स्वप्नवासवदत्तम् (महाकवि भास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

तत्प्रत्ययात् कृतमिदं न हि सिद्धवाक्या- न्युत्क्रम्य गच्छति विधिः सुपरीक्षितानि ॥ ११ ॥ (ततः प्रविशति ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी — (ऊर्ध्वमवलोक्य) स्थितो मध्याह्नः । दृढमस्मि परिश्रान्तः। अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमयिष्ये । (परिक्रम्य) अभि- तस्तपोवनेन भवितव्यम् । तथाहि, विस्रब्धं हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया वृक्षाः पुष्पफलैः समृद्धविभवाः सर्वे दयारक्षिताः । भूयिष्ठं कपिलानि गोकुलधनान्यक्षेत्रवत्यो दिशो निःसन्दिग्धमिदं तपोवनमयं धूमो हि बह्वाश्रयः ॥ १२ ॥ यावत् प्रविशामि। (प्रविश्य) अये आश्रमविरुद्धः खल्वेष *जनः । (अन्यतो विलोक्य) अथवा तपस्विजनोऽप्यत्र । निर्दोषमुपसर्पणम् । अये स्त्रीजनः । काञ्चुकीयः — स्वैरं स्वैरं प्रविशतु भवान् । सर्वजनसा- धारणमाश्रमपदं नाम । वासवदत्ता — हैम् । पद्मावती — (क) अम्मो परपुरुसदंसणं परिहरदि अय्या । भोदु, सुपरिवालणीयो खु मेण्णासो । (क) अम्मो परपुरुषदर्शनं परिहरत्यार्या । भवतु, सुपरिपालनीयः खलु मन्न्यासः। १. 'निरूप्य' क. पाठः. २. 'विश्रमिख्ये'(?) ख. पाठः. ३. 'नुहम् '(?) ख. पाठः. ४. 'मे णा' ख. पाठः.

• जनः काञ्चुकीयः ।

प्रथमोऽङ्कः । ११ काञ्चुकीयः—भोः ! पूर्वं प्रविष्टाः स्मः । प्रतिगृह्यताम- तिथिसत्कारः । ब्रह्मचारी‡—(आचम्य) भवतु भवतु । निवृत्तपरिश्रमोऽस्मि । यौगन्धरायणः—भोः ! कुत आगम्यते, क्व गन्तव्यम्, काधिष्ठानमार्यस्य । ब्रह्मचारी—भोः ! श्रूयताम् । राजगृहतोऽस्मि । श्रुतिविशे- षणार्थं वत्सभूमौ लावाणकं नाम ग्रामस्तत्रोषितवानस्मि । वासवदत्ता—(क) §हा लावाणं णाम । लावाणअसं- कित्तणेण पुणो णवीकिदो विअ मे सन्तावो । यौगन्धरायणः—अथ परिसमाप्ता विद्या । ब्रह्मचारी—न खलु तावत् । यौगन्धरायणः—यद्यनवसिता विद्या, किमागमनप्रयो- जनम् । ब्रह्मचारी—तत्र खल्वतिदारुणं व्यसनं संवृत्तम् । यौगन्धरायणः—कथमिव । ब्रह्मचारी—तत्रोदयनो नाम राजा प्रतिवसति । यौगन्धरायणः—श्रूयते तत्रभवानुदयनः । किं सः । ब्रह्मचारी—तस्यावन्तिराजपुत्री वासवदत्ता नाम पत्नी दृढमभिप्रेता किल। यौगन्धरायणः—भवितव्यम् । ततस्ततः । ब्रह्मचारी—ततस्तस्मिन् मृगयानिष्क्रान्ते राजनि ग्राम- दाहेन दग्धा । (क) हा लावाणकं नाम । लावाणकसङ्कीर्तनेन पुनर्नवीकृत इव मे सन्तापः । ‡ इतः परं 'भोः ! श्रूयताम्' इत्येव ख. पुस्तकपाठः । § 'स्वगतम्' इत्यपेक्षितम् ।

