साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है / केवल शीर्ष पर कटा हुआ अंश दिखाई दे रहा है)।

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५)॥१२॥ शायानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलङ्कारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिः' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्ट । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वार , खं शून्यम्, अग्नयस्त्रय , शरा पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकचत्वारिंशता च संसृष्टावून- पञ्चाशत्त्व भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयै सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्ति । न चैकपञ्चा- शत्ध्वनिः, (३१) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३२) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (३३) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३४) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि- बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ- प्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थ- शक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनि , (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्ति- मूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो- ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कार- ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (४५) प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः, (४७) पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०) वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनिरिति ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरैषिपुवाणामिसहायकाः(५३५५)॥१२॥ शब्दानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनरिति' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्टः । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक- संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशत्तद्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भवि- ष्यतीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टौकैक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकहानेन सप्तचत्वारिंशादिभिर्- । चरमस्य सजातीयेनैवेन संसृष्टावेकद्विपञ्चलमेवेति मिलित्वा षट्त्रिंशदधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण षट्पञ्चाशदुत्तरनवतताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्निश-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैवमवान्तर- भेदा इतिः, (३१) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्रादंशग्रूढोऽन्धः शिखरिणी, (३२) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्राप्रथमे मृच्छेऽन्धारीण वपुष्यसि, (३३) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३४) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३५) पद्यवार्त्ता- प्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलकारतायाम्, (३६) पद्यवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्ध्रेण वपुष्यसि, (३७) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३८) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तौन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३९) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम् (४०) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४१) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४२) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४३) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४४) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४५) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेण वपुष्यसि, (४६) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४७) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४८) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४९) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तो-

॥ ३ ॥

चतुर्थः परिच्छेदः। इतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् । यथा— 'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वत्सैन्यसागररवोद्भूतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय- मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी- दृगवस्थः स तत्कर्मणि मुहुरनुभूतः । तत्कर्माह—रसनेति । रसना मम क्षुद्रघण्टिकासमुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाकृष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या वस्त्रग्रन्थस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया स्मर्यमाणाया तदङ्गानां शोकोद्दीपकात्मकत्वेनानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् । अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसत्वाप्राप्त्या कथमस्य रसाङ्गोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य पूर्णरसलाभाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा- रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादपङ्क्तिषु ॥ १ न पुनरने तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानोन्नतामेतां' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'अनुचितारम्भ पर्यन्तस्य' इत्यादिग्रन्थान्तरे विविधवादानिधियार्थनिषेधम्दोषोऽयं व्यज्यते । उपशमस्तु मरुद्भङ्गे- ऽप्यत्रापि विधिकृपकर्तृकस्य निषेधस्यापि तात्पर्यम् । तथ्या पूर्ववार्तिकामूलत्वात्तस्य नामाप्यप्रवृ- त्तिरिति । उच्यते— मम धर्मिसत्ता' इत्यत्र सुरुषाणो वादित एव विश्रान्तिभावाद्य निषिधार्थं व्यञ्जयति । 'उपलम्भ-' इत्यत्र तु दृष्टार्थस्य शशिशृङ्गेन प्रकीर्ते विवक्षितार्थस्य विधातनिषेधतय्या व्यञ्जयन्तः । तथा चोक्तम्—'अविज्ञातानुया' 'यस्ति-' (इत्यादि) व्यञ्जितैश्वर्यः । यद्यप्यनेकसंयुक्तत्वे सति भेदोल्लेखेनैव विशिष्टप्रत्ययोत्पत्तिरस्त्येवेति तथापि तद्भेदान्ना तदा सातिशयस्य शान्तिस्तथा विविध्य प्रतिपादयन् । २ तु बाल्यावस्थायां ध्वन्यध्ययनमारब्धवद्भिरेव नैषा पद्धतीदानीन्तनैर्नवेक्षणी- येत्याहृत्य । पदपदान्तरीभानन्तरत्वेन नैषा परम्पराभ्युपेता । पदादावङ्गुष्ठप्रभृति प्रत्यय- प्रतिपादितैः सर्वनाम च । पुरुरवन्वयः पूर्वमित्यापत्तित नयादि कर्मभूताधिकरणं विशेषेणान्तिताश्चायम् । पदस्यैव निर्वन्धश्च सपक्षो दृश्यत तथा । शब्दादीनामङ्गत्वान्ना पदानां दुर्विनीतायैव तच्चोक्तम्— • 'तदापदधर्माश्चेन्न-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते

