रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

विपत्तिः येन तस्य। आहुतीकर्त्तुम् अग्नसात् कर्त्तुम्। संशयतूलाम् जीवितसंशय- तुल्यताम् संशयतूलादण्डम् वा। दुःखावसानम् मृत्युना इत्यर्थः। Prose order. वह्ने, विरम विरम, धूमानुबन्धं मुञ्च। उर्द्ध्वः अर्च्चिषां चक्रवालं किं प्रकटयसि? यः अहं प्रियायाः विरहहुतभुजा न दग्धः, प्रलयदहनभासा तस्य त्वं किं करिषि ॥१६॥ Beng. Trans. बासवदत्ता—आर्य्यपुत्र! आमि निजेर जन्य बलि नाइ। कि आर बलिब, निष्ठुर आमि सागरिकाके शृङ्खले बाँधिया राखियाछि; सुतरां आर्य्यपुत्र ताहाके रक्षा करुन। राजा—कि (बलिलेन) देबि! (ताहाहइले) सागरिका विपन्न हइयाछे! आमि एखनइ याइतेछि। वसुभूति—महाराज, अकारण शलभवृत्ति अवलम्बन करितेछेन केन? बासबा—महाराज, वसुभूति ठिकइ बलियाछेन। विदूषक—(राजार उत्तरीय धरिया) देखुन, सहसा कोन दुःसाहसिक कार्य्य करिबेन ना। राजा—(उत्तरीय आकर्षण करिया) धिक् मूर्ख, सागरिका यखन मरिते बसियाछे, तखन आर कि प्राण रक्षा करा याय? (अग्निते प्रवेशपूर्व्वक धूमाकुल भावेर अभिनय करिते करिते) हे वह्नि, तुमि शान्त हओ, तोमार धूमजाल परित्याग कर। तोमार एइ उर्द्ध्वोत्थित शिखामण्डल प्रकाश करिया आर लाभ कि? ये आमि प्रियार विरहाग्निते दग्धीभूत हइ नाइ, प्रलयकालीन अग्निर शिखा प्रकाश करिया तुमि ताहार कि करिबे? १६। बासवदत्ता—ए कि! मन्दभागिनी आमार कथाय आर्य्यपुत्र एइरूप करिते प्रवृत्त हइलेन! ताहा हइले आमिओ ताँहार अनुगमन करि। विदूषक—(परिक्रमणपूर्व्वक अग्रसर करिया) आर्य्ये, आमि आपनार पथप्रदर्शक हइब। वसुभूति—ताहा हइले कि वत्सराज सत्यइ अग्निते प्रवेश करिलेन! आमिओ त राजपुत्रीर विनाश देखियाछि; ताहा हइले आमारओ एइ अग्नितेइ शरीरटिके आहुति दान करा कर्त्तव्य।

368 রত্নাবলী বাভ্রব্য—(সাশ্রুনেত্রে) হায় মহারাজ! অকারণ কেন আপনি এই ভরতবংশকে সন্দেহতুলাতে আরোপিত করিলেন? অথবা, বিলাপ করিয়া প্রয়োজন কি? আমিও আমার ভক্তির অনুরূপ কার্য্য করি। (সকলের অগ্নিতে প্রবেশ) রাজা—(দক্ষিণ বাহুস্পন্দনের ভাব প্রদর্শন করিয়া) এই অবস্থাতে আমার এইরূপ ফলের কিরূপে আশা করা যায়! (অগ্রে অবলোকন করিয়া আনন্দ ও উদ্বেগের সহিত) এই যে সাগরিকা অগ্নির নিকট দণ্ডায়মানা রহিয়াছেন। সুতরাং শীঘ্রই তাঁহাকে আশ্বস্ত করি। (শৃঙ্খলাবদ্ধা সাগরিকার প্রবেশ) সাগরিকা—(চতুর্দ্দিকে অবলোকন করিয়া) হায়, হায়! চারিদিকে অগ্নি প্রজ্বলিত হইয়াছে। অদ্য অগ্নিদেব আমার সমস্ত দুঃখের অবসান করিবেন। রাজা—(শীঘ্র অগ্রসর হইয়া) হে প্রিয়ে! এখনও তুমি উদাসীন হইয়া রহিয়াছ কেন? Eng. Trans. Vásava—I am not speaking for my own self. What more, cruel as I am, I have put Ságariká in chains, and she is in danger. So, my lord, it behoves thee to save her. King—What! Madam! Ságariká in danger! Then I fly just for her rescue (I am come). Vasubhuti—Why is Your Majesty taking to the folly of the moths for nothing? Bábhravya—Noble Vasubhuti has spoken aright, my lord! Jester—(Pulling the upper garment of the King) Please do not act rashly. King—(Snatching away the skirt) Out, you fool! when Ságariká is going to meet death, there is no use of surviving her (Ságariká is dying; am I to save my life still any longer?) (Enters the fire and appears to be suffocated with smoke) Stop, stop, thou Fire! Withhold thy columns of (veiling) smoke. What is the use of spreading the encircling brilliancy of flames rising upwards? What will you do with your flames as destructive as that of the fire at the time of universal disso-

