सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

त्रिप्रश्नवासना ३१९ पृष्ठीय शङ्कु = गर्भीयशङ्कु - कुछन्न कला अतः गर्भीयशङ्कु-कुछन्न कला = गतियोजन / १५ = पृष्ठीय शङ्कु उपपन्न होता है ॥३६।३७।३८॥ इदानीमग्रामुदयास्तसूत्रं चाऽऽह— क्ष्माजे द्युरात्रसममण्डलमध्यभाग- जीवाग्रका भवति पूर्वपराशयोः सा । अग्राग्रयोः प्रगुणमत्र निबद्धसूत्रं यत्तद्वदन्ति गणका उदयास्तसूत्रम् ॥३९॥ सूत्राद्दिवाशङ्कुतलं यमांशं याम्यां गतं हि द्युर्निशं कुजोर्ध्वे । अधश्च सौम्यां निशि सौम्यमस्मात्सद्युक्तियुक्तं नृतलं निरुक्तम् ॥४०॥ सौम्याग्रकाग्रान्नृतलं हि याम्यं याम्याग्रकाग्रात्पुनरेव याम्यम् । तदन्तरैक्यं समवृत्तखेटमध्यांशजीवां भुवि बाहुमाहुः ॥४१॥ दृग्ज्यां श्रुतिं चाथ तयोस्तु कोटिं पूर्वापरां वर्गवियोगमूलम् । वा० भा०—क्षितिजस्वाहोरात्रवृत्तसंपातयोर्बद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । ग्रह- स्थानाल्लम्बः शङ्कुः । तस्य तलमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतो भवति । यतः क्षितिजा- दुपरि दक्षिणतोऽहोरात्रवृत्तं गतम् । अधस्तूत्तरतो गतम् । अतो निश्युत्तरं नृतलम् । अथ भुज उच्यते । उत्तरगोलेऽग्रोत्तरा नृतलं याम्यमतस्तेनौनाग्रा बाहुर्भवति । बाहुर्नाम शङ्कुप्राच्यपरसूत्रयोरन्तरम् । यदाऽग्रा शङ्कुतलादूना तदा तयोरन्तरं दक्षिणं शङ्कुतलं बाहुः स्यात् । एवं समवृत्तप्रदेशादुपरि । दक्षिणगोले त्वग्रा याम्य शङ्कुतलं च याम्यं तयोर्योगे कृते बाहुः स्यात् । रविसममण्डलयोरन्त- राशानां ज्या बाहुः । तत्र या दृग्ज्या स कर्णः । तयोर्वर्गान्तरपदं पूर्वापरा कोटिः ॥३९॥४०॥४१॥ मरीचिः—अथाग्रास्वरूपमुदयास्तसूत्रस्वरूपं च वसन्ततिलकयाऽऽह—क्ष्माजे द्युरात्रेति । क्षितिजवृत्ते । द्युरात्रसमवृत्तयोर्मध्यस्थितांशानाम् । ज्या । अग्रा । सा । अग्रा । पूर्वपराशयोः क्षितिजस्य पूर्वभागे पश्चिमभागे च भवति । अत्र । निबद्धदृग्गोले । पूर्वापरा- ग्रासम्बन्ध्येकद्युरात्रवृत्तप्रदेशयोर्निबद्धसूत्रं यत्तद् गणकाः प्राचीना उदयास्तसूत्रं वदन्ति । गणका वदन्तीत्यनेन प्रतिक्षणं ग्रहस्य द्युरात्रानेकत्वसंबन्धादुदयास्तसूत्रमिदम- संगतमपि स्वल्पान्तरत्वादङ्गीकृतम् । वस्तुभूतसूत्रस्य द्युरात्रान्तरसंबन्धादनुपयुक्त[त्व] मितिसूचितम् । ननूद्यास्तसूत्रं किमर्थमत आह—प्रगुणमिति । प्रकर्षेण गुणा विद्यन्ते यस्य तत् । वक्ष्यमाणपदार्थस्वरूपप्रतिपादनोपजीव्यमित्यर्थः ॥३९॥

अथ नलिकाबन्धोपयुक्तभुजस्योपपत्तिं विवक्षुः प्रथमं शङ्कुतलस्वरूपं तदुपयुक्तमुप- जातिकयाऽऽह-सूत्रादिति । सूत्रात् । उदयास्तसूत्रात् । दिवा ग्रहदर्शनयोग्यकाल इत्यर्थः । शङ्कुतलम् । शङ्कोर्मूलं दक्षिणदिक्कम् । अत्र हेतुमाह-याम्यमिति । कुजोर्ध्वे । क्षितिजादुपरि । हि यतः । द्युनिशमहोरात्रवृत्तम् । दक्षिणदिशं प्रति । दक्षिणदिशीत्यर्थः । गतं नतमित्यर्थः । अक्षांशवशाद्दक्षिणतो नतेभ्यो द्युरात्रवृत्तप्रदेशेभ्योऽवलम्बसूत्रं दक्षिणत उदयास्तसूत्रत्पततीति भावः । चकारात्क्षितिजवृत्तादधोऽहोरात्रवृत्तमुत्तरदिशं प्रत्युत्तरस्या- मित्यर्थः । स्थितम् । अस्मात्कारणात् । निशि । ग्रहादर्शनकाले शङ्कुतलम् । सौम्यमुत्तर- दिक्कम् । निरुक्तम् । सौम्यं त्वधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टमित्यनेन शृङ्गोन्नत्यधिकारोक्त- मित्यर्थः । ननूत्तरशङ्कुतले तथा प्रतीतेरभावान्न भवदुक्तमसंगतमित्यत आह - सद्युक्तियुक्त- मिति । सत्समीचीना युक्तिस्तयाऽन्वितम् । तथा च क्षितिजादधोभागस्थद्युरात्रवृत्तप्रदेशेभ्यः सूत्रमृजुतया नीतमूर्ध्वमुदयास्तसूत्रादुत्तरभागे भवतीति प्रतीतिरिति भावः । निरक्षदेशा- दक्षिणदेशे तु वैपरीत्यमिति ध्येयम् ॥४०॥ अथ भुजोपपत्तिमुपजातिकयाऽऽह- सौम्याग्रेति । हि यतः । उत्तरगोलसंबन्ध्यग्राया अग्रं तस्मादित्यर्थः । शङ्कुतलं शङ्कुमूलोदयास्तसूत्रान्तरमित्यर्थः । याम्यं दक्षिणदिक्कं भवति । याम्यगोलसंबन्ध्यग्राया अग्रात्पुनः सुतरामित्यर्थः । दक्षिणदिक्कं भवति । एवकारा- द्याम्याग्राच्छङ्कुतलमुत्तरमित्यस्य निरासः । अतः कारणात् । तदन्तरैक्यं गोलक्रमेण । तयोः शङ्कुतलाग्रयोरन्तरमैक्यम् । समवृत्तखेटमध्यांशजीवां समवृत्तप्रदेशग्रहयोर्मध्यस्थितांशानां ज्यारूपं गोले । भुवि गोलस्य क्षितिजवृत्तसमभागे भुजं पूर्वाचार्या आहुः ॥४१॥ केदारदत्तः - अग्रा और उदयास्त सूत्र बन्धन - क्षितिज और अहोरात्र वृत्त सम्पात द्वय बद्ध सूत्र को उदयास्त सूत्र कहते हैं। ग्रह स्थान से क्षितिजधरातलगत लम्ब का नाम शङ्कु का मूल जो उदयास्त से दक्षिण में शङ्कुतल होता है इस लिये क्षितिज के ऊपर अहोरात्र वृत्त दक्षिण की तरफ नत और क्षितिज के नीचे अहोरात्र वृत्त उत्तर को नत होते हैं इसलिये रात्रि में क्षितिज के नीचे शङ्कु मूल उदयास्त सूत्र से उत्तर तरफ नत होते हैं। अग्राग्र बद्ध सूत्र अग्रा, उथयास्त द्वय बद्ध सूत्र स्वोदयास्त और पूर्वस्वस्तिक पश्चिम स्वस्तिक गत सूत्र का नाम पूर्वापर सूत्र होता है। उपपत्ति - अग्रा और शङ्कुतल के योग वियोग से भुज ज्ञान होता है। जो पूर्वापर और शङ्कुममूल का याम्योत्तरान्तर होता है। दृग्ज्या = कर्ण, सूर्य और पूर्वापर वृत्त के अन्तर चाप की ज्या = भुज अतः कर्ण² - भुज² = पूर्वापर सूत्र में कोटि होती है। ॥३९॥४०॥४१॥ इदानीं क्रान्ति क्षेत्राण्याह - क्षेत्राणि वक्ष्येऽपमसम्भवानि संक्षेपतोऽक्षःप्रभवाणि चातः ॥४२॥

