तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
१६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१६६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ न; बहिःष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः। न | सिद्धान्ती-नहीं, क्योंकि प्रवेश हि यो यस्यानतःस्थः स एव | बाहर रहनेवाले पदार्थका ही हो सकता है । जो जिसके भीतर तत्प्रविष्ट उच्यते । बहिःष्ठस्यानु- | स्थित है वह उसमें प्रविष्ट हुआ नहीं कहा जाता । अनुप्रवेश प्रवेशः स्यात्प्रवेशशब्दार्थस्यैवं | तो बाहर रहनेवाले पदार्थका ही हो सकता है; क्योंकि 'प्रवेश' दृष्टत्वात् । यथा गृहं कृत्वा | शब्दका अर्थ ऐसा ही देखा गया प्राविशदिति । | है; जैसे कि 'घर बनाकर उसमें प्रवेश किया' इस वाक्यमें । जलसूर्यकादिप्रतिविम्बवत्प्र- | यदि कहो कि जलमें सूर्यके वेशः स्यादिति चेन्न; अपरिच्छि- | प्रतिबिम्ब आदिके समान उसका प्रवेश हो सकता है, तो ऐसा न्नत्वादमूर्तत्वाच्च । परिच्छिन्नस्य | कहना भी ठीक नहीं है; क्योंकि ब्रह्म अपरिच्छिन्न और अमूर्त है । परि- मूर्तस्यान्यस्यान्यत्र प्रसादस्व- | च्छिन्न और मूर्तरूप अन्य पदार्थोंका भावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिवि- | ही स्वच्छस्वभाव जल आदि अन्य पदार्थोंमें सूर्यकादिरूप प्रतिबिम्ब म्बोदयः स्यात् । न त्वात्मनः, | पड़ा करता है; किन्तु आत्माका प्रतिबिम्ब नहीं पड़ सकता; क्योंकि अमूर्तत्वादाकाशादिकारणस्या- | वह अमूर्त है तथा आकाशादिका त्मनो व्यापकत्वात् । तद्विप्रकृष्ट- | कारणरूप आत्मा व्यापक भी है । उससे दूर देशमें स्थित प्रतिबिम्बकी देशप्रतिविम्बाधारवस्त्वन्तराभा- | आधारभूत अन्य वस्तुका अभाव वाच्च प्रतिविम्बवत्प्रवेशो न | होनेसे भी उसका प्रतिबिम्बके समान प्रवेश होना सम्भव नहीं है । युक्तः । एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेशो न | पूर्व०-तब तो आत्माका प्रवेश होता ही नहीं-इसके सिवा च गत्यन्तरमुपलभामहे 'तदे- | 'तदेवानुप्राविशत्' इस श्रुतिकी और
[अनु० ६ ] शाङ्करभाष्यार्थ १६७
[मूल/संस्कृत-स्तम्भः]
वानुप्राविशत्' इति श्रुतेः। श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविषये विज्ञा- नोत्पत्तौ निमित्तम्। न चास्मा- द्वाक्याद्यत्नवतामपि विज्ञानमु- त्पद्यते। हन्त तर्ह्यनर्थकत्वादपो- ह्यमेतद्वाक्यम् 'तत्सृष्ट्वा तदेवानु- प्राविशत्' इति। न, अन्यार्थत्वात्। किमर्थ- मस्थाने चर्चा। प्रकृतो ह्यन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोऽस्ति स स्मर्तव्यः। "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (तै० उ० २।१।१) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै० उ० २।१।१) "यो वेद निहितं गुहायाम्" (तै० उ० २।१।१) इति तद्विज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत्। ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाकाशाद्य- न्नमयान्तं कार्यं प्रदर्शितं ब्रह्मा- नुगमश्चारब्धः। तत्रान्नमयादा- त्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राण-
[हिन्दी-भाष्यार्थ-स्तम्भः]
कोई गति दिखायी नहीं देती। हमारे (मीमांसकोंके) सिद्धान्ता- नुसार इन्द्रियातीत विषयोंका ज्ञान होनेमें श्रुति ही कारण है। किन्तु इस वाक्यसे बहुत यत्न करनेपर भी किसी प्रकारका ज्ञान उत्पन्न नहीं होता। अतः खेद है कि 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' यह वाक्य अर्थशून्य होनेके कारण त्यागने ही योग्य है। सिद्धान्ती—ऐसी बात नहीं है; क्योंकि इस वाक्यका अर्थ अन्य ही है। इस प्रकार अप्रासङ्गिक चर्चा क्यों करते हो? इस प्रसंगमें इस वाक्य- को और ही अर्थ कहना अभीष्ट है। उसीको स्मरण करना चाहिये। "ब्रह्म- वेत्ता परमात्माको प्राप्त कर लेता है" "ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनन्त है" "जो उसे बुद्धिरूप गुहामें छिपा हुआ जानता है" इत्यादि वाक्योंद्वारा जिसका निरूपण किया गया है उस ब्रह्मका ही विज्ञान यहाँ बतलाना अभीष्ट है और उसीका यहाँ प्रसङ्ग भी है। ब्रह्मके स्वरूपका ज्ञान प्राप्त करनेके लिये ही आकाशसे लेकर अन्नमयकोशपर्यन्त सम्पूर्ण कार्य- वर्ग दिखलाया गया है तथा ब्रह्मा- नुभवका प्रसङ्ग भी चल ही रहा है। उसमें अन्नमय आत्मासे भिन्न दूसरा अन्तरात्मा प्राणमय है,