चतुर्थोऽङ्कः 369 lution, when I have not been burnt to death by the fire of separation from my sweet-heart ? 16. Vásava—Alas ! My lord has launched in this at the words of mine, an unfortunate creature. Then, let me also follow him. Jester—(Going round and approaching) I shall lead the way of Your Ladyship. Vasubhuti—What ! Then the King of Vatsa has precipi- tated himself into the fire ! After having witnessed the cruel fate of the Princess, it is fit for me to offer my body also to the fire here. Bábhravya—( With tearful eyes ) O King, why have you thus imperilled needlessly the race of Bharata ? ( lit :— why have you caused the dynasty of Bharata to tremble in the balance ? ) Or what is the use of lamenting ? Let me show the proof of my fidelity. King—(Gesticulating as if his right arm was throbbing) How can I expect the result of this (throbbing) under the present circumstances ? (Looking forward with joy and anxiety) Ah ! Here is Ságariká standing beside the fire. Then I shall just console her. (Enter Ságariká in chains) Ságariká—(Looking around) Alas ! Alas ! The blaze encompasses me on all sides ! Today the god of fire will put an end to all my sorrows. King—(Approaching hastily) Oh, my dear ! Why are you still indifferent ? सागरिका—( राजानं दृष्ट्वात्मगतम् ) कहं अज्जउत्तो ! ता एदं पेक्खिअ पुणोबि मे जीविदासा संवुत्ता । ( प्रकाशम् ) भट्टा ! परित्ताहि । (क) (क) कथमार्थपुत्रः ! तदेतं प्रेक्ष्य पुनरपि जीविताशा संवृत्ता । भर्तः, परित्रायस्व । 24

370 रत्नावली राजा—भीरु ! अलं भयेन— मुहूर्त्तमपि सह्यतां बहुल एष धूमोद्गमो ( अग्रतोऽवलोक्य ) अहह ? धिगिदमंशुकं ज्वलति ते स्तनात् प्रच्युतम् । ( विलोक्य ) मुहुः स्खलसि किं ?—कथं निगड़संयतासि ! द्रुतं ( परिकरं बद्धा ) नयामि भवतीमितः प्रियतमेऽवलम्बस्व माम् ॥१७॥ ( कण्ठे गृहीत्वा निमीलिताक्षः स्पर्शसुखं नाटयन् ) अहो ! क्षणादप- गतोऽयं मे सन्तापः । प्रिये ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि— व्यक्तं लग्नोऽपि भवतीं न धक्ष्यति हुताशनः । यतः सन्तापमेवायं स्पर्शस्ते हरति प्रिये ॥१८॥ ( अक्षिणी समुन्मील्य निरीक्ष्य च ) अहो ! महदाश्चर्य्यम् ! क्वासौ गतो हुतवहस्तदवस्थमेत- दन्तःपुरं ( वासवदत्तां दृष्ट्वा ) कथमवन्तिनृपात्मजेयम् ! वासवदत्ता—(राज्ञः शरीरं परामृशन्ती सहर्षम् ) दिट्ठिआ अक्खद- शरीरो अज्जउत्तो ! (क) राजा—

चतुर्थोऽङ्कः 371 राजा— वसुभूतिरयं— वसुभूतिः—देव ! दिष्ट्या वर्द्धसे ! राजा— वयस्य !— विदूषकः—जेदु जेदु भवं । (क) राजा—(विचिन्त्य सवितर्कम्) स्वप्ने मतिर्भ्रमति किं न्विद- मिन्द्रजालम् ॥१८॥ विदूषकः—भो ! मा संदे हं करेहि । इंदजालं ज्जेव्व एदं । भणिदं तेन दासीए पुत्तेण इंदआलिएण जहा अवस्सं ज्जेव्व मम एक्को खेलणओ देवेण पेक्खिदव्वोत्ति । ता तं ज्जेव्व एदं । (ख) (क) जयतु जयतु भवान् । (ख) भो मा सन्देहं कुरु । इन्द्रजालम् एव एतत् । भणितं तेन दास्याः पुत्रकेण ऐन्द्रजालिकेन यथा अवश्यमेव मम एकः खेलनकः देवेन प्रेक्षितव्यः इति । तत् तदेवैतत् । जीविताशा प्रियतमस्य राज्ञः दर्शनेनेत्यर्थः । मुहूर्त्तमिति । अंशुकं वस्त्रम् । निगड़संयतासि शृङ्खलितासि ॥१७॥ व्यक्तमिति । लग्नः अपि हुताशनः वह्निः भवतीं न धक्ष्यति दग्धां करिष्यति । यतः यस्मात् ते तव अयं स्पर्शः सन्तापं हरते । तव स्पर्शस्य शीतलत्वात् अग्नेः ते देहं दग्धुं न क्षमत्वम् । अग्नेः दाहकत्वं तव शीतलस्पर्शेन ह्रियते । अग्नेरपि सन्तापम् अतिशयितस्य विरहतापस्य शैत्यमापादयितुं ते स्पर्शः यदा क्षमः, तदा अग्निः तव देहं दग्धुं सर्व्वथा न क्षम इति भावः ॥१८॥ क्वासाविति । तदवस्थम् सा एव अवस्था यस्य तत् पूर्ववत् अदग्धम् अन्तःपुरम् इति शेषः । अग्निपरीतत्वेऽपि अन्तःपुरस्य न किञ्चित् वैपरीत्यम् इति भावः । उच्छ्वसिताः जीविताः ॥१९॥