त्रिप्रश्नवासना ३२१ भुजोऽपमःकोटिगुणो द्युजीवा कर्णस्त्रिभज्या त्रिभुजेऽपमोत्थे । मेषादिजीवाः श्रुतयोऽपवृत्ते तद्भूमिजे क्रान्तिगुणा भुजाः स्युः ॥४३॥ तत्कोटयः स्वद्युनिशाख्यवृत्ते व्यासार्धवृत्ते परिणामितानाम् । चापेषु तासामसवस्ततो ये तेऽधो विशुद्धा उदया निरक्षे ॥४४॥ वा० भा०—स्पष्टम् । एषां क्षेत्राणामुपपत्तिः स्पष्टाधिकारे दर्शितेव ॥४२॥ ॥४३॥॥४४॥ मरीचिः—अथ भुजस्य कर्णकोटिसापेक्षत्वेन तत्क्षेत्रं प्रदर्शयन्वक्ष्यमाणमिन्द्रवज्रया प्रतिजानीते—दृग्ज्यामिति । अत्र निरुक्तभुजसम्बन्धिक्षेत्रे । दृग्ज्यां कर्णम् । चकारात्पूर्वा- चार्या आहुः । तयोर्भुजकर्णयोर्वर्गान्तरपदं कोटिम् । तुकारात्पूर्वाचार्या आहुः । ननु भुजस्य शङ्कुमूलप्राच्य

३२२ गोलाध्याये एतत्क्षेत्रादेवास्य वर्गं त्रिज्याकृतेः प्रोज्झ (ज्झ्य)पदं द्युजीवेति स्पष्टाधिकारोक्तं सूपपन्नम् । द्वितीयमाह-मेषादिजीवा इति । अपवृत्ते क्रान्तिवृत्ते । मेषादिजीवाः । कल्पितमेषादितो राशीनामेकद्वित्रयाणां ज्या कर्णः । तद्भूमिजे । निरक्षभूगर्भक्षितिजवृत्ते । क्रान्तिगुणाः । तद्राशीनां क्रान्तिज्याः । भुजा भवन्ति । तद्राशीनां द्युनिशाख्यवृत्ते । तत्कोटयः । तत्क्षेत्राणां कोटयः । अत्र राशिरित्युपलक्षणम् । पदान्तर्गतभागानामिति ध्येयम् । नन्वेतत्क्षेत्रस्य किं प्रयोजनमत आह—व्यासार्धवृत्त इति । ततस्तत्क्षेत्रात्तासां तद्राशिक्षेत्रसंबन्धिकोटीनामु- त्पन्नानाम् । स्वक्रान्तिज्यावर्गहीनायाः स्वदोर्ज्यायाः पदरूपाणामित्यर्थः । व्यासार्धवृत्ते । त्रिज्यावृत्ते परिणामितानाम् । परिणामः संजातो यासाम् । त्रिज्यागुणितानां द्युज्याभ- क्तानां चेत्यर्थः । चापेषु येऽसवः । ते स्वाधः शुद्धाः निरक्षदेशे तद्राशीनामुदयासवो भवन्ति । ततश्चैतत्क्षेत्रभेदेभ्य एव । एकस्य राशेर्महती ज्यका या द्वयोस्त्रिभस्यापि कृतीकृतानामि- त्यादिपद्म(द्य)द्वयेन स्पष्टाधिकारोक्तं निरक्षोदयसाधनं सूपपन्नमिति भावः ॥४४॥ केदारदत्तः—क्रान्तिसाधनपूर्वक निरक्ष देशीय उदयासु साधन तथा संक्षेपतः क्रान्ति क्षेत्रों की उत्पत्ति कही जा रही है । (१) क्रान्तिज्या = भुज, द्युज्या = कोटि और त्रिज्या = कर्ण । (२) क्रान्तिवृत्त में मेषादि तीन राशियों की ज्या = भुजांशज्या = कर्ण तथा क्रान्तिज्या = भुज । अहोरात्र वृत्त में तीनों की कोटियाँ अपनी-अपनी क्रान्तिज्या वर्ग से रहित भुजज्या वर्ग का मूल कोटि का मान भुज कोटिज्या व्यासार्धवृत्त में होने से विषुवांशज्या × त्रिज्या —————————— = नाड़ी वृत्त में एकादि राशियों के उदयासु होते हैं । तृतीय राशि द्युज्या उदयासु—द्वितीय राशि उदयासु, एवं द्वितीय राशि उदयासु—प्रथम राशि उदयासु द्वितीय तथाप्रथम राशि उदयासु इस प्रकार मेषादि तीन राशियों के उदयासु पूर्वक १२ राशियों के निरक्षोदयासू होते हैं ॥४२।४३।४४॥ अथाक्षक्षेत्राण्याह— भुजोऽक्षभा कोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽक्षकणॊस्त्रिभुजं यथेदम् । तथाऽक्षलम्बौ भुजकोटिरूपौ त्रिज्या श्रुतिर्दक्षिणसौम्यवृत्ते ॥४५॥ उन्मण्डले प्रागपरोत्थसूत्रा- त्क्रान्तिज्यका कोटिरथ द्युरात्रे । कुज्या भुजोऽग्रा क्षितिजे च कर्णः क्षेत्रं तथेद्ं त्रिभुजं प्रसिद्धम् ॥४६॥ अग्रा भुजः स्वे समना च कोटि- र्द्यु रात्रके तद्धृतिरत्र कर्णः । भुजोऽपमज्या समना च कर्णः कुज्योनित्ता तद्धृतिरेव कोटिः ॥४७॥

त्रिप्रश्नवासना ३२३ उद्द्वृत्तना दोरपमः श्रुतिः स्यादग्रादिखण्डं खलु तत्र कोटिः । उद्द्वृत्तना कोटिरथाग्रकाग्रखण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या ॥४८॥ कोटिर्नरः शङ्कुतलं च बाहुश्छेदः श्रुतिस्त्र्यस्रसहस्रमेवम् । उत्पाद्य सद्यः स्फुटगोलविद्येच्छात्राय शास्त्रं प्रतिपादनीयम् ॥४९॥ वा० भा०—अक्षक्षेत्राणां साधनानामप्युपपत्तिस्त्रिप्रश्ने दर्शिता ॥४५॥४६॥ ४७॥४८॥४९॥ इति श्रीभास्करीये गोलभाष्ये मिताक्षरे त्रिप्रश्नवासना ॥ ● मरीचिः—अथाक्षक्षेत्रेष्वाद्यद्वितीयाक्षक्षेत्रे उपजातिकयाऽऽह—भुजोऽक्षभेति । अक्षभा भुजः । द्वादशाङ्गुलः शङ्कुकोटिः । अक्षकर्णः कर्णः । इदमुक्तम् । यथाऽक्षक्षेत्रं जात्यत्र्यस्रं तथाऽन्यदपि जात्याऽक्षक्षेत्रत्र्यस्रं गोले याम्योत्तरवृत्ते प्रत्यक्षम् । तदाह—अक्षलम्बाविति । अक्षलम्बांशज्ये । भुजकोटी क्रमेण त्रिज्याव(क)र्णः । यथेदं तथेत्यनेन द्वितीयाक्षक्षेत्रं लम्बज्याद्वादशांशापवर्तितं प्रथममुक्तं न तदतिरिक्तमिति सूचितम् ॥४५॥ अथ तृतीयमिन्द्रवज्रयाऽऽह—उन्मण्डल इति । अथानन्तरम् । उद्द्वृत्ते । प्रागपरोत्य- सूत्रात् । विषुवद्वृत्तोन्मण्डलसंपातबद्धसूत्रभिन्नात् । अहोरात्रवृत्तपर्यन्तं क्रान्तिज्यका सा कोटिः क्षितिजवृत्ते । चकारात्प्रागपरोत्यसूत्रात् । समक्षितिजवृत्तसंपातबद्धसूत्रादित्यर्थः । तदहोरात्रपर्यन्तम् । अग्रा । सा कर्णः । तदन्तराले । द्युरात्रवृत्ते । प्रागुक्ता कुज्या भुजः । इदं निरुक्तं क्षेत्रमक्षक्षेत्रम् । त्रिभुजं जात्यत्र्यस्रम् । तथा पूर्वाक्षक्षेत्रप्रत्यक्षवत् । प्रसिद्धम् । गोलप्रत्यक्षमित्यर्थः ॥४६॥ अथ चतुर्थपञ्चमे उपजातिकयाऽऽह—अग्रा भुज इति । अग्रा भुजः स्वे स्वदेश- संबन्धिगोले । समशङ्कुः । चकारात्समवृत्तेऽर्ध्वज्यारूपः । कोटिः । तदहोरात्रवृत्ते भुजाग्र- कोट्यग्रान्तरं तद्धृतिः । तस्य समशङ्कोर्धृतिः । एवकारात्तदन्यधृतित्वनिरासः । कर्णः । क्रान्तिज्याभुजः समशङ्कुश्चकारात्प्रागुक्तः कर्णः । अत्र पञ्चमाक्षक्षेत्रे । कुज्योनिता तद्धृतिः कोटिः ॥४७॥ अथ षष्ठसप्तमे इन्द्रवज्रयाऽऽह—उद्द्वृत्तेनेति । समशङ्कुवदुद्द्वृत्ताच्छङ्कुरुद्द्वृत्त- शङ्कुः । भुजः । क्रान्तिज्या कर्णः । तत्र षष्ठे क्षेत्रे खलु निश्चयेनाग्रा प्रथमखण्डं कोटिः । उद्द्वृत्तशङ्कुः कोटिः । अग्राया अन्त्यखण्डं भुजः । कुज्या तस्य सप्तमक्षेत्रस्य कर्णः ॥४८॥ अथेष्टशङ्कुवशादुत्पन्नमक्षक्षेत्रं निरूपयन्द्युज्याकुज्येत्याद्युक्तप्रश्नस्योत्तरमिन्द्रवज्र- योपसंहरति—कोटिर्नर इति । इष्टशङ्कुः कोटिः शङ्कुतलं बाहुश्छेदः श्रुतिस्त्र्यस्रसहस्रमेव भुजच्छेद इष्टहृतिः कर्णः । चकारादेतत्क्षेत्रसंबन्धिनः प्रागुक्तरूपाः । ननु गणितान्तरोप-