१२ स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता — (क) *अळिअं अळिअं एदं । जीवामि मन्दभाआ । यौगन्धरायणः — ततस्ततः । ब्रह्मचारी — ततस्तामभ्यवपत्तुकामो यौगन्धरायणो नाम सचिवस्तस्मिन्नेवाग्नौ पतितः । यौगन्धरायणः — सत्यं पतित इति । ततस्ततः । ब्रह्मचारी — ततः प्रतिनिवृत्तो राजा तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा तयोर्वियोगजनितसन्तापस्तस्मिन्नेवाग्नौ प्राणान् परित्यक्तुका- मोऽमात्यैर्महता यत्नेन वारितः । वासवदत्ता — (ख) *जाणामि जाणामि अय्यउत्तस्स मइ साणुक्कोसत्तणं । यौगन्धरायणः — ततस्ततः । ब्रह्मचारी — ततस्तस्याः शरीरोपभुक्तानि दग्धशेषाण्याभर- णानि परिष्वज्य राजा मोहमुपगतः । सर्वे — हा । वासवदत्ता — (स्वगतम्) (ग) सकामो दाणिं अय्यजोअ- न्धराअणो होदु । (क) अलीकमलीकमेतत् । जीवामि मन्दभागा । (ख) जानामि जानाम्यार्यपुत्रस्य मयि सानुक्रोशत्वम् । (ग) सकाम इदानीमार्ययौगन्धरायणो भवतु । १. 'मामात्यस्त' ख. पाठः.

• उभयत्र '( स्वगतम् )' इत्यपेक्षितम् ।

प्रथमोऽङ्कः । ११ चेटी — (क) भट्टिदारिए ! रोदिदि खु इअं अय्या । पद्मावती — (ख) साणुक्कोसाए होदव्वं । यौगन्धरायणः — अथकिम् । प्रकृत्या सानुक्रोशा मे भगिनी । ततस्ततः । ब्रह्मचारी — ततः शनैः शनैः प्रतिलब्धसंज्ञः संवृत्तः । पद्मावती — (ग) दिट्ठिआ धरइ, मोहं१ गदो त्ति सुणिअ सुण्२(णं) विअ मे हिअअम् । यौगन्धरायणः — ततस्ततः । ब्रह्मचारी — ततः स राजा महीतलपरिसर्पणपांसुपाटल- शरीरः सहसोत्थाय 'हा३ वासवदत्ते ! हा अवन्तिराजपुत्रि ! हा प्रिये ! हा प्रियशिष्ये !' इति किमपि किमपि बहु प्रलपि- तवान् । किं बहुना, नैवेदानीं (दुःखि) ताश्चक्रवाका नैवाप्यन्ये स्त्रीविशेषैर्वियुक्ताः । धन्या सा स्त्री यां तथा वेत्ति भर्ता भर्तृस्नेहात् सा४ हि दग्धाप्यदग्धा ॥ १३ ॥ (क) भर्तृदारिके ! रोदिति खल्वियमार्या । (ख) सानुक्रोशया भवितव्यम् । (ग) दिष्ट्या ध्रियते । मोहं गत इति श्रुत्वा शू(न्य)मिव मे हृदयम् । १. 'मोहगदो' ख. पाठः. २. 'सुठन्त (?) वि' ख. पाठः. ३. 'हा अवन्तिराजपुत्रि ! हा वासवदत्ते ! हा प्रि' ख. पाठः. ४. 'सामिद' ख. पाठः.

१४ स्वप्नवासवदत्ते यौगन्धरायणः — अथ भोः ! तं तु पर्यवस्थापयितुं न कश्चिद् यत्नवानमात्यः । ब्रह्मचारी — अस्ति रुमण्वान्नामामात्यो दृढं प्रयत्नवांस्तत्र- भवन्तं पर्यवस्थापयितुम् । स हि, अनाहारे तुल्यः प्रततरुदितक्षामवदनः शरीरे संस्कारं नृपतिसमदुःखं परिवहन् । दिवा वा रात्रौ वा परिचरति यत्नैर्नरपतिं नृपः प्राणान् सद्यस्त्यजति यदि तस्याप्युपरमः ॥१४॥ वासवदत्ता — (क) दिट्ठिआ सुणिक्खित्तो दाणीं अय्यउत्तो । यौगन्धरायणः — (आत्मगतम्) अहो *महद्भारमुद्वहति रुमण्वान् । कुतः, सविश्रमो ह्ययं ‡भारः प्रसक्तस्तस्य तु श्रमः । तस्मिन् सर्वमधीनं हि यत्राधीनो नराधिपः ॥ १५ ॥ (प्रकाशम्) अथ भोः ! पर्यवस्थापित इदानीं स राजा । ब्रह्मचारी — तदिदानीं न जाने । इह तया सह हसितम्, इह तया सह कथितम्, इह तया सह पर्युषितम्, इह (क) दिष्ट्या सुनिश्चित इदानीमार्यपुत्रः । १. 'स' ख. पाठः.