अथ गुणीभूतव्यङ्ग्यम्— अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये । अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च संभवति । तत्र स्यादितराङ्गं काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्ध्यङ्गम् ॥ १३ ॥ संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढम् । व्यङ्ग्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति—अथेति । अपरं ध्वनिभिन्नम् । तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यं इतरस्य रसादेर्वा वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यङ्ग्यमित्य- न्वयः । एवमन्यत्रापि । काक्वाक्षिप्तं काकुवशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानम् । वाच्यास्यान्यवोधबीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम्, आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्रति- धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटिल्यप्रतीयमानम् । अगूढं स्फुटम्, तया वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निरूपक

1. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अचमत्कारित्वेनेह व्यङ्ग्यस्य गुणीभावः । ध्वनिकारे- णाप्यभिहितम्—'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये वा- च्यचारुत्वं स्यात्प्रकर्षवत् ॥' इति । 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी- नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥' इत्युक्तरूपो व्यङ्ग्यार्थो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याम्नातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्वप्रकर्षे गुणीभूतव्यङ्ग्यो नामापरः काव्यभेद इति तदाशयः ॥
2. काक्केति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ॥
3. संदिग्धेति । संदिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं यस्य यत् तत् ।। यद्वा संदिग्धं चमत्कृतिजनने वाच्यव्यङ्ग्ययोः संशयास्पदं प्राधान्यं यत्र तत् ॥
4. तुल्येति । तुल्यं वाच्यसमानं प्राधान्यं यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यव्यङ्ग्य- योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ॥
5. अगूढमिति । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम् । तादृशं वाच्यायमानतया न तथा चमत्कारोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम् । तदुक्तम्—'नान्ध्रीपयोधर इवातिजरात् प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातिितरा निगूढः । अर्थो गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्सौभा- ग्यमेति मरहट्टवधूकूचाभः ॥' इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयैकवेद्यमेव व्यङ्ग्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःससंवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणी- भूतव्यङ्ग्यमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यक्तम् ॥
6. 'आपाततः' इति क्वचित्पुस्तकविशेषेषु दृश्यते ।

चित्र में कोई पठनीय पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

२१९ साहित्यदर्पणे 'तात्पर्यव्यतिरेकेण व्यञ्जकत्वं न विद्यते । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति, तन्मतेनापि 'ऐन्द्रलुप्तिकमेषा सिद्धस्य व्यापाराभाव' इति मौक्तिक- रेव पातनीयो दण्डः । एतच्च चिन्त्यमित्युपाध्यायाः । दीर्घदीर्घतमाभिधाव्यापारे- वाचकस्य लक्षयित्वा स्वातन्त्र्येण बोधकत्वे मानं नास्तीति तात्पर्येति । कार्य- दार्ढ्यादत्र सादृश्यनिबन्धनत्वं व्यङ्ग्यस्य न ज्ञायते इत्युत्प्रेक्षोपपत्तौ वचनान्तरात् तात्पर्येनैव व्यञ्जनोद्धारः । नन्वेवं यावत्कार्यप्रसारित्वात्तुच्छो यत्न इत्यत आह—यावदिति । यावत् हि फलम्तावतोऽवभासात् तात्पर्यानव- माननोपपत्तौ विधावित्यर्थः स्यात् । एवम्प्रत्याय्याभासिकप्रभेदतः पर- रूपवाक्यप्रमेयसमुदायेन परिणामाय स्वयमुत्पाद्यत्वाद् । भट्टा- श्रीगौरिनिवन्धनसमये स्वमतेन तन्मतमवकाशमनयत् । यदभिधीयते मतं काव्यस्य हेतुर्न भवतीति । अतो न भावना ज्ञायतेन मुद्रव्यञ्जक- कभावोऽपि स्याद्वा, न वा तत्सम्बन्धेन कश्चिद् भावसम्, नान्यादृ- श्यते । तेन मनोभवतो न सम्भवतु साति नयनादिना काव्येन नाप्या- न चास्य शब्दान्तरेषु नानार्थत्वात्प्रसन्नार्थं काव्यशब्देष्वपि न भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाक्रियायाश्चानन्यदृष्टत्वात् । किञ्च, नाप्यन्वयव्यति- रेकान्वयव्यतिरेकाभ्यामिह गवानयनात् । तदुक्तम्— नाप्यनियमसम्बन्धाद् भव्य- र्गमानिमान् । यत्प्रसङ्गाभ्याम् न चात्र न व्योक्तितम् ॥' इति । कश्च पुनरदृ- तमन्वेत्य परस्य व्याप्यादेशानुपपत्तौ, नैक तथाविधेनेट्वालुक्तमौण्डरी- त्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरात् तात्त्वेन रसाभावेन लक्षयिती रसा- प्तीति ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ- दृढबोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षण्या वावान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते, तदा किमर्थं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि भवत्कल्पिताभिधाव्यापारेण बोधात् । अपि च किमर्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७।' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं निरूपितम् श्रुतिस्थल इव लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभिधा- व्यापारेणैव प्रतीतौ लिङ्गादीनां दौर्बल्ये बीजाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थविशेषप्र- काशनसामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्कचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पदानि १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'दिग्धव्यव्याराभाववादिनि' क