३२४ गोलाध्याये पत्तिप्रतिपादनार्थमन्यान्यप्यक्षक्षेत्राणि सन्ति । तानि कथं नोक्तानीत्यत आह —त्र्यस्रसहस्र- मिति । स्फुटगोलविद्यैः । स्फुटा गोलविद्या येषां ते । तैर्गणकैरित्यर्थः । एवमुक्तदिशा । दृग्गोले वृत्तानां परस्परसंपातात्त्र्यस्रसहस्रं जात्याऽक्षक्षेत्रत्र्यस्राणां सहस्रम् । अनन्तभेदानु- त्पाद्य । स्वमतिमाहात्म्यानुरोधादन्यान्यप्यक्षक्षेत्राणि प्रकल्प्येत्यर्थः । छात्राय जात्यभिप्राये- णैकवचनम् । शिष्येभ्य इत्यर्थः । शास्त्रं ग्रन्थतत्त्वं प्रतिपादनीयम् । तथा च गोलवृत्तभेदेन गोलतत्त्वप्रतिपादनं ब्रह्मणोऽप्यशक्यमायुषोऽल्पत्वादतो मया कल्पनारीतिप्रदर्शनाथं किंचि- दुक्तम् । एतद्रीत्याऽन्यदपि गोलवशात्प्रकल्प्य गणितान्तरपदार्थोपपत्तिरवधेयेति भावः । त्रिप्रश्नोक्ताष्टमक्षेत्रस्य चतुर्थसप्तमविशेषरूपत्वेन तदनतिरेकत्वात्प्रतिपादनमत्र न कृतमिति ध्येयम् ॥४९॥ अथाऽऽरब्धाधिकारो निरूपित इति फक्किकयाऽऽह —इति त्रिप्रश्नाधिकारवासनाधिकार इति । त्रिप्रश्नाधिकारे यदुक्तं तद्वासनाप्रतिपादनात्तदधिकारः । अन्याधिकारोक्तवासना- प्रतिपादनेऽपि न स्वरूपक्षतिरिति ध्येयम् ॥५०॥ दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपार्श्वश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । यातः शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं त्रिप्रश्नसम्यगुपपत्तिमयोऽधिकारः ॥२८॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वरविर- चिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये त्रिप्रश्नाधिकारवा- सनाधिकारः सम्पूर्णः ॥ केदारदत्तः—अक्ष क्षेत्र बताये जा रहे हैं । यह विषय इसी ग्रन्थ के गणिताध्याय के त्रिप्रश्नाधिकार के श्लोक १३-१७ तक की केदारदत्त जोशी कृत संस्कृत दीपिका एवं हिन्दी शिखा भाषा में पेज ३३३ पेज तक में जो अति स्पष्ट है देखिये । (ले० केदारदत्त जोशी—विश्वविद्यालय अनुदान आयोग प्रदत्त द्रव्य राशि से मुद्रित काशी हिन्दू विश्वविद्यालय प्रेस सन् १९६४) । इति सिद्धान्तशिरोमणि ग्रहगोलाध्याय के त्रिप्रश्नवासनाध्यायः-८ की श्री पं० हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत “केदारदत्तः” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न ।

अथ ग्रहणवासना

अथ ग्रहणवासना। चन्द्राकर्ग्रहणयोः स्पर्शे मोक्षे च दिग्व्यत्ययस्योपपत्तिमाह— पश्चाद्भागाज्जलदवदधः संस्थितोऽभ्येत्य चन्द्रो भानोर्बिम्बं स्फुरदसितया छादयत्यात्ममूर्त्या । पश्चात्स्पर्शो हरिदिशि ततो मुक्तिरस्यात एव क्वापि च्छन्नः क्वचिदपिहितो नैष कक्षान्तरत्वात् ॥१ **वा० भा०—**अर्कादधश्चन्द्रकक्षा। यथा मेघोऽधःस्थः पश्चाद्भागादागत्य रविं छादयत्येवं चन्द्रोऽपि शीघ्रत्वात्पश्चाद्भागादागत्य रविं छादयति। ततः पश्चात्स्पर्शः। निःसरति चन्द्रे पूर्वतो मोक्षो रवेः। अत एव कक्षाभेदात्क्वचिदर्क- श्छन्नो दृश्यते। क्वचिद्देश न च्छन्नः। यथाऽधःस्थे मेघे कैश्चिद्रविर्न दृश्यते कैश्चिद्- दृश्यते प्रदेशान्तरस्थैः ॥१॥ **मरीचिः—**अथ तिथ्यन्ते चेद्ग्रह उडुपतेरित्यादिसार्धश्लोकोक्तप्रश्नस्योत्तरभूतो ग्रहण- वासनाधिकार आरब्धो व्याख्यायते। तत्र प्रथमं ग्रहणस्वरूपं विवक्षुश्चन्द्रग्रहणोपपादनोप- स्थितसूर्यस्यैव ग्रहणं—तरणेः प्रग्रहः किं प्रतीच्यामिति प्रश्नस्योत्तरकथनच्छलेन मन्दाक्रान्त- स्योपपादयति–पश्चाद्भागादिति। चन्द्रः, अधः सूर्याधः स्थितः कक्षाक्रमावगमात्। पश्चा- द्भागात्सूर्यपश्चिमप्रदेशात्। अभ्येत्य। अभि सूर्यमण्डलसमन्तात्। मानैक्यखण्डानधिक- शरान्तरेणाऽऽगते(त्ये)त्यर्थः। सूर्यमण्डलं छादयति। ननु योजनात्मकरविबिम्बा[द्]योजना- त्मकचन्द्रबिम्बस्यातिलघुत्वेन तच्छादकत्वासंभवात्पुराणोक्तो राहुरेवाऽऽच्छादक इत्यत आह–आत्ममूर्त्येति। आत्मनश्चन्द्रस्य मूर्तिः स्वरूपं जलगोलरूपं तेनेत्यर्थः। तथा चाति- दूरस्थितमहदर्कबिम्बस्य सूक्ष्मत्वेन दर्शनादतिनिकटस्थाल्पचन्द्रबिम्बस्य तथाऽतिसूक्ष्मत्वेन दर्शनाभावाद्भूस्थजन नयनावरणकत्वोपाधिनाऽर्कबिम्बाच्छादकत्वं चन्द्रबिम्बस्य नासंभव्यत एवाङ्गुलात्मकतद्विम्बयोरल्पान्तरम्। राहुबिम्बस्याऽऽकाशे खपुष्पायितत्वात्तच्छादकत्वं न तर्कसहमिति भावः। नन्वेवमर्कग्रहणदिने चन्द्रस्यापि राहुतुल्यत्वेन तच्छादकत्वमपि तथेत्यत आह—स्फुरदसितयेति। स्फुरत् प्रत्यक्षांयितम्। असितं श्यामं यस्यास्त्येत्यर्थः। तथा च कृष्णपक्षत्रयोदश्यादौ चन्द्रबिम्बेऽल्पा(ऽल्पा) ज्योत्स्ना। तथा चेतरावशिष्टो भागः कृष्णत्वेन प्रत्यक्षस्तथाऽमावास्यान्ते तदनुरोधात्संपूर्णमण्डले कृष्णत्वम्। ज्योत्स्नाया अभावा- त्तद्दर्शनम्। सूर्यग्रहणे तत्सान्निध्यादेव च्छादकत्वेन तद्रूपदर्शनमतश्चन्द्रस्य न राहुतुल्यत्वम्। अन्यथा तच्चारगणितानुपपत्तेरिति भावः। यद्यपि चन्द्रगोलोर्ध्वदेशे सूर्यकिरणफलनाच्चन्द्र- मूर्तिः सिताऽप्यस्ति तथाऽपि स्फुर दित्यनेन भूस्थजनदृग्विषयेति तदनुक्तिः। भूस्थानामेव

