समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

चतुःशालविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः १०३ कर्णं स्यात् पश्चिमद्वारं त्रिषष्ठीसप्तमीयुतम् । चतुर्थीसप्तमीषष्ठयो मूषाः स्युः क्रुष्टसंज्ञिते ॥ ११० ॥ सप्तमीपञ्चमीषष्ठीयुक्तं क्रान्तं यशस्करम् । आद्याष्टमी द्वितीया च मूषा प्रोक्ता क्रमागते ॥ १११ ॥ आद्याष्टमी तृतीया च द्विशस्ते भवने स्मृताः । यत्राष्टमी त्रिद्वितीये द्विभयं तदुदाहृतम् ॥ ११२ ॥ आद्याष्टमी चतुर्थी च यत्र तच्चक्रसंज्ञितं । तुर्याष्टमी द्वितीया च यत्र तन्मलयं विदुः ॥ ११३ ॥ तुर्याष्टमी तृतीया च यत्र तत् प्रोक्तमायतम् । आद्याष्टमी पञ्चमी च स्याद् यस्मिंस्तद् वनं स्मृतम् ॥ ११४ ॥ द्वितीया पञ्चमी मूषा यत्र स्यादष्टमी तथा । तद् १भाराख्यमुदग्वक्त्रं शुभं विघ्नकृदन्यथा ॥ ११५ ॥ २त्रिपञ्चम्यष्टमीभिस्तु सुगारं परिकीर्तितम् । यत्राष्टमी तदागारं चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ ११६ ॥ यस्मिन्नाद्याष्टमीषष्ठयो वीरं तदिह कीर्तितम् । षष्ठयष्टमी द्वितीया च गृहे व्यायामनामनि ॥ ११७ ॥ षष्ठयष्टमीतृतीयाभिर्मूषाभिः प्रोक्तमायुतम् । षष्ठयष्टमीचतुर्थ्यः स्युर्यत्र तद् व्याहृतं विदुः ॥ ११८ ॥ षष्ठयष्टमीपञ्चमीभिर्दुर्गमं व्याधिकृन्मतम् । आद्याष्टमीसप्तमीभिः संयुक्तं क्षोभमुच्यते ॥ ११९ ॥ द्विसप्तम्यष्टमीयुक्तं गृहं कृत्रिमसंज्ञितम् । त्रिसप्तम्यष्टमीभिस्तु मूषाभिः क्षोभणं भवेत् ॥ १२० ॥ चारुरुच्यं चतुःसप्तम्यष्टमीभिः समन्वितम् । सप्तपञ्चम्यष्टमीभिर्युक्तं ध्रुवमिति स्मृतम् ॥ १२१ ॥ षट्सप्तम्यष्टमीयुक्तं कथं सर्वार्थसिद्धिदम् । इत्युक्तानि त्रिभद्रानि शस्तान्येतेषु यानि च ॥ १२२ ॥ १ द. भावाक्षं। २ द. प्रतौ श्लोकार्धं नास्ति ।

तानि नित्यं प्रयोज्यानि वर्णानां च मनीषिभिः । आद्याश्चतस्रो मूषाः स्युर्यत्र तत् कृतसंज्ञितम् ॥ १२३ ॥ सर्वद्विगुणकृत् पूर्वप्रत्यग्द्वारं नचान्यथा । आद्यास्तिस्रः पञ्चमी च यस्मिन्नर्चायनं हि तत् ॥ १२४ ॥ तद् भवेत् पश्चिमद्वारं सर्वगुणान्वितम् । यस्मिन्नाद्या द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ १२५ ॥ तत् पौष्णं दक्षिणद्वारं सर्ववृद्धिकरं नृणाम् । आ?(द्या)¹द्यास्तिस्रस्तथाद्या च यस्मिंस्तद् गृहमुद्गतम् ॥ १२६ ॥ द्वारेण पश्चिमेनैतच्छस्यते दक्षिणेन वा । द्वयाद्याश्चतस्रो यत्र स्युस्तन्मित्रं प्रीतिवर्धनम् ॥ १२७॥ प्रशस्तं क्षत्रियादीनामस्य द्वाः प्राच्यपाचि वा । आद्यास्तिस्रस्तथा षष्ठी यस्मिन् मूषास्तदुत्सुकम् ॥ १२८ ॥ तच्छस्तं पश्चिमद्वारं विप्रादीनां जयावहम् । आद्या द्वितीया तुर्या च मूषा षष्ठी च यत्र तत् ॥ १२९ ॥ याम्य²प्रत्यङ्मुखं शस्तं विन्नं नाम कुलर्द्धितम् । आद्या तृतीया तुर्या च यस्मिन् षष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३० ॥ विपक्षं नाम धाम स्याद् द्वारमस्य च पश्चिमम् । द्व्याद्यास्तिस्रो गृहे यस्मिन् मूषा षष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३१ ॥ स्याद् याम्यपश्चिमद्वारमाहूतं नाम तद् गृहम् । आद्याद्वितीयापञ्चम्यो यत्र षष्ठी च तद् भवेत् ॥ १३२॥ रुचकं नाम याम्यप्राग्द्वारं सकलकामदम् । एकत्रिपञ्चषष्ठयः स्युर्यत्र तद्वर्धमानकम् ॥ १३३॥ प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्ण्यस्य वृद्धिदम् । यत्र स्युर्द्वित्रिपञ्चम्यो मूषाः षष्ठी च तद् गृहम् ॥ १३४ ॥ स्यात् पूर्वदक्षिणद्वारं प्रथितं पृथुसंज्ञया । यस्मिन्नाद्या³श्चतुःपञ्चषष्ठ्यस्तत् कलभं विदुः ॥ १३५॥ १ द. द्व्याद्यां । २ क. याम्यप्रत्यं । ३ 'द्य' क. पाठः ।

चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । १०५ गुणैरुपेतं सकलैरुदग्द्वारं निकेतनम् । द्विचतुःपञ्चमीषष्ठ्यो यस्मिंस्तच्छैलमुच्यते ॥ १३६ ॥ दक्षिणं मुखमेतस्य पश्चिमं वा प्रशस्यते । चतस्रस्त्यादयो यस्मिन्नायास्त्यं तदुदीरितम् ॥ १३७॥ अप्रशस्तं वदन्त्येतत् तद्विदो भवनाधमम् । आद्यास्तिस्रः सप्तमी च मूषाः स्युर्यत्र तद् गृहम् ॥ १३८ ॥ त्रिनाभमुत्तरद्वारं शस्तं सर्वगुणान्वितम् । आद्याद्वितीयासप्तम्यो यत्र तत् स्वस्तिकं स्मृतम् ॥ १३९ ॥ प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्ण्येऽपि शस्यते । आद्योचतुर्थीसप्तम्यो मूषाः स्युर्यत्र वेश्मनि ॥ १४० ॥ तदिह स्थिरमित्युक्तं द्वारं चैतस्य दक्षिणम् । द्व्याद्यास्तिस्रः सप्तमी च यत्र तत् सरलं विदुः ॥ १४१ ॥ तद् भवेत् पश्चिमद्वारं सर्वदोषोज्झितं गृहम् । यत्राद्या च द्वितीया च पञ्चमी सप्तमी तथा ॥ १४२ ॥ द्विगुणं नाम तद् वेश्म द्वारं चास्य यथेप्सितम् । आद्यातृतीयापञ्चम्यः सप्तम्यपि च यत्र तत् ॥ १४३ ॥ नान्यं नामातिशीलाद्यं(?)प्रशस्तं सर्वदेहिनाम् । द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी सप्तमी गृहे ॥ १४४ ॥ यत्र तच्चित्रनामेष्टद्वारं चित्रगुणैर्वृतम् । आद्याचतुर्थीपञ्चम्यो यत्र स्युः सप्तमी तथा ॥ १४५ ॥ तद् भ्रान्तं नाम पूर्वोदग्द्वारं भवनमृद्धिकृत् । यत्र द्वितीया तुर्या च पञ्चमी³ सप्तमी तथा ॥ १४६ ॥ विधारणं गृहं तत् स्यात् सर्वकामविवर्धनम् । तृतीया यत्र तुर्या च पञ्चमी सप्तमी तथा ॥ १४७॥ तत् साधारणमित्याहुः सर्वद्वारं सुखावहम् । आद्या द्वितीया षष्ठी च सप्तमी यत्र तन्नसम् ॥ १४८ ॥ १ 'च्छल', २ 'यास्त्रितुर्यांस' ख. पाठः । ३ 'स्यात् षष्ठी' प्रथमप्रकाशनपादः । वा. १४

१०६ समराङ्गणसूत्रधारे आद्या द्वितीया षष्ठी च त्र्यंशे स्यात् सप्तमी तथा । द्वितीया च तृतीया च ऋषे षष्ठी च सप्तमी ॥ १४९॥ आद्या तुर्या च षष्ठी च रोगे स्यात् सप्तमी तथा । यत्र द्वितीया तुर्या च स्यात् षष्ठी सप्तमी च तत् ॥ १५०॥ विशोषणं नाम गृहं दक्षिणोत्तरदिङ्मुखम् । तृतीया यत्र तुर्या च स्यात् षष्ठी सप्तमी गृहे ॥ १५१॥ प्रतीच्यमीप्सितद्वारं तद् गृहं सर्वकामदम् । यत्राद्यापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यस्त्रिसमं हि तत् ॥ १५२॥ प्रभूतवृद्धिदं वेश्म समस्तैरन्वितं गुणैः । द्वितीयापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यो यत्र वेश्मनि ॥ १५३॥ तदिह स्वैरमित्याहुर्धनधान्यसुखावहम् । तृतीयापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यो द्वारमुत्तरम् ॥ १५४॥ पश्चिमं वा भवेद् यत्र सुप्रतीकं च वृद्धिकृत् । तुर्याद्यामिश्रतसृभिर्नलमुत्तरदिङ्मुखम् ॥ १५५॥ आद्याद्वित्यष्टमीभिः स्यात् सर्वरुग्भीतिकृत् क्षयम्† । व्याप्ते पूर्वा द्वितीया च स्याच्चतुर्थी तथाष्टमी ॥ १५६॥ आद्यातृतीयातुर्याः स्युराक्रीडे तद्वदष्टमी । ह्वाद्यास्तिस्रः क्रमाद् व्यर्थे मूषाः स्यादष्टमी तथा ॥ १५७॥ ईशानाख्ये स्युराद्याद्वित्रिपञ्चम्योऽष्टमी तथा । पूर्वाष्टमीत्रिपञ्चम्यो यस्मिंस्तत् सुखसंज्ञितम् ॥ १५८॥ तत् पूर्वोदङ्मुखं वृद्धयै जायते हानयेऽन्यथा । यत्र स्युरष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यस्तदिहाव्ययम् ॥ १५९॥ द्वारं यथेष्टमेतस्य वास्तुविद्याविदो जगुः । यस्मिन् पूर्वाष्टमीतुर्यापञ्चम्यो मगधं हि तत् ॥ १६०॥ प्रागुदक्पश्चिमद्वारमिदं शंसन्ति सूरयः । यत्र द्वितुर्यापञ्चम्यो मूषाः स्युस्तद्वदष्टमी ॥ १६१॥ १ 'च सप्तमी यत्र तन्नतम् ।' क. पाठः । † क्षपमिति लक्ष्ये पठितम् ।

तत् क्षिप्रं नाम सुखकृद् यथेष्टं द्वारमिष्यते । त्रिपञ्चम्यष्टमीतुर्या आगस्त्ये पश्चिमामुखे ॥ १६२ ॥ द्वितीयाद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्रैकोजं तदुच्यते । तृतीयाद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तद् द्विर्गतं गृहम् ॥ १६३ ॥ द्वित्रिषष्ठ्योऽष्टमी चापि यस्मिंस्तल्लिहमुच्यते । आद्यातुर्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत् पर्कमुच्यते ॥ १६४ ॥ षष्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिः(?) स्याद् विलोमाभिधं गृहम् । षष्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिरुद्दण्डमिति कीर्तितम् ॥ १६५ ॥ यस्मिन्नाद्याष्टमीषष्ठीपञ्चम्यो मुण्डमेव तत् । द्विपञ्चम्यष्टमीषष्ठ्यो मूषा मातङ्गसंज्ञिते ॥ १६६ ॥ त्रिपञ्चम्यष्टमीषष्ठयो भवन्त्यस्खलनामनि* । तत् खर्वनाम तुर्याद्यास्तिस्रो यस्मिंस्तथाष्टमी ॥ १६७ ॥ आद्याद्वितीयासप्तम्यः पिनाके स्युस्तथाष्टमी । त्रिसप्तम्यष्टमीपूर्वा यत्रोद्यन्तं तदुच्यते ॥ १६८ ॥ अष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यो यस्मिंस्तद् विशिखं गृहम् । आद्या चतुर्थीसप्तम्यः प्रसभे स्युस्तथाष्टमी ॥ १६९ ॥ रजे द्वितुर्यासप्तम्यो मूषाः स्युस्तद्वदष्टमी । त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्या यत्र तद् रुचकं विदुः ॥ १७० ॥ प्राक्प्रत्यग्द्वारमेतस्य शूद्राणामतिवृद्धिदम् । सप्तम्याद्याष्टमी मूषा पञ्चम्यपि च सैफले ॥ १७१ ॥ वामे द्विपञ्चसप्तम्यो मूषा ज्ञेयास्तथाष्टमी । त्रिपञ्चसप्तम्यष्टम्यो यस्मिंस्तद् वर्धमानकम् ॥ १७२ ॥ विशेषतो वृद्धिकरं वैश्यानामिति तद्विदः । चतुःपञ्चाष्टसप्तम्यो यस्मिंस्तद् धावनं भवेत् ॥ १७३ ॥ सप्तम्याद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत् सहमुच्यते । द्विसप्तषष्ठ्यष्टमीभिर्मूषाभिश्च्रयनं भवेत् ॥ १७४ ॥