पञ्चमः परिच्छेदः । २५५ दर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्, अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यशब्दानां निर- तिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र- एवं चेति । अभिधयैव व्यङ्ग्यबोधस्वीकारे चेत्यर्थः । तदर्थेति । लक्ष्यार्थे- त्यर्थः । लक्षणाजन्यबोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायाभिधासत्त्वस्वीकारे लक्षणासत्त्व- स्वीकारस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । लक्षणाया अस्वीकारे इष्टापत्तेर्दोषान्तरमाह— किमिति चेति । न वाच्यत्वमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपाद्यस्य मुख- प्रसादादिभिरनुमितानामपि हर्षशोकादीनां शब्दानन्तरप्रतीतत्वेन वाच्यत्वाप- त्तिरिति भावः । रसादीनां तात्पर्यग्राहकसमनुमानेन साध्यतां मतमाह—यत्पु- नरिति । पौरुषेयं पुरुषनिष्पन्नं लौकिकं मन्वादिशास्त्ररूपं च । अपौरुषेयं वेदरूपम् । सर्वमेवेति व्यापकताग्राह्य । यद्युपादेयं वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा 'घटमानय' इति लौकिकं वाक्यं जलाहरणरूपकार्यतत्परम् । यथा वा 'विश्वजिता यजेत' इति वैदिकं वाक्यं स्वर्गरूपकार्यतत्परमित्यन्वयव्याप्तिरत्रावधेया । व्यतिरेक- व्याप्तिं दर्शयति—अतत्परत्वे इति । यद्यन कार्यतत्परं तदनुपादेयदाननम्, यथा उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुमिति दर्शयति—ततश्चेति । प्रतिपाद्यस्य श्रोतुः काव्यश्रवणे प्रवृत्तिः, प्रतिपादकस्य वक्तुः काव्यपाठे प्रवृत्तिः, तयोरौप- यिकं कारणीभूतफलेच्छाविषयो यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि, तस्यानुपलब्धेः शब्देनानुपस्थानात् । अवधार्यते तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । ननु कार्यन्तरवद्रसादि- वाक्यम् । दृष्ट्वाद्याप्यभावानां दायान्तरापेक्षाभावाद्वाक्यान्तरेण सम्बन्ध आदातुदोषान्तरं प्रकरणम् । स्थानं क्रमः । न चानेकशब्दानां सन्निधिरित्युपस्थापनम् । समाख्या योगात्तु । श्रुत्यादीनां समवाये एकोद्देश्यत्वे तेषां मध्ये परस्येण यत्परं तद्देश्यता तद्दुर्बलम् । गुणः । अर्थनिदर्शने पूर्वापेक्षया विनिगमनाप्रमाणाभावोऽपि द्रष्टव्यः । अत्र विशेषः शाबरभाष्यादौ द्रष्टव्यः ॥ १. किमिति चेति । रङ्गनाथान्तर तात्पर्य्यार्थः प्रतीयते तावति शब्दस्यैवैष व्यापार इति मीमांसकमतेन हर्षशोकादीनां किमिति न वाच्यत्वेनेति पूर्वेणान्वयः । न चान्यो हर्षदीर्घसन्निवेशात्, रञ्जन् हर्षविशेषेण वाच्यत्वेति सुचितो भावः । मुखेन तत्संकीर्त्तनात् हर्षविशेषस्य उपलब्धिः, न तु शब्दादिति । न तु हर्षविशेषे रसादीना- मन्तर्भावः शङ्कनीयोऽनुकारप्रख्यानात् इति हि सिद्धान्तः ॥ २. यदिति । 'उक्तं—महिमकल्पानुकूलतया धनिनेन'

