रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

: चतुर्थोऽङ्कः 375 भणिअ अमच्चजोगंधरायणेण मम हत्थे निक्खित्ता। अदो ज्जेब्ब साअरिआत्ति सद्दाईअदि । (क) राजा—(स्वगतम् ) कथं यौगन्धरायणेन न्यस्ता ! कथमसौ मामनिवेद्य किञ्चित् करिष्यति ! वसुभूतिः—( अपवार्य ) बाभ्रव्य ! यथा सुसदृशो वसन्तकस्य कण्ठे रत्नमाला अस्या अपि सागरात् प्राप्तिः तथा व्यक्तं सिंहले- श्वरस्य दुहिता रत्नावलीयम् । ( इत्युपसृत्य—प्रकाशम् ) आयुष्मति ! रत्नावलि ! राजपुत्रि ! त्वमीदृशीमवस्थां गतासि¹ !. सागरिका—(वसुभूतिं दृष्ट्वा सास्रम्²) कहं अमच्चो बसुभूदी ! (ख) वसुभूतिः—हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ! ( इति भूमौ पतति ) सागरिका—हा हदह्नि मंदभाइणी ! हा ताद ! हा अम्ब ! कहिं सि ? देहि मे पडिवअणं । ( इत्यात्मानं पातयन्ती मोहमुपगता³) (ग) वासवदत्ता—( ससम्भ्रमम् ) कंचुइ ! इयं सा मम बहिणिआ रअणावली । (घ) बाभ्रव्यः—देवि ! इयमेव सा । (क) अमात्य, एसा खलु सागरात् प्राप्तेति भणित्वा अमात्ययौगन्धरायणेन मम हस्ते निक्षिप्ता । अतएव सागरिकेति शब्द्यते । (ख) कथममात्यो वसुभूतिः ! (ग) हा हतास्मि मन्दभागिनी ! हा तात ! हा अम्ब ! क्वासि ? देहि मे प्रतिवचनम् । (घ) कञ्चुकिन् ! इयं सा मम भगिनी रत्नावली ?

1. आयुष्मति, न खलु राजपुत्री रत्नावली त्वमिनामवस्थामुपगता ! 2. विलोक्य ।
2. इति वसुभूतेरुपरि पतन्ती मोहमुपगता ।

376 রত্নাবলী वासवदत्ता—( रोदतीमालिङ्ग्य ) बहिणि ! समस्सस, सम- स्सस । (क) राजा—कथमुदात्तवंशप्रभवस्य सिंहलेश्वरस्य विक्रमबाहो- रात्मजेयम् ! (क) भगिनि ! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । Beng. Trans. দেখি ! এই যে আপনার কথায় সাগরিকাকে এখানে আনিয়াছি। বাসবদত্তা—( হাসিয়া ) আর্য্যপুত্র ! আমার সমস্ত জানা আছে। বসুভূতি—( সাগরিকাকে দেখিয়া জনান্তিকে ) বাভ্রব্য ! এই বালিকা ত ঠিক আমাদের রাজকন্যার ন্যায় দেখিতে ! বাভ্রব্য—অমাত্য, আমারও মনে তাই হয়। বসুভূতি—( প্রকাশ্যে রাজাকে লক্ষ্য করিয়া ) মহারাজ। এই কন্যাটি কোথা হইতে আসিয়াছেন ? রাজা—মহিষী জানেন। বসুভূতি—দেবি, এই কন্যাকে কোথা হইতে পাওয়া গিয়াছে ? বাসবদত্তা—অমাত্য, ইহাকে সাগর হইতে পাওয়া গিয়াছে; তাই বলিয়া অমাত্য যৌগন্ধরায়ণ আমার হস্তে নিক্ষেপ করিয়াছেন। সেই হইতে ইহাকে 'সাগরিকা' বলিয়া ডাকা হয়। রাজা—( স্বগত ) কি ! যৌগন্ধরায়ণ রাখিয়া গিয়াছেন ! তিনি কি আমাকে না জানাইয়া কিছু করিবেন ! বসুভূতি—( জনান্তিকে ) বাভ্রব্য ! যেরূপ বসন্তকের কণ্ঠে স্থিত রত্নমালা ( আমাদের রত্নমালার ) সুসদৃশ, সেইরূপ ইহারও সাগর হইতে প্রাপ্তি সুসঙ্গত। সুতরাং নিশ্চয়ই ইনি সিংহলরাজকন্যা রত্নাবলী ! ( অগ্রসর হইয়া প্রকাশ্যে ) আয়ুষ্মতি ! রত্নাবলি ! রাজপুত্রি ! তুমিও এইরূপ অবস্থায় পতিত হইয়াছ ! সাগরিকা—( বসুভূতিকে দেখিয়া সাশ্রুনেত্রে ) এই যে অমাত্য বসুভূতি ! বসুভূতি—হায় ! হায় ! আমি কি মন্দভাগ্য ! ( ভূমিতে পতন ) সাগরিকা—হায় ! হায় ! আমি কি মন্দভাগিনী ! হা পিতঃ ! হা মাতঃ ! আপনারা কোথায় ? আমাকে প্রত্যুত্তর দিন। ( আপনাকে পাতিত করিলেন ও মোহ )