३२६ गोलाध्याये ग्रहणादर्शनादिति ध्येयम् । नन्वेतावता प्रश्नस्योत्तरं किं सिद्धमत आह—पश्चादिति । ततः । यतः प्रागुक्तं युक्तिसहं तस्मात्कारणादित्यर्थः । अस्य सूर्यस्य । पश्चात् । बिम्बपश्चिमभागे स्पर्शः हरिदिशि बिम्बपूर्वभागे मोक्षः । न त्वाकाशे राहुबिम्बाभावेऽपि पुराणादिसंमतो यः कश्चन राहुरेवैनं ग्रसतीत्यत आह—अत एवेति । अतश्चन्द्रस्याऽऽच्छादकत्वसिद्धेः । एवकाराद्राहुकर्तृकग्रसनप्रसिद्धेन्निरासः । एष सूर्यः । क्वापि क्वचिद्देशे । छन्न आच्छन्ने दृश्यते तदतिरिक्तदेशे । अपिहितः । अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि चेत्यमरोक्त्या । आच्छन्नोऽनाच्छन्न इत्यर्थः । दृश्यते । केचिदपिहित इत्यस्यानाच्छन्न इत्यर्थमङ्गीकृत(त्य) नकारस्योभयत्रान्वयं वदन्ति । तन्न । नकारवैयर्थ्यात् । तथा च राहुकृतार्कग्रासे सूर्यस्यैक- त्वेन सर्वदेशिकग्रहणादुक्तानुभवपलापप्रसङ्ग इति भावः । ननु चन्द्रस्याऽऽच्छादकत्वेऽप्युक्ता- नुभावः कुतः सूपपन्नः । आच्छन्नसूर्यस्यैव सर्वदेशावच्छेदेन दर्शने संभवादित्यत आह— कक्षान्तरत्वादिति । छाद्यच्छादकयोर्भिन्नकक्षास्थितत्वाभावादित्यर्थः । तथा च च्छाद्य- च्छादकयोरूर्ध्वाधरान्तराभावे सर्वदैशिकग्रहणसंभवस्तदभावे तदभाव इति भावः । नन्विदं कुतोऽवगतमित्यतश्छादकदृष्टान्तमाह—जलदवदिति । यथाऽधःस्थितैर्मेघैरर्कः क्वचिच्छन्नः क्वचिच्च न च्छन्न इति प्रत्यक्षानुभावात्सूर्यस्य ग्रहणेऽपि कल्प्यते । परमियान्विशेषः । मेघानामासन्नस्थितत्वात्स्वस्य भूप्रदेशान्तरेण च्छन्नाच्छन्नत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । चन्द्रस्यातिदूर- स्थत्वेन च्छन्नाच्छन्नत्वं बहुदेशान्तरेणेति भावः ॥११॥ केदारदत्तः—सूर्यग्रहण की स्पर्श मोक्ष दिशा— पृथ्वी पृष्ठ से आकाश पर दृष्टि पड़ने पर चन्द्रकक्षागत चन्द्रमा के ऊपर की सूर्य कक्षास्थित सूर्य बिम्ब की चन्द्र कक्षा से भिन्न कक्षागत की स्थिति होने से अमान्त में सूर्य से संयोग कर चन्द्रमा अपनी पूर्वाभिमुखी गति से राशिवृत्ताभिप्रायिक सूर्य के साथ होता है तो सूर्य बिम्ब के पश्चिम की तरफ से पहिले सूर्य को ढकता है जैसे पृथ्वी भिन्न प्रदेशों से सूर्य कहीं बादलों से ढँका और कहीं अविकृत विशेष प्रकाश मान पूर्ण दीखता है, उसी प्रकार कहीं चन्द्रमा से सूर्य आच्छादित और कहीं स्वच्छ भी दीखता है । अतएव सूर्य ग्रहण में सूर्य बिम्ब का छादक का कार्य करने से सूर्य का, चन्द्रमा को ही छादक कहा जाता है । सूर्य बिम्ब को सूर्ये के पश्चिम से ढकते हुये अपनी कक्षा में चन्द्रमा जब सूर्य केन्द्र तक पहुँचता है तो उस समय सूर्य का मध्य ग्रहण और जब सूर्य से चन्द्रमा आगे हो जाता है तो सूर्य बिम्ब के पूर्व भाग से ग्रहण का मोक्ष होता है । बादलों से घिरे आकाश में स्थित सूर्य बिम्ब का कहीं अदर्शन और कहीं पर स्वच्छ धूप, भूपृष्ठीय भिन्न-भिन्न प्रदेशीय समान सूर्य को जैसे देखता है उसी प्रकार चन्द्र बिम्ब से आच्छादित सूर्य की स्थिति से भूपृष्ठ में कहीं सूर्य ग्रहण और कहीं ग्रहणाभाव अर्थात् सूर्यबिम्ब स्वच्छ दिखाई देता है । सूर्य ग्रहण में यही स्थिति कहीं ग्रहण और कहीं ग्रहणाभाव भूपृष्ठ वासी देखता है कि सूर्य बिम्ब का चन्द्रमा से ग्रहण होते समय पश्चिम

स्पर्श और पूर्व में मोक्ष होता है। अतः कहीं सूर्य ग्रहण और कहीं ग्रहणाभाव भी होता है ॥१॥ इदानीं नतिलम्बनयोः कारणमाह— पर्वान्तेऽर्कं नतमुडुपतिच्छन्नमेव प्रपश्येद् भूमध्यस्थो न तु वसुमतीपृष्ठनिष्ठस्तदानीम् । तद्दृक्सूत्राद्धिमरुचिरधो लम्बितोऽर्कग्रहेतः कक्षाभेदादिह खलु नतिर्लम्बनं चोपपन्नम् ॥२·। समकलकाले भूभा लगति मृगाङ्के यतस्तया म्लानम् । सर्वे पश्यन्ति समं समकक्षत्वान्न लम्बनावनती ॥३॥ पूर्वाभिमुखो गच्छन्कुच्छायान्तर्गतः शशी विशति । तेन प्राक् प्रग्रहणं पश्चान्मोक्षोऽस्य निःसरतः ॥४॥ भानोर्बिम्बपृथुत्वादपृथुपृथिव्याः प्रभा हि सूच्यग्रा । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूरं बहिर्याता ॥५॥ अनुपातात्तद्दैर्घ्यं शशिकक्षायां च तद्विम्बम् । भूभेन्दोरन्यदिशि व्यस्तः क्षेपः शशिग्रहे तस्मात् ॥६॥ वा० भा०—दर्शान्तकाले रविं पूर्वतः पश्चिमतो वा नतं चन्द्रेण च्छन्नमेव प्रपश्यति भूमध्यस्थो द्रष्टा । यतो दर्शान्ते समौ भवतः । यो भूपृष्ठस्थो द्रष्टा स तदार्कं छन्नं न पश्यति । यतस्तद्दृष्टिसूत्राच्चन्द्रोऽधो लम्बितो भवति । अतः कक्षाभेदाल्लम्बनं नतिश्चोपपद्यते । चन्द्रग्रहे तु लम्बननत्योरभावः । यतः समकलकाले भूभा चन्द्रे लगति । तया छन्नं सर्वे विदेशान्तरस्था अपि नतमपि तं चन्द्रं समं पश्यन्ति । यतस्तत्र च्छाद्यच्छादकयोरेकैव कक्षा जाता । तथा भूभा तावत्पूर्वाभिमुखमर्कगत्या गच्छति । चन्द्रश्च स्वगत्या । स शीघ्रत्वात्पूर्वाभिमुखो गच्छन्भूभां विशति । तेन तस्य प्राक् स्पर्शः । भूभाया निःसरतः पश्चान्मुक्तिः । भानोर्बिम्बं विपुलं पृथिवी लघुः । अतो भूभा सूच्यग्रा भवति । दीर्घत्वेन चन्द्र- कक्षामतीत्य दूरं गता । तद्दर्घ्यमनुपातात्साध्यते । चन्द्रकक्षाप्रदेशे भूभा चन्द्रबिम्बं चेति सर्वं ग्रहणे प्रतिपादितमेव ॥२॥३॥४॥५॥६॥ मरीचिः—अथ किं न भानोस्तदानीमिति प्रश्नस्योत्तरमत्र लम्बनमस्तीत्युपस्थितं तत्र लम्बनमेव कुतस्तत्रोपपन्नमित्याशङ्कापरिहारं तत्कारणाद्यनतिरपि तत्रोपपन्नेति मन्दा- क्रान्तामाह-पर्वान्तेऽर्कमिति । भूमध्यस्थो भूगर्भस्थितो द्रष्टेति कल्पनादुक्तम् । वस्तुतस्तत्र द्रष्टृनामाभावात् । पर्वान्ते दर्शान्ते । सूर्यं चन्द्रेणाऽऽच्छन्नम् । एवकारोऽप्यर्थे । तेन कदा-