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you wish to have transcribed.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । ‘कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिँ ॥’ इति सखीत्तत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । आश्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दै- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत श्चियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्राायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरा सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- र्यम् । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्संबो- धने । तथा सहस्व पत्युस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुन रुपपतेरपेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नन्वेषा कान्तेन चोभयबोध- संभवादिति न बोद्धृभेद । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथाद्यु रनादिबोधेषु व्यञ्जनायावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति अनीयोलोरिति । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि न्यर्थ- विदपि वारयितुं न शक्यम् । सहस्वेदानीम् । स्वातन्त्र्यदोषफलमित्यर्थः । अत्रायं भावः— स्वामिविनीता कुलस्त्रियमपिस्वाधरा तत्सन्निधिसन्निधाने भर्तारं समनवलोक्यान्यतैव दधावितिशङ्कया मदवाच्यतापरिहारादेवेत्युच्यते । सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिपदवी- निददत् । भर्तृविषय तु सङ्ग्रहो नान्नीत्यादेयमानं व्यड्यम् । तथा च निन्दनेन साकूतवन्दनान्त्या सखीप्रियादिनिवारितविषयोपदिष्टं यत्स्निग्धज्वालनेन प्रत्या- यानं व्यङ्ग्यम् । तत्कण्ट्या च तदुद्भाव्यप्रकटितप्रच्छन्ना मौनशालिटोन्भावनं क्रि- याया इति दृषदन्तीति सखीविषयं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टेत्याकृति सन्- दर्भावती प्रतोये न युक्तम्, प्रत्युत्कर्ष द्युतमानम् नान्य समेष्वेवेत्यन्योऽपि सखीविषयं मौनप्रकट्यान्मध्यङ्ग्यम् । अथैवं ह्यय प्रव्यञ्जनावृत्तिं हृदन्तश्चेत्थं रसिना पुनः अपरदंशाङ्गादिनिर्न विषय इति व्यङ्ग्यान्मुखनिबन्धनेन स्पष्टम् । एवं मौनप्र- वृत्तमेवे सर्वैदुष्टान्तानां मुख्यविषयोपक्षिप्तं विषयम् आहुरेति बोद्धव्यस्तारः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—‘‘याऽपि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतीनां रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारणकार्या- सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि ज्ञात- तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत इति फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्दूरात्- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ति इत्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सम्बन्ध' इत्यापत्ति काव्या- काशोक्तापि नोक्ता । तनो सम्बन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं ततस्तदनुमानोल्लसि- तया सामाजिकाना वासणारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मतं दूषयति—नानुमानमिति। अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन । रसादिबुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मतं दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मतं दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । याऽपीति । अनुमाने इति अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यबोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह— विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति—ते इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यम्, वह्नयादिकार्य धूमादि वह्नयादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्यम- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । स्ववि- यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना कार-

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावान्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सं- लक्ष्यैव ध्वने. प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचम्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिहिनो रानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति

-- नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति. अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिधर्मः" इति यदुक्तम्. तत्र प्रष्टव्यम् — किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावप्रत्यायनुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, तद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । यच्चोक्तं तेनैव — 'यत्र यत्रैवंविधानां विभावाअनुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्युत्पादयति — त एवेति । विभावादय एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षावि- षयत्वम् । तथा च पयो दध्यादियोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यनुमीयमानरत्यादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृश कार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यत्वं व्यथुनुद्येतत आह— अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिस्मरणतन्महिमानुमितिरूपसाक्षात्कारणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शीघ्रत्वादित्यर्थः । असौ क्रमः । तथा चात्र शतपत्रव्यतिभेदवत्क्र- मसत्त्वेऽपि सूक्ष्मकालतया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु स्वमतान्निमधिकं कल्प- यन्तं प्राह — यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनाजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मरणम्, ततः साधारण्यभिमानः, ततो रसोत्पत्तिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्यनुकल्पिनतया रसादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यपदव्यं तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । दृश्यश्रव्यरूपकाव्यद्वयाभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्तव । तद्भावनया विभावादिबोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः स्वेन आत्मना प्रकाशो यस्य सः । 'रसत्वेनाभिमत.' इति द्विती- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमितिविषयः । श्रोत्रियजरन्मीमांसादीनां विभा- वादिरूपपक्षसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्याभा- वावद्वृत्तित्वमित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्वतवृत्तित्वम् ॥

• 'अभिव्यक्ति' ग. 'अभिव्यक्तेरयम्' घ. २. 'इमम्-' इत्यादि 'भाव्यमानो' इत्यन्तं पाठः क-पुस्तके नास्ति । ३ 'हेतुः' इत्यादि क-पुस्तके नास्ति.