चतुर्थोऽङ्कः 377 বাসবদত্তা—( সসম্ভ্রমে ) কঞ্চুকিন্ ! এই কি সেই আমার ভগিনী রত্নাবলী ! বাভ্রব্য—দেবি ! হাঁ, ইনিই তিনি। বাসবদত্তা—( রত্নাবলীকে আলিঙ্গন করিয়া ) ভগিনি ! আশ্বস্ত হও, আশ্বস্ত হও। রাজা—এই কি সেই মহাকুলসম্ভূত সিংহলরাজ বিক্রমবাহুর কন্যা ! Eng. Trans. O Queen ! Here is Ságariká brought in obedience to your words. Vásava—(Smiling) I am sensible to all these, my lord ! Vasubhuti—( Sees Ságariká and aside ) Bábhravya, the damsel is wonderfully like the Princess. Bábhravya—O Minister ! So it strikes my mind as well. Vasubhuti—(Aloud to the King) Whence is this maiden, my lord ? King—The Queen knows everything. Vasubhuti—O Madam ! Whence is this damsel ? Vásava—O Minister ! Yaugandharáyana told me that she had been rescued from the sea and then presented her to me. Hence she has been designated ‘Ságarika’ (The ocean- maid). King—( To himself ) What ! Deposited by Yaugandhará- yana ! Would he do anything without letting me know of it ? Vasubhuti—(Aside) Bábhravya ! As similar is the necklace in the neck of Vasantaka, so is her rescue from the sea consistent. So she must be Ratnávali, the daughter of Vikramabáhu, the King of Simhala. (Approaching and aloud) Oh, long-lived Princess Ratnávali ! Are you fallen in such a miserable plight ! Ságariká—( Sees Vasubhuti and sheds tears ) Ha ! the Minister Vasubhuti ! Vasubhuti—Alas ! Alas ! I am undone, unfortunate as I- am. (Falls on the ground) Ságariká—Alas ! I perish, an ill-fated person that I am ?

378 : रत्नावली Oh my father! Oh, mother! Where are you? Give me reply. (Falls and faints) Vāsava—(In a hurry) Oh chamberlain! Is this my sister Ratnávalī? Bábhravya—It is, Madam! Vāsava—(Embracing Ratnávalī) Sister! Be composed. King—Is this the daughter of Vikramabáhu, born of high family—the sovereign of Simhala! विदूषकः¹—रअणावलिं पेक्खिअ पढमे एव्व जाणिदं² मए ण क्खु सामञ्जणस्स ईटिसो परिच्छदोत्ति । (क) वसुभूतिः—( उत्थाय ) राजपुत्रि ! समाश्वसिहि, समाश्व- सिहि। नन्वियं ज्यायसी ते भगिनो दुःखमास्ते। तत् परि- ष्वजस्वैनाम्। रत्नावली—( समाश्वस्य राजानं तिर्यगवलोक्य स्वगतम् ) किदावराहा क्खु अहं देवीए ण सक्णोमि मुहं दंसिदुं। ( इत्यधोमुखी तिष्ठति ) (ख) वासवदत्ता—( सास्त्रं बाहू प्रसार्य ) एहि अदिनिट्ठुरे! दाणिं पिअभइणिए! सिणेहं दंसेहि। ( इति कण्ठे गृह्णाति ) (ग) (क) रत्नावलीं प्रेक्ष्य प्रथम एव ज्ञातं मया न खलु सामान्यजनस्य ईदृशः परिच्छद इति। (ख) कृतापराधा खलु अहं देव्यै न शक्नोमि मुखं दर्शयितुम्। (ग) एहि अतिनिष्ठुरे! इदानीं प्रियभगिनि! स्नेहं दर्शय।

1. ( रत्नमालां स्पृशन् स्वगतम् )
2. पढमं ज्ञेव्व मए जाणिदं।

चतुर्थोऽङ्कः ३७९ ( रत्नावली लज्जितं नाटयति¹ ) वासवदत्ता—( अपवार्य ) अज्जउत्त ! लज्जेमि अहं इमिणा अत्तणो णिसंसत्तणेण । ता लहुं अवणेहि से एदं बंधणं । (क) राजा—( सपरितोषम् ) यथाह देवी । ( इति सागरिकाया बन्धन- मपनयति² ) वासवदत्ता—अज्जउत्त ! अमच्चजोअंधराअणेण एत्तिअ कालं दुज्जणीकिदम्हि । जेण जाणंतेण वि ण मे णिवे- दिटं । (ख) ( ततः प्रविशति यौगन्धरायणः ) यौगन्धरायणः— देव्या मद्वचनात् प्रथामुपेगतः³ पत्युर्वियोगस्तदा⁴ मा देव्यन्यकलत्रसङ्घटनया दुःखं परं प्रापिता । तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लज्जया ॥२०॥ अथवा किं क्रियते ? ईदृशमत्यन्तमाननीयेष्वपि निरनु- रोधवृत्ति स्वामिभक्तिव्रतम् । (निरूप्य⁵ ) अयं देवो महाराजः⁶ ! यावदुपसर्पामि । ( उपसृत्य ) जयतु जयतु देवः । ( पादयोर्निपत्य ) देव ! क्षम्यतां यन्मयानिवेद्य कृतम्⁷ । (क) आर्यपुत्र ! लज्जेऽहम् अनेन आत्मनो नृशंसत्वेन । तल्लघु अपनय अस्याः इदं बन्धनम् । (ख) आर्यपुत्र ! अमात्ययौगन्धरायणेन एतावत्कालं दुर्जनीकृतास्मि, येन जानतापि न मे निवेदितम् ।