• इदमर्धं क. पुस्तके लुप्तम् । लक्षणवाक्यपाठानुसारेण पूर्वत्र लक्ष्यनिर्देशे अस्खलमिति पाठ्यम् ।

१०८ समराङ्गणसूत्रधारे षष्ठ्यष्टमीद्विसप्तम्यो(?) यस्मिंस्तत् सेव्यमीरितम् । यत्र तुर्याष्टमी षष्ठी सप्तमी चेति तत् कलम् ॥ १७५ ॥ तीर्णे षष्ठ्यष्टमीपञ्चसप्तम्यः सर्वकामदे । यत्राद्याः पञ्च तत् प्रोक्तं कानलं सर्वकामदम् ॥ १७६ ॥ एकद्वित्रिचतुःषष्ठ्यो यत्र तल्लोलुपं स्मृतम् । आद्यास्तिस्रः पञ्चषष्ठ्यौ यस्मिंस्तज्जिह्ममुच्यते ॥ १७७ ॥ प्रगाले पञ्चमीषष्ठीतुर्यापूर्वाद्वितीयकाः । त्रितुर्यापञ्चमीषष्ठ्यः साद्याः स्युः सालिनाभिधे ॥ १७८ ॥ यत्र द्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठ्यस्तज्जिनमुच्यते । एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः सुजये सप्तमीयुताः ॥ १७९ ॥ पञ्चमीसप्तमीद्वित्रिपूर्वाः स्युर्विजयाभिधे । यत्रैकद्विचतुःपञ्चसप्तम्यो यामनाम तत् ॥ १८० ॥ यत्रैकत्रिचतुःपञ्चसप्तम्यस्तज्जयं विदुः । मूषा द्वित्रिचतुःपञ्चसप्तम्यो (जा?ज्ञा)तसंज्ञिते ॥ १८१ ॥ आद्यास्तिस्रस्तथा षष्ठीसप्तम्यौ यत्र तज्जपम् । आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः सप्तम्या च तपं विदुः ॥ १८२ ॥ षष्ठीत्रितुर्यासप्तम्यो जये?(मे)पूर्वान्विता मताः । द्वित्रितुर्यास्तथा षष्ठीसप्तम्यौ वैरसंज्ञिते ॥ १८३ ॥ चरं तद् यत्र पूर्वे द्वे पञ्चषट्सप्तमीयुते । *चैत्ये स्यात् सप्तमी षष्ठी पञ्चम्याद्या तृतीयका ॥ १८४ ॥ विशिखे द्वित्रिपञ्चम्यः स्यात् षष्ठी सप्तमी तथा । चतुर्थी पञ्चमी षष्ठी सप्तम्याद्या च सुप्रभे ॥ १८५ ॥ प्रभाख्ये द्विचतुःपञ्चषष्ठ्यः स्युः सप्तमी तथा । त्रिचतुःपञ्चसप्तम्यः षष्ठी च स्यात् प्रतीक्षके ॥ १८६ ॥ आद्याश्चतस्रो यत्र स्युः साष्टम्यः क्षमिणं हि तत् । सप्त?पूर्वा द्वित्रिपञ्चम्यो युक्तनाम्नि तथाष्टमी ॥ १८७ ॥ १. 'लुभं', २ 'पंच' ख. पाठः । * क. पुस्तकदृष्टलक्ष्मोद्देशरीत्या च 'वैरे' इति पाठ्यम् ।

चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । १०९ शान्ते द्वितुर्यापञ्चम्यः पूर्वा स्यादष्टमी तथा । पूर्वात्रितुर्यापञ्चम्यः साष्टम्यश्चैतसंज्ञिते ॥ १८८ ॥ विनोदे द्वित्रिपञ्चम्यश्चतुर्थी चाष्टमी तथा । सन्दोहे त्वष्टमीषष्ठ्यै तिस्रः पूर्वादिकास्तथा ॥ १८९ ॥ आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिरष्टम्या विप्रदोहकम् । षष्ठ्यष्टमीत्रितुर्याद्या यस्मिंस्तद् विद्रुतं विदुः ॥ १९० ॥ द्वित्रितुर्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत् सततं मतम् । आद्याद्विपञ्चमीषष्ठ्यस्ततनाम्नि तथाष्टमी ॥ १९१ ॥ आद्यात्रिपञ्चमीषष्ठ्यो व्याकुले स्युस्तथाष्टमी । द्वित्रिपञ्चचतुष्षष्ठ्यो विज्ञेया लीनसंज्ञके ॥ १९२ ॥ तुर्याद्यापञ्चमीषष्ठ्य आलीने स्युस्तथाष्टमी । द्वितुर्यापञ्चमीषष्ठ्यो विचित्रे तद्वदष्टमी ॥ १९३ ॥ आद्याश्चतस्रो मूषाः स्युः साष्टम्यो लम्बनाह्वये । आद्यास्तिस्रोऽष्टमी तद्वत् सप्तम्यपि भवेत् खरे ॥ १९४ ॥ शेखरे सप्तमीतुर्याद्वितीयाद्यास्तथाष्टमी । विबुधे त्वष्टमी तुर्या तृतीयाद्याथ सप्तमी ॥ १९५ ॥ चैत्राख्ये ह्यष्टमीतुर्यासप्तम्यः सतृतीयकाः । आद्याद्विपञ्चसप्तम्यो व्यासक्ताख्ये तथाष्टमी ॥ १९६ ॥ आद्यात्रिपञ्चसप्तम्यः साष्टम्यः सम्पदाभिधे । यत्र द्वित्र्यष्टमीपञ्चसप्तम्यस्तत् पदं विदुः ॥ १९७ ॥ तुर्याद्यापञ्चमी[षष्ठी]सप्तम्यस्त्रिशिखे तथा । द्विपञ्चम्यष्टमीतुर्यासप्तम्यश्चतुराभिधे ॥ १९८ ॥ त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्यापञ्चम्यः प्रान्तनामनि । आद्याद्वितीयासप्तम्यः षष्ठ्यष्टम्यौ च सुस्थिते ॥ १९९ ॥ दुःस्थितं यत्र षष्ठ्याद्या चतुर्थी सप्तमी तथा । स्थितेऽष्टमीद्विसप्तम्यस्त्रिषष्ठ्यावपि च स्मृते ॥ २०० ॥