1. देव ! इदानीं प्रत्याज्जीविताः खः ।
2. विजयतां महाराजः ।

372 রত্নাবলী Prose order—এষ বহুলঃ ধূমোদ্গমঃ মুহূর্ত্তং সহ্যতাম্। হাহা ধিক্! স্তনাৎ প্রচ্যুতং তে ইদম্ অংশুকং জ্বলতি। মুहुঃ কিং বলসি? কথং নিগড়সংযতাসি! প্রিয়তমে ভবতীম্ ইতঃ দ্রুতং নয়ামি। মাম্ অবলম্বস্ব ॥১৭॥ অয়ং অপি হুতাশনঃ ভবতীং ন ধক্ষ্যতি (ইতি) ব্যলীকম্। প্রিয়ে! যতঃ অয়ং তে স্পর্শঃ সন্তাপং হরতি ॥১৮॥ অসৌ হুতবহঃ ক্ব গতঃ? এতৎ অন্তঃপুরং তদবস্থম্! কথम्! ইয়ম্ অবন্তিনৃপাত্মজা! এষ বাভ্রব্যঃ! অয়ং বসুভূতিঃ! বয়স্য! কিং খলু মতিঃ ভ্রমতি? কিং নু ইদম্ ইন্দ্রজালম্! ॥১৯॥ Beng. Trans. সাগরিকা—( রাজাকে দেখিয়া স্বগত ) একি আর্য্যপুত্র যে! এখন ইহাঁকে দেখিয়া আমার জীবনের প্রতি আবার আশা জন্মিল। ( প্রকাশ্যে ) মহারাজ! রক্ষা করুন! রাজা—भीरु, ভয়

चतुर्थোঽঙ্কঃ 373 বাভ্ৰব্য—মহারাজের জয় হউক! মহারাজের অভ্যুদয় লাভ হইয়াছে! আমরাও পুনর্জীবিত হইলাম। রাজা—এই যে বসুভূতি! বসুভূতি—দৈববশে মহারাজের অভ্যুদয় হইয়াছে! রাজা—বয়স্য! বিদূষক—মহারাজের জয় হউক! রাজা—( চিন্তা করিয়া সন্দেহের সহিত ) মন কি আমার স্বপ্নে ভ্রমণ করিতেছে! অথবা ইহা কি ইন্দ্রজাল! ॥১৬॥ বিদূষক—সন্দেহ করিবেন না। ইহা ইন্দ্রজালই বটে। সেই দাসীপুত্র ঐন্দ্রজালিক বলিয়াছিল, “মহারাজকে আমার আর একটি খেলা দেখিতেই হইবে।” ইহা তাই। Eng. Trans. Ságariká—(Seeing the King—to herself) Ah! the King! The sight of him inspires me once more with the hope of life. (Aloud) Save me, Sire! King—Fear not, timid girl! Bear one moment these enveloping smokes. (Looking forward) Alas! your garment dropped from your breast is ablaze. (Looking) Why are you stumbling at every step? Are you then in chains? (Girding up the loins) Dearest! Cling to me, I shall remove you quick from this place. 17. (Embraces her neck and closing the eyes feels the pleasure of her touch) Ah! my affliction is off at once. My dear, be composed. Oh, dear, the fire though clinging (to you) will not burn your person surely, as this (cooling) touch of yours is removing my affliction. 18. (Opening the eyes and looking around) What a wonder is this! Where are the flames? The inner apartment is as it was before. (Seeing Vásavadattá) Why! Here is the Princess of Avanti!

374 . रत्नावली Vásava-(Touching the King's body and joyfully) Fortu- nately my lord is without any bodily injury. King—This is Bábhravya here ! Bábhravya—Glory be to the great King ! Your Majesty is now attended with prosperity. We are also restored to our life. King—Here is Vasubhuti too ! Vasubhuti—Your Majesty is attended with prosperity fortunately. King—My friend ! Jester—Glory be to Your Majesty ! King—(Thinking—with doubt) Is my mind moving in a dream, or is it an illusion ! 19. Jester—There is no doubt about (the latter). That it is an illusion forsooth ! That harlot's son, magician said that Your Majesty must witness one of his tricks. This is nothing but that. राजा—देवि ! इयं त्वद्वचनादस्माभिरिहानीता सागरिका¹ । वासवदत्ता—(विहस्य²) अज्जउत्त ! जाणिदं मै सब्बम्³ । (क) वसुभूतिः—( सागरिकां दृष्ट्वापवार्य ) बाभ्रव्य ! संदृशीयं राज- पुत्त्राः । बाभ्रव्य˙—अमात्य ! ममाप्येतदेव मनसि वर्त्तते । वसुभूतिः—( प्रकाशं राजानमुद्दिश्य ) देव ! कुत इयं कन्यका ? राजा—देवी जानाति । वसुभूतिः—देवी कुतः पुनरियं कन्यका ? वासवदत्ता—अमच्च ! एसा क्खु सागरादो पाविदेत्ति (क) आर्य्यपुत्र, ज्ञातं मे सर्व्वम् ।

1. कन्यका । 2. सस्मितम् । 3. अज्जउत्त आणिदं मए ।

: चतुर्थोऽङ्कः 375 भणिअ अमच्चजोगंधरायणेण मम हत्थे निक्खित्ता। अदो ज्जेब्ब साअरिआत्ति सद्दाईअदि । (क) राजा—(स्वगतम् ) कथं यौगन्धरायणेन न्यस्ता ! कथमसौ मामनिवेद्य किञ्चित् करिष्यति ! वसुभूतिः—( अपवार्य ) बाभ्रव्य ! यथा सुसदृशो वसन्तकस्य कण्ठे रत्नमाला अस्या अपि सागरात् प्राप्तिः तथा व्यक्तं सिंहले- श्वरस्य दुहिता रत्नावलीयम् । ( इत्युपसृत्य—प्रकाशम् ) आयुष्मति ! रत्नावलि ! राजपुत्रि ! त्वमीदृशीमवस्थां गतासि¹ !. सागरिका—(वसुभूतिं दृष्ट्वा सास्रम्²) कहं अमच्चो बसुभूदी ! (ख) वसुभूतिः—हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ! ( इति भूमौ पतति ) सागरिका—हा हदह्नि मंदभाइणी ! हा ताद ! हा अम्ब ! कहिं सि ? देहि मे पडिवअणं । ( इत्यात्मानं पातयन्ती मोहमुपगता³) (ग) वासवदत्ता—( ससम्भ्रमम् ) कंचुइ ! इयं सा मम बहिणिआ रअणावली । (घ) बाभ्रव्यः—देवि ! इयमेव सा । (क) अमात्य, एसा खलु सागरात् प्राप्तेति भणित्वा अमात्ययौगन्धरायणेन मम हस्ते निक्षिप्ता । अतएव सागरिकेति शब्द्यते । (ख) कथममात्यो वसुभूतिः ! (ग) हा हतास्मि मन्दभागिनी ! हा तात ! हा अम्ब ! क्वासि ? देहि मे प्रतिवचनम् । (घ) कञ्चुकिन् ! इयं सा मम भगिनी रत्नावली ?