1. ( इति कण्ठे गृह्णाति ; रत्नावली लज्जितं नाटयति ) 2. (इति तथा करोति) ।
2. मद्वचनाद् यदाभ्युपगतः । 4. मया । 5. विलोक्य । 6. अयं देवः । 7. मया देवस्य अनिवेद्य ।

380 रत्नावलो सामान्यजनस्य साधारणजनस्य। कृतापराधा कृतदोषा राज्ञा रहः सञ्जातप्रीतित्वाद् इत्यर्थः। अतिनिष्ठुरे एतावत्कालं स्वनामाप्रकटय्य राजान्तःपुरे स्थितत्वात् स्वावस्थाः, निष्ठुरत्वम् इति भावः। देव्या इति। देव्याः वासवदत्तायाः पत्युः वत्सराजात् इत्यर्थः। वियोगः विरहः मद्वचनात् मम वचनमवलम्ब्य प्रथाम् प्रसिद्धिम् उपगतः। मया सागरिका वासवदत्तासमीपे न्यस्ता। तस्यां सागरिकायां राज्ञः सञ्जातप्रीतित्वात् तदेकमनस्कतया च वासवदत्तायाः वत्सराजात् सर्व्वथा विरहः मत्कृत एव इति यौगन्धरायणस्य आशयः। सा देवी वासवदत्ता अन्यकलत्रसंघटनया अन्यत् अपरं यत् कलत्रं स्त्री तया राज्ञः संघटनया संयोगेन सागरिकया इत्यर्थः। सा वासवदत्ता परं भृशं दुःखं प्रापिता विषयी- कृता। इदानीं तस्याः वासवदत्तायाः अयं प्रभोः वत्सराजस्य जगत्स्वामित्वलाभः जगति सार्व्वभौमनृपतेः पदलाभः सागरिकाविवाहेनेत्यर्थः। प्रीतिम् आनन्दं करिष्यति इति सत्यं' तथापि प्रीत्युत्पत्तौ अपि लज्जया वदनं दर्शयितुं न शक्नोमि राजानुमतिमगृहीत्वा एव मया अभिप्रेतस्य सम्पादितत्वादित्यर्थः ॥२०॥ अत्यन्तमाननीयेषु अत्यन्तसत्करणीयेषु प्रभु- ष्वित्यर्थः। स्वामिभक्तिव्रतम् प्रभुभक्तिनियमः निरनुरोधवृत्ति अनुरोध्यस्य छन्दानुवर्त्तनस्य वृत्तिः कार्य्यं वर्त्तनं निर् नास्ति अनुरोधवृत्तिः यस्मिन् तत्। स्वामिहितार्थं क्रियमाणे कार्य्ये क्वचित् कदाचिद् वा प्रभोः चित्तवृत्तेः अननुगमनं न दोषाय इति भावः। Prose order. तदा मद्वचनात् देव्याः पत्युः वियोगः प्रथाम् उपगतः ; सा देवी अन्यकलत्रसंघटनया परं दुःखं प्रापिता ; अयं प्रभोः जगत्स्वामित्वलाभः तस्याः प्रीतिं करिष्यति (इति) सत्यं ; तथापि लज्जया वदनं दर्शयितुं नो शक्नोमि ॥२०॥ Beng. Trans. বিদূষক—( স্বগত ) রত্নাবলী দেখিয়াই আমি প্রথমে মনে বুঝিতে পারিয়াছিলাম যে ইহা সাধারণ লোকের অলঙ্কার হইতে পারে না। বসুভূতি—(উঠিয়া) রাজপুত্রি! আশ্বস্ত হউন, আশ্বস্ত হউন। এই যে আপনার জ্যেষ্ঠা ভগিনী ( মনে ) দুঃখ পাইতেছেন। ইঁহাকে আলিঙ্গন করুন। রত্নাবলী—(আশ্বস্ত হইয়া রাজাকে তির্য্যগভাবে অবলোকন করতঃ স্বগত) আমি অপরাধ করিয়াছি। (সেইজন্য) দেবীর নিকট মুখ দেখাইতে পারিতেছি না। (অধোমুখে অবস্থান) বাসবদত্তা—( সজলনেত্রে বাহুপ্রসারণ করিয়া ) অতিনিষ্ঠুরে! ইদানীং আমার প্রিয়- ভগিনি! এস, স্নেহ প্রদর্শন কর। ( কণ্ঠালিঙ্গন )