१६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१६८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ मयस्तदन्तर्मनोमयो विज्ञानमय | उसका अन्तर्वर्ती मनोमय और फिर इति विज्ञानगुहायां प्रवेशितस्तत्र | विज्ञानमय है । इस प्रकार आत्माका चानन्दमयो विशिष्ट आत्मा | विज्ञानगुहामें प्रवेश करा दिया गया प्रदर्शितः । | है और वहाँ आनन्दमय ऐसे विशिष्ट | आत्माको प्रदर्शित किया गया है । अतः परमानन्दमयलिङ्गाधि- | इसके आगे आनन्दमय-इस गमद्वारेणानन्दविवृद्ध्यवसान | लिङ्गके ज्ञानद्वारा आनन्दके उत्कर्ष- आत्मा ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सर्व- | का अवसानभूत आत्मा जो सम्पूर्ण विकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्या- | विकल्पका आश्रयभूत एवं निर्विकल्प मेव गुहायामधिगन्तव्य इति | ब्रह्म है तथा [ आनन्दमय कोशकी ] तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते । न ह्यन्य- | पुच्छ प्रतिष्ठा है, वह इस गुहामें ही त्रोपलभ्यते ब्रह्म निर्विशेषत्वात् । | अनुभव किये जाने योग्य है- विशेषसंबन्धो ह्युपलब्धिहेतु- | इसलिये उसके प्रवेशकी कल्पना र्दृष्टः, यथा राहेश्चन्द्रार्कविशिष्ट- | की गयी है । निर्विशेष होनेके कारण संबन्धः । एवमन्तःकरणगुहात्म- | ब्रह्म [ बुद्धिरूप गुहाके सिवा ] और संबन्धो ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः । | कहीं उपलब्ध नहीं होता; क्योंकि संनिकर्षादवभासात्मकत्वाच्चान्तः- | विशेषका सम्बन्ध ही उपलब्धिमें हेतु करणस्य । | देखा गया है, जिस प्रकार कि राहु- | की उपलब्धिमें चन्द्रमा अथवा सूर्य- | रूप विशेषका सम्बन्ध । इस प्रकार | अन्तःकरणरूप गुहा और आत्मा- | का सम्बन्ध ही ब्रह्मकी उपलब्धिका | हेतु है; क्योंकि अन्तःकरण उसका | समीपवर्ती और प्रकाशस्वरूप* है । ※ जिस प्रकार अन्धकार और प्रकाश दोनों ही जड हैं, तथापि प्रकाश अन्धकाररूप आवरणको दूर करनेमें समर्थ है, इसी प्रकार यद्यपि अज्ञान और अन्तःकरण दोनों ही समानरूपसे जड हैं तो भी प्रत्यय ( विभिन्न प्रतीतियोंके ) रूपमें परिणत हुआ अन्तःकरण अज्ञानका नाश करनेमें समर्थ है और इस प्रकार वह आत्माका प्रकाशक ( ज्ञान करानेवाला ) है । इसी बातको आगेके भाष्यसे स्पष्ट करते हैं । CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ६ ] शाङ्करभाष्यार्थ १६९ ❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧❧ यथा चालोकविशिष्टा घटा- | जिस प्रकार कि प्रकाशयुक्त द्युपलब्धिरेवं बुद्धिप्रत्ययालोक- | घटादिकी उपलब्धि होती है उसी विशिष्टात्मोपलब्धिः स्यात्तस्मा- | प्रकार बुद्धिके प्रत्ययरूप प्रकाशसे दुपलब्धिहेतौ गुहायां निहित- | युक्त आत्माका अनुभव होता है । मिति प्रकृतमेव । तद्वृत्तिस्थ्या- | अतः उपलब्धिकी हेतुभूत गुहामें नीये त्विह पुनस्तत्सृष्ट्वा तदेवा- | वह निहित है—इसी बातका यह नुप्राविशदित्युच्यते । | प्रसङ्ग है । उसकी वृत्ति (व्याख्या) | के रूपमें ही श्रुतिद्वारा 'उसे रचकर | वह पीछेसे उसीमें प्रवेश कर गया' | ऐसा कहा गया है । तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्यं | इस प्रकार इस कार्यवर्गको सृष्ट्वा तदनुप्रविष्टमिवान्तर्गुहायां | रचकर इसमें अनुप्रविष्ट-सा हुआ बुद्धौ द्रष्टृ श्रोतॄ मन्तृ विज्ञातृत्वेनेवं | आकाशादिका कारणरूप वह ब्रह्म विशेषवदुपलभ्यते । स एव तस्य | ही बुद्धिरूप गुहामें द्रष्टा, श्रोता, प्रवेशस्तस्मादस्ति तत्कारणं ब्रह्म । | मन्ता और विज्ञाता—ऐसा सविशेष- | रूप-सा जान पड़ता है । यही | उसका प्रवेश करना है । अतः | वह ब्रह्म कारण है; इसलिये उसका | अस्तित्व होनेके कारण उसे 'है' अतोऽस्तित्वादस्तीत्येवोपलब्धव्यं | इस प्रकार ही ग्रहण करना चाहिये । तत् । | तत्कार्यमनुप्रविश्य, किम् ? | उसने कार्यमें अनुप्रवेश करके | फिर क्या किया ? वह सत्—मूर्त तस्य सच्च मूर्तं त्यच्चामूर्त- | और असत्—अमूर्त हो गया । जिन- सर्वात्म्यम् मभवत् । मूर्तामूर्ते | के नाम और रूपकी अभिव्यक्ति ह्यव्याकृतनामरूपे आत्मस्थे | नहीं हुई है, वे मूर्त और अमूर्त तो | आत्मामें ही रहते हैं । उन 'मूर्त' अन्तर्गतैनात्मना व्याक्रियेते | एवं 'अमूर्त' शब्दवाच्य पदार्थोंको | उनका अन्तर्वर्ती आत्मा केवल व्याकृते मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये । ते | अभिव्यक्त कर देता है । उनके CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