1. आयुष्मति, न खलु राजपुत्री रत्नावली त्वमिनामवस्थामुपगता ! 2. विलोक्य ।
2. इति वसुभूतेरुपरि पतन्ती मोहमुपगता ।

376 রত্নাবলী वासवदत्ता—( रोदतीमालिङ्ग्य ) बहिणि ! समस्सस, सम- स्सस । (क) राजा—कथमुदात्तवंशप्रभवस्य सिंहलेश्वरस्य विक्रमबाहो- रात्मजेयम् ! (क) भगिनि ! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । Beng. Trans. দেখি ! এই যে আপনার কথায় সাগরিকাকে এখানে আনিয়াছি। বাসবদত্তা—( হাসিয়া ) আর্য্যপুত্র ! আমার সমস্ত জানা আছে। বসুভূতি—( সাগরিকাকে দেখিয়া জনান্তিকে ) বাভ্রব্য ! এই বালিকা ত ঠিক আমাদের রাজকন্যার ন্যায় দেখিতে ! বাভ্রব্য—অমাত্য, আমারও মনে তাই হয়। বসুভূতি—( প্রকাশ্যে রাজাকে লক্ষ্য করিয়া ) মহারাজ। এই কন্যাটি কোথা হইতে আসিয়াছেন ? রাজা—মহিষী জানেন। বসুভূতি—দেবি, এই কন্যাকে কোথা হইতে পাওয়া গিয়াছে ? বাসবদত্তা—অমাত্য, ইহাকে সাগর হইতে পাওয়া গিয়াছে; তাই বলিয়া অমাত্য যৌগন্ধরায়ণ আমার হস্তে নিক্ষেপ করিয়াছেন। সেই হইতে ইহাকে 'সাগরিকা' বলিয়া ডাকা হয়। রাজা—( স্বগত ) কি ! যৌগন্ধরায়ণ রাখিয়া গিয়াছেন ! তিনি কি আমাকে না জানাইয়া কিছু করিবেন ! বসুভূতি—( জনান্তিকে ) বাভ্রব্য ! যেরূপ বসন্তকের কণ্ঠে স্থিত রত্নমালা ( আমাদের রত্নমালার ) সুসদৃশ, সেইরূপ ইহারও সাগর হইতে প্রাপ্তি সুসঙ্গত। সুতরাং নিশ্চয়ই ইনি সিংহলরাজকন্যা রত্নাবলী ! ( অগ্রসর হইয়া প্রকাশ্যে ) আয়ুষ্মতি ! রত্নাবলি ! রাজপুত্রি ! তুমিও এইরূপ অবস্থায় পতিত হইয়াছ ! সাগরিকা—( বসুভূতিকে দেখিয়া সাশ্রুনেত্রে ) এই যে অমাত্য বসুভূতি ! বসুভূতি—হায় ! হায় ! আমি কি মন্দভাগ্য ! ( ভূমিতে পতন ) সাগরিকা—হায় ! হায় ! আমি কি মন্দভাগিনী ! হা পিতঃ ! হা মাতঃ ! আপনারা কোথায় ? আমাকে প্রত্যুত্তর দিন। ( আপনাকে পাতিত করিলেন ও মোহ )

चतुर्थोऽङ्कः 377 বাসবদত্তা—( সসম্ভ্রমে ) কঞ্চুকিন্ ! এই কি সেই আমার ভগিনী রত্নাবলী ! বাভ্রব্য—দেবি ! হাঁ, ইনিই তিনি। বাসবদত্তা—( রত্নাবলীকে আলিঙ্গন করিয়া ) ভগিনি ! আশ্বস্ত হও, আশ্বস্ত হও। রাজা—এই কি সেই মহাকুলসম্ভূত সিংহলরাজ বিক্রমবাহুর কন্যা ! Eng. Trans. O Queen ! Here is Ságariká brought in obedience to your words. Vásava—(Smiling) I am sensible to all these, my lord ! Vasubhuti—( Sees Ságariká and aside ) Bábhravya, the damsel is wonderfully like the Princess. Bábhravya—O Minister ! So it strikes my mind as well. Vasubhuti—(Aloud to the King) Whence is this maiden, my lord ? King—The Queen knows everything. Vasubhuti—O Madam ! Whence is this damsel ? Vásava—O Minister ! Yaugandharáyana told me that she had been rescued from the sea and then presented her to me. Hence she has been designated ‘Ságarika’ (The ocean- maid). King—( To himself ) What ! Deposited by Yaugandhará- yana ! Would he do anything without letting me know of it ? Vasubhuti—(Aside) Bábhravya ! As similar is the necklace in the neck of Vasantaka, so is her rescue from the sea consistent. So she must be Ratnávali, the daughter of Vikramabáhu, the King of Simhala. (Approaching and aloud) Oh, long-lived Princess Ratnávali ! Are you fallen in such a miserable plight ! Ságariká—( Sees Vasubhuti and sheds tears ) Ha ! the Minister Vasubhuti ! Vasubhuti—Alas ! Alas ! I am undone, unfortunate as I- am. (Falls on the ground) Ságariká—Alas ! I perish, an ill-fated person that I am ?