चक्रे षष्ठ्यष्टमीतुर्यास्सप्तम्याद्याः प्रकीर्तिताः । वक्रे द्वितीयासप्तम्यौ षष्ठ्यष्टम्यौ चतुर्थिका ॥ २०१ ॥ लघ्वेऽष्टमीत्रिसप्तम्यस्तुर्याषष्ठ्यौ च कीर्तिते । पञ्चमीसप्तमीषष्ठ्यो लाभे पूर्वाष्टमी तथा ॥ २०२ ॥ द्विपञ्चसप्तम्यष्टम्यः षष्ठी संपर्कसंज्ञिते । त्रिपञ्चषष्ठीसप्तम्यो मूलनाम्नि तथाष्टमी ॥ २०३ ॥ स्युरष्टसप्तषट्पञ्चचतुर्थस्त्वव्ययाभिधे । पूर्वाद्या यत्र षण्मूषाः किन्नरं नाम तद् गृहम् ॥ २०४ ॥ यत्राद्यापञ्चसप्तम्यो सह तत् कौस्तुभं विदुः । पूर्वाद्वित्रिचतुःषष्ठीसप्तम्यो हर्म्यसंज्ञिते ॥ २०५ ॥ सप्तमी पञ्चमी षष्ठी द्वित्रिपूर्वाश्च धार्मिके । निषधे द्विचतुःपञ्चषष्ठ्याद्याः सप्तमी तथा ॥ २०६ ॥ त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्याद्याः स्युर्यन्त्र तद् वसु । साटीके त्रिचतुःपञ्चद्विषष्ठ्यः स्युस्तथाष्टमी ॥ २०७ ॥ यत्राद्यापञ्चसप्तम्यो वामनं नाम तद् विदुः । आद्याद्वित्रिचतुःषष्ठ्यः साष्टम्यो गौरनामनि ॥ २०८ ॥ आद्याद्वित्र्यष्टमीषष्ठ्यः पञ्चमी चास्थिराभिधे । क्रमिणे त्रिचतुःपञ्चपूर्वाः षष्ठ्यष्टमी तथा ॥ २०९ ॥ खले पूर्वाष्टमीषष्ठीत्रितुर्याः पञ्चमीयुता । विवरे त्रिचतुःपञ्चद्विषष्ठ्यः स्युस्तथाष्टमी ॥ २१० ॥ आद्याद्वित्रिचतुःसप्तम्यष्टम्यो बालिशाभिधे । पूर्वाष्टमीद्वित्रिसप्तपञ्चम्यो धौमनामनि ॥ २११ ॥ त्रिपुष्टे द्विचतुःपञ्चसप्तम्यादास्तथाष्टमी । मन्दिरे त्रिचतुःपञ्चसप्तम्यादास्तथाष्टमी ॥ २१२ ॥ भवे द्वित्रिचतुःपञ्चम्यष्टम्यः सप्तमी तथा । अशोके द्वित्रिषट्सप्तम्यष्टम्यः पूर्वया सह ॥ २१३ ॥

१ 'नके' ख. पाठः । २ ख. द. द्वि° ।

चतुःशालविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १११ भास्वरे द्विचतुःषष्ठ्यः सप्तम्याद्याष्टमीयुता [:] । त्रिसप्तम्यष्टमीषष्ठीतुर्याद्याश्चौष्यसंज्ञिते ॥ २१४ ॥ द्वित्रितुर्याष्टमीषष्ठ्यो लातव्ये सप्तमी तथा । द्विसप्तम्यष्टमीषष्ठीपञ्चम्याद्याश्च सुस्वने ॥ २१५ ॥ त्रिपञ्चम्यष्टमीषष्ठीसप्तम्याद्यास्तथा मखे । द्वित्रिसप्ताष्टमीषष्ठीपञ्चम्यो वाजिसंज्ञिते ॥ २१६ ॥ नेत्रे पूर्वाचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा । भ्रमे स्युर्द्विचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा ॥ २१७ ॥ घोषे च त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्यो भवन्ति चेत् ॥ २१८ ॥ मूषास्तदानीं भाण्डीरमिति प्राहुर्निवेशनम् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठ्यो यत्र तथाष्टमी ॥ २१९ ॥ तद् वैसनमिति प्राहुर्वास्तुविद्याविदो गृहम् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चसप्ताष्टम्यो गृहे यदि ॥ २२० ॥ मूषा भवन्ति तद् विद्यात् प्रस्थमित्यभिधानतः । एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः षष्ठी सप्तम्यथाष्टमी ॥ २२१ ॥ यस्मिन् मूषास्तदत्राहुः प्रतानमिति मन्दिरम् । चतुर्थीवर्जिताभिः स्यान्मूषाभिर्वेश्म वासुलम् ॥ २२२ ॥ कटं तृतीयाहीनाभिर्विज्ञातव्यं निवेशनम् । मूषाभिरद्वितीयाभिर्लक्ष्मीवासमुदाहृतम् ॥ २२३ ॥ सुगन्धान्तमनाद्याभिरष्टाभिः सर्वभद्रकम् । इत्येकभद्रप्रभृतीनि वेश्मान्युक्तानि यावद्गृह्राष्टभद्रम् । एतांश्चतुशशालगृहप्रभेदान् यो वेत्ति पूजां स लभेत लोके ॥ २२४॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे चतुश्शालविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ।

