে বলিয়া অহঙ্কার থাকে, তাহা হইলে তোমার বিম্বাধরেও ত তাহা বিদ্যমান রহিয়াছে। ১৩। ( অধরপানে উদ্যত ) ' N. B. সর্ব্বদা পদ্মের শোভাহরণাদি যাহা চন্দ্রের কার্য্য, তাহা তোমার মুখচন্দ্রের দ্বারাই সম্পন্ন হওয়ায় বর্তমানে উদিত চন্দ্রের কোনও সার্থকতা নাই। ইহাতেই এই চন্দ্রের জড়ত্বের প্রমাণ প্রকাশ পাইয়াছে।' বাসবদত্তা—( ক্রোধে অবগুন্ঠন খুলিয়া ) আর্য্যপুত্র, সত্যই আমি সাগরিকা। আর আপনি সাগরিকা দ্বারা বিক্ষিপ্তচিত্ত হওয়ায় সকলপদার্থই সাগরিকাময় দেখিতেছেন ! রাজা—( সবিস্ময়ে লক্ষ্য করিয়া অনুচ্চস্বরে ) হায়, কি সর্ব্বনাশ : এযে দেবী বাসব- দত্তা ! বয়স্য, একি ? বিদূষক—হে বয়স্য, অপর আর কি ? আমাদের জীবনসংশয় উপস্থিত হইল । রাজা—( উপবেশন করিয়া করজোড়ে ) প্রিয়ে বাসবদত্তে। প্রসন্ন হও। বাসবদত্তা—( তাঁহার দিকে চাহিয়া অশ্রু ফেলিতে ফেলিতে ) আর্য্যপুত্র, এইরূপ বলিবেন না। এই সমস্ত কথাই অন্য স্ত্রীলোকের উপযোগী। বিদূষক—( স্বগত ) আমি এখন কি মিথ্যা রচনা করিব? যাই হোক্, এইরূপ বলি। ( প্রকাশ্যে ) আপনি মহাপ্রভাবসম্পন্না ! প্রিয়বয়স্যের এই প্রথম অপরাধ ক্ষমা করুন। Eng. Trans: Jester—Come, madam Ságariká, speak to my friend without reserve (fearlessly). He has had the harsh tones of the constantly angry Queen Vásavadattá grating in his ears even today. Let those ears be now regaled with the melody of (your) sweet words. Vāsava—(Apart—with an angry smile) Oh Kānchanamálá, am I accustomed to speak so harshly ! Worthy Vasantaka is indeed very sweet-tongued ! Kānchanamālá—(Apart and threatening with her forefinger) O unfortunate fellow, you will have to recollect this speech (with repentance). Jester—See my friend, the deer-marked deity with the lustre of the cheeks of a resentful amorous lady is up over- flooding the eastern direction with light.

260 रत्नावली King—(Looking wistfully) See my love, the lord of the night, being deprived of his entire wealth of radiance through your face, now stands upon the mountain-crest scattering his rays upwards as if with a view to taking vengeance (upon you). 12. But, my beloved, rising up has he not displayed his foolish- ness? For,— Does not your countenance put to shade the beauty of the lotus? Does it not diffuse delight to the eyes? Does it not cause the increase (swelling) of the influence of the fish- bannered god (or of ocean)? Now, inspite of the existence of your moon-like face, there arises another moon. If there is (in him) any pride of (possessing the) nectar, the same is also here in your lips. (Attempts to kiss) Vásavadattá—(Throwing off her veil with anger) My lord, believe me still to be Ságariká truly ! You have your heart agitated with the thought of Ságariká and consequently behold Ságarika in everything ! King—(Looking with wonder—apart) Oh fie! Alas, how now, it is Queen Vásavanattá herself ! What is this, my friend ! Jester—(Sorrowfully) My friend, what more? My life is in jeopardy now. King—(Sitting down with folded hands) My beloved Vásavadattá, be pleased, be pleased, Vásavadattá—( Shedding tears—facing him ) My lord, address not thus to me. These words are in reference to another woman. Jester—(To himself) What shall I now think out (manu- facture)? Well, let it be thus. (Aloud) Nay, madam, you are of a noble nature; so it behoves you to forgive this first offence of my dear friend.

तृतीयोऽङ्कः 261 वासवदत्ता—अज्ज वसंतअ ! ¹णं पढमसंगमे विग्धं करं- तीए मए ज्जेव्व एदस्स अवरद्धं । (क) राजा—²एवं प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः किं ब्रवीमि ! तथापि विज्ञापयामि— आताम्रतामपनयामि विवर्ण³ एष लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्ध्ना । कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥ १४॥ ( इति पादयोः पतति ) वासवदत्ता—( हस्तेन वारयन्ती ) अज्जउत्त ! उट्ठेहि उट्ठेहि । णिल्लज्जो क्खु एसो जणो जो अज्जउत्तस्स ईदिसं हिअअं जाणिअ पुणोबि कुप्पदि ! ता सुहं चिट्ठदु अज्जउत्तो । अहं गमिस्सं । (ख) ( इति गन्तुमिच्छति ) काञ्चनमाला—भट्टिणि ! करेहि से पसादं । एव्वं चरण- (क) आर्य्य वसन्तक, ननु प्रथमसङ्गमे विघ्नं कुर्व्वत्या मया एव एतस्य अपराधम् । (ख) आर्य्यपुत्र, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । निर्लज्जः खलु एष जनो य आर्य्यपुत्रस्य ईदृशं हृदयं ज्ञात्वा पुनरपि कुप्यति ! तत् सुखं तिष्ठतु आर्य्यपुत्रः । अहं गमिष्यामि ।

1. णं अज्जउत्तेण । 2. देवि ! एवं प्रत्यक्षव्यलीकः । 3. विलक्षः ।