চতুর্থোঽঙ্কঃ 381 ( রত্নাবলীর পদস্খলন ) বাসবদত্তা—( জনাস্তিকে ) আর্য্যপুত্র ! আমি নিজের নৃশংসতার জন্য অত্যন্ত লজ্জিত হইতেছি। এখন শীঘ্রই ইহার বন্ধন খুলিয়া দিন। রাজা—( পরিতোষের সহিত ) দেবী যাহা বলেন। ( সাগরিকার বন্ধনাপনয়ন ) বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র ! অমাত্য যৌগন্ধরায়ণ এতাবৎকাল আমাকে দুর্জ্জন করিয়া- ছেন ; যেহেতু তিনি নিজে জানিয়াও আমাকে জানান নাই। ( যৌগন্ধরায়ণের প্রবেশ ) যৌগন্ধরায়ণ—আমার কথামত দেবী বাসবদত্তার পতিবিরহ প্রসিদ্ধি লাভ করিয়াছে। অন্য স্ত্রীলোকের সহিত ( মহারাজের ) সংসর্গহেতু দেবী অনেক দুঃখও পাইয়াছেন। মহারাজের এই জগতের প্রভুত্বলাভ এখন তাঁহার ( বাসবদত্তার ) আনন্দের কারণ হইবে সত্য ; কিন্তু তথাপি আমি লজ্জায় মুখ দেখাইতে পারিতেছি না ॥২০॥ অথবা, কি করা যায় ? প্রভুভক্তি-ব্রত বিদ্যমান থাকিলে অত্যন্ত মাননীয় ব্যক্তিগণের মতানুযায়ী কার্য্য না করিলেও চলে ( অর্থাৎ মাননীয় ব্যক্তিগণের মতানুযায়ী কার্য্য না করিলেও কোন দোষের হয় না ; যেহেতু সেইরূপ লঙ্ঘন প্রভুভক্তিমূলক )। এখন অগ্রসর হই। ( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক ! ( পদতলে পড়িয়া ) মহারাজ, আপনাকে না জানাইয়া যাহা কিছু করিয়াছি, তজ্জন্য আমাকে ক্ষমা করুন। Eng. Traps. Jester—(Aside) At the very first sight of the necklace I came to the conclusion that this was a property of no ordinary person, Vasubhuti—( Rising ) Oh Princess ! Be composed. See your elder sister grieves ! So embrace her (and console). Ratnávali—(Becomes composed and looking at the King askance—aside) I have given offence to her. I cannot look her in the face again. (Looks down) Vásava—(Holding out her hands—with tears) Come hither, Oh unrelenting girl ! Come now, my endeared sister ! Be affectionately disposed towards me. ( Clasps her round the neck )

382 रत्नावली (Ratnávali gesticulates stumbling) Vásava—(Aside) My lord ! I am ashamed of my cruel nature. Quickly undo these bonds about her (person). King—(With joy) As Your Ladyship says. (Removes the bonds of Ságariká) Vásava—My lord, Yaugandharáyana, the minister, has made me wicked so long, as he, knowing even the truth him- self, did not let me know of it. (Enter Yaugandharáyana) Yaugandha.—It is due to my words that the ( news of ) seperation of the Queen from her husband has been so current ( prominent ). She has also been subjected to the utmost suffering due to his (King's) union with another wife. Though the attainment of the paramount monarchy of her husband will please her now, yet through shame I am not able to show my face (to her). 20. Or, what can be done ? Such a vow of fidelity towards one's master entails the attitude of disobeying (not following the humour of) even very respectable persons. (Looking) Here is His Majesty. I shall approach him. (Approaching) Glory to Your Majesty ! (Falling at his feet) Please excuse, Your Majesty, what I have done without informing you. राजा—¹कथय किमनिवेद्य कृतम् । यौगन्ध—करोत्वासनपरिग्रहं देवः । सर्व्वं विज्ञापयामि । ( सर्वे राज्ञा सह यथास्थानमुपविशन्ति ) यौगन्ध—देव ! श्रूयताम् । येयं सिंहलेश्वरस्य दुहिता सा सिद्धेनादिष्टा—यथा योऽस्याः पाणिग्रहणं करिष्यति स सार्व्व-

1. यौगन्धरायण, तत् कथय किमनाख्याय त्वया कृतम् ।

चतुर्थोऽङ्कः 383 भौमो राजा भविष्यति । ततस्तत्प्रत्ययादस्माभिः ¹स्वामिनो- ऽर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानेनापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्ताया- श्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता— राजा—तदा किम् ? यौगन्ध—(सलज्जम्) तदा लावाणकेन वह्निना देवी दग्धेति प्रसिद्धिमूत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः । राजा—यौगन्धरायण ! ततः परं श्रुतं मया । अथेयं देवी- हस्ते किमित्यनुचिन्त्य स्थापिता ? विदूषकः—भो ²एदस्स अभिप्पाओ मया जाणिदो । अणा- चक्खिदं वि एदं जाणीअदि एव्व जह अंतेउरगदं एदं जाब अंतेउरगदो देवो सुहेण पेक्खिस्सदि । (क) राजा—यौगन्धरायण ! ³गृहीतस्तेऽभिप्रायो वसन्तकेन ? यौगन्ध—यदाज्ञापयति देवः । राजा—ऐन्द्रजालिकवृत्तान्तोऽपि मन्ये त्वत्प्रयोग एव ? यौगन्ध—अन्यथान्तःपुरे बद्धायाः अस्याः कुतो देवेन दर्शनम् ? अदृष्टायाश्च वसुभूतेः कुतः परिज्ञानम् ? (विचिन्त्य) परिज्ञातायाश्च भगिन्याः सम्प्रति यथा करणीयं तत्र देवी प्रमाणम् । (क) भोः, एतस्य अभिप्रायः मया ज्ञातः । अनाख्यातमपि एतद् ज्ञायते एव यथा अन्तःपुरगतां एतां यावद् अन्तःपुरगतो देवः सुखेन प्रेक्षिष्यते ।

1. स्वाम्यर्थम् । 2. भो अणाचक्खिदं वि एदं जाणीयदि जहा अन्तेउरगदा सुहेण दे णयणपहं गमिस्सदिन्ति । 3. गृहीताभिप्रायोऽसि ।