• महतो दुरुद्वहभारवहनक्षमस्य भारं महद्भारम् । ‡ अयं नराधिपदाररक्षणरूपो मदीयो भारः सविश्रमः पद्मावत्यां तन्न्यसनादित्यर्थः । तस्य रुमण्वतः प्रसक्तो भारस्तु नराधिपरक्षणल- क्षणः श्रमः श्रमहेतुः ।

प्रथमोऽङ्कः । १९ तया सह कुपितम्, इत्येवं तं विलपन्तं राजानममात्यैर्महता यत्नेन तस्माद् ग्रामाद् गृहीत्वापक्रान्तम् । ततो निष्क्रान्ते राजनि प्रोषितनक्षत्रचन्द्रमिव नभोऽरमणीयः संवृत्तः स ग्रामः। ततोऽहमपि निर्गतोऽस्मि । तापसी — (क) सो खु गुणवन्तो णाम राओ, जो आअ- न्तुएण वि इमिणा एव्वं पसंसीअदि । चेटी — (ख) भट्टिदारिए! किंणुखु अवरा इत्थिआ तस्स हत्थं गमिस्सदि । पद्मावती — (ग) मम हिअएण एव्व सह मन्तिदं । ब्रह्मचारी — *आपृच्छामि भवन्तौ । २गच्छामस्तावत् । उभौ — गम्यतामर्थसिद्धये । ब्रह्मचारी — तथास्तु । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः — अहमपि तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमि- ३च्छामि । काञ्चुकीयः — तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छति किल। (क) स खलु गुणवान् नाम राजा, य आगन्तुकेनाप्येनेनैवं प्रशस्यते । (ख) भर्तृदारिके! किन्नुखलु अपरा स्त्री तस्य हस्तं गमिष्यति । (ग) मम हृदयेनैव सह मन्त्रितम् । १. 'आ अइएणा (?) त्रि' क. पाठः. २. 'साधयाम' ख. पाठः. ३. 'मि। पद्मा' क. पाठः.

• 'आङि नुप्रुच्छ्योः' इति तङत्र न गणितो महाकविना । ख. संज्ञे त्वादर्शे 'आपृच्छामि भवन्तौ' इति न पठ्यते ।

१६ स्वप्नवासवदत्ते पद्मावती — (क) अय्यस्स भइणिआ अय्येण विना उक्कण्ठिस्सदि । यौगन्धरायणः — साधुजनहस्तं गतैषा नोत्कण्ठिष्यति†। (काञ्चुकीयमवलोक्य) गच्छामस्तावत् । काञ्चुकीयः — गच्छतु भवान् पुनर्दर्शनाय । यौगन्धरायणः — १तथास्तु । (निष्क्रान्तः) काञ्चुकीयः — समय इदानीमभ्यन्तरं प्रवेष्टुम् । पद्मावती — (ख) अय्ये ! वन्दामि । तापसी — (ग) जादे ! तव सदिसं भत्तारं लभेहि । वासवदत्ता — (घ) अय्ये ! गच्छामि दाव अहं । तापसी — (ङ) तुवं वि अइरेण भत्तारं २समासादेहि । वासवदत्ता — (च) अणुग्गहीदह्मि । (क) आर्यस्य भगिनिकार्येण विनोत्कण्ठिष्यते । (ख) आर्ये ! वन्दे । (ग) जाते ! तव सदृशं भर्तारं लभस्व । (घ) आर्ये ! गच्छामि तावदहम् । (ङ) त्वमपि अचिरेण भर्तारं समासादय । (च) अनुगृहीतास्मि । १. ‘बाढम्’ ख. पाठः. २. ‘ता ग’ ख. पाठः. ३. ‘लभेहि’ ख. पाठः. † इहानुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदं न कृतमनित्यत्वात् ।

प्रथमोऽङ्कः । १७ काञ्चुकीयः — तदागम्यताम्, इत इतो भवति ! । स- म्प्रति हि, खगा वासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः प्रदीप्तोऽग्निर्भाति प्रविचरति धूमो मुनिवनम् । परिभ्रष्टो दूराद् रविरपि च संक्षिप्तकिरणो रथं व्यावृत्यासौ प्रविशति शनैरस्तशिखरम् ॥ १६ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) प्रथमोऽङ्कः ।

१. 'यः — इत इतो भवत्यः (?) स' ख. पाठः.