११२ समराङ्गणसूत्रधारे अथ निम्नोच्चादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः। अग्रतःपृष्ठतःशब्दौ द्वारेण नियतौ गृहे। यतो द्वारं तदग्रं स्यात् पृष्ठं पृष्ठमुदाहृतम् ॥ १ ॥ द्रव्यायामोदयव्यासैः शाला यत्राधिका भवेत्। वामा वा दक्षिणा वापि अग्रतः पृष्ठतोऽपि वा ॥ २ ॥ हन्ति द्रव्याधिका द्रव्यमायामाभ्यधिका कुलम्। उच्छ्रायाभ्यधिका पूजां सन्ततिं विस्तराधिका ॥ ३ ॥ यस्य निम्ना भवेद् भूमिर्वामा दक्षिणकास्थला। बहुदोषं हि तद् वास्तु पुत्रपौत्रविनाशकम् ॥ ४ ॥ यस्य दक्षिणका निम्ना भूमिर्वामास्थला भवेत्। यत्नेनापि कृतं तत् स्याद् भर्तुरल्पफलोदयम् ॥ ५ ॥ पश्चिमेन भवेन्निम्ना भूमिः स्थूलतराग्रतः। यत्र तत् सर्ववर्णेषु सर्वकामप्रदं गृहम् ॥ ६ ॥ अग्रतश्च यदा हीनं पृष्ठतश्चोच्छ्रितं भवेत्। भवनं स्वामिनो ह्याशु विरागव्यसनाय तत् ॥ ७ ॥ सच्छत्रं च सकक्षं च तथैव सपरिक्रमम्। सप्रभं च समाख्यातं गृहमत्र चतुर्विधम् ॥ ८ ॥ बाह्योदकं च सच्छत्रं सकक्षमुभयोदकम्। सावश्यायं तु यद् वेश्म तद् विद्यात् सपरिक्रमम् ॥ ९ ॥ एकेनाप्यत्र मुखतः पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा। सप्रभं स्यादलिन्देन लक्षणं तु पृथक् पृथक् ॥ १० ॥ एकोऽलिन्दस्तु कर्तव्यो मुखतो दक्षिणेन वा। मुखे राजप्रसादाय दक्षिणेऽर्थविवर्धनः ॥ ११ ॥ १ द. ख. प्रायो ।

निम्नोच्चादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः । ११३ वामतस्तु न कर्तव्य एकोऽलिन्दो न पृष्ठतः । वामतोऽर्थविनाशाय पृष्ठतो म्रियते गृही ॥ १२ ॥ यस्य स्यातामलिन्दौ द्वौ गृहस्योभयपार्श्वयोः । धनलाभं विजानीयात् तत्प्रवेशे कुटुम्बिनः ॥ १३ ॥ यस्य स्यातामलिन्दौ द्वावग्रतः पृष्ठतस्तथा । धनधान्यमवाप्नोति सौभाग्यं चापि तद्गृही ॥ १४ ॥ यस्य वा हलकालिन्दो मुखतो दक्षिणेन वा । राजप्रसादैस्तत्स्वामी धनधान्यैश्च वर्धते ॥ १५ ॥ वामतो हलकालिन्दो मुखतश्च कृतो यदि । राजदण्डभयं विद्यात् पत्नी चास्य विनश्यति ॥ १६ ॥ दक्षिणो हलकालिन्दः पश्चिमश्च कृतो यदि । ततः परापि वृद्धिः स्यात् सौभाग्यं च परं भवेत् ॥ १७ ॥ पृष्ठतो हलकालिन्दो वामतश्च कृतो यदि । कलत्रमरणं तत्र भवेद् दुर्भाग्यतापि च ॥ १८ ॥ पृष्ठतो वामतश्चैव पुरतो दक्षिणेन वा । अलिन्दस्य कृतस्याथ वक्ष्यामोऽनुक्रमात् फलम् ॥ १९ ॥ पृष्ठतो दारनाशाय धनलाभाय दक्षिणे । अग्रे राजप्रसादाय वामतोऽर्थविनाशनः ॥ २० ॥ समापितं तु यद् वास्तु सर्वतः परिशोधितम् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम् ॥ २१ ॥ अंर्जितं वर्धते तस्य वृद्धिश्च स्यान्नृपश्रिया । धर्मकामाश्च वर्धन्ते कीर्त्तिरायुर्यशो बलम् ॥ २२ ॥ नित्यं प्रक्रीडितजनं नित्त्यं सन्निहितश्रि तत् । नृत्यवादित्रगीतैश्च नित्यामोदं निरामयम् ॥ २३ ॥ तत्र नैकप्रकाराणि त्रिशालान्युपलक्षयेत् । प्रकारेषु च सर्वेषु निन्द्यौ याम्यापरोज्झितौ ॥ २४ ॥ १ द. ख. नाशाय । २ द. ख. चर्चितं । ३ द. ख. धन°। ४ द. ख. हितं । वा. १५

११४ समराङ्गणसूत्रधारे

एकस्मिन् स्वामिनो मृत्युरपरस्मिन् धनक्षयः । पूर्वोत्तरोज्झितौ धन्यौ संज्ञाश्चैषां प्रकारतः ॥ २५ ॥ स्युरुदक्पूर्वयाम्याप्यशालाहीनान्यनुक्रमात् । हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षघ्ननामभिः ॥ २६ ॥ विनियोगो यथालिन्दमलिन्दव्यूहिरच्छया । वेश्मान्यथ द्विशालाानि कीर्त्यन्ते षड् यथाक्रमम् ॥ २७ ॥ दिक्कर्णेषु द्विशालाानि तत्कर्णान्येषु निर्दिशेत् । संमुखे द्वे समेतानि षडेतान्युपलक्षयेत् ॥ २८ ॥ सिद्धार्थं दक्षिणप्रत्यग् भवन्त्यत्रार्थसिद्धयः । यमसूर्यमुदक्प्रत्यक् तत्र मृत्युभयं सदा ॥ २९ ॥ प्रागुदीच्योस्तु दण्डः स्याद् दण्डस्तत्र सदा भवेत् । प्राग्याम्ययोस्तु वाताख्यं वास्तु तत् कलहोत्तरम् ॥ ३० ॥ उदग्दक्षिणसाम्मुख्ये द्विशालं काचवास्त्विति । तत्र ज्ञातिविरोधः स्यान्न तत् कुर्यात् कदाचन ॥ ३१ ॥ प्राक्प्रतीच्योस्तु साम्मुख्ये चुल्लीवास्तु विनिर्दिशेत् । तत्र वित्तक्षयो घोरः कदाप्येतन्न कारयेत् ॥ ३२ ॥ चतुश्शालं त्रिशालेन प्रान्तं प्राकारवर्तिना । पूर्वेण सप्तशालेषु मणिच्छन्द इति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अन्यानि चैवं त्रीण्याहुः प्रान्तमेव प्रदक्षिणम् । अपरं परिधानं च सपक्षमिति तानि च ॥ ३४ ॥ एकभित्ती तु शाले द्वे गृहसंघट्ट उच्यते । न तं कुर्यात् स हि सदा बन्धदोषवधप्रदः ॥ ३५ ॥ इत्युचनीचगृहभागफलं प्रदिष्ट- मस्मिन्नलिन्दफलमप्यशुभं शुभं च ।