१७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१७० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ आत्मना त्वप्रविभक्तदेशकाले | देश और काल आत्मासे अभिन्न हैं इति कृत्वात्मा ते अभवदित्यु- | —इसीलिये ‘आत्मा ही मूर्त और च्यते । | अमूर्त हुआ’ ऐसा कहा जाता है । किं च निरुक्तं चानिरुक्तं च । | तथा वही निरुक्त और अनिरुक्त | भी हुआ । निरुक्त उसे कहते हैं निरुक्तं नाम निष्कृष्य समाना- | जिसे सजातीय और विजातीय समानजातीयेभ्यो देशकाल- | पदार्थोंसे अलग करके देश-काल- | विशिष्टरूपसे ‘वह यह है’ ऐसा विशिष्टतयेदं तदित्युक्तमनिरुक्तं | कहा जाय । इससे विपरीत लक्षणों- तद्विपरीतं निरुक्तानिरुक्ते अपि | वालेको ‘अनिरुक्त’ कहते हैं । | निरुक्त और अनिरुक्त भी मूर्त और मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे । यथा | अमूर्तके ही विशेषण हैं । जिस | प्रकार ‘सत्’ और ‘त्यत्’ क्रमशः सच्च त्यच्च प्रत्यक्षपरोक्षे, तथा | ‘प्रत्यक्ष’ और ‘परोक्ष’ को कहते हैं निलयनं चानिलयनं च । निल- | उसी प्रकार ‘निलयन’ और ‘अनि- | लयन’ भी समझने चाहिये । यनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैव धर्मः । | निलयन-—नीड अर्थात् आश्रय अनिलयनं तद्विपरीतममूर्तस्यैव | मूर्तका ही धर्म है और उससे | विपरीत अनिलयन अमूर्तका ही धर्मः । | धर्म है । त्यदनिरुक्तानिलयनान्यमूर्त- | त्यत्, अनिरुक्त और अनिलयन— धर्मत्वेऽपि व्याकृतविषयाण्येव । | ये अमूर्तके धर्म होनेपर भी व्याकृत | ( व्यक्त ) से ही सम्बन्ध रखनेवाले सर्गोत्तरकालभावश्रवणात् । त्य- | हैं; क्योंकि इनकी सत्ता सृष्टिके दिति प्राणाद्यनिरुक्तं तदेवानि- | अनन्तर ही सुनी गयी है । त्यत्— | यह प्राणादि अनिरुक्तका नाम है; लयनं च । अतो विशेषणान्य- | वही अनिलयन भी है । अतः ये CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ६ ] शाङ्करभाष्यार्थ १७१ मूर्तस्य व्याकृतविषयाण्येवैतानि । | अमूर्तके विशेषण व्याकृतविषयक | ही हैं । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं | विज्ञान यानी चेतन, अविज्ञान- तद्रहितमचेतनं पाषाणादि सत्यं | उससे रहित अचेतन पाषाणादि | और सत्य-व्यवहारसम्बन्धी सत्य; च व्यवहारविषयमधिकारात्न | क्योंकि यहाँ व्यवहारका ही प्रसंग परमार्थसत्यम् । एकमेव हि | है, परमार्थ सत्य नहीं; परमार्थ सत्य | तो एकमात्र ब्रह्म ही है; यहाँ तो परमार्थसत्यं ब्रह्म । इह पुन- | केवल व्यवहारविषयक आपेक्षिक | सत्यसे ही तात्पर्य है, जैसे कि र्व्यवहारविषयमापेक्षिकं सत्यम्, | मृगतृष्णा आदि असत्यकी अपेक्षासे मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षयोदकादि | जल आदिको सत्य कहा जाता है सत्यमुच्यते । अनृतं च तद्विप- | तथा अनृत-उस (व्यावहारिक | सत्य ) से विपरीत । सो फिर रीतम्। किं पुनः ? एतत्सर्वमभवत्, | क्या ? ये सब वह सत्य--परमार्थ सत्यं परमार्थसत्यम् । किं | सत्य ही हो गया । वह परमार्थ पुनस्तत् ? ब्रह्म, सत्यं ज्ञानमनन्तं | सत्य है क्या ? वह ब्रह्म है; क्योंकि | 'ब्रह्म सत्य, ज्ञान एवं अनन्त है' ब्रह्मेति प्रकृतत्वात् । | इस प्रकार उसीका प्रकरण है । यस्मात्सच्चदादिकं मूर्तामूर्त- | क्योंकि सत्-त्यत् आदि जो कुछ धर्मजातं यत्किंचेदं सर्वमविशिष्टं | मूर्त-अमूर्त धर्मजात है वह सामान्य- | रूपसे सारा ही विकार एकमात्र विकारजातमेकमेव सच्छब्दवाच्यं | 'सत्' शब्दवाच्य ब्रह्म ही हुआ है- ब्रह्माभवत्तद्व्यतिरेकेणाभावान्ना- | क्योंकि उससे भिन्न नाम-रूप विकार- | का सर्वथा अभाव है-इसलिये ब्रह्म- मरूपविकारस्य, तस्मात्तद्ब्रह्म | वादीलोग उस ब्रह्मको 'सत्य' ऐसा सत्यमित्याचक्षते ब्रह्मविदः । | कहकर पुकारते हैं । अस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नः प्रकृत- | 'ब्रह्म है या नहीं' इस अनुप्रश्नका स्तस्य प्रतिवचनविषय एतदुक्त- | यहाँ प्रसंग था । उसके उत्तरमें यह CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
१७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
मात्माकामयत बहु स्यामिति । स | कहा गया था—'आत्माने कामना की यथाकामं चाकाशादिकार्यं सच्च- | कि मैं बहुत हो जाऊँ' । वह अपनी दादिलक्षणं सृष्ट्वा तदनु प्रविश्य | कामनाके अनुसार सत् त्यत् आदि पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन् | लक्षणोंवाले आकाशादि कार्यवर्गको बहुभवत्तस्मात्तदेवेदमाकाशादि- | रचकर उसमें अनुप्रविष्ट हो द्रष्टा, कारणं कार्यस्थं परमे व्योमन् | श्रोता, मन्ता और विज्ञातारूपसे हृदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययाव- | बहुत हो गया । अतः आकाशादि- भासविशेषेणोपलभ्यमानमस्ति | के कारण, कार्यवर्गमें स्थित, इत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । | परमाकाशके भीतर बुद्धिरूप गुहामें छिपे हुए और उसके कर्त्ता-भोक्तादि- तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एष | रूप जो प्रत्ययावभास हैं उनके द्वारा श्लोको मन्त्रो भवति । यथा | विशेषरूपसे उपलब्ध होनेवाले उस पूर्वेषु अन्नमयाद्यात्मप्रकाशकाः | ब्रह्मको ही 'वह है' इस प्रकार जाने- पञ्चस्वप्येवं सर्वान्तरतमात्मास्ति- | ऐसा कहा गया । त्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्य- | उस इस ब्राह्मणोक्त अर्थमें ही द्वारेण भवति ॥ १ ॥ | यह श्लोक यानी मन्त्र है । जिस प्रकार पूर्वोक्त पाँच पर्यायोंमें अन्नमय आदि कोशोंके प्रकाशक श्लोक थे उसी प्रकार सबकी अपेक्षा आन्तरतम आत्माके अस्तित्वको उसके कार्यद्वारा प्रकाशित करनेवाला भी यह मन्त्र है ॥ १ ॥