अथ द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति चेटी) चेटी — (क) कुञ्जरिए ! कुञ्जरिए ! कहिं कहिं भट्टिदारिआ पदुमावदी । किं भणासि, एसा भट्टिदारिआ माहवीळदामण्ड- वस्स पस्सदो कन्दुएण कीळंदित्ति । जाव भट्टिदारिं उवस- प्पामि । (परिक्रम्य) अम्मो इअं भट्टिदारिआ उक्करिदकण्णचूळिएण वाआमसञ्जादसेदबिन्दुविइत्तिदेण परिस्सन्तरमणीअदंसणेण कन्दुएण कीळन्दी इदो एव्व आअच्छदि^२ । जाव उवसप्पिस्सं^¶ । (निष्क्रान्ता) प्रवेशकः । (ततः प्रविशति कन्दुकेन क्रीडन्ती पद्मावती सपरिवारा^३ वासवदत्तया सह ) वासवदत्ता — (ख) हळा ! एसो दे कन्दुओ । (क) कुञ्जरिके ! कुञ्जरिके ! कुत्र कुत्र भर्तृदारिका पद्मावती । किं भणसि, एषा भर्तृदारिका माधवीलतामण्डपस्य पार्श्वतः कन्दुकेन क्रीडतीति । यावद् भर्तृदारि- कामुपसर्पामि । अम्मो इयं भर्तृदारिका उत्कृतकर्णचूलिकेन व्यायामसंजातस्वेदबि- न्दुविचित्रितेन स्पृश्यमानरमणीयदर्शनेन कन्दुकेन क्रीडन्तीत एवागच्छति । यावदुप- सर्पामि । (ख) हला ! एष ते कन्दुकः । १. 'ळन्दी सि' क. पाठः. २. 'दित्ति जा' क. पाठः. ३. 'रा आवन्तिकावेषधारिणी वास- वदत्ता च' ख. पाठः. ¶ 'उवसप्पामि' इत्येवालम् ।

द्वितीयोऽङ्कः । १९ पद्मावती — (क) अय्ये ! भोदु दाणिं एत्तअं । वासवदत्ता — (ख) हळा ! अदिचिरं कन्दुएण कीळिअ अहिससञ्जादराआ परकेरआ विअ दे हत्था संवुत्ता । चेटी — (ग) कीळदु कीळदु दाव भट्टिदारिआ । णिव्व- त्तीअदु दाव अअं कण्णाभावरमणिज्जो काळो । पद्मावती — (घ) अय्ये ! किं दाणिं मं ओहसिदुं विअ णिज्झाअसि । वासवदत्ता — (ङ) णहि णहि । हळा ! अधिअं अज्ज †सोहदि । अभिदो विअ दे¹ अज्ज वरमुखं पेक्खामि । पद्मावती — (च) अवेहि । मा दाणिं मं ओहस । (क) आर्ये ! भवत्विदानीमेतावत् । (ख) हळा ! अतिचिरं कन्दुकेन क्रीडित्वाधिकसञ्जातरागौ परकीयाविव ते हस्तौ संवृत्तौ । (ग) क्रीडतु क्रीडतु तावद् भर्तृदारिका । निर्वर्त्यतां तावद् अयं कन्याभावरम- णीयः कालः । (घ) आर्ये ! किमिदानीं मामपहसितुमिव निध्यायसि । (ङ) नहि नहि । हळा ! अधिकमद्य शोभसे । अभित इव तेऽद्य वरमुखं पश्यामि । (च) अपेहि । मेदानीं मामपहस । १. 'दे व' ख. पाठः. † 'सोहसि' इति स्यात् ।