378 : रत्नावली Oh my father! Oh, mother! Where are you? Give me reply. (Falls and faints) Vāsava—(In a hurry) Oh chamberlain! Is this my sister Ratnávalī? Bábhravya—It is, Madam! Vāsava—(Embracing Ratnávalī) Sister! Be composed. King—Is this the daughter of Vikramabáhu, born of high family—the sovereign of Simhala! विदूषकः¹—रअणावलिं पेक्खिअ पढमे एव्व जाणिदं² मए ण क्खु सामञ्जणस्स ईटिसो परिच्छदोत्ति । (क) वसुभूतिः—( उत्थाय ) राजपुत्रि ! समाश्वसिहि, समाश्व- सिहि। नन्वियं ज्यायसी ते भगिनो दुःखमास्ते। तत् परि- ष्वजस्वैनाम्। रत्नावली—( समाश्वस्य राजानं तिर्यगवलोक्य स्वगतम् ) किदावराहा क्खु अहं देवीए ण सक्णोमि मुहं दंसिदुं। ( इत्यधोमुखी तिष्ठति ) (ख) वासवदत्ता—( सास्त्रं बाहू प्रसार्य ) एहि अदिनिट्ठुरे! दाणिं पिअभइणिए! सिणेहं दंसेहि। ( इति कण्ठे गृह्णाति ) (ग) (क) रत्नावलीं प्रेक्ष्य प्रथम एव ज्ञातं मया न खलु सामान्यजनस्य ईदृशः परिच्छद इति। (ख) कृतापराधा खलु अहं देव्यै न शक्नोमि मुखं दर्शयितुम्। (ग) एहि अतिनिष्ठुरे! इदानीं प्रियभगिनि! स्नेहं दर्शय।

1. ( रत्नमालां स्पृशन् स्वगतम् )
2. पढमं ज्ञेव्व मए जाणिदं।

चतुर्थोऽङ्कः ३७९ ( रत्नावली लज्जितं नाटयति¹ ) वासवदत्ता—( अपवार्य ) अज्जउत्त ! लज्जेमि अहं इमिणा अत्तणो णिसंसत्तणेण । ता लहुं अवणेहि से एदं बंधणं । (क) राजा—( सपरितोषम् ) यथाह देवी । ( इति सागरिकाया बन्धन- मपनयति² ) वासवदत्ता—अज्जउत्त ! अमच्चजोअंधराअणेण एत्तिअ कालं दुज्जणीकिदम्हि । जेण जाणंतेण वि ण मे णिवे- दिटं । (ख) ( ततः प्रविशति यौगन्धरायणः ) यौगन्धरायणः— देव्या मद्वचनात् प्रथामुपेगतः³ पत्युर्वियोगस्तदा⁴ मा देव्यन्यकलत्रसङ्घटनया दुःखं परं प्रापिता । तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लज्जया ॥२०॥ अथवा किं क्रियते ? ईदृशमत्यन्तमाननीयेष्वपि निरनु- रोधवृत्ति स्वामिभक्तिव्रतम् । (निरूप्य⁵ ) अयं देवो महाराजः⁶ ! यावदुपसर्पामि । ( उपसृत्य ) जयतु जयतु देवः । ( पादयोर्निपत्य ) देव ! क्षम्यतां यन्मयानिवेद्य कृतम्⁷ । (क) आर्यपुत्र ! लज्जेऽहम् अनेन आत्मनो नृशंसत्वेन । तल्लघु अपनय अस्याः इदं बन्धनम् । (ख) आर्यपुत्र ! अमात्ययौगन्धरायणेन एतावत्कालं दुर्जनीकृतास्मि, येन जानतापि न मे निवेदितम् ।

1. ( इति कण्ठे गृह्णाति ; रत्नावली लज्जितं नाटयति ) 2. (इति तथा करोति) ।
2. मद्वचनाद् यदाभ्युपगतः । 4. मया । 5. विलोक्य । 6. अयं देवः । 7. मया देवस्य अनिवेद्य ।