इति ब्रह्मानन्दवल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
सप्तम अनुवाक
ब्रह्मकी सुकृतता एवं आनन्दरूपताका तथा ब्रह्मवेत्ताकी अभयप्राप्तिका वर्णन असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँस्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत्सुकृतं रसो वै सः । रसँह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एत- स्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदर- मन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ पहले यह [ जगत् ] असत् (अव्याकृत ब्रह्मरूप) ही था । उसीसे सत् (नाम-रूपात्मक व्यक्त) की उत्पत्ति हुई । उस असत्ने स्वयं अपनेको ही [ नाम-रूपात्मक जगद्रूपसे ] रचा । इसलिये वह सुकृत (स्वयं रचा हुआ) कहा जाता है । वह जो प्रसिद्ध सुकृत है सो निश्चय रस ही है । इस रसको पाकर पुरुष आनन्दी हो जाता है । यदि हृदयाकाशमें स्थित यह आनन्द (आनन्दस्वरूप आत्मा) न होता तो कौन व्यक्ति अपान-क्रिया करता और कौन प्राणन-क्रिया करता ? यही तो उन्हें आनन्दित करता है । जिस समय यह साधक इस अदृश्य अशरीर, अनिर्वाच्य और निराधार ब्रह्ममें अभय-स्थिति प्राप्त करता है उस
१७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१७४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ समय यह अभयको प्राप्त हो जाता है; और जब यह इसमें थोड़ा-सा भी भेद करता है तो इसे भय प्राप्त होता है। वह ब्रह्म ही भेददर्शी विद्वान्के लिये भयरूप है। इसी अर्थमें यह श्लोक है ॥ १ ॥
[वाम भाग / संस्कृत मूल एवं भाष्य]
असद्वा इदमग्र आसीत् । (टिप्पणी: असच्छब्दवाच्याव्याकृताज्जगदुत्पत्तिः) असदिति व्याकृत- नामरूपविशेषविप- रीतरूपमव्याकृतं ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यन्तमेवा- सत् । न ह्यसतः सज्जन्मास्ति इदमिति नामरूपविशेषवद्व्याकृतं जगदग्रे पूर्वं प्रागुत्पत्तेर्ब्रह्मैवास- च्छब्दवाच्यमासीत् । ततोऽसतो वै सत्प्रविभक्तनामरूपविशेष- मजायतोत्पन्नम् । किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति पितुरिव पुत्रः, नेत्याह । तदस- च्छब्दवाच्यं स्वयमेवात्मानमेवा- कुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मा- द्ब्रह्मैव सुकृतं स्वयंकर्तृच्यते । स्वयंकर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्धं लोके सर्वकारणत्वात् ।
[दक्षिण भाग / हिन्दी अनुवाद एवं व्याख्या]
पहले यह [ जगत् ] असत् ही था। 'असत्' इस शब्दसे, जिनके नाम-रूप व्यक्त हो गये हैं उन विशेष पदार्थोंसे विपरीत स्वभाववाला अव्याकृत ब्रह्म कहा जाता है। इससे [ वन्ध्यापुत्रादि ] अत्यन्त असत् पदार्थ बतलाये जाने अभीष्ट नहीं हैं; क्योंकि असत्से सत्का जन्म नहीं हो सकता । 'इदम्' अर्थात् नाम-रूप विशेषसे युक्त व्याकृत जगत् अग्रे—पहले अर्थात् उत्पत्तिसे पूर्व 'असत्' शब्दवाच्य ब्रह्म ही था । उस असत्से ही सत् यानी जिसके नाम-रूपका विभाग हो गया है उस विशेषकी उत्पत्ति हुई । तो क्या पितासे पुत्रके समान यह कार्यवर्ग उस [ ब्रह्म ] से विभिन्न है ? इसपर श्रुति कहती है—नहीं; उस 'असत्' शब्दवाच्य ब्रह्मने स्वयं अपनेको ही रचा । क्योंकि ऐसी बात है इसलिये वह ब्रह्म ही सुकृत अर्थात् स्वयंकर्ता कहा जाता है; सबका कारण होनेसे ब्रह्म स्वयं कर्ता है—यह बात लोकमें प्रसिद्ध है ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १७५ यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्वं अथवा, क्योंकि सर्वरूप होने- से ब्रह्मने स्वयं ही इस सम्पूर्ण सर्वात्मना तस्मात्पुण्यरूपेणापि जगत्की रचना की है, इसलिये पुण्यरूपसे भी उसका कारणरूप तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते । वह ब्रह्म 'सुकृत' कहा जाता है। लोकमें जो कार्य [ पुण्य अथवा सर्वथापि तु फलसंबन्धादि- पाप ] किसी भी प्रकारसे फलके कारणं सुकृतशब्दवाच्यं प्रसिद्धं सम्बन्ध आदिका कारण होता है वही 'सुकृत' शब्दके वाच्यरूपसे प्रसिद्ध लोके । यदि पुण्यं यदि