१० स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता — (क) एसा तुण्णिआ भविस्स(दि) महासेण- वहूए। पद्मावती — (ख) को एसो महासेणो णाम । वासवदत्ता — (ग) अत्थि उज्जयिणीओ राआ पज्जोदो णाम। तस्स बळ‡परिणामणिव्वुत्तं णामहेअं महासेणो त्ति । चेटी — (घ) भट्टिदारिआ तेणे भत्ता सह सम्बन्धं णेच्छदि। वासवदत्ता — (ङ) अह केण खु दाणिं अभिळसदि । चेटी — (च) अत्थि वच्छराओ उअँअणो णाम। तस्स गुणाणि भट्टिदारिआ अभिळसदि। वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (छ) अय्यउत्तं भत्तारं अभिळ- सदि। (प्रकाशम्) केण कारणेण । चेटी — (ज) साणुक्कोसो त्ति । (क) एषा (स्नुषा) भविष्यति महासेनस्नुषाः । (ख) क एष महासेनो नाम । (ग) अस्ति उज्जायिन्या राजा प्रद्योतो नाम। तस्य बलपरिणामनिर्वृत्तं नामधेयं महासेन इति । (घ) भर्तृदारिका तेन भर्त्रा सह संबन्धं नेच्छति । (ङ) अथ केन खल्विदानीमभिलषति । (च) अस्ति वत्सराज उदयनों नाम । तस्य गुणान् भर्तृदारिकाभिलषति । (छ) आर्यपुत्रं भर्तारमभिलषति । केन कारणेन । (ज) सानुकक्रोश इति । १. 'इ' ख. पाठः. २. 'ण (धु?) भ' ख. पाठः. ३. 'न्थामिच्छ' क. पाठः. ४. 'दअ' ख. पाठः. ‡ 'परिमाण' इति कदाचित् स्यात् ।

द्वितीयोऽङ्कः । २१ वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (क) जाणामि जाणामि । अअं वि¹ जणो एवं उम्मादिदो । चेटी — (ख) भट्टिदारिए! जदि सो राआ विरूवो भवे । वासवदत्ता — (ग) णहि णहि । दंसणिय्यो एव्व । पद्मावती — (घ) अय्ये ! कहं तुवं जाणासि । वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ङ) अय्यउत्तपक्खवादेण अदिक्कन्दो समुदाआरो । किं दाणिं करिस्सं । होदु दिट्ठं । (प्रकाशम्) हळा! एवं उज्जइणीओ जणो मन्तेदि । पद्मावती — (च) जुज्जइ । ण खु एसो उज्जइणीदु- ळ्ळहो । सव्वजणमणोभिरामं खु सोभग्गं णाम । (प्रविश्य) धात्री — (छ) जेदु भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए ! दिण्णासि । (क) जानामि जानामि । अयमपि जन एवमुन्मादितः । (ख) यदि स राजा विरूपो भवेत् । (ग) भर्तृदारिके ! नहि नहि । दर्शनीय एव । (घ) आर्ये ! कथं त्वं जानासि । (ङ) आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः समुदाचारः । किमिदानीं करिष्यामि । भवतु दृष्टम् । हला ! एवमुज्जयिन्या जनो मन्त्रयते । (च) युज्यते । न खल्वेष उज्जयिनीदुर्लभः । सर्वजनमनोभिरामं खलु सौभा- ग्यं नाम । (छ) जयतु भर्तृदारिका । भर्तृदारिके ! दत्तासि । १. 'विअ ज' ख. पाठः. २. 'ततः प्रविशति धात्री' क. पाठः.

१२ स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता — (क) अय्ये ! कस्स । धात्री — (ख) वच्छराअस्स उदअणस्स । वासवदत्ता — (ग) अह कुसळी सो राआ । धात्री -- (घ) कुसळी सो आअदो । *तस्स भट्टिदारिआ पडिच्छिदा अ । वासवदत्ता -- (ङ) अच्चाहिदं १ । धात्री — (च) किं एत्थ अच्चाहिदं । वासवदत्ता — (छ) ण हु किञ्चि । तह णाम सन्त- प्पिअ उदासीणो होदि त्ति । धात्री — (ज) अय्ये ! आअमप्पहाणाणि सुळहपय्यवत्थो- २ णाणि महापुरुसहिअआणि होन्ति । (क) आर्ये ! कस्मै । (ख) वत्सराजायोदयनाय । (ग) अथ कुशली स राजा । (घ) कुशली स आगतः । तस्य भर्तृदारिका प्रतीष्टा च । (ङ) अत्याहितम् । (च) किमत्रात्याहितम् । (छ) न खलु किञ्चित् । तथा नाम सन्तप्त्योदासीनो भवतीति । (ज) आर्ये ! आगमप्रधानानि सुलभपर्यवस्थानानि महापुरुषहृदयानि भवन्ति । १. 'दं खु एदम् ' ख. पाठः. २. 'त्थावणा' ख. पाठः.