380 रत्नावलो सामान्यजनस्य साधारणजनस्य। कृतापराधा कृतदोषा राज्ञा रहः सञ्जातप्रीतित्वाद् इत्यर्थः। अतिनिष्ठुरे एतावत्कालं स्वनामाप्रकटय्य राजान्तःपुरे स्थितत्वात् स्वावस्थाः, निष्ठुरत्वम् इति भावः। देव्या इति। देव्याः वासवदत्तायाः पत्युः वत्सराजात् इत्यर्थः। वियोगः विरहः मद्वचनात् मम वचनमवलम्ब्य प्रथाम् प्रसिद्धिम् उपगतः। मया सागरिका वासवदत्तासमीपे न्यस्ता। तस्यां सागरिकायां राज्ञः सञ्जातप्रीतित्वात् तदेकमनस्कतया च वासवदत्तायाः वत्सराजात् सर्व्वथा विरहः मत्कृत एव इति यौगन्धरायणस्य आशयः। सा देवी वासवदत्ता अन्यकलत्रसंघटनया अन्यत् अपरं यत् कलत्रं स्त्री तया राज्ञः संघटनया संयोगेन सागरिकया इत्यर्थः। सा वासवदत्ता परं भृशं दुःखं प्रापिता विषयी- कृता। इदानीं तस्याः वासवदत्तायाः अयं प्रभोः वत्सराजस्य जगत्स्वामित्वलाभः जगति सार्व्वभौमनृपतेः पदलाभः सागरिकाविवाहेनेत्यर्थः। प्रीतिम् आनन्दं करिष्यति इति सत्यं' तथापि प्रीत्युत्पत्तौ अपि लज्जया वदनं दर्शयितुं न शक्नोमि राजानुमतिमगृहीत्वा एव मया अभिप्रेतस्य सम्पादितत्वादित्यर्थः ॥२०॥ अत्यन्तमाननीयेषु अत्यन्तसत्करणीयेषु प्रभु- ष्वित्यर्थः। स्वामिभक्तिव्रतम् प्रभुभक्तिनियमः निरनुरोधवृत्ति अनुरोध्यस्य छन्दानुवर्त्तनस्य वृत्तिः कार्य्यं वर्त्तनं निर् नास्ति अनुरोधवृत्तिः यस्मिन् तत्। स्वामिहितार्थं क्रियमाणे कार्य्ये क्वचित् कदाचिद् वा प्रभोः चित्तवृत्तेः अननुगमनं न दोषाय इति भावः। Prose order. तदा मद्वचनात् देव्याः पत्युः वियोगः प्रथाम् उपगतः ; सा देवी अन्यकलत्रसंघटनया परं दुःखं प्रापिता ; अयं प्रभोः जगत्स्वामित्वलाभः तस्याः प्रीतिं करिष्यति (इति) सत्यं ; तथापि लज्जया वदनं दर्शयितुं नो शक्नोमि ॥२०॥ Beng. Trans. বিদূষক—( স্বগত ) রত্নাবলী দেখিয়াই আমি প্রথমে মনে বুঝিতে পারিয়াছিলাম যে ইহা সাধারণ লোকের অলঙ্কার হইতে পারে না। বসুভূতি—(উঠিয়া) রাজপুত্রি! আশ্বস্ত হউন, আশ্বস্ত হউন। এই যে আপনার জ্যেষ্ঠা ভগিনী ( মনে ) দুঃখ পাইতেছেন। ইঁহাকে আলিঙ্গন করুন। রত্নাবলী—(আশ্বস্ত হইয়া রাজাকে তির্য্যগভাবে অবলোকন করতঃ স্বগত) আমি অপরাধ করিয়াছি। (সেইজন্য) দেবীর নিকট মুখ দেখাইতে পারিতেছি না। (অধোমুখে অবস্থান) বাসবদত্তা—( সজলনেত্রে বাহুপ্রসারণ করিয়া ) অতিনিষ্ঠুরে! ইদানীং আমার প্রিয়- ভগিনি! এস, স্নেহ প্রদর্শন কর। ( কণ্ঠালিঙ্গন )

চতুর্থোঽঙ্কঃ 381 ( রত্নাবলীর পদস্খলন ) বাসবদত্তা—( জনাস্তিকে ) আর্য্যপুত্র ! আমি নিজের নৃশংসতার জন্য অত্যন্ত লজ্জিত হইতেছি। এখন শীঘ্রই ইহার বন্ধন খুলিয়া দিন। রাজা—( পরিতোষের সহিত ) দেবী যাহা বলেন। ( সাগরিকার বন্ধনাপনয়ন ) বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র ! অমাত্য যৌগন্ধরায়ণ এতাবৎকাল আমাকে দুর্জ্জন করিয়া- ছেন ; যেহেতু তিনি নিজে জানিয়াও আমাকে জানান নাই। ( যৌগন্ধরায়ণের প্রবেশ ) যৌগন্ধরায়ণ—আমার কথামত দেবী বাসবদত্তার পতিবিরহ প্রসিদ্ধি লাভ করিয়াছে। অন্য স্ত্রীলোকের সহিত ( মহারাজের ) সংসর্গহেতু দেবী অনেক দুঃখও পাইয়াছেন। মহারাজের এই জগতের প্রভুত্বলাভ এখন তাঁহার ( বাসবদত্তার ) আনন্দের কারণ হইবে সত্য ; কিন্তু তথাপি আমি লজ্জায় মুখ দেখাইতে পারিতেছি না ॥২০॥ অথবা, কি করা যায় ? প্রভুভক্তি-ব্রত বিদ্যমান থাকিলে অত্যন্ত মাননীয় ব্যক্তিগণের মতানুযায়ী কার্য্য না করিলেও চলে ( অর্থাৎ মাননীয় ব্যক্তিগণের মতানুযায়ী কার্য্য না করিলেও কোন দোষের হয় না ; যেহেতু সেইরূপ লঙ্ঘন প্রভুভক্তিমূলক )। এখন অগ্রসর হই। ( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক ! ( পদতলে পড়িয়া ) মহারাজ, আপনাকে না জানাইয়া যাহা কিছু করিয়াছি, তজ্জন্য আমাকে ক্ষমা করুন। Eng. Traps. Jester—(Aside) At the very first sight of the necklace I came to the conclusion that this was a property of no ordinary person, Vasubhuti—( Rising ) Oh Princess ! Be composed. See your elder sister grieves ! So embrace her (and console). Ratnávali—(Becomes composed and looking at the King askance—aside) I have given offence to her. I cannot look her in the face again. (Looks down) Vásava—(Holding out her hands—with tears) Come hither, Oh unrelenting girl ! Come now, my endeared sister ! Be affectionately disposed towards me. ( Clasps her round the neck )