वान्यत्तसा होता है। वह प्रसिद्धि चाहे पुण्य- रूपा हो और चाहे पापरूपा किसी प्रसिद्धिर्नित्ये चेतनवत्कारणे नित्य और सचेतन कारणके होनेपर ही हो सकती है । अतः उस सत्युपपद्यते । तस्मादस्ति तद्ब्रह्म सुकृतरूप प्रसिद्धिकी सत्ता होनेसे यह सिद्ध होता है कि वह ब्रह्म है। सुकृतप्रसिद्धेः । इतश्चास्ति । ब्रह्म इसलिये भी है; किस लिये ? रस- स्वरूप होनेके कारण । ब्रह्मकी कुतः ? रसत्वात् । कुतो रसत्व- रसरूपताकी प्रसिद्धि किस कारण- से है-इसपर श्रुति कहती है— सिद्धिर्ब्रह्मण इत्यत आह— यद्वै तत्सुकृतम् । रसो वै जो भी वह प्रसिद्ध सुकृत है वह ब्रह्मगो सः । रसो नाम निश्चय रस ही है । खट्टा-मीठा रसरूपत्वम् तृप्तिहेतुरानन्दकरो आदि तृप्तिदायक और आनन्दप्रद पदार्थ लोकमें 'रस' नामसे प्रसिद्ध मधुराम्लादिः प्रसिद्धो लोके है ही । इस रसको ही पाकर पुरुष रसमेवायं लब्ध्वा प्राप्यानन्दी आनन्दी अर्थात् सुखी हो जाता है। लोकमें किसी असत् पदार्थकी सुखी भवति । नासत आनन्द- आनन्दहेतुता कभी नहीं देखी गयी । हेतुत्वं दृष्टं लोके । बाह्यानन्द- ब्रह्मनिष्ठ निरीह और निरपेक्ष विद्वान् साधनरहिता अप्यनीहा निरषणा बाह्यसुखके साधनसे रहित होनेपर
१७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ ब्राह्मणा बाह्यरसलाभादिव सा- | भी बाह्य रसके लाभसे आनन्दित नन्दा दृश्यन्ते विद्वांसः; नूनं | होनेके समान आनन्दयुक्त देखे जाते | हैं । निश्चय उनका रस ब्रह्म ही है । ब्रह्मैव रसस्तेषाम् । तस्मादस्ति | अतः रसके समान उनके आनन्दका तत्तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्रह्म । | कारणरूप वह ब्रह्म है ही । इतश्चास्ति; कुतः ? प्राणनादि- | इसलिये भी ब्रह्म है; किसलिये ? | प्राणनादि क्रियाके देखे जानेसे । क्रियादर्शनात् । अयमपि हि | जीवित पुरुषका यह पिण्ड भी प्राणकी | सहायतासे प्राणन करता है और पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणित्य- | अपान वायुके द्वारा अपानक्रिया | करता है । इसी प्रकार संघातको पानेनापानिति । एवं वायवीया | प्राप्त हुए इन शरीर और इन्द्रियोंके | द्वारा निष्पन्न होती हुई और भी ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्य- | वायु और इन्द्रियसम्बन्धिनी चेष्टाएँ | देखी जाती हैं । वह वायु आदि करणैर्निर्वर्त्यमाना दृश्यन्ते । | अचेतन पदार्थोंका एक ही उद्देश्यकी तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्त- | सिद्धिके लिये परस्पर संहत ( अनु- | कूल ) होना किसी असंहत ( किसी- रेण चेतनमसंहतं संभवति । | से भी न मिले हुए ) चेतनके बिना | नहीं हो सकता; क्योंकि और कहीं अन्यत्रादर्शनात् । | ऐसा देखा नहीं जाता । तदाह-तद्यदि एष आकाशे | इसी बातको श्रुति कहती है- परमे व्योम्नि गुहायां निहित | यदि आकाश-परमाकाश अर्थात् आनन्दो न स्यान्न भवेत्को ह्येव | बुद्धिरूप गुहामें छिपा हुआ यह | आनन्द न होता तो लोकमें कौन लोकेऽन्यादपानचेष्टां कुर्यादि- | अपान-क्रिया करता और कौन त्यर्थः । कः प्राण्यात्प्राणनं वा | प्राणन कर सकता; इसलिये वह कुर्यात्तस्मादस्ति तद्ब्रह्म । यदर्थाः | ब्रह्म है ही, जिसके लिये कि शरीर
अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १७७
कार्यकरणप्राणनादिचेष्टास्तत्कृत | और इन्द्रियकी प्राणन आदि चेष्टाएँ एव चानन्दो लोकस्य । | हो रही हैं; और उसीका किया हुआ | लोकका आनन्द भी है । कुतः ? एष ह्येव पर आत्मा | ऐसा क्यों है ? क्योंकि यह आनन्दयात्यानन्दयति सुखयति | परमात्मा ही लोकको उसके धर्मा- लोकं धर्मानुरूपम् । स एवात्मा- | नुसार आनन्दित-सुखी करता है । नन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो | तात्पर्य यह है कि वह आनन्दरूप विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । | आत्मा ही प्राणियोंद्वारा अविद्यासे भयाभयहेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति | परिच्छिन्न भावना किया जाता है । तद्ब्रह्म । सद्द्वस्त्वाश्रयेण ह्यभयं | अविद्वान्के भय और विद्वान्के भवति । नासद्वस्त्वाश्रयेण | अभयका कारण होनेसे भी ब्रह्म है; भयनिवृत्तिरुपपद्यते । | क्योंकि किसी सत्य पदार्थके आश्रयसे | ही अभय हुआ करता है, असद्वस्तुके | आश्रयसे भयकी निवृत्ति होनी सम्भव | नहीं है । कथमभयहेतुत्वमित्युच्यते— | ब्रह्मका अभयहेतुत्व किस प्रकार [ब्रह्मणोऽभय-हेतुत्वम्] यदा ह्येव यस्मादेष साधक एतस्मिन्न- | है, सो बतलाया जाता है—क्योंकि | जिस समय भी यह साधक इस ह्मणि किंविशिष्टेऽदृश्ये दृश्यं नाम | ब्रह्ममें [ प्रतिष्ठा-स्थिति अर्थात् | आत्मभाव प्राप्त कर लेता है ।] द्रष्टव्यं विकारो दर्शनार्थत्वाद्धि- | किन विशेषणोंसे युक्त ब्रह्ममें ? | अदृश्यमें—दृश्य देखे जानेवाले अर्थात् कारस्य । न दृश्यमदृश्यमविकार | विकारका नाम है; क्योंकि विकार | देखे जानेके ही लिये है; जो दृश्य न इत्यर्थः । एतस्मिन्नदृश्येऽविकारे- | हो उसे अदृश्य अर्थात् अविकार | कहते हैं । इस अदृश्य-अविकारी ऽविषयभूते अनात्म्येऽशरीरे । | अर्थात् अविषयभूत, अनात्म्य-अ- | शरीरमें । क्योंकि वह अदृश्य है यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यं | इसलिये अशरीर भी है और क्योंकि तै० उ० २३—२४—