' in 'चित्सत्र' or 'चित्तत्र': Wait, look at the letters: 'चि' then 'त्' then 'स' or 'त'? Notice it has a horizontal line with a vertical, like 'त्' with another 'त': 'त्त'! Wait, then 'त्र': 'चित्तत्र'! Yes, "चित्तत्र" (as in [कदा]चित्तत्र)! Wait, why would it be चित्सत्र? चित्सत्र is meaningless. चित्तत्र = "चित् तत्र" (from कदाचित् + तत्र)! Wait, but is it 'स' or 'त'? Wait, the letter is: 'त्' + 'स'? No, look at: 'च' + 'ि' = चि Then: 'त्' + 'स' or 'त्' + 'त'? Wait, it has a loop? No loop! Wait, look at 'त्क' in 'यत्क...' or 'त्स' in 'वत्स'? Wait, look at line 3: "कुत इत्यतः" -> 'त्य'. Line 5: "लम्बितः" -> 'त'. Line 1: 'चि' then 'त्' then 'स'?? Wait, look at the letter between 'चि' and 'त्र': It is 'त्स'! It has a loop on the left, like a 'स', and a downstroke. Wait, no! Look at 'स'

ग्रहणवासना ३२९ १ नन्वेतदार्योक्तं राधोक्तं सप्रमाणकं कथमवगतमित्यतस्तदुत्तरं भूभासाधनोपपत्तिं संसू- चयन्प्रसङ्गाच्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्या इत्यस्योपपत्तिं चोद्गीत्याऽऽह—अनुपातादिति । तस्या भूच्छायाया दीर्घताप्रमाणं छायाव्यवहारोक्तच्छायानयनानुपातात् । शङ्कुः प्रदीप- तलशङ्कुतलान्तरघ्नश्छाया भवेद्धि नरदीपशिखोच्चभक्त इतिनिबद्धाद्द्वयोर्हयो(वन्निर्वाह्या)मिति शेषः । तथा च तद्दैर्ध्यमेव प्रभामानमिति भावः । नन्वेवं भूच्छायाया मण्डलाकारत्वा- भावान्मानैक्यखण्डासम्भवान्नोक्तग्रासानयनानुपपत्तिरत आह—शशिकक्षायामिति । चन्द्रा- धिष्ठिताकाशगोले चकाराद्भूच्छायाविस्तारः । तद्विम्बम् । भूभाबिम्बम् । तद्विस्तार- संबन्धिमण्डलस्य तदन्तर्गतत्वेन तत्त्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । एतेनैव चन्द्रग्रहणाधिका- रोक्तभूभासाधनस्योपपत्तिः सूचिता । स्यादेतत् । ग्रहणस्य तुल्यतया शरा यथाशाग्रहणे खरांशोरित्यादिना शरदिग्वैलक्षण्यमुक्तं न युक्तमत आह-भूभेति । यतश्चन्द्रबिम्बाच्छर- वृत्तस्थाद्भूच्छाया चन्द्रकक्षास्था, अन्यदिशि शरदिग्विपरितदिशि भवति । तस्मात्कारणा- च्चन्द्रग्रहणपरिलेखे । क्षेपश्चन्द्रशरो व्यस्तः विपरीतदिक् । शरस्य क्रान्तिवृत्तमूलकत्वात् । सूर्यग्रहणं सूर्योश्चन्द्रस्य शरद्दिशि सद्भात् । यथाद्विक्क एव शरः ॥६॥--- . : केदारदत्त:-पर्वान्त का अर्थ दर्शन्त या अमान्त काल होता है। भूमध्यस्थ दृष्टा पर्वान्त काल में पूर्व या पश्चिम से नत (झुका हुआ) चन्द्रमा से ग्रसित सूर्य को देखता है । यह स्थिति भूमध्यस्थ द्रष्टा के लिये होती है किन्तु भूपृष्ठ रूप द्रष्टा की यह स्थिति केवल अपने खमध्यस्थ सूर्य चन्द्र बिम्ब के होने के समय हो सकती है, अन्यत्र नहीं होती है । अन्यत्र की भूपृष्ठस्थ द्रष्टा व्यक्ति की स्थिति में पृष्ठीय दृष्टि सूत्रगत सूत्र से चन्द्रमा लम्बित दिखाई देता है । सूर्य चन्द्र की भिन्न कक्षाओं का होना ही लम्बन और नति की उत्पत्ति का कारण है । उक्त स्थिति केवल सूर्य ग्रहण में होती है । चन्द्र ग्रहण में छाद्य बिम्ब चन्द्रमा और छादक बिम्ब भू भा (पृथ्वी की छाया) का गमन एक ही कक्षा या एक मार्ग में होने से चन्द्र ग्रहण में नति और लम्बन की उत्पत्ति नहीं होती । क्योंकि चन्द्र ग्रहण में छाद्य छादक की एक कक्षा है । अतः एव आकाश में भूच्छायागत चन्द्रमा को या ग्रहण लगे हुये चन्द्रमा को भूमण्डल के किसी भी दृश्य चन्द्र प्रदेश से जहाँ से चन्द्रमा उनके क्षितिज के ऊपर रहेगा उस विभाग से सभी चन्द्रग्रहण को एक कालावच्छेदेन देखेंगे । सूर्य की गति = भू भा पृथ्वी की छाया की गति और चन्द्रमा की स्वयं अपनी गति होने से चन्द्रमा अपनी गति से भू भा में प्रवेश करेगा अत एवं चन्द्रमा का पूर्व बिम्ब में स्पर्श और भूभा से बहिर्भूत होते समय चन्द्र बिम्ब का पश्चिम बिन्दु भू भा से बाहर होगा । अर्थात् चन्द्रमा का स्पर्श ग्रहग पूर्व बिन्दु एवं मोक्ष ग्रहण पश्चिम बिन्दु से होता है यह स्पष्ट होता है । सूर्य का बिम्ब पृथ्वी बिम्ब से बड़ा होने के नाते सूर्य प्रकाशसे (भू-भा)

३३० गोलाध्याये पृथ्वी की छाया दीर्घ सूची आकार की होकर कभी-कभी चन्द्रमा को लांघ कर अत्यन्त दूर तक सूची आकार से आकाश में चली जाती है । अनुपात से चन्द्र ग्रहणाधिकार गणिताध्याय में भू भा बिम्ब, चन्द्र बिम्ब शर और छाया दैर्घ्य का साधन किया जा चुका है । उपपत्ति—क्षेत्र देखिए— सूर्य = सू चन्द्र = च पृथिवी = पृ० च म च' प = चन्द्र कक्षा स्प स्प' = सूर्य बिम्ब स्प" प स्प"' = दो स्पर्श रेखा छा य = छाया दैर्घ्य स्प' स्प"' रेखाओं के मध्यगत चन्द्र बिम्ब का स्प' = स्पर्श स्प" पर मोक्ष होता है D तथा दैर्घ्य छा स्प' य स्प" द = छाया और छाया होता है ॥२॥३॥४॥५॥६॥ इदानीं छादकनिर्णयमाह— छादकः पृथुतरस्ततो विधोरर्धखण्डिततनोर्विषाणयोः । कुण्ठता च महति स्थितियंतो लक्ष्यते हरिणलक्षणग्रहे ॥७॥ अर्धखण्डिततनोर्विषाणयोस्तीक्ष्णता भवति तीक्ष्णदीधितेः । स्यात्स्थितिलघुरतो लघुः पृथक्छादको दिनकृतोऽवगम्यते ॥८॥ दिग्देशकालावरणादिभेदान्न च्छादको राहुरिति ब्रुवन्ति । तन्मानिनः केवलगोलविद्यास्तत्संहितावेदपुराणबाह्यम् ॥९॥ राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्कं शशाङ्कगश्छादयतीनबिम्बम् । तमोमयः शम्भुवरप्रदानात्सर्वागमानमविरुद्धमेतत् ॥१०॥

वा० भा०—अर्कच्छादकाच्चन्द्रच्छादकः पृथुतरोऽवगम्यते । कुतः । यतो- ऽर्धखण्डितस्येन्दोर्विषाणयोः कुण्ठता दृश्यते । स्थितिश्च महती । अर्कस्य पुनर- र्धखण्डितस्य तीक्ष्णता विषाणयोः स्थितिश्च लघ्वी । एतत्कारणद्वयान्यथानुपपत्त्या- ऽर्कस्य च्छादकोऽन्यः । स च लघुः । एवं रवीन्द्वोर्न च्छादको राहुरिति वदन्ति । कुतः । दिग्देशकालावरणादिभेदात् । एकस्य प्राक् स्पर्शः । इतरस्य पश्चात् । रवेः क्वापि ग्रहणमस्ति क्वापि नास्ति । क्वापि दर्शान्तादग्रतः क्वापि पृष्ठतः । अतो राहुकृतं न ग्रहणम् । नहि बहवो राहवः । एवं के वदन्ति । केवलगोलविद्यास्त- दभिमानिनश्च । इदं संहितावेदपुराणबाह्यम् । यतः संहितासु राहुरष्टमो ग्रहः । **“स्वर्भानुर्ह वा आसुरः सूर्यं तमसा विव्याध” इति माध्यंदिनी श्रु