• तेनेत्यर्थः ।

द्वितीयोऽङ्कः । २३ वासवदत्ता — (क) अय्ये! सअं एव्व तेण वरिदा । धात्री — (ख) णहि णहि । अण्णप्पओअणेण इह आअ- दस्स अभिजणविण्णाणवओरूवं पेक्खिअ सअं एव्व महा- राएण दिण्णा । वासवदत्ता — (आत्मगतम्) (ग) एव्वं । अणवरद्धो दाणिं एत्थ अय्यउत्तो । (प्रविश्यापरा) चेटी — (घ) तुवरदु तुवरदु दाव अय्या । अज्ज एव्व किळ सोभणं णक्खत्तं । अज्ज एव्व कोदुअमङ्गळं कादव्वं त्ति अम्हाणं भट्टिणी भणादि । वासवदत्ता — (ङ) (आत्मगतम्) जह जह तुवरदि, तह तह अन्धीक(दा?र)इ मे हिअअं । धात्री — (च) एदु एदु भट्टिदारिआ । (निष्क्रान्ताः सर्वे) द्वितीयोऽङ्कः । (क) आर्ये ! स्वयमेव तेन वृता । (ख) नहि नहि । अन्यप्रयोजनेनेहागतस्याभिजनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा स्वयमेव महाराजेन दत्ता । (ग) एवम् । अनपराद्ध इदानीमत्रार्यपुत्रः । (घ) त्वरतां त्वरतां तावदार्या । अद्यैव किल शोभनं नक्षत्रम् । अद्यैव कौतुक- मङ्गलं कर्तव्यमिति अस्माकं भट्टिनी भणति । (ङ) यथा यथा त्वरते, तथा तथान्धीक्रियते मे हृदयम् । (च) एत्वेतु भर्तृदारिका । १. 'राघो दाणिं अय्य' क. पाठः, २. 'भट्टिदारिआ । अ' ख. पाठः, ३. 'अन्धआरेण पिहिदं विअ मे' ख. पाठः,

अथ तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति¹ विचिन्तयन्ती वासवदत्ता) वासवदत्ता — (क) विवाहामोदसङ्कुले अन्तेउरचउस्साळे परित्तजिअ पदुमावदिं इह आगदह्मि पमदवणं । जाव दाणिं भागधेयोणि(वु?व्वु)त्तं दुःखं विनोदेमि । (परिक्रम्य) अहो अच्चा- हिदं । अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवृत्तो । जाव उववि- सामि । (उपविश्य) धण्णा खु चक्कवाअवधू, जा अण्णोण्णविरहिदा ण जीवइ । ण खु अहं पाणाणि परित्तजामि । अय्यउत्तं पेक्खामि त्ति एदिणा मणोरहेण जीवामि मन्दभाआ । (ततः प्रविशति पुष्पाणि गृहीत्वा चेटी) चेटी — (ख) कहिंणुखु गदा अय्या आवन्तिआ। (परिक्रम्याव- लोक्य) ³अम्मो इअं चिन्तासुण्णहिअआ णीहारपडिहदचन्दलेहा विअ अमण्डिदभद्दअं वेसं धारअन्दी पिअङ्गुसिलावट्टए उव- (क) विवाहामोदसङ्कुले अन्तःपुरचतुःशाले परित्यज्य पद्मावतीमिहागतास्मि प्रमदवनम् । यावदिदानीं भागधेयनिर्वृत्तं दुःखं विनोदयामि । अहो अत्याहितम् । आर्य- पुत्रोऽपि नाम परकीयः संवृत्तः । यावद् उपविशामि । धन्या खलु चक्रवाकवधूः, यान्यो- न्यविरहिता न जीवति । न खल्वहं प्राणान् परित्यजामि । आर्यपुत्रं पश्यामीति एतेन मनो- रथेन जीवामि मन्दभागा । (ख) क्वनुखलु गता आर्यावन्तिका । अम्मो इयं चिन्ताशून्यहृदया नीहारप्रति- हतचन्द्रलेखेवामण्डितभद्रकं वेषं धारयन्ती प्रियङ्गुशिलापट्टके उपविष्टा । यावदुप- १. 'ति वा' क. पाठः. २. 'णित्तं (?) ख. पाठः. ३. 'अह्मो इ' ख. पाठः.