१७८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१७८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ यस्मादनात्म्यं तस्मादनिरुक्तम् । | अशरीर है इसलिये अनिरुक्त है । विशेषो हि निरुच्यते विशेषश्च | निरूपण विशेषका ही किया जाता विकारः । अविकारं च ब्रह्म, | है और विशेष विकार ही होता है; सर्वविकारहेतुत्वात्तस्मादनिरुक्तम्। | किन्तु ब्रह्म सम्पूर्ण विकारका कारण यत एवं तस्मादनिलयनं | होनेसे स्वयं अविकार ही है, इसलिये निलयनं नीड आश्रयो न | वह अनिरुक्त है । क्योंकि ऐसा है इसलिये वह अनिलयन है; निलयन निलयनमनिलयनमनाधारं तस्मि- | आश्रयको कहते हैं; जिसका निलयन न्नेतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्ते- | न हो वह अनिलयन यानी अनाश्रय ऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे | है । उस इस अदृश्य, अनात्म्य, ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभयमिति | अनिरुक्त और अनिलयन अर्थात् क्रियाविशेषणम् । अभयामिति वा | सम्पूर्ण कार्यधर्मोंसे विलक्षण ब्रह्ममें लिङ्गान्तरं परिणम्यते । प्रतिष्ठां | अभय प्रतिष्ठा-स्थिति यानी आत्म- स्थितिमात्मभावं विन्दते लभते । | भावको प्राप्त करता है । उस समय अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य | उसमें भयके हेतुभूत नानात्वको न देखनेके कारण अभयको प्राप्त हो भयहेतोरविद्याकृतस्यादर्शनाद- | जाता है । मूलमें 'अभयम्' यह भयं गतो भवति । | क्रियाविशेषण है* अथवा इसे | 'अभयाम्' इस प्रकार अन्य (स्त्री) | लिङ्गके रूपमें परिणत कर लेना | चाहिये । स्वरूपप्रतिष्ठो ह्यसौ यदा | जिस समय यह अपने स्वरूपमें भवति तदा नान्यत्पश्यति ना- | स्थित हो जाता है उस समय यह
- अर्थात् अभयरूपसे प्रतिष्ठा-स्थिति यानी आत्मभाव प्राप्त कर लेता है । CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा | कारण है । ब्राह्मण लोग ( ब्रह्मनिष्ठ
अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १७९ न्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । | न तो और कुछ देखता है, न और | कुछ सुनता है और न और कुछ अन्यस्य ह्यन्यतो भयं भवति | जानता ही है । अन्यको ही अन्यसे | भय हुआ करता है, आत्मासे आत्मा- नात्मन एवात्मनो भयं युक्तम् । | को भय होना सम्भव नहीं है । तस्मादात्मैवात्मनोऽभयकारणम् । | अतः आत्मा ही आत्माके अभयका सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा | कारण है । ब्राह्मण लोग ( ब्रह्मनिष्ठ | पुरुष ) भयके कारणोंके रहते हुए दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु तच्चा- | भी सब ओरसे निर्भय दिखायी देते युक्तमसति भयत्राणे ब्रह्मणि । | हैं । किन्तु भयसे रक्षा करनेवाले | ब्रह्मके न होनेपर ऐसा होना तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तद्- | असम्भव था । अतः उन्हें निर्भय | देखनेसे यह सिद्ध होता है कि भयकारणं ब्रह्मेति । | अभयका हेतुभूत ब्रह्म है ही । कदासावभयं गतो भवति | यह साधक कब अभयको प्राप्त (भेददर्शनमेव भयहेतुः) साधको यदा ना- | होता है ? [ ऐसा प्रश्न होनेपर न्यत्पश्यत्यात्मनि | कहते हैं-] जिस समय यह अन्य चान्तरं भेदं न कुरुते तदाभयं | कुछ नहीं देखता और अपने आत्मामें गतो भवतीत्यभिप्रायः । यदा | किसी प्रकारका अन्तर-भेद नहीं पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मा- | करता उस समय ही यह अभयको देषोऽविद्यावानविद्यया प्रत्युप- | प्राप्त होता है-यह इसका तात्पर्य स्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीय- | है । किन्तु जिस समय अविद्यावस्था- चन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन् | में यह अविद्याग्रस्त जीव तिमिररोगी- ब्रह्मणि उदपि, अरमल्पमप्यन्तरं | को दिखायी देनेवाले दूसरे चन्द्रमाके छिद्रं भेददर्शनं कुरुते। भेददर्शन- | समान अविद्याद्वारा प्रस्तुत किये हुए | पदार्थोंको देखता है तथा इस आत्मा | यानी ब्रह्ममें थोड़ा-सा भी अन्तर- | छिद्र अर्थात् भेददर्शन करता है-