१ द. ख. पूर्वोत्तरौ स्थितौ । २ द. ख. कर्तान्येषु । ३ द. दीनाख्यं ।

द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । ११३ यद् द्वित्रिशालगृहलक्ष्म तदप्यमुष्मिन् सामान्यतो द्वितययोगभवं च सम्यक् ॥ ३६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे निम्नोच्चफलच्छत्रादिसंज्ञालिन्दफलसद्वास्तुफलद्विशालत्रिशाल- गृहसङ्घट्टलक्षणफलानि नाम विंशोऽध्यायः ॥ अथ द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । अथ द्वासप्ततेर्ब्रूमस्त्रिशालानां यथाक्रमम् । अभिधानानि कात्स्न्येन लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥ १ ॥ मुख्यानि तेषु चत्वारि कथ्यन्ते तानि नामतः । हिरण्यनाभं सुक्षेत्रं चुल्ली पक्षघ्नमेव च ॥ २ ॥ हिरण्यनाभमुत्कृष्टं हीनमुत्तरशालया । तत् स्याद् धनप्रदं भर्तुः सुक्षेत्रं पूर्वया विना ॥ ३ ॥ सुक्षेत्रं लक्षणोपेतमृद्धिवृद्धिप्रदं विभोः । चुल्ली दक्षिणया हीना शालया वित्तनाशिनी ॥ ४ ॥ पक्षघ्नं पश्चिमाहीनं वैरकृत् कुलनाशनम् । अलिन्दयोगादेतेषां लघुप्रस्तारयोगतः ॥ ५ ॥ मूषायोगाच्च भेदाः स्युरष्टादश पृथक् पृथक् । जाम्बूनदं हिरण्याख्यं रुक्माख्यं हेमसंज्ञितम् ॥ ६ ॥ कनकं काञ्चनं स्वर्णं सुवर्णं च ततः परम् । सन्तापसंज्ञं सारं च तथा चामीकराह्वयम् ॥ ७ ॥ तपनं तापनीयं च शातकुम्भमथापि च । हिरण्यनाभं कल्याणं भूषणं भूतिभूषणम् ॥ ८ ॥ १ द. ख. रुक्माभं । २ द. ख. भूमिभू० ।

११६ समराङ्गणसूत्रधारे भेदा हिरण्यनाभस्येत्यष्टादश भवन्त्यमी । नागं सूर्यप्रभाख्यं च मत्तवारणकं तथा ॥ ९ ॥ चतुर्थं केसरीत्युक्तं वासवं चेन्द्रमेव च । हरिं हँसं सारसाण्डं?(ख्यं ) कुञ्जरं तोयदं तथा ॥ १० ॥ मेघमालाभिधानं च धारासारं महोदरम् । कर्दमं नामतश्चान्यत् सुक्षेत्रं प्रकरं तथा ॥ ११ ॥ सुक्षेत्रानुगतान्याहुस्तथान्यद् धान्यपूरकम् । चुल्लीभेदानथ ब्रूमस्तेषामाद्यं भुजङ्गमम् ॥ १२ ॥ निर्जीवाख्यं विहङ्गं च नकुलं पन्नगाह्वयम् । शतच्छिद्रं च सर्पं च कोपसंज्ञं भगन्दरम् ॥ १३ ॥ उद्वेजनाख्यं सन्न्याँसं निस्तोषं करुणाननम् । वारणं दारणं चुल्ली ककुदं कैन्दरं तथा ॥ १४ ॥ इति चुल्लीप्रभेदेषु मन्दिराणि दशाष्ट च । ब्रूमः पक्षघ्न संबद्धगृहनामानि सम्प्रति ॥ १५ ॥ राक्षसं *ध्वान्तसंहारं देवारि सुरदारुणम् । घोषणं व्याघ्रशार्दूले शोषणाख्यं विशोषणम् ॥ १६ ॥ मत्तदं च निरानन्दं शाकुनं विघ्ननिर्घृणे । रिपुसंहेंदपक्षघ्ने सुतघ्नं वैरिपूरणम् ॥ १७ ॥ इत्यष्टादश पक्षघ्नभेदाः प्रोक्ता यथाक्रमम् । हिरण्यनाभभेदेषु धन्यं जाम्बूनदं गृहम् ॥ १८ ॥ आद्याद्याभिश्चतसृभिर्मूषाभिरुपलक्षितम् । यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यो हिरण्यं नाम तच्छुभम् ॥ १९ ॥ पञ्चम्याद्याद्वितुर्याभिः स्याद् रुक्मं रुक्मदं गृहम् । आद्यात्रितुर्यापञ्चम्यो यत्र तद्धेमसंज्ञितम् ॥ २० ॥ १ ख. चन्द्रमेव च । २ द. ख. सारभांडं । ३ ख. शतच्छत्रं । ४ द. ख. सन्नासं । ५ द. ख. नतं । ६ द. दाहणं । ७ द. ख. कुन्दरं । ८ द. °दारणम् । ९ द. ख. °सहदपक्षघ्नं । १० द. ख. सुतघ्नात्परि° । * लक्षणे तु ध्वान्तसंघातमिति ख. पुस्तके खद्योथानसंहारमिति लक्ष्ये पठ्यते ।

द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । ११७ द्वित्रितुर्यापञ्चमीभिः कनकं कनकावहम् । साद्याभिर्द्वित्रिषष्ठीभिः काञ्चनं काञ्चनप्रदम् ॥ २१ ॥ आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः स्वर्णं स्वर्णविवृद्धये । सुवर्णमाद्यात्रिचतुःषष्ठीभिः स्यात् सुवर्णदम् ॥ २२ ॥ स्याद् द्वित्रितुर्याषष्ठीभिः सन्तापं तापशान्तिकृत् । आद्याद्विपञ्चमीषष्ठ्यो यत्र तत् सारमुत्तमम् ॥ २३ ॥ चामीकरं त्रिषष्ठ्याद्यापञ्चमीभिर्गृहोत्तमम् । द्वित्रिषट्पञ्चमीभिः स्यात् तपनं नाम मन्दिरम् ॥ २४ ॥ षट्‌तुर्याद्यापञ्चमीभिस्तापनीयमुदाहृतम् । शातकुम्भं द्विषट्पञ्चचतुर्थीभिर्भवेद् गृहम् ॥ २५ ॥ हिरण्यनाभं त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिरीरितम् । कल्याणमाद्यात्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिरुच्यते ॥ २६ ॥ षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिर्भवेद् भूषणसंज्ञितम् । आद्याद्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठीभि भूतभूषणम्‡ ॥ २७ ॥ अथ सुक्षेत्रभेदानां लक्षणान्यभिदध्महे । यत्राद्याद्वित्रितुर्याभिस्तन्नागं नाम मन्दिरम् ॥ २८ ॥ यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यस्तत् सूर्यप्रभमुच्यते । आद्याद्वितुर्यापञ्चम्यो यत्र तन्मत्तवारणम् ॥ २९ ॥ आद्यात्रितुर्यापञ्चम्यो यत्र तत् केसरीं विदुः । वासवं पञ्चमीतुर्याद्वितीयाभिस्तदुच्यते ॥ ३० ॥ षष्ठ्याद्यात्रिद्वितीयाभिरिन्द्रमन्दिरमीरितम् । आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिर्हरिसंज्ञमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ आद्यात्रि¹तुर्याषष्ठीभिर्हंससंज्ञं निवेशनम् । षष्ठीद्वित्रिचतुर्थीभिः सारसं नामतो भवेत् ॥ ३२ ॥ आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिः कथयन्तीह कुञ्जरम् । आद्यात्रिपञ्चषष्ठीभिर्विज्ञेयं तोयदं गृहम् ॥ ३३ ॥ १ द. °द्वि° । ‡ लक्ष्ये तु भूतिभूषणमिति पठ्यते ।

