वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

? Where would "वेध" be? Did the typesetter omit "वेध"? Or did "वेध" get dropped, leaving just "ने"? In old printed books (like Chowkhamba or Nirnaya Sagar), whatever is printed on the page is what we must transcribe! Let's look at the characters on the page itself: Line 3 ends with: "धेक" (or "धेक-") Line 4 starts with: "ने इत्येके ॥ अधिधेकत् ॥ ७ ॥" (or "अदिधेकत्") Wait, let's look at the letter 'ध' in "अधिधेकत्": Wait, is it "अधिधेकत्" or "अदिधेकत्"? Let's zoom in very closely on: "अ...धेकत्" First letter: अ Second letter: धि (it has a top loop? Wait, compare with 'ध' in 'धेक' or 'धात्वर्थे' in line 5. 'धा' has a small loop at top left. The letter here is 'दि' or 'धि'? It has a serif, vertical, then curved like 'द', with 'ि' matra. Wait, look at 'दि' in 'प्रातिपदिकात्' (line 5): exactly the same shape! So it is 'दि'! Wait, or is it 'धि'? In some fonts, 'धि' has a loop. Here 'ध' has a loop: look at 'धात्वर्थ

चष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकमिति * ॥ कंसंवधमाचष्टे कंसं घातयति । इह कंसं हन् इ इति स्थिते-॥ हनस्तोऽचिण्णलोः । ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारोऽन्तादेशः स्याच्चिण्णल्वर्जे ञिति णिति ॥ नन्वत्राङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च कंसविशिष्टस्य प्राप्ता । ततश्चाङ्गद्वित्वयो- र्दोषः । किंच कुत्वतत्वे न स्याताम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । सत्यम् । प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्नक्रमः कारकं च चात्कार्यम् । हेतुमण्णिचः प्रकृतेर्हन्यादेर्हेतुमण्णौ या- दृशं कारकं धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यादृशं च कार्यं कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थः । कंस- मजीघतत् ॥ कर्तृकरणाद्धात्वर्थे ॥ २ कर्तुर्व्यापारार्थं यत्करणं न तु चक्षुरादिमात्रमित्यर्थः । असिना हन्ति । असयति ॥ वष्क दर्शने ॥ १ ॥ ३ चित्रं चित्री

बयति ॥ अवधीरयतीत्यादि । अन्ये तु दशगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठिताः सौत्रालौकिकवैदिका बोध्याः । अपरे तु नवगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठितेभ्योऽपि त्स्वार्थे णिच् । रामो राज्यमचीकरदिति यथेत्याहुः । चुरादिभ्य एव बहुलं णिजित्यर्थ ये । सर्वे पक्षाः प्राचां ग्रन्थे स्थिताः ॥ णिङ्ङङ्गान्निरसने ॥ अङ्गवाचिनः प्रातिपदिकान्नि- णिङ् स्यात् । हस्तौ निरस्यति हस्तयते । पादयते ॥ श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताद्धरका- श्वतेरतकलोपश्च ॥ श्वेताश्वादीनां चतुर्णामश्वादयो लुप्यन्ते णिङ् च धात्वर्थे । श्वेताश्व- ष्टे तेनातिक्रामति वा श्वेतयते । अश्वतरमाचष्टे अश्वयते । गालोडितं वाचां विमर्शः तत्करोति ोडयते । आहरयते । केचित्तु णिचमेवानुवर्तयन्ति, तन्मते परस्मैपदमपि ॥ पुच्छादिषु र्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ णिजन्तादेव बहुलवचनादात्मनेपदमस्तु । मास्तु पुच्छभाण्डेति ङ्विधिः । सिद्धशब्दो ग्रन्थान्ते मङ्गलार्थः ॥ इति चुरादिप्रकरणम् । अथ ण्यन्तप्रकरणम् । तत्प्रयोजको हेतुश्च १।४।५५ ॥ कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्च स्यात् ॥ मति च ।३।१।२६ ॥ प्रयोजकव्यापारे प्रेषणादौ वाच्ये धातोर्णिच् स्यात् ॥ भवन्तं ति भावयति । 'णिचश्चेति कर्तृगे फले आत्मनेपदम् । भावयते । भावयांबभूव ॥ ओः पुय- ण्जपरे ।७।४।८० ॥ सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासोकारस्येत्त्वं स्यात्पवर्ग्यण्णजकारेष्ववर्ण- परतः ॥ अवीभवत् । अपीपवत् । मूढ् । अमीमवत् । अयीयवत् । अरीरवत् । अलीलवत् । ोजवत् ॥ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा । ६ । ४ । ८१ ॥ मभ्यासोकारस्येत्त्वं वा स्यात्सन्ध्यक्षरपरे धात्वक्षरे परे ॥ असिस्रवत् । असुस्रवत् । 'नाग्लो- प हस्वनिषेधः । अशाशासत् । अडुढौकत् । अँचिचकासत् । मतान्तरे अचचकासत् । १ णिङ्गादिति । निरसनमत्र प्रक्षेपः ॥ २ श्वेताश्वेति । गणसूत्रम् ॥ "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः" निषेधान्नात्रालोऽन्त्यपरिभाषाप्रवृत्तिः । प्रत्याख्याने तु "श्वेताश्वादीनां लोपः" इत्येव सिद्धादश्वतरादीनां करणेन सर्वदिशत्वाक्षतिरिवि बोध्यम् ॥ इति शम् । इति चुरादयः ॥