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
१८० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
मेव हि भयकारणमल्पमपि भेदं | भेददर्शन ही भयका कारण है, अतः पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्माद्भेद्दर्श- | तात्पर्य यह है कि यदि यह थोड़ा-सा नाद्धेतोरस्य भेददर्शिन आत्मनो | भी भेद देखता है—तो उस आत्माके भयं भवति । तस्मादात्मैवात्मनो | भेददर्शनरूप कारणसे उसे भय होता भयकारणमविदुषः । | है । अतः अज्ञानीके लिये आत्मा ही | आत्माके भयका कारण है । तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्वेव भयं | यहाँ श्रुति इसी बातको कहती भेददर्शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो | है—भेददर्शी विद्वान्के लिये वह ब्रह्म | ही भयरूप है । मुझसे भिन्न ईश्वर मत्तोऽहमन्यः संसारी इत्येवं | और है तथा मैं संसारी जीव और | हूँ इस प्रकार उसमें थोड़ा-सा भी | अन्तर करनेवाले उसे एकरूपसे विदुषो भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव | न माननेवाले विद्वान् ( भेदज्ञानी ) | के लिये वह भेदरूपसे देखा गया ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं | ईश्वरसंज्ञक ब्रह्म ही भयरूप हो भवत्येकत्वेनामन्वानस्य । तस्मा- | जाता है । अतः जो पुरुष एक | अभिन्न आत्मतत्त्वको नहीं देखता द्विद्वानप्यविद्वानेवासौ योऽयमे- | वह विद्वान् होनेपर भी अविद्वान् कमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यति । | ही है । उच्छेदहेतुदर्शनाद्धयुच्छेद्या- | अपनेको उच्छेद्य (नाशवान्) | माननेवालेको ही उच्छेदका कारण भिमतस्य भयं भवति । अनु- | देखनेसे भय हुआ करता है । | उच्छेदका कारण तो अनुच्छेद्य च्छेद्यो ह्युच्छेदहेतुस्तत्रासत्युच्छेद- | ( अविनाशी ) ही होता है । अतः | यदि कोई उच्छेदका कारण न होता हेतावुच्छेद्ये न तद्दर्शनकार्यं भयं | तो उच्छेद्य पदार्थोंमें उसके देखनेसे
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८१ युक्तम् । सर्वं च जगद्भयवद् | होनेवाला भय सम्भव नहीं था । | किन्तु सारा ही संसार भययुक्त दृश्यते । तस्माज्जगतो भयदर्श- | देखा जाता है । अतः जगत्को | भय होता देखनेसे जाना जाता है नाद्गम्यते नूनं तदस्ति भयकारण- | कि उसके भयका कारण उच्छेदका मुच्छेदहेतुरनुच्छेद्यात्मकं यतो | हेतुभूत किन्तु स्वयं अनुच्छेद्यरूप | ब्रह्म है, जिससे कि जगत् भय जगद्विभेतीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ | मानता है । इसी अर्थमें यह श्लोक एष श्लोको भवति ॥ १ ॥ | भी है ॥ १ ॥ इति ब्रह्मानन्दवल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अष्टम अनुवाक ब्रह्मानन्दके निरतिशयत्वकी मीमांसा भीषास्माद्वा॒तः पवते । भीषोदे॒ति सूर्यः॑ । भीषास्मा॒- द॒ग्निश्चेन्द्र॑श्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषानन्दस्य मीमाꣳसा भवति । युवा स्यात्साधुयु॒वाध्या॑यक आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठस्तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ॥ १ ॥ स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ २ ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदे॒वानां॑ देवानामानन्दः । ये कर्म॑णा दे॒वानपि॒यन्ति॑ । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदे॒वानां॑ देवानामानन्दाः । स एको देवा- CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ८ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८३ <br/> नामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः ॥ ३ ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्या- नन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजा- पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ४ ॥ इसके भयसे वायु चलता है, इसीके भयसे सूर्य उदय होता है तथा इसीके भयसे अग्नि, इन्द्र और पाँचवाँ मृत्यु दौड़ता है । अब यह [ इस ब्रह्मके ] आनन्दकी मीमांसा है—साधु स्वभाववाला नवयुवक, वेद पढ़ा हुआ, अत्यन्त आशावान् [ कभी निराश न होनेवाला ] तथा अत्यन्त दृढ़ और बलिष्ठ हो एवं उसीकी यह धन-धान्यसे पूर्ण सम्पूर्ण पृथिवी भी हो । [ उसका जो आनन्द है ] वह एक मानुष आनन्द है; ऐसे जो सौ मानुष आनन्द हैं ॥ १ ॥ वही मनुष्य-गन्धर्वोंका एक आनन्द है तथा वह अकामहत ( जो कामनासे पीड़ित नहीं है उस ) श्रोत्रियको भी प्राप्त है । मनुष्य-गन्धर्वोंके जो सौ आनन्द हैं वही देवगन्धर्वका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है । देवगन्धर्वोंके जो सौ आनन्द हैं वही नित्यलोकमें रहनेवाले पितृगणका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है । चिरलोक- निवासी पितृगणके जो सौ आनन्द हैं वही आजानज देवताओंका एक आनन्द है ॥ २ ॥ और वह अकामहत श्रोत्रियोंको भी प्राप्त है । आजानज देवताओंके जो सौ आनन्द हैं वही कर्मदेव देवताओंका, जो कि [ अग्निहोत्रादि ] कर्म करके देवत्वको प्राप्त होते हैं, एक आनन्द है और