तृतीयोऽङ्कः । २५ विट्ठा । जाव उवसप्पामि । (उपसृत्य) अय्ये आवन्तिए ! को काळो, तुमं अण्णेसामि । वासवदत्ता — (क) किण्णिमित्तं । चेटी — (ख) अह्माअं भट्टिणी² भणादि — महाकुळप्पसूदा सिणिद्धा णिउणा त्ति। इमं दाव कोदुअमाळिअं गुह्णदु³ अय्या । वासवदत्ता⁴ — (ग) अह कस्स किळ गुम्फिदव्वं । चेटी — (घ) अह्माअं भद्दिदारिआए । वासवदत्ता — (ङ) (आत्मगतम्) एदं वि मए कत्तव्वं आसी । अहो अकरुणा खु इस्सरा । चेटी — (च) अय्ये ! मा दाणिं अण्णं⁵ चिन्तिअ । एसो जामादुओ मणिभूमीए ल्हाअदि । सिग्घं दाव गुह्मदु अय्या । सर्पामि । आर्ये आवन्तिके ! कः कालः, त्वामन्विष्यामि । (क) किंनिमित्तम् । (ख) अस्माकं भट्टिनी भणति—महाकुलप्रसूता स्निग्धा निपुणेति । इमां तावत् कौतुकमालिकां गुम्फत्वार्या । (ग) अथ कस्मै किल गुम्फितव्यम् । (घ) अस्माकं भर्तृदारिकायै । (ङ) एतदपि मया कर्तव्यमासीत् । अहो अकरुणाः खल्वीश्वराः । (च) आर्ये ! मेदानीमन्यच्चिन्तयित्वा । एष जामाता मणिभूम्यां स्नायति । शीघ्रं तावद् गुम्फत्वार्या । १. ‘त्ता—(आत्मगतम्) किं’ क. पाठः. २. ‘णीदारिआ भ’ क. पाठः. ३. ‘गुंहदु किळ भ’ ख. पाठः. ४. ‘त्ता-कं’ ख. पाठः. ५. ‘अणुचि’ ख. पाठः.

वासवदत्ता— (आत्मगतम्) (क) ण सक्कुणोमि अण्णं चिन्तेदुं। (प्रकाशम्) हळा ! किं दिट्ठो जामादुओ । चेटी—(ख) आम दिट्ठो भट्टिदारिआए सिणेहेण अम्हाअं कोदूहलेण अ । वासवदत्ता— (ग) कीदिसो जामादुओ । चेटी —(घ) अय्ये ! भणामि दाव, ण ईरिसों दिट्ठपुरुवो । वासवदत्ता— (ङ) हळा ! भणाहि भणाहि, किं दंसणीओ । चेटी— (च) सअं खु भअवं सरचावहीणो कामदेवो त्ति । वासवदत्ता— (छ) होदु एत्तअं । चेटी — (ज) किण्णिमित्तं वारेसि । वासवदत्ता— (झ) अजुत्तं परपुरुससङ्कित्तणं सोदुं । चेटी — (ञ) तेण हि गुह्यर्दु अय्या सिग्धं ।

(क) न शक्नोम्यन्यच्चिन्तयितुम् । हला ! किं दृष्टो जामाता । (ख) आं दृष्टो भर्तृदारिकायाः स्नेहेनास्माकं कौतूहलेन च । (ग) कीदृशो जामाता । (घ) आर्ये ! भणामि तावद्, नेदृशो दृष्टपूर्वः । (ङ) हला ! भण भण, किं दर्शनीयः । (च) स्वयं खलु भगवान्शरचापहीनः कामदेव इति । (छ) भवत्वेतावत् । (ज) किंनिमित्तं वारयसि । (झ) अयुक्तं परपुरुषसङ्कीर्तनं श्रोतुम् । (ञ) तेन हि गुम्फत्वार्या शीघ्रम् ।

१. 'दि' क. पाठः. २. 'कामो त्ति' क. पाठः. ३. 'दु दार्णि ए' ख. पाठः. ४. 'दुसि' ख. पाठः.