३३२ गोलाध्याये

कल्पितमिह जगत्तन्त्र हा हा कारेति गणेशदैवज्ञोक्तप्रसिद्धसूर्यसर्वग्रसनानुपपत्तेश्च । अत एव च्छादकलघुत्वं महत्त्वं च परस्परच्छादकापेक्षया । न ग्राह्यापेक्षया । तेनैव च ग्रस्तेतरभागस्योत्पन्नशृङ्गयोः सूर्ये यथा तीक्ष्णत्वं तथा चन्द्रे न प्रतीयते । अर्धखण्डित- ग्रहणं तु चन्द्रमण्डले तन्न्यूनग्रासे तथा शृङ्गयोरप्रतीतेः । सर्वग्रसननिवारणपरमर्धपदे वा । शाकेऽष्टाद्रिमनून्मितेऽनलशरद्यूजेऽष्टनाडीमिते दर्शेऽस्याह्नि मित्रभे भवदिनग्रस्तं महाश्चर्य- कृत् । शेषोऽर्कः परितः सितो वलयतो मध्येऽत्र कृष्णो युतोऽल्पं चान्द्रं वपुरैक्षतात्र कवि- बिन्द्राद्यन्धकारे जन इति गणेशदैवज्ञोक्तप्रसिद्धवलयाकाररविग्रहणं तु मानान्तरार्धालिपशरे छादकस्य च्छाद्यबिम्बत्वान्नसंभवेदेव । चन्द्रच्छादकस्य चन्द्रबिम्बाल्पबिम्बत्वासं

-like shape? Wait, could it be: 'र्बहूक्तत्वात्'? Let's look at line 10: "चन्द्रचण्डकरमण्डलाकृतिर्व्योम्नि मेचकतया न लभ्यते ।" Line 10-11: "केचिदूचुरपरत्र पर्वण इत्यादिना मण्डलभुजंगमाकृतिकत्वादिति प्रतिपादकंवचोन्तरैर्विरोधेन तत्र प्रामाण्यसंदेहात् ।" Line 11-12: "तथा च परस्परं वचसोविरोधे यत्र प्रमाणान्तरसहकारस्तस्यैव स्वार्थे प्रामाण्यमिति निर्णयः । अतः" Line 13: "शिरोवशेषत्वपक्षे न काचियुक्तिः । किंच ग्रहत्वेऽन्यस्तस्य तस्यापम[मं]ण्डलप्रदेशविशेषा-" Line 14: "वस्थितस्य षड्भान्तरितयोरर्कैन्द्वोः कथं ग्राहकत्वोपपत्तिस्तस्य नियतचारत्वेन तावद्वि-" Line 15: "प्रकृष्टग्राहऋकत्वात् । अथ तदैव वेगेन तदभ्यासन्नमागतो राहुरिमौ ग्रसतीति चेत्तस्यैवम्-" Line 16: "नियतगतिकत्वे कदाचिदप्युपरागस्य गणितगम्यता न स्यात् । तस्य नियतार्थैकविषयत्वात् ।" Line

३३४ गोलाध्याये ग्रसतीति चेत्तर्हि पर्वान्त एव ग्रासो न स्वादिमध्ययोरित्यत्र को हेतुः । अथ तथैव नियोग इति चेत् । एवमपि नियमाभावान्नियोगस्य नियमरूपत्वात् । यतोऽर्कग्रहे पर्वान्तात्प्राग- परत्र कपालविभागेन लम्बमनाटिकाभिरन्तरितत्वेन ग्रासस्य संभवेन पर्वान्त एव ग्रसेदिति नियमानुपलम्भः । किंच यदि वैरेणायं ग्रसेत्कथमसौ नियतिवशान्मुञ्चेत् । तदैव वा मुञ्चेत् । मासाद्यनन्तरं वा मुञ्चेत् । न मुञ्चेदेव वा । नतु प्रतिनियतेन कालेन । अपि च ग्रसन्नप्यसौ कदाचित्सर्वं तनुं कदाचिदर्धं कदाचित्पादं कदाचिच्च ततो न्यूना- धिकमिति कथं वैरा Schneider ननु तत्र वैरानुकंपामिति विनिगमकम् । तथात्वे तु सर्वस्यैवौचित्वात् । किंच, एकराशिगतत्वेऽयं तत्संनिहितावपि कदाचिक( द )र्केन्दू न ग्रसति । विप्र- कृष्टान्तरावपि कदाचिद्ग्रसति । किंच भार्घान्तरावपि तत्र शीघ्रं गत्वा ग्रसति । न त्वेक- द्वित्रिराश्यन्तरितावित्येतत्किं निषे(बन्ध)नम् । ननु राहुकेत्वोरेकतरस्य संनिधावेव ग्रहणं भवतीति राहुः केतुर्वा स्वसंनिहितौ तौ गृह्णीयादिति चेत् । एकराशियतत्वेऽपीत्यादिना दत्तोत्तरत्वात् । तत्र शरेण व्यवहितत्वमेव परिचायकमिति चेत् । भवतु चन्द्रस्य तथा । न परमा(दित्यस्या) विक्षेप(ज्ञेय)स्य विक्षेप(ज्ञेय)भावात् । तथा च राहोर्ग्रहणकरणत्वं कोटि- शास्त्रकं विरुद्धमिति सिद्धम् । ननु चन्द्रस्य सूर्यच्छादकत्वपक्षोऽप्यनुपपन्नः । तथा हि-ग्रह- तारादीनां दिनादर्शनं प्रति सूर्यकिरणावृत्तत्वमेव प्रयोजकम् । तत्र किमनेन सोमा(म्य) महसति-(सां ते)षां तेजोभिभवान्मण्डलपरिलोपो विधीयते, किमथवा नयनप्रतिघातो गे(वो) भयपि वेति । अत्र पक्षत्रयेऽपि सूर्यसर्ववलयाकारग्रहणावसरे प्रौढतारकाणां संदर्शनं सूर्य- कराणामवारितत्वेन कथमुपपन्नं भवेदिति साधारणमेकं दूषणम् । अथ तद्ग्रहणावसरे रवि- किरणावान्तरा चन्द्रस्तिष्ठतीति पिधायकीभूतेन तेन नयनप्रतिघातापाकरणमेव क्रियत इति । ननु(येन)किरणानामप्रतिहतत्वेन तदवधिप्रसरसत्त्वेन तदा ग्रहतारादिदर्शनमुचितमेव । अन्यदा तु पिधानाभावेन प्रतिघातप्रतिबन्धकासंभवाददर्शनमेवेति चेत् । र्तार्ह सति विधा- यके दर्शनमसति च नेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कस्यचिदेकस्यैव पिधायकस्य प्राधान्येन दर्शनं प्रति प्रयोजकत्वव्यवस्थितौ पिधायकत्वाविशेषेणोदयकालेऽपि प्राग्भावावच्छेदेन मेघोपगूढे रवावितरभागावस्थितानां दर्शनप्रसङ्गः । उभयत्र सामग्रीवैचित्र्याभावात् । वस्तुत एतन्मे- द्याद्युपदर्शनं दाक्षिण्यादेवान्ततो गत्वा करतलेनापि पिहिते रवावित्येवाभि(नि)ष्टापादनं ज्यायः । ननु तत्र मेघादीनां संनिहितवृत्तितया तावदवधिकनयनव्यापारवृत्तावपि परतो रविकिरणानां विशेषतः सत्त्वेन प्रतिघातस्यैव वृत्तत्वात्कथमतिदूरनिविष्टानामन्यतारकाणा- मुपलम्भो भवेदिति चेत् । र्तार्ह चन्द्रमण्डलावधि चक्षुर्व्यापारोपपत्तावपि तत्परतो लक्षशो योजनान्तारे परिवर्तमानस्य शुक्रस्य तत्परतोऽपि दूरतोऽनेकयोजनान्तरे नक्षत्राणां वृत्तिसत्त्वे- नाधोवर्तमानबुधशुककक्षयोः प्रचुरतरकरप्रसरसत्त्वादुपर्यपि चातितरामेवेति चन्द्रादपि पर तोऽतितरामेव नयनव्यपारप्रतिबन्ध इति तुल्यमितरत्रापि । तथा च चन्द्रस्याऽऽच्छादकपक्षे सर्वार्कग्रहे तारादर्शनमनुपपन्नमतः पौराणिकमते निरुक्तासुरग्रासपक्ष उपरागावसरे सूर्यस्य गिलनादेव प्रतिघातकतेजोन्तराभावादशेषग्रहतारादिदर्शनमव्याहतमतो राहोरेव करणत्वं युक्तियुक्तमिति चेत् । अत्र सिद्धान्तसुन्दरटीकाकृतस्तु रविकिरणानामुभयाभिभावकत्वमेव ।