१८४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
१८४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २ वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है। कर्मदेव देवताओंके जो सौ आनन्द हैं वही देवताओंका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है। देवताओंके जो सौ आनन्द हैं वही इन्द्रका एक आनन्द है ॥ ३ ॥ तथा वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है। इन्द्रके जो सौ आनन्द हैं वही बृहस्पतिका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है। बृहस्पतिके जो सौ आनन्द हैं वही प्रजापतिका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है। प्रजापतिके जो सौ आनन्द हैं वही ब्रह्माका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है ॥ ४ ॥ भीषा भयेनास्माद्वातः पवते । इसकी भीति अर्थात् भयसे वायु चलता है, इसीकी भीतिसे सूर्य भीषोदेति सूर्यः ब्रह्मानुशासनम् उदित होता है और इसके भयसे भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च ही अग्नि, इन्द्र तथा पाँचवाँ¹ मृत्यु मृत्युर्धावति पञ्चम इति । वाता- दौड़ता है । वायु आदि देवगण परमपूजनीय और स्वयं समर्थ होने- दयो हि महार्हाः स्वयमीश्वराः पर भी अत्यन्त श्रमसाध्य चलने सन्तः पवनादिकार्येष्वनायासबहु- आदिके कार्यमें नियमानुसार प्रवृत्त हो रहे हैं । यह बात उनका कोई लेषु नियताः प्रवर्तन्ते । तद्युक्तं शासक होनेपर ही सम्भव है । प्रशास्तरि सति; यस्मान्नियमेन क्योंकि उनकी नियमसे प्रवृत्ति होती है इसलिये उनके भयका कारण और तेषां प्रवर्तनम् । तस्मादस्ति भय- उनपर शासन करनेवाला ब्रह्म है । कारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म । जिस प्रकार राजाके भयसे सेवक लोग अपने-अपने कामोंमें लगे रहते यतस्ते भृत्या इव राज्ञोऽस्मा- हैं उसी प्रकार वे इस ब्रह्मके भयसे द्ब्रह्मणो भयेन प्रवर्तन्ते । तच्च प्रवृत्त होते हैं, वह उनके भयका भयकारणमानन्दं ब्रह्म । कारण ब्रह्म आनन्दस्वरूप है । १. पूर्वोक्त वायु आदिके क्रमसे गणना किये जानेपर पाँचवाँ होनेके कारण मृत्युको पाँचवाँ कहा है । CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ८ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८५
तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा | उस इस ब्रह्मके आनन्दकी यह ब्रह्मानन्दा-लोचनम् मीमांसा विचारणा | मीमांसा—विचारणा है । उस भवति । किमान- | आनन्दकी क्या बात विचारणीय है, न्दस्य मीमांस्यमित्युच्यते । | इसपर कहते हैं—‘क्या वह किमानन्दो विषयविषयिसंबन्ध- | आनन्द लौकिक सुखकी भाँति जनितो लौकिकानन्दवदाहोस्चित् | विषय और विषयको ग्रहण करने- स्वाभाविक इत्येवमेषानन्दस्य | वालेके सम्बन्धसे होनेवाला है अथवा स्वाभाविक ही है ?’ इस प्रकार यही मीमांसा । | उस आनन्दकी मीमांसा है । तत्र लौकिक आनन्दो बाह्या- | उसमें जो लौकिक आनन्द बाह्य ध्यात्मिकसाधनसंपत्तिनिमित्त | और शारीरिक साधन-सम्पत्तिके कारण उत्कृष्ट गिना जाता है उत्कृष्टः । स य एष निर्दिश्यते | ब्रह्मानन्दके ज्ञानके लिये यहाँ ब्रह्मानन्दानुगमार्थम् । अनेन हि | उसीका निर्देश किया जाता है । प्रसिद्धेनानन्देन व्यावृत्तविषय- | इस प्रसिद्ध आनन्दके द्वारा ही जिसकी बुद्धि विषयोंसे हटी हुई बुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं | है उस ब्रह्मवेत्ताको अनुभव होनेवाले शक्यते । | आनन्दका ज्ञान हो सकता है । लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्द- | लौकिक आनन्द भी ब्रह्मानन्दका स्यैव मात्रा अविद्या तिरस्क्रिय- | ही अंश है । अविद्यासे विज्ञानके माणे विज्ञान उत्कृष्यमाणायां | तिरस्कृत हो जानेपर और अविद्याका चाविद्यायां ब्रह्मादिभिः कर्म- | उत्कर्ष होनेपर प्राक्तन कर्मवश विषयादि साधनोंके सम्बन्धसे ब्रह्मा वशाद्यथाविज्ञानं विषयादिसा- | आदि जीवोंद्वारा अपने-अपने विज्ञाना- धनसंबन्धवशाच्च विभाव्यमानश्च | नुसार भावना किया जानेके कारण लोकेऽनवस्थितो लौकिकः संप- | ही वह लोकमें अस्थिर और लौकिक