२६६ साहित्यदर्पणे इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— ननु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानं ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थोन्नावश्यं प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । स- पक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन व्य- ङ्ग्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनमनुमान एव पर्यवस्यति इति । तन्न । तथा ह्यत्र “भम धम्मिअ-’ इत्यादौ गृहे श्वानिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति^२ । चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञानेन तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भावः । 'का- कावदने नन्दतागेपणेन रूपकालंकारः । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या । अनु- मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । संदिग्धसाध्यकः, सिषाधयिषाविरहविशिष्ट- सिद्ध्यभाववान् वा पक्षः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । साध्याभाववान् विपक्षः तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इयं व्याप्तिर्लिङ्गात्साधनात् । लिङ्गी साध्यम् । न च तावद्व्यङ्ग्यं प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असत्त्वादिनोपपा- दयति—ततश्चेति । अन्यथा असंबद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । ‘भम धम्मिअ-’ इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोधः स्यात् । सं- बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूपः संवन्धः, स एव व्यापकताघटक इति नावश्यं ततश्च संबन्धस्यावश्यं सत्त्वाच्च क्षपक्षत्त्वादिक्षानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति- पक्षसत्त्वमिति । निबद्धं शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । अव- सेये प्रज्ञेये । महावाक्यार्थं निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति । गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विवि[धं] ‘अभ्रमणमनुमापयति’ इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहमनीप... १. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरे भीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ २. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः ॥ ३. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥ ४. विपक्ष इति । यथा पूर्वोक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ ‘वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेन कश्चित् संबन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठतया विरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमानं यत्तदग्रे दर्शयिष्यते’ ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'तत्र' इति नास्ति ग-पुस्तके

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image appears to be blank (containing only minor noise/dots) and does not contain any readable text. Please provide an image containing text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, ¯र्योधनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धुं समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादशन्र्जन्तिभ्रमात् । 'अनुभूत्स' इति पाठे नाहरूपावृणूमूल्यं अमनिन्द्यस्वेत्यर्थ ॥ संक्षेपात् अविरेपात् । अन्यार्थे स्वार्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन दासोऽहन्तो चेति न विशेष्यपन्दम् । अतः एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुर सरं साहूष्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्य लघाया तात्पर्यम् । दक्ष दृढस्य छवैन पाण्डुसुतस्य क्या श्ला- घेति पारत्स्वेकान्तेऽस्मिन्नशेपेऽप्यस्मिन्ने भविष्यतीति भाव ॥ उक्तिभि- षन्दू । भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण । रतिकेलि दम्पति म० । तथा दृप्तं जेरिरल पक्ष्मः । समालम्भादङ्गचिह्नात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रिययाै कस्यच्य मिथुन्दनं दर्शयता मयाप्यत्र सत्य मिथुन्दनमिष्य- सूत्रित ॥ विशेषेति । रसातवन्मविस्तारार्थं विशेष तस्या प्रयोजने शेषत्वेनै० । १ 'निषिद्धेव' पु० । २ 'समान्भात' प० ३ 'सौन्दर्यानुभवार्थ' इत्यन्तः

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति ‘राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥’ दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति ‘अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्रासोऽसि किं त्वं यथा। जातोऽह स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत् ॥’ अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—‘सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिरो दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुय्योधणो ण वेत्ति ।’ प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—‘राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥’ सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसम्बोधनम् । कथमन्थेति । भर वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिषे सिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्वे पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सविनयै ॥ अज्जा इति । ‘आर्या , अपि नाम सारथिरि दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेत्ति’ । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धाथै लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्म

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयो कीर्तन विदन्ति ये तेषा सारथीना सुन्दर 2 अस्त्रेनेति । अस्त्रेण नयनाम्बुना ॥ १ ‘नभिष्टुतान्’ क-ग-ग-घ. २ ‘नर्तनं’ घ