384 रत्नावली वासवदत्ता—(सस्मितम्) अज्ज अमच्च ! फुडं जेव्व किं ण भणासि जह अज्जउत्ते पडिवादेहि रण्णावलि'त्ति । (इति रत्नावलीं स्वकीयैराभरणैरलङ्कृत्य हस्ते गृहीत्वा राजानमुपसृत्य^1) देव ! पडिच्छ एदं रण्णावलिं । (क) राजा—(सहर्षं हस्तौ प्रसार्य) को देव्याः प्रसादो न बहुमन्यते ? (इति सागरिकां गृह्णाति) वासवदत्ता—अज्जउत्त ! दूरे क्खु एदाए ^2णादिकुलं । ता तह करेदु जह बंधुजणं ण सुमरेदि । (इति समर्पयति) (ख) राजा—यथाज्ञापयति देवी । विदूषकः—(सहर्षं नृत्यति) ही ही भो ! जयदु जयदु भवं ! पुहवी क्खु दाणिं हत्थे गदा पिववअस्सस्स । (ग) (क) आर्य अमात्य ! स्फुटमेव किं न भणसि—यथा आर्यपुत्रे प्रतिपादय रत्नावली- मिति । देव ! प्रतीच्छ एतां रत्नावलीम् । (ख) आर्यपुत्र ! दूरे खलु एतस्याः ज्ञातिकुलम् । तत् तथा करोतु यथा बन्धुजनं न स्मरति । (ग) ही ही भोः ! जयति जयति भवान् ! पृथिवी खलु इदानीं हस्ते गता प्रियवयस्यस्य । Beng. Trans. রাজা—বলুন, আপনি আমাকে না জানাইয়া কি করিয়াছেন ? যৌগন্ধ—মহারাজ ! আসন পরিগ্রহণ করুন । আপনাকে সমস্ত জানাইতেছি । ( সকলের রাজার সহিত যথাস্থানে উপবেশন ) যৌগন্ধ—মহারাজ শ্রবণ করুন । সিংহলরাজের কন্যা সিদ্ধকর্তৃক আদিষ্ট হইয়া- ছিলেন যে যিনি ইহার পাণিগ্রহণ করিবেন, তিনি সার্বভৌম রাজা হইবেন । আমরাও

1. राजा—(विहस्य) परित्रातायाश्च भगिन्या...तथा देवी प्रमाणम् । वास— अज्जउत्त ! फुडं जेव्व......जह पडिवादेहि मए रण्णावलिंत्ति । विदू—भोदि ! सुठु तुए जाणिदो पिववयअस्स अभिप्पाओ । वास—( हस्तौ प्रसार्य ) एहि रण्णावलि एहि, दाणिं किंपि हे मे वड्डिशिषाणशुरूवं कीदु । (इति रत्नावलीं स्वकीयैराभरणैः ......etc.) 2. पिदुकुलं ।

চতুর্থোঽঙ্কঃ 385 তাঁহাদের (সিদ্ধদের) কথায় বিশ্বাস স্থাপন করিয়া প্রভুর জন্য বহুবার সিংহলেশ্বরের নিকট রত্নাবলীকে প্রার্থনা করিলেও, সিংহলেশ্বর দেবী বাসবদত্তার মনোদুঃখ এড়াইবার জন্য (রত্নাবলীকে) যখন দিলেন না-- রাজা—তারপর কি হইল? যৌগন্ধ—(সলজ্জভাবে) তখন লাবাণক গ্রামে দেবী বাসবদত্তা অগ্নিতে দগ্ধ হইয়াছেন এই প্রবাদ প্রচার করিয়া তাঁহার (সিংহলেশ্বরের) নিকট বাভ্রব্যকে প্রেরণ করা হইল। রাজা—যৌগন্ধরায়ণ! তারপর আমি শুনিয়াছি। দেবী বাসবদত্তার হস্তে রত্নাবলীকে কি চিন্তা করিয়া স্থাপিত করিয়াছিলেন? বিদূষক—আমি ইহার অভিপ্রায় জানিয়াছি। না বলিলেও এইরূপ জানা যাইতেছে যে অন্তঃপুরস্থিতা তাঁহাকে (রত্নাবলীকে) মহারাজ অন্তঃপুরে যাইয়া সহজেই দেখিতে পাইবেন। রাজা—যৌগন্ধরায়ণ! বসন্তক আপনার অভিপ্রায় ঠিক বুঝিতে পারিয়াছে ত? যৌগন্ধ—মহারাজ যাহা বলেন! রাজা—আমার মনে হয় ঐন্দ্রজালিকের ব্যাপারও আপনার কৌশল-প্রয়োগ! যৌগন্ধ—তাহা না হইলে অন্তঃপুরে আবদ্ধা ইহার (রত্নাবলীর) সহিত মহারাজের সাক্ষাৎকার কিরূপে সম্ভবপর হইত? বসভূতিই বা না দেখিয়া কিরূপে ইঁহাকে চিনিতেন? (হাসিয়া) ভগিনীর সহিত পরিচয় হইবার পর এখন যাহা কর্ত্তব্য তদ্বিষয়ে দেবীই প্রমাণ। বাসবদত্তা—(সহাস্যে) আর্য্য অমাত্য। পরিষ্কার করিয়া বলিতেছেন না কেন যে, আর্য্যপুত্রকে রত্নাবলী সমর্পণ করুন। (রত্নাবলীকে স্বকীয় আভরণ দ্বারা অলঙ্কৃত করিয়া হস্তগ্রহণপূর্ব্বক রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া) মহারাজ! এই রত্নাবলীকে গ্রহণ করুন। রাজা—(সহর্ষে হস্ত প্রসারিত করিয়া) দেবীর কোন্ অনুগ্রহকে না আদরের সহিত গ্রহণ করা হয়? (সাগরিকাকে গ্রহণ) বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র! ইহার জ্ঞাতিকুল দূরে রহিয়াছেন। আপনি এইরূপ আচরণ করিবেন যাহাতে এ অবস্থায় বন্ধুজনকে সে (রত্নাবলী) স্মরণ না করে। রাজা—দেবীর যাহা আদেশ। বিদূষক—(সহর্ষে নৃত্য করিয়া) হা হা! ভোঃ, আপনার জয় হউক! এখন সত্যই সমগ্র পৃথিবী প্রিয়বয়স্যের হস্তগত হইল। 25