ग्रहणवासना ३३५ परं सूर्यस्य कन्दुकाकारत्वेनास्मद्दृश्यार्धवर्तिनो रश्मयो दिवाऽस्मदभिमुखीभूयाधः प्रचर- माणा एव नयनोपघातहेतवो भवन्ति । तथा परभागावच्छेदेनोर्ध्वमुखतया प्रचरमाणा भौम- गुरुमन्दनक्षत्रादिक्षोपस्थितानामेव नयनोपघातं जनयन्ति । तिर्यङ्मुखा अपि स्वस्वाभि- मुखीभूतानामिति तुल्यम् । परमधिगतप्राचुर्या एव ते सर्वे तथा । प्रचुरत्वं चात्र व्यवहित- त्तनुरोमादिसूक्ष्मतमपदार्थग्रहप्रतिबन्धकतमःसमाजजनकप्रतिबन्धकाप्रतिहतत्वमेव विवक्षितम् । ननु(तु) तेषां विपरीतानामपि तदुपहन्तृत्वमन्यथाक्षतायामपि तपितदयापत्तेः(?) । ग्रहता- राद्यभिभावकत्वं सर्वतोऽपि तारतम्यानुरोधेनैव । तारतम्यं द्वेधा । तथा च यस्य ग्रहादेर्म- ण्डलं पृथु लघु वा तत्र कराणां तत्पर्याप्तिप्राचुर्योपगमे तस्य तस्यादृश्यत्वमुपजायते । अत एव निशि सूर्यकराणामुन्मुखत्वेन नयनप्रतिघाताभावेन दूरविसारितयाऽनुत्कृष्टत्वेन भुवा प्रतिहतत्वेन भूयस्त्वाभावादप्रचुरत्वेन च प्रत्येकमपि योग्यमण्डलानां लघूनामलघूनां च यथो- त्तरं सर्वेषामुपलम्भः । दिवा तु तारतम्यानुरोधात्क्रमेणैव क्षितिजादादित्यकराणां निःसृत- त्वेन क्रमिकप्राचुर्योपगमेऽल्महीयसां यथोत्तरमेषामभिभवादस्मन्नयनानां च प्रचुरतरकरैस्त- थाभावावधि प्रसूतानामपि प्रतिघातादनु पलम्भः । अथाभिभवस्य क्रमिकत्वासिद्धेस्तारतम्य- मयुक्तमिति चेन्न । यथोत्तरमितरग्रहे तारादिबिम्बाभिभवेऽपि दिवाऽपि कदाचिदेकद्विनाडि- कावद्धि(धि) शुक्रस्य पृथुबिम्बतया संनिहितोपस्थितिकत्वेन सकलकलोपलब्धतया प्रत्यक्ष- बाधात् । किंच तारतम्यानभ्युपगमे भृगोरिवाल्पतमस्य(सोऽ)रुन्धतीबिम्बस्यापि तदोप- लम्भापत्तेः । ननु तथाऽपि प्रकृते किं सिद्धमिति चेच्छृणु । सर्वार्कोपरागावसरे शुक्रादीनां सूर्यापेक्षया राश्यन्तरसंस्थितत्वेनातिदूरमपि तिर्यक्त्वसंभवेन कियतामपि कराणां तदा चन्द्र- बिम्बावरुद्धत्वेन तावत्पर्याप्तिप्राचुर्यानुपगमादनल्पबिम्बतया च तेषामनभिभूतत्वात् । तिर्यङ्‌- मुखमयूखानां नयने प्रतिहननाहंत्वेन तावद्दूरमस्मन्नयनव्यापारसंभवेन चातितरामेव तदु- पलम्भः सूपपन्नः । ननु नक्षत्राणां दूरे स्थितत्वात्तत्र तत्पर्याप्तसूर्यकरप्राचुर्यसत्त्वेन मण्डल- परिलोपसंभावन्नक्षत्राणां कियतामप्युपलब्धं दर्शनमनुपपन्नमिति चेत्सत्यम् । तारकाणां नक्षत्रोपनक्षत्रभेदस्य वेदेनोपदर्शितत्वेन वस्तुभूतानामश्विन्यादीनां दूरतः संनिवेशस्तेन च तेषामतिव्यवहितत्वेन स्वरूपग्रहशक्यतयाऽर्वागपि चन्द्रकक्षायां तदुपलक्षणत्वेनोपनक्षत्रतया ग्रहाणा मुनिनियमविन्यासशून्यानि शरध्रुवांशादिविभागानुसंधानेनैवोपकल्पितानि । पुराणेषु चैतदाहृत्यैव दक्षेण सप्तविंशतिरेता दुहितरः सोमाय समर्पिता इति । तथा च चन्द्रकक्षायां तदार्ककिरणानां चन्द्रबिम्बावरुद्धत्वेन नक्षत्रमण्डलपरिलोपासंभावान्नयनप्रतिघाताभावाच्च नक्षत्राणां दर्शनं नानु turn नुपपन्नम् । ननु तर्हि सर्वेषां दर्शनप्रसङ्ग इति चेत्सोक्ष्म्याद्वघवधानान्मेघोप- प्लवाच्चेति गृहाण । पृथुतरभृगुरोहिण्यादिप्रदेशे तु तदा क्षणमपि दैवादपसारो मेघस्य । अनु- (सु)ग्रासपक्षेऽप्यशेषताराणामदर्शनादेतत्कल्पनेनैव कियतां दर्शनमुपपन्नं स्यादित्यालपन्ति । तदसत् । लाघवाच्चन्द्रगोल एवादृश्यभंचक्रकल्पनया सूर्यसिद्धान्तोक्ताष्टमनक्षत्रगोलस्यो- न्मूलनप्रसङ्गात् । दृश्यताराराशिभेद्युतावधेः शनिरूपदर्शनाच्छनेराच्छादकत्वनिर्णयेन तदुपर्येवैषां नक्षत्राणां स्थितिनिर्णयस्य सर्वजनीनानुभवसिद्धत्वाच्च । किंच चन्द्रकक्षायां

नक्षत्रकल्पनेऽपसिद्धान्तः । पुराणोक्तस्य स्वरूपान्तरविषयत्वात् । अन्यथा तत्रापि चन्द्रादूर्ध्वं नक्षत्रावस्थानमुक्तमनुपपन्नं स्यात् । अपि च सूर्यतादृशकराणां नयनप्रतिघातमात्रकल्पनेन दिवा नक्षत्रदर्शनसिद्धेः । सर्वार्कग्रहे च सूर्यकराणां तादृशानां चन्द्रेणावरुद्धत्वान्नयनप्रति- घाताभावान्नक्षत्रदर्शनसिद्धेर्मण्डलपरिलोपकल्पनं व्यर्थमेव । न च मेघादिनाऽऽच्छादितरवौ नक्षत्रदर्शनोपपत्तिरिति वाच्यम् । मेघखण्डादेरल्पतया विरलव(लावयवत)या चन्द्रवदति- दृढासन्नत्वाभावाच्च तादृशकिरणावरोधकत्वाभावात् । एतेन शुक्रबुधयोश्चन्द्रोर्ध्वस्थत्वेत सर्वार्कग्रहे तत्पर्याप्ततत्कराप्राचुर्याभावकल्पनेन मण्डलपरिलोपासम्भवार्दर्शनमित्युक्तं निरस्तम् । अन्यदेव तदाऽपि तत्पर्याप्ततत्कराप्राचुर्याधिक्यसंभवात् । अधःप्रसूतकिरणाना- मप्यवरोधात् । शुक्रादीनां परमास्तसमयजलादर्शा