११८ समराङ्गणसूत्रधारे मेघमालं त्रिषट्पञ्चद्वितीयाभिरुदाहृतम् । धारासारं चतुःपञ्चषडाद्याभिर्भवेद् गृहम् ॥ ३४ ॥ द्विचतुःपञ्चषष्ठीभिर्महोदरमिति स्मृतम् । कर्दमं नाम षट्पञ्चत्रितुर्याभिर्जयावहम् ॥ ३५ ॥ षट्पञ्चतुर्यात्र्याद्याभिः सुक्षेत्रं स्याद् धनप्रदम् । द्वित्रिषट्पञ्चतुर्याभिर्भवेत् प्रकरमृद्धिदम् ॥ ३६ ॥ आद्याभिश्च षडेताभि(?)र्विज्ञेयं धान्यपूरकम् । अष्टादशैते सुक्षेत्रगृहभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ३७ ॥ आद्याद्वित्रिचतुर्थीभिर्मूषाभिः स्याद् भुजङ्गमम् । निर्जीवमाद्यापञ्चत्रिद्वितीयाभिर्निवेशनम् ॥ ३८ ॥ आद्याद्विपञ्चतुर्याभिर्वहन्तीभिर्वि ?(दन्तीह वि)हङ्गमम् । पञ्चाद्यात्रिचतुर्थीभिर्मूषाभिर्नकुलं विदुः ॥ ३९ ॥ पञ्चद्वित्रिचतुर्थीभिः पन्नगं नामतो भवेत् । शतच्छिद्रं षडाद्यां²त्रिद्वितीयाभिर्भवेद् गृहम् ॥ ४० ॥ आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः सर्पमित्यभिधीयते । आद्यात्रिषट्चतुर्थीभिः कोपमित्यभिशब्दितम् ॥ ४१ ॥ षट्चतुस्त्रिद्वितीयाभिर्भवेद् वेश्म भगन्दरम् । आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिरुद्वेजनमुदाहृतम् ॥ ४२ ॥ सन्त्यांस³माद्यापञ्चत्रिषष्ठीभिर्भवनाधमम् । द्वित्रिषट्पञ्चमीभिस्तु §निस्तोयमभिधीयते ॥ ४३ ॥ तुर्याद्यापञ्चषष्ठीभिः करुणाननमुच्यते । द्विचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वारणं मुखवारणम् ॥ ४४ ॥ त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्दारणं श्रीविदारणम् । चुल्लयाद्यात्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वित्तनाशनम् ॥ ४५ ॥ १ खदयोलुप्तम् 'द्विती......पञ्चाद्यात्रि 'श्लो. ३९ उत्तरार्ध । २ द. ख. षडाद्यामिर्द्विती° । ३ द. ख. सन्नास° । § लक्ष्यपाठानुरोधेन निस्तोषमिति पाठ्यम् ।

द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । ११९ षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिः ककुदं नाम मन्दिरम् । कन्दरं षट्चतुःपञ्चत्रिद्याचाभिर्गृहाधमम् ॥ ४६ ॥ अथाष्टादश कथ्यन्ते भेदाः पक्षघ्नसंश्रयाः । तेषु राक्षसमायाद्वित्रिचतुर्थीभिरुच्यते ॥ ४७ ॥ पञ्चाद्याद्वितृतीयाभिर्ध्वान्तसंघातमीरितम् । पञ्चाद्याद्विचतुर्थीभिर्देवारीति निगद्यते ॥ ४८ ॥ आद्यात्रिपञ्चतुर्याभिर्विज्ञेयं देवदारुणम् । पश्चत्रिडिचतुर्थीभिर्घोषणं दुःखघोषणम् ॥ ४९ ॥ षडाद्याद्वितृतीयाभिर्व्याघ्रमित्यभिधीयते । आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः शार्दूलं स्यान्निवेशनम् ॥ ५० ॥ आद्यात्रितुर्याषष्ठीभिः शोषणं पुत्रशोषणम् । षट्तुर्याद्वितृतीयाभिर्विजानीयाद् विशोषणम् ॥ ५१ ॥ आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिर्मत्तदं नाम मन्दिरम् । निरानन्दाख्यमाद्यात्रिपञ्चषष्ठीभिरुच्यते ॥ ५२ ॥ पञ्चषड्द्वितृतीयाभिः शाकुनं नामतो भवेत् । विघ्नमाद्याचतुःपञ्चषष्ठीभिर्विघ्नवर्धनम् ॥ ५३ ॥ निर्घृणं षट्चतुःपञ्चद्वितीयाभिरसौख्यकृत् । त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वदन्ति रिपुसंहदम् ॥ ५४ ॥ षट्पञ्चतुर्याद्या[या]भिः पक्षघ्नं सुतनाशनम् । षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिः सुतघ्नं सुतसूदनम् ॥ ५५ ॥ षट्पञ्चद्वित्रितुर्याद्या यत्र तद् वैरिपूरणम् । पक्षघ्नस्यान्गान्येवं गृहाण्यष्टादश क्रमात् ॥ ५६ ॥ चतुराद्यास्त्रिशालेषु मूषा बाह्या न चान्तरा । स्याद् विनाद्यां द्वितीयां च त्रिशालं पञ्चभद्रकम् । बाह्यतः क्रममुत्सृज्य त्रिशालविधिरीरितः ॥ ५७ ॥ १ क. पोषणम् ।