386 रत्नावली Eng. Trans. King—Let me know what you have done without my knowledge. Yaugandha.—Please Your Majesty, be seated, and I shall relate to you everything. The daughter of the King of Simhala was prophesied by the Siddhas that he who would marry her would be a paramount monarch. We, too, having con- fidence in that, applied on behalf Your Majesty, to the King of Simhala, who with the object of avoiding the mental uneasiness of the Queen, was unwilling to give her (Ratnāvalī) (in marriage with you)- - King --What then ? Yaugandha.—(Bashfully) Then a rumour was set a-foot that the Queen had been burnt in the fire of Lāvānaka and Bābhravya was sent to him (the King of Simhala). King—Oh Yaugandharāyaṇa ! I have heard what ensued. But with what object in view, did you place her in the hands of the Queen ? Jester—Oh, I can guess his object. It can be guessed easily, even untold, that Your Majesty when present in the inner apartment would see her there in the harém easily. King—Oh Yaugandharāyaṇa ! Has not your object been guessed correctly by Vasantaka ? Yaugandha.—As Your Majesty says. King—I think you had some concern in the affairs of the conjuror also ? Yaugandha.—Otherwise how could Your Majesty catch sight of her ( Ratnāvalī ) imprisoned in the inner apartment ? And how else could Vasubhuti recognize her without seeing her ? (Laughing) Now, when the sister has been recognized, Her Majesty is the sole authority as to what would be done next. Vasava.—(Smiling) Worthy Minister ! Why don't you say

चतुर्थोऽङ्कः 387 clearly that Ratnávali should be given to my husband. (Decorating Ratnávali with her own ornaments and approaching the King) My lord ! Accept this Ratnávali. King—( Stretching out his hand with joy ) What favour of the Queen is not prized most ! (Takes Ságariká by hand) Vásava.—My lord ! Her relatives are far away from her. So treat her in a manner that she may never have occasion to remember them (with longing). King—As Your Majesty commands. Jester.—( Dances with joy ) Ha ! Ha ! Ah ! Victory to you ! The whole world is now in the possession of my dear friend. वसुभूतिः—¹राजपुत्रि ! वासवदत्तां प्रणामेनार्चय । ( रत्नावली तथा करोति ) बाभ्रव्यः—²देवि ! स्थाने देवीशब्दमुद्वहसि ! ( वासवदत्ता रत्नावलीमालिङ्ग्य देवीशब्देन प्रसादं करोति ) बाभ्रव्यः—इदानीं सफलपरिश्रमः संवृत्तः । यौगन्ध—दैव ! तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ? राजा—किमतःपरमपि प्रियमस्ति ! यतः— नीतो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका ⁴तथा च भुवनप्राप्त्येकहेतुः प्रिया । देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज्जिताः कोसलाः किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम्⁵ ॥२१॥ तथापीदमस्तु—

1. आयुष्मति, स्थाने देवीशब्दमुद्वहसि ! 2. न दृश्यते क्वचित् । 3. इदानीं सफलपरिश्रमोऽस्मि संवृत्तः । 4. ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः । 5. किं नामास्ति विधेयमत्र भुवने यस्मिन् करोमि स्पृहाम् ?

388 रत्नावलो ( भरतवाक्यम् ) उर्व्वीमुद्दामसस्यां जनयतु विसृजन् वासवो वृष्टिमिष्टा- मिष्टैस्त्रैविष्टपानां विदधतु विधिवत् प्रीणनं विप्रमुख्याः । आकल्पान्तं च भूयात् समुपचितसुखः सङ्गमः सज्जनानां निःशेषं यान्तु शान्तिं पिशुनजनगिरो दुर्ज्जया वज्रलेपाः ॥२२॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति ऐन्द्रजालिको नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥ अवसिता रत्नावली नाटिका ॥ नीत इति । विक्रमबाहुः सिंहलराजः आत्मसमतां आत्मतुल्यतां परिणयसम्बन्धेन इत्यर्थः । नीतः प्रापितः । उर्व्वीतले भूतले सारं रत्नभूता भुवनप्राप्तौैकहेतुः समग्र- पृथिवीलाभस्य एकैव कारणभूता प्रिया इयं सागरिका प्राप्ता । देवी वासवदत्ता भगिनी- लाभात् सागरिकालाभात् । वासवदत्तायाः मातुलस्य सिंहलेश्वरस्य कन्या रत्नावली वासव-