ग्रहणवासना ३३७ दल्पत्वाच्च । भूमण्डलस्य चात्यासन्नतत्वान्महत्वाच्च महानस्ति विशेषः । अर्धरात्रे हि भूपाश्वान्निःसृत्य परमदूरवर्तिनो नक्षत्रमण्डलादिषु प्रतिबिम्बिता एव सूरकरा दृश्यन्ते । न पृथक् । क्षितिजप्रान्तविशकलितत्वात् । प्रतिबिम्बितानां च स्वग्रहाप्रतिबन्धकत्वात्सम्यङ्नक्ष- त्रग्रहः । सर्वापरागे च चन्द्रमण्डलस्याऽऽच्छादकस्य दूरवर्तिनः सूक्ष्मग्रहणात्संध्यायामिव कतिपयस्थूलताराग्रहस्ता भूमण्डलमिव चन्द्रमण्डलमासन्नमस्माकं येनेदं वक्तुं युक्तं तत्त्वमित्यलं पल्लवितेन । आशङ्कते—तदिति । यत्त्वाह्नुनिराकरणपूर्वकं ग्रहणसंस्थाप्रति- पादनं प्रागुक्तं तन्निरूपितमित्यर्थः । संहितावेदपुराणबाह्यम् । राहुरुदगादिष्टः प्रदक्षिणं हन्ति विप्रादीनित्यादिसंहिता । स्वर्भानुर्हि वा आसुरः सूर्यं तमसा विव्याध तद् विद्धो न व्यरोचतेत्यादिवेदाः । सर्वं गङ्गासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्वं भूमिसमं दानं राहुग्रस्ते दिवाकरे । निशाकरे वेत्यादिपुराणानि । पुराणपदेन स्मृतयः संगृह्यन्ते । तात्पर्यं- क्यात् । एभ्यो बाह्यं विरुद्धमित्यर्थः ॥९॥ अथोपजातिकयोत्तरयति-राहुः कुभेति । राहुः पुराणादिप्रसिद्धोऽसुरो भूच्छायाबिम्ब- वृत्ताऽधिष्ठितः संश्चन्द्रबिम्बं छादयति । चन्द्रबिम्बाधिष्ठितः संन्सूर्यबिम्बं छादयति । अतः । तद् ग्रहणसंस्थाप्रतिपादनं सर्वगमानां षण्संहितावेदपुराणस्मृतीनाम् । अविरुद्धम् । एकवाक्यतापन्नमित्यर्थः । प्रागुक्तच्छादकस्य राह्वधिकरणतया तदेकरूपत्वात् । केवलराहो- श्छादकत्वनिरासादेतत्कल्पनं युक्तियुक्तम् । ननु भूभेन्द्वोरन्धकाररूपतया न तत्र तदागम- नाद्वैलक्षण्यं प्रतीयतेत्यत आह—तमोमय इति । अन्धकाररूपः । तथा च रूपैक्यान्न विलक्षणप्रतीतिरिति भावः । ननु तद्यथेच्छविहारात्प्रवहवायौ स्थितिनियमाश्रवणाच्च कथं भूभाचन्द्रबिम्बयोस्तद्गमनं संभवतीत्यत आह—शंभुवरप्रदानादिति । शं सुखं यस्माद्भव- तीति व्युत्पत्त्या शंभुर्ब्रह्मा । नतु महादेवः । वाराहीग्रन्थादिविरोधात् । तस्य स्वस्मै यद्वरदानं ग्रहणकालिकलोकानुष्ठितकर्मजनितपुण्यांशभागित्वरूपं तस्मात् । ब्रह्मदत्तवरप्रभावा- दित्यर्थः । तथा च योऽसात्सुरो राहुस्तस्य वरो ब्रह्मणाऽयमाज्ञप्तः । आयायन(?)मुपरागे दत्तहुतांशेन ते विभावित्ता तस्मिन्काले संविष्य(निध्य)मस्य तेनोपचर्यते राहुरिति वारा- होक्त्या तत्र तद्गमनं संभवति । ग्रहणे कमलासनानुभावायु(द्धु) तदत्तांशभुजोऽस्य संनि- धानम् । यदतः स्मृतिवेदसंहितासु ग्रहणं राहुकृतं(गतं) प्रसिद्धमिति लब्धो(ल्लो) कश्चेति भावः । केचित्तु बा(रा)हुश्चन्द्राधिष्ठितगोलसंबन्धिचन्द्रविक्षेपक्रान्तिवृत्तसंपातस्थस्य मुख- पुच्छविभागेन संपातयोर्द्विधाभूतस्य नियतचारकस्यासुरस्य सूर्यचन्द्रग्रहणयोरसाधारणाका- रणता पुराणस्मृतिसंहिताकारैर्मुनिभिरुक्ता । नानियतचारकस्यासुरस्येति राहुकृतमेव ग्रहणं पर्यवसितम् । ननु संपादादतिरिक्तस्थानस्थितयोः सूर्येन्द्वोर्ग्रहणदर्शनादुक्तद् भणाच्चोक्तो राहुर्न ग्रहणकारक इति भूभाचन्द्राभ्यामेव चन्द्रसूर्ययोर्ग्रहणं गोलयुक्त्या सम्यगुपपद्यत इति चेन्न । शरस्य ग्रहणज्ञान उपयोगात्तस्य चन्द्रपातसाध्यत्वेन चन्द्रपातात्मकराहोरेव परम्परया ग्रहण- कारणत्वपर्यवसानात् । न च ग्रहणार्थं चन्द्रपातोऽपि न स्वीक्रियते येन रहोस्तत्कर्तृत्वसिद्धि- रिति वाच्यम् । विक्षेपवृत्तानभ्युपगमेन चन्द्रपातात्मकराहोरसिद्ध्या प्रतिपर्वग्रहणापत्तेः । २२

तथा च प्रतिपर्वग्रहणादर्शनाच्चन्द्रस्य विक्षेपवृत्तावस्थानकल्पनम् । तस्य चावश्यं क्रान्तिवृत्ते संपातात्तत्संपाताधिष्ठात्री देवता पुराणोक्तोऽसुरो राहुः । अन्यथा क्रान्तिवृत्तविद्वा(ध्या)- यतद्दक्षिणोत्तरतोऽपिधाम(य)कन्यायेन कथममूर्तस्यापि तदुभयसंपातरूपस्याऽऽकाशभागस्य ग्रहबिम्बाकर्षकत्वं भवेत् । अतः स ग्रहणे कारणम् । कथमन्यथा ग्रासानयने शरावश्यकत्वं संगच्छते । यद्यपि राहोर्ग्रहणज्ञाने कारणता न तु ग्रहणसिद्धिः स्वेनेति च्छादकत्वं भूभा- चन्द्रयोर्युक्तं तथाऽपि राहुणाऽपवारं(ल्पावरणं) चन्द्रमाकृष्य च्छाद्यच्छादकयुतिरूपग्रहण- संपादनाद्द्राहोरेव ग्रहणस्वा(कारणत्वा)त् । ननु तथाऽपि राहोः साक्षात्कारणत्वासिद्धिरिति चेन्न । पिधायकतयोपस्थापिताभ्यां भूभेन्दुभ्यां द्वारद्वारिभावे भ(त)दुपपत्त्या तावदिह ग्रहणक्रियायां तावत्कालपर्यन्तं तयोर्निग्रहे कारणत्वेन भूभेन्दोस्तदस्त्रत्वात् । ननु तर्हि पुरा- णादौ कथमेते द्वारत्वेन नोक्ते इति चेत् । न । दण्डादेः संयोगद्वारैव घटजनकत्वेऽपि द्वार- स्यानुक्तसिद्धत्वेन द्वारिण एव प्राधान्येन दण्डजन्यो घट इति लोके व्यवहारवत्तत्संयोजकत्वेन भूभेन्दुद्वारैव राहोर्ग्राहकत्वेऽपि द्वारस्यापुरस्कार्यत्वेन तत्र सर्वत्र तस्यैव तत्त्वेन व्यवहारात् । यथा वा रामचन्द्रशरनिहतो रावणो रामहत इति पुराणोक्त्या तदुपपत्तेः । ननु सूर्य- सिद्धान्तादौ पुराणादौ च पृथक्पृथक्स्वतन्त्रतया तयोर्हेतुत्वोपपादनाद्द्वारद्वारिभावः कुतो- ऽवगत इति चेन्न । यद्यप्येकत्र युतिमात्रोपेक्षित्वेनापरत्र द्वारतयाऽपुरस्कार्यत्वेन च प्रत्ये- कमात्रोपगमे स्वतन्त्रप्रमाणाभावात्तथाऽपि तदुभयमूलभूतेन स्वर्भानुरिह वा असुरः सूर्यो(यं) तमसा विव्याध स विद्धो न व्यरोचतेत्यादिना वेदेन तमोद्वारैव ग्रहणस्य प्रतिपादितत्वेन तस्यातिसुप्रसिद्धत्वात् । अत्र सूर्यपदं सूर्यचन्द्रमसोस्तमःपदं च भूभेन्द्वोरुपलक्षणपरमिति मन्तव्यम् । तथा च तयोः प्रत्येकं लक्षणयोपस्थितावासुरः स्वर्भानुस्तमसास्वार्थभूतेनान्ध- कारेण भूभारूपेण लक्षणीयसूर्यपदोपस्थापितमिदमुभयं याथायोग्यं परस्परपर्युदासाल्लक्ष्य- भूतेन चन्द्रेण स्वार्थभूतमादित्यं विव्याधेत्यादिरर्थो यथोचितः सिध्यति । यत्तु वेदाचार्येणा- प्रतिहतेति यथाश्रुतेऽर्थे कमप्युपक्रमं कल्पयित्वा प्रतारणामात्रेण यथाकथंचिदेवोपरागपरत्वं परिहाय श्रुतेरन्यथैव तात्पर्यं तत्सोमारोदीच्चरोरश्वेतायाः श्वेतवशा(त्सा)याः पयसा श्रयण- परमार्थवादतया तत्र पद्य(क्ष्य)त इत्य