382 रत्नावली (Ratnávali gesticulates stumbling) Vásava—(Aside) My lord ! I am ashamed of my cruel nature. Quickly undo these bonds about her (person). King—(With joy) As Your Ladyship says. (Removes the bonds of Ságariká) Vásava—My lord, Yaugandharáyana, the minister, has made me wicked so long, as he, knowing even the truth him- self, did not let me know of it. (Enter Yaugandharáyana) Yaugandha.—It is due to my words that the ( news of ) seperation of the Queen from her husband has been so current ( prominent ). She has also been subjected to the utmost suffering due to his (King's) union with another wife. Though the attainment of the paramount monarchy of her husband will please her now, yet through shame I am not able to show my face (to her). 20. Or, what can be done ? Such a vow of fidelity towards one's master entails the attitude of disobeying (not following the humour of) even very respectable persons. (Looking) Here is His Majesty. I shall approach him. (Approaching) Glory to Your Majesty ! (Falling at his feet) Please excuse, Your Majesty, what I have done without informing you. राजा—¹कथय किमनिवेद्य कृतम् । यौगन्ध—करोत्वासनपरिग्रहं देवः । सर्व्वं विज्ञापयामि । ( सर्वे राज्ञा सह यथास्थानमुपविशन्ति ) यौगन्ध—देव ! श्रूयताम् । येयं सिंहलेश्वरस्य दुहिता सा सिद्धेनादिष्टा—यथा योऽस्याः पाणिग्रहणं करिष्यति स सार्व्व-

1. यौगन्धरायण, तत् कथय किमनाख्याय त्वया कृतम् ।

चतुर्थोऽङ्कः 383 भौमो राजा भविष्यति । ततस्तत्प्रत्ययादस्माभिः ¹स्वामिनो- ऽर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानेनापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्ताया- श्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता— राजा—तदा किम् ? यौगन्ध—(सलज्जम्) तदा लावाणकेन वह्निना देवी दग्धेति प्रसिद्धिमूत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः । राजा—यौगन्धरायण ! ततः परं श्रुतं मया । अथेयं देवी- हस्ते किमित्यनुचिन्त्य स्थापिता ? विदूषकः—भो ²एदस्स अभिप्पाओ मया जाणिदो । अणा- चक्खिदं वि एदं जाणीअदि एव्व जह अंतेउरगदं एदं जाब अंतेउरगदो देवो सुहेण पेक्खिस्सदि । (क) राजा—यौगन्धरायण ! ³गृहीतस्तेऽभिप्रायो वसन्तकेन ? यौगन्ध—यदाज्ञापयति देवः । राजा—ऐन्द्रजालिकवृत्तान्तोऽपि मन्ये त्वत्प्रयोग एव ? यौगन्ध—अन्यथान्तःपुरे बद्धायाः अस्याः कुतो देवेन दर्शनम् ? अदृष्टायाश्च वसुभूतेः कुतः परिज्ञानम् ? (विचिन्त्य) परिज्ञातायाश्च भगिन्याः सम्प्रति यथा करणीयं तत्र देवी प्रमाणम् । (क) भोः, एतस्य अभिप्रायः मया ज्ञातः । अनाख्यातमपि एतद् ज्ञायते एव यथा अन्तःपुरगतां एतां यावद् अन्तःपुरगतो देवः सुखेन प्रेक्षिष्यते ।

1. स्वाम्यर्थम् । 2. भो अणाचक्खिदं वि एदं जाणीयदि जहा अन्तेउरगदा सुहेण दे णयणपहं गमिस्सदिन्ति । 3. गृहीताभिप्रायोऽसि ।

384 रत्नावली वासवदत्ता—(सस्मितम्) अज्ज अमच्च ! फुडं जेव्व किं ण भणासि जह अज्जउत्ते पडिवादेहि रण्णावलि'त्ति । (इति रत्नावलीं स्वकीयैराभरणैरलङ्कृत्य हस्ते गृहीत्वा राजानमुपसृत्य^1) देव ! पडिच्छ एदं रण्णावलिं । (क) राजा—(सहर्षं हस्तौ प्रसार्य) को देव्याः प्रसादो न बहुमन्यते ? (इति सागरिकां गृह्णाति) वासवदत्ता—अज्जउत्त ! दूरे क्खु एदाए ^2णादिकुलं । ता तह करेदु जह बंधुजणं ण सुमरेदि । (इति समर्पयति) (ख) राजा—यथाज्ञापयति देवी । विदूषकः—(सहर्षं नृत्यति) ही ही भो ! जयदु जयदु भवं ! पुहवी क्खु दाणिं हत्थे गदा पिववअस्सस्स । (ग) (क) आर्य अमात्य ! स्फुटमेव किं न भणसि—यथा आर्यपुत्रे प्रतिपादय रत्नावली- मिति । देव ! प्रतीच्छ एतां रत्नावलीम् । (ख) आर्यपुत्र ! दूरे खलु एतस्याः ज्ञातिकुलम् । तत् तथा करोतु यथा बन्धुजनं न स्मरति । (ग) ही ही भोः ! जयति जयति भवान् ! पृथिवी खलु इदानीं हस्ते गता प्रियवयस्यस्य । Beng. Trans. রাজা—বলুন, আপনি আমাকে না জানাইয়া কি করিয়াছেন ? যৌগন্ধ—মহারাজ ! আসন পরিগ্রহণ করুন । আপনাকে সমস্ত জানাইতেছি । ( সকলের রাজার সহিত যথাস্থানে উপবেশন ) যৌগন্ধ—মহারাজ শ্রবণ করুন । সিংহলরাজের কন্যা সিদ্ধকর্তৃক আদিষ্ট হইয়া- ছিলেন যে যিনি ইহার পাণিগ্রহণ করিবেন, তিনি সার্বভৌম রাজা হইবেন । আমরাও