चतुर्थोऽङ्कः 389 तैः विप्रैः देवप्रीणनकर्म्माचरणादिभिः त्रिदिविष्टपार्ज्जनं याच्यते। ततश्च आकल्पान्तं सुखकरसज्जनसङ्गमहारैश्च रसकपनज्ञानान्द प्राप्तिः प्रार्थ्यते। इत्याशयः ॥२१॥ इति ऐन्द्रजालिको नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥ अवसिताय श्रीहर्षदेवस्य कृतिरियं रत्नावली नाम नाटिका ॥ Prose order. विक्रमबाहुः आत्मसमतां नीतः, तथाच उर्व्वीतले सारं भुवनप्राप्तेरेकहेतुः इयं प्रिया सागरिका प्राप्ता। देवी च भगिनीलाभात् प्रीतिम् उपागता, कोशलाः जिताः ; त्वयि अमात्यवृषभे सति किं तत् नास्ति यस्मै स्पृहां करोमि ? ॥२१॥ वासवः इष्टां वृष्टिं विसृजन् उर्व्वीम् उद्दामसस्यां जनयतु ; विप्रमुख्याः विधिवत् दत्तैः त्रैविष्टपानां प्रीणनं विदधतु। सज्जनानां समुपचितसुखः सङ्गमः आकल्पान्तं च भूयात् ; दुर्ज्जयाः वज्रलेपाः पिशुनवचगिरः निःशेषं शान्तिं यान्तु ॥२२॥ Beng. Trans. বসুম্ভূতি—রাজপুত্রি! বাসবদত্তাকে প্রণামের দ্বারা অর্চ্চিত কর। (রত্নাবলী তাহাই করিলেন) বাসব্বা—দেবি! যথার্থই আপনি ‘দেবী’ শব্দ গ্রহণ করিয়াছেন। (বাসবদত্তা রত্নাবলীকে আলিঙ্গন করিয়া ‘দেবী’শব্দের দ্বারা রত্নাবলীকে সম্মানিতা করিলেন) বাভ্রব্য—এখন পরিশ্রম সফল হইল। যৌগন্ধ—মহারাজ! বলুন আপনার আর কি প্রিয় কার্য্য সাধন করিব? রাজা—ইহার পর কি আরও প্রিয়কার্য্য করিবার আছে! যেহেতু— রাজ্য বিক্রমবাহুকে নিজের তুল্য (পদগৌরবে) করিয়া লইয়াছি। পৃথিবীর সারভূতা সকলভুবনপ্রাপ্তির (সার্ব্বভৌম-পদপ্রাপ্তির) একমাত্র কারণ এই সাগরিকাকে প্রিয়ারূপে পাইয়াছি। ভগিনীলাভে দেবী বাসবদত্তা প্রীতিলাভ করিয়াছেন। কোশল রাজ্য জয় করা হইয়াছে; আর আপনার মত অমাত্যশ্রেষ্ঠ থাকিতে এমন কি জিনিষ নাই যাহা আমি আকাঙ্ক্ষা করিতে পারি? ॥২১॥ তথাপি—ইহাই হউক,— (ভরতবাক্য) ইন্দ্র অভিমতরূপ বৃষ্টিপাত করিয়া পৃথিবীকে শস্যপূর্ণা করুন। বিপ্রশ্রেষ্ঠগণ যথাবিধি

390 রত্নাবলী যজ্ঞের দ্বারা দেবতাগণের প্রীতিবিধান করুন। সাধুব্যক্তিগণের সংসর্গ সুখবৃদ্ধিকরতঃ কল্পান্তস্থায়ী হউক ; এবং দুর্জ্জন ব্যক্তিগণের বজ্রতুল্য কঠোর দুর্জ্জয় কর্কশবাক্য নিঃশেষরূপে প্রশমিত হউক ॥২২॥ ( সকলে নিষ্ক্রান্ত ) ঐন্দ্রজালিকনামে চতুর্থ অঙ্ক সমাপ্ত ॥ শ্রীহর্ষকৃত রত্নাবলী-নাটিকা সমাপ্ত ॥ Eng. Trans. Vasubhuti—Princess, pay respectful reve- rence to Vāsavadattá. (Ratnávali does so) Bábhravya—Madam, you justly possess the title of ‘Queen’. (Vásavadattá embraces Ratnávali and addresses her with the title of ‘Queen’). Bábhravya—Now our troubles are crowned with success. Yaugandha.—Your Majesty, what else can we perform to please you ? King.—Is there anything else still to be performed for my delight ? Since— Vikramabáhu has been made my own relation (lit : raised to a status equal to my own) ; beloved Ságariká, the quint- essence of the world, the cause of universal sovereignty, has been obtained, and Queen ( Vásavadattá ) rejoices to find a sister ( in her ), and the Kosalas are subdued. Moreover, when there are you the best of the ministers, what other object can there be in the world, for which I could entertain a wish ? 21. Yet, let this alone be my prayer— May Indra with plentiful showers render the earth bountiful of grain ; may the best of the Bráhmanas satisfy the gods (lit : heavenly beings) with due performance of sacrifices ; may