१२० समराङ्गणसूत्रधारे १हिरण्यनाभादिनिकेतानां चतुष्टयस्यैवममी प्रकाराः । द्विसप्ततिः कृत्स्नतयोपदिष्टाः प्रत्येकमष्टादशभेदक्लृप्ताः ॥ ५८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ अथ द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ द्विशालानि द्विपञ्चाशत् स्युः शुभान्यशुभानि च । लक्षणानि क्रमात् तेषामिदानीं सम्प्रचक्ष्महे ॥ १ ॥ सिद्धार्थं यमसूर्यं च दण्डाख्यं वातसंज्ञितम् । चुल्ली काचं च मुख्यानि द्विशालानि षडेव हि ॥ २ ॥ अनेकभेदभिन्नानि लघुप्रस्तारयोगतः । मूषाभेदक्रमेण स्युर्भेदाभेदक्रमेण तु ॥ ३ ॥ तथा निलीनकरणाद् वीथिकालिन्दमार्गतः । प्राग्ग्रीवादिविधानेन द्वैशाल्यादिविपर्ययात् ॥ ४ ॥ यथासम्भवमेतानि कथयामः समासतः । निर्वाहताश्च मूषाणामनिर्वाहाच्च नामतः ॥ ५ ॥ छन्दतो गुणतो रूपाद्शुभानि शुभानि च । हितार्थाय नरेन्द्राणां वर्णिनां लिङ्गिनामपि ॥ ६ ॥ हस्तिनी महिषी चेति द्वे शाले यत्र वेश्मनि । तत् सिद्धार्थमिति ज्ञेयं वित्तसम्पत्तिकारकम् ॥ ७ ॥ मृत्युदं महिषीगावीभ्यां भवेद् यमसूर्यकम् । दण्डं स्याच्छगलीगावीशालाभ्यां दण्डभीतिदम् ॥ ८ ॥ वातं करेणुच्छगलीयुक्तमुद्वेगकारकम् । महिष्यजाभ्यामुद्वेगकरी चुल्ली धनापहा ॥ ९ ॥ १ द. हिरण्यतालादि° ।

द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । १२१ काचं करेणुगावीभ्यां सुहृत्प्रीतिविनाशनम् । एकमूषममूषं च न द्विशालेषु कारयेत् ॥ १० ॥ व्यत्यासात् काचचुल्ल्योश्च सर्वाभिस्तिसृभिस्तथा । चत्वार्याद्यानि भिद्यन्ते लघुप्रस्तारयोगतः ॥ ११ ॥ प्रत्येकमेकादशधा मन्दिराण्यभिधानतः । अन्ये चतुर्धा भिद्येते प्रत्येकं द्वे निवेशने ॥ १२ ॥ एषां मूषा भिदाभेदात् तद्भावावाहहेतुकाः । वसुधारं भवेत् तेषामाद्यं सिद्धार्थकं ततः ॥ १३ ॥ कल्याणकं शाश्वतं च शिवं कामप्रदं तथा । स्त्रीदं शान्तं निष्कलङ्कं धनाधीशं कुबेरकम् ॥ १४ ॥ सिद्धार्थमनुजान्येवमेतान्येकादश क्रमात् । संहारं यमसूर्यं च कालं वैवस्वतं यमम् ॥ १५ ॥ करालं विकरालं च कबन्धं मृतकं शवम् । यमसूर्यस्य भेदाः स्युः सद्मनो महिषं तथा ॥ १६ ॥ प्रचण्डचण्डे दण्डाख्यमुद्दण्डं काण्डकोटरे । विग्रहं निग्रहं धूम्रं निर्धूमं दन्तिदारुणम् ॥ १७ ॥ एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयप्रदाः । मरुत्पवनवाताख्यान्यनिलं सप्रभञ्जनम् ॥ १८ ॥ घनोर्यम्बुदविध्वंसि * प्रलयं कलहं कलिः । कलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः ॥ १९ ॥ रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम् । काचस्य तु च्छलं काचं कुलघ्नं † च विरोधि च ॥ २० ॥ द्वापञ्चाशद् द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः । ब्रूमः साम्प्रतमेतेषां लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥ २१ ॥ १ द. शाश्वतकं । २ क. द. शिवम् । ३ क. द. धूमं । ४ द. ˚दारणाम् । ५ क. चनाशीं˚ ।

• लक्षणश्लोके एतत्स्थाने रोगमिति पठ्यते । † लक्षणपाठरीत्या तु कुलहमिति पठ्यम् । वा. १६

१२२ समराङ्गणसूत्रधारे। आद्याद्वितीये वहतो यत्र मूषे धनप्रदे। वसुधाराभिधानं तद् गृहं सर्वार्थकानुगम् ॥ २२ ॥ आद्यातृतीये वहतो यत्र सिद्धार्थकं२ हि तत् । सर्वोपद्रवनिर्मुक्तं सिद्धिकृच्चिन्तितार्थकृत् ॥ २३ ॥ द्वितृतीयं वहन्मूर्षं भवेत् कल्याणमृद्धिकृत्। वहदाद्यचतुर्थिकं शाश्वतं गृहमुत्तमम् ॥ २४ ॥ शिवं द्वितीयांतुर्याभ्यां वहन्तीभ्यां सुँखप्रदम्। कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेच्चिन्तितकामदम् ॥ २५ ॥ आद्याद्याभिसु(स्तु) तिसृभिः श्रीप्रदं संप्रदं(?) प्रभोः। आद्याद्वितीयातुर्याभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम् ॥ २६ ॥ आद्यातृतीयातुर्याभिर्निष्कलङ्कं समृद्धिकृत्। द्वितीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्धनम् ॥ २७ ॥ आद्याद्याभिश्चतसृभिः कुबेरं वित्तवृद्धिकृत्। यमसूर्यप्रभेदेषु ब्रूमो लक्ष्म फलानि च ॥ २८ ॥ आद्याद्वितीयामूर्षाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम्। गृहमाद्यातृतीयाभ्यां मृत्युदं यमसूर्यकम् ॥ २९॥ द्वितृतीयं वहन्मूषं कालं योषिद्विनाशनम्। वैवस्वतं वहत्तुर्यप्रथमं रोगकारकम् ॥ ३० ॥ यमालयं द्वितुर्याभ्यां स्वामिनो यमदर्शनैम्। करालं त्रिचतुर्थीभ्यां भर्तुः प्राणविनाशनम् ॥ ३१ ॥ आद्याभिस्तिसृभिः स्वामिनाशनं विकरालकम्। आद्याद्वितीयातुर्याभिः कबन्धं भर्तृनाशनम् ॥ ३२ ॥ आद्यांतृतीयातुर्याभिर्भर्तृघ्नं मृतकालयम्। शबं द्वित्रिचतुर्थीभिः स्वामिनो मरणप्रदम् ॥ ३३ ॥ १ क. द. सिद्धार्थं । २ द. सिद्धार्थदं । ३ द. द्वितीयं । ४ द. शुभं गृहम् । ५ द. ख. ०दर्शकम् । ६ द. ०प्रणाशनम् । ७ क. द्वि° ।