तृतीयोऽङ्कः । २७ वासवदत्ता — (क) आणेहि । (आत्मगतम्) इमं गुह्मामि मन्दभाआ । (वर्जयित्वा* विलोक्य) इमं दाव ओसहं किं णाम । चेटी — (ख) अविहवाकरणं णाम । वासवदत्ता—(ग) (आत्मगतम्) इदं बहुसो गुह्निदव्वं मम अ पदुमावदीए अ । (प्रकाशम्) इमं दाव ओसहं किं णाम । चेटी — (घ) सवत्तिमद्दणं णाम । वासवदत्ता —(ङ) इदं ण गुह्निदव्वं । चेटी — (च) कीस । वासवदत्ता— (छ) उबरदा तस्स भय्या, तं णिप्पओ- अणं त्ति । (प्रविश्यापरा) चेटी — (ज) तुवरदुं२ तुवरदु अय्या । एसो जामादुओ अवि- हवाहि अब्भन्तरचउस्साळं पवेसीअदि । (क) आनय । इयं गुम्फामि मन्दभागा । इदं तावदौषधं किं नाम । (ख) अविधवाकरणं नाम । (ग) इदं बहुशो गुम्फितव्यं मम च पद्मावत्याश्च । इदं तावदौषधं किं नाम । (घ) सपत्नीमर्दनं नाम । (ङ) इदं न गुम्फितव्यम् । (च) कस्मात् । (छ) उपरता तस्य भार्या, तन्निष्प्रयोजनमिति । (ज) त्वरतां त्वरतामार्या । एष जामाता अविधवाभिरभ्यन्तरचतुश्शालं प्रवेश्यते । १. ‘आव’(?) ख. पाठः. २. ‘दु दाव·अय्या। जा’ क. पाठः.

• अपुष्पं किमपि गुम्फनप्रसङ्गे हस्तप्राप्तं परिहृत्येत्यर्थः ।

२८ स्वप्नवासवदत्ते वासवदत्ता-— (क) अइ ! वदामि, गह्ल एदं । चेटी — (ख) हेळा ! वासो ओणअव्वे‡ । गच्छामि दाव अहं । (उभे निष्क्रान्ते) वासवदत्ता²—(ग) गदा एसा । अहो अच्छाहिदं । अय्यउत्तो वि णाम परकेरओ संवृत्तौ³ । अविदा* सय्याए मम दुक्खं विणोदेमि, जदि णिद्दं ळभामि । (निष्क्रान्ता) तृतीयोऽङ्कः । ────── (क) अयि ! वदामि, गृहाणैतत् । (ख) हला! वास आनेतव्यम् । गच्छामि तावदहम् । (ग) गतैषा । अहो अत्याहितम् । आर्यपुत्रोऽपिनाम परकीयः संवृत्तः । अविदा शय्यायां मम दुःखं विनोदयामि, यदि निद्रां लभे । १. 'दृळा ग' क. पाठः. २. 'त्ता - अ' क. पाठः. ३. 'त्तो । (नि' क. पाठः. ‡ 'आणेअव्वे' इति स्यात्। * 'अविदा' इति निर्वेदे ।

अथ चतुर्थोऽङ्कः । (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूषकः— (सहर्षम्) (क) दिट्ठिआ तत्तहोदो वच्छराअस्स अभिप्पेदविवाहमङ्गलारमणिज्जो काळो दिट्ठो । को णाम एदं जाणादि— तादिसे वयं अणत्थसळिळावत्ते पक्खित्ता उण उम्मज्जिस्सामो त्ति । इदाणीं पासादेसु वसीअदि, अन्तेउर- दिग्घिआसु ह्नाईअदि, पळममउरसुउमाराणि मोदअखज्जआणि खज्जीअन्ति त्ति अणच्छरसंवासो उत्तरकुरुवासो मए अणुभ- वीअदि । एक्को खु महन्तो दोसो, मम आहारो सुट्ठु ण परिणमदि । सुप्पच्छदणाए सय्याए णिद्दं ण ळभामि, जह वादसोणिदं अभिदो विअ वत्तदि त्ति पेक्खामि । भो ‡सुहं णामयपरिभूदं अकळ्ळवत्तं च । (क) दिष्ट्या तत्रभवतो वत्सराजस्याभिप्रेतविवाहमङ्गलारमणीयः कालो दृष्टः । को नामैतज्जानाति—तादृशे वयमनर्थसलिलावर्ते प्रक्षिप्ताः पुनरुन्मङ्क्ष्याम इति। इदानीं प्रासादेषु उष्यते, अन्तःपुरदीर्घिकासु स्नायते, परममधुरसुकुमाराणि मोदकखाद्यानि खाद्यन्त इति अनप्सरस्संवास उत्तरकुरुवासो मयानुभूयते । एकः खलु महान् दोषः, ममाहारः सुष्ठु न परिणमति, सुप्रच्छदनायां शय्यायां निद्रां न लभे, यथा वातशोणितमभित इव वर्तत इति प्रेक्षे। भोः सुखं नामयपरिभूतमकल्यवर्तं च । १. 'हृण्णा अविभू (?) ख. पाठः. ‡ आमयपरिभूतं कल्यवर्तशून्यं च सुखं न भवतीत्यर्थः ।