चतुर्थोऽङ्कः 391 the extremely blissful association of the pious last until the end of the Kalpas ( Cycles ) ; and may the appalling and adamantine blasphemes of the wicked be silenced for ever ! ! ! 22. (All exeunt) [Here ends the Fourth Act entitled “The Conjuror.”] Here ends the Minor Drama Ratnavali Natika composed by Lord Shri Harsha Deva. ॥ शुभमस्तु ॥

RATNAVALI ACT IV Notes The action of Act IV takes place in the Royal Palace of Vatsa. The Act is based upon the workings of विमर्श ( अवमर्श ) सन्धि and निर्वहण सन्धि ; since in the Nátiká, अवमर्शसन्धि is very brief. (See Critical Remarks and Appendix ). Here in the Interlude, Susangatá entering in a dejected mood relates the deplorable fate of Ságariká who, after the incident related in Act III, has been taken to some unknown destination by the enraged Queen with a rumour that she has been sent to Ujjayiní, the capital of the kingdom of Vásavadattá's father. Susangatá carries out the request of Ságariká who handed over her jewel-necklace ( Ratnávali ) to be given to some worthy Bráhmana when she was going to meet some terrible fate. This Jewel-necklace being handed over to Vasantaka is worn by him at the request of the King himself. It becomes a sort of help for the the Simhalese minister Vasubhuti to recognize the Princess

चतुर्थोङ्कः 393 (what puts excessive strain on the mind) इति अति - आ + धा + क्त कर्मणि । “अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवनपेक्षि च”—अमरः । जीवनपेक्षि कर्म means “the deed that carries risk of life.” अत्याहितम् is adjectively used to किमपि । तपस्विनी—Deserving compassion i. e., poor, wretched. अर्धरात्रे—भावे ७मी ; रात्रेः अर्धम् ( एकदेशीतत् ) by the rule “अर्धं ॰नपुंसकम्” । रात्रि becomes रात्र—“रावाह्नाहाः पुंसि” । अर्धं = exact half. P. 319. अतिनिघृ॑णम्—Very carefully ; निर् ( नास्ति ) घृणा यस्मिन् यथा स्यात् तथा ( बहु ) ; अतिशयेन निघृ॑णम् ( प्रादितत् ) । घृणा means करुणा according to अमर । P. 322. महाभिजनसमुत्पन्नया—महान् अभिजनः ( कर्मधा ) तस्मिन् समुत्पन्ना ( ७मीतत् ) तया । अभिजन means ‘family.’ “अभिजनः कुले कुलध्वजे जन्मभूम्याम्”—हेमचन्द्रः । Pp. 324-25. Shloka 1. In this stanza the King means to say that the angry Queen was not to be pacified by any means so long as she maintained her pent-up anger ; but as soon as she gave vent to her feelings by weeping, her anger abated. Out- ward expression lessens ( to a great extent ) the tyranny of unexpressed feelings. Cf. : “पूरोत्पीडे तड़ागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते”—उत्तरचरिते III. 1. सव्याजैः—Full of pretexts (excuses). व्याजेन सह विद्यमानाः ( बहु ) तैः । व्याज means pretext—“व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च”—अमरः । N. B. In order to create confidence in the mind of the Queen regarding the faithful nature of his love, the King has to swear to her with a play of tricks that he is not in love with any other woman.

391 रत्नावली चित्तानुवृत्त्या—करणे ३या ; चित्तस्य अनुवृत्तिः (६ष्ठीतत्) तया। अनुवृत्ति means अनुगमन i. e., humouring. प्रत्यासत्तिम्—Proximity, nearness ; hence favourable disposi- tion. प्रति - आ + सद् + क्तिन् । N. B. The Queen’s anger was pacified by itself, when she eased her suppressed feelings by means of weeping. The metre is शार्दूलविक्रीड़ितम्। The figure of speech is समाधि, as the effect (pacification of anger) has been produced by some other cause, that is, weeping, swearing etc. “समाधिः सुकरं कार्यं कारणान्तरयोगतः” काः प्रः १०।१२५ Ch. of voice—...उपागतया......देव्या (प्रत्यासत्तिरुपगता देव्या)...रुदती सा कोपम् अपनीतवती ॥१॥ P. 325. Shloka 2. अम्भोजगर्भ etc.—अम्भसि जायते इति (उपपदतत्) तस्य गर्भः (६ष्ठीतत्) तद्वत् सुकुमारा (उपमानकर्मधा) तादृशी तनुः यस्याः (बहु) सा। अम्भोज means पद्म। प्रथमरागघने—Adj. to कण्ठग्रहे। Deep with first love. प्रथमः रागः (कर्मधा) तद्वत् घनः (उपमानकर्मधा) तस्मिन्। रञ्ज् + घञ् = रागः, love. कण्ठग्रहे—Embrace. कण्ठस्य ग्रहः (६ष्ठीतत्) तस्मिन्। विलीय—Melting. N. B. The King means to say that his beloved Ságariká, being embraced with the warmth of first love, has, as it were, melted away and has found her way to his heart through the space made by the arrows of Cupid, that is, he is in a distracted condition owing to his heart being in a lovelorn condition without Ságariká. सद्यःपतन्मदनमार्ग ण etc.—करणे ३या। सद्यः पतन्तः (सुप्सुपा) मदनस्य मार्गणाः (६ष्ठीतत्) सद्यः पतन्तः मदनमार्गणाः (कर्मधा) तेषां रन्ध्राणि (६ष्ठीतत्)