1. राजा—(विहस्य) परित्रातायाश्च भगिन्या...तथा देवी प्रमाणम् । वास— अज्जउत्त ! फुडं जेव्व......जह पडिवादेहि मए रण्णावलिंत्ति । विदू—भोदि ! सुठु तुए जाणिदो पिववयअस्स अभिप्पाओ । वास—( हस्तौ प्रसार्य ) एहि रण्णावलि एहि, दाणिं किंपि हे मे वड्डिशिषाणशुरूवं कीदु । (इति रत्नावलीं स्वकीयैराभरणैः ......etc.) 2. पिदुकुलं ।

চতুর্থোঽঙ্কঃ 385 তাঁহাদের (সিদ্ধদের) কথায় বিশ্বাস স্থাপন করিয়া প্রভুর জন্য বহুবার সিংহলেশ্বরের নিকট রত্নাবলীকে প্রার্থনা করিলেও, সিংহলেশ্বর দেবী বাসবদত্তার মনোদুঃখ এড়াইবার জন্য (রত্নাবলীকে) যখন দিলেন না-- রাজা—তারপর কি হইল? যৌগন্ধ—(সলজ্জভাবে) তখন লাবাণক গ্রামে দেবী বাসবদত্তা অগ্নিতে দগ্ধ হইয়াছেন এই প্রবাদ প্রচার করিয়া তাঁহার (সিংহলেশ্বরের) নিকট বাভ্রব্যকে প্রেরণ করা হইল। রাজা—যৌগন্ধরায়ণ! তারপর আমি শুনিয়াছি। দেবী বাসবদত্তার হস্তে রত্নাবলীকে কি চিন্তা করিয়া স্থাপিত করিয়াছিলেন? বিদূষক—আমি ইহার অভিপ্রায় জানিয়াছি। না বলিলেও এইরূপ জানা যাইতেছে যে অন্তঃপুরস্থিতা তাঁহাকে (রত্নাবলীকে) মহারাজ অন্তঃপুরে যাইয়া সহজেই দেখিতে পাইবেন। রাজা—যৌগন্ধরায়ণ! বসন্তক আপনার অভিপ্রায় ঠিক বুঝিতে পারিয়াছে ত? যৌগন্ধ—মহারাজ যাহা বলেন! রাজা—আমার মনে হয় ঐন্দ্রজালিকের ব্যাপারও আপনার কৌশল-প্রয়োগ! যৌগন্ধ—তাহা না হইলে অন্তঃপুরে আবদ্ধা ইহার (রত্নাবলীর) সহিত মহারাজের সাক্ষাৎকার কিরূপে সম্ভবপর হইত? বসভূতিই বা না দেখিয়া কিরূপে ইঁহাকে চিনিতেন? (হাসিয়া) ভগিনীর সহিত পরিচয় হইবার পর এখন যাহা কর্ত্তব্য তদ্বিষয়ে দেবীই প্রমাণ। বাসবদত্তা—(সহাস্যে) আর্য্য অমাত্য। পরিষ্কার করিয়া বলিতেছেন না কেন যে, আর্য্যপুত্রকে রত্নাবলী সমর্পণ করুন। (রত্নাবলীকে স্বকীয় আভরণ দ্বারা অলঙ্কৃত করিয়া হস্তগ্রহণপূর্ব্বক রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া) মহারাজ! এই রত্নাবলীকে গ্রহণ করুন। রাজা—(সহর্ষে হস্ত প্রসারিত করিয়া) দেবীর কোন্ অনুগ্রহকে না আদরের সহিত গ্রহণ করা হয়? (সাগরিকাকে গ্রহণ) বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র! ইহার জ্ঞাতিকুল দূরে রহিয়াছেন। আপনি এইরূপ আচরণ করিবেন যাহাতে এ অবস্থায় বন্ধুজনকে সে (রত্নাবলী) স্মরণ না করে। রাজা—দেবীর যাহা আদেশ। বিদূষক—(সহর্ষে নৃত্য করিয়া) হা হা! ভোঃ, আপনার জয় হউক! এখন সত্যই সমগ্র পৃথিবী প্রিয়বয়স্যের হস্তগত হইল। 25

386 रत्नावली Eng. Trans. King—Let me know what you have done without my knowledge. Yaugandha.—Please Your Majesty, be seated, and I shall relate to you everything. The daughter of the King of Simhala was prophesied by the Siddhas that he who would marry her would be a paramount monarch. We, too, having con- fidence in that, applied on behalf Your Majesty, to the King of Simhala, who with the object of avoiding the mental uneasiness of the Queen, was unwilling to give her (Ratnāvalī) (in marriage with you)- - King --What then ? Yaugandha.—(Bashfully) Then a rumour was set a-foot that the Queen had been burnt in the fire of Lāvānaka and Bābhravya was sent to him (the King of Simhala). King—Oh Yaugandharāyaṇa ! I have heard what ensued. But with what object in view, did you place her in the hands of the Queen ? Jester—Oh, I can guess his object. It can be guessed easily, even untold, that Your Majesty when present in the inner apartment would see her there in the harém easily. King—Oh Yaugandharāyaṇa ! Has not your object been guessed correctly by Vasantaka ? Yaugandha.—As Your Majesty says. King—I think you had some concern in the affairs of the conjuror also ? Yaugandha.—Otherwise how could Your Majesty catch sight of her ( Ratnāvalī ) imprisoned in the inner apartment ? And how else could Vasubhuti recognize her without seeing her ? (Laughing) Now, when the sister has been recognized, Her Majesty is the sole authority as to what would be done next. Vasava.—(Smiling) Worthy Minister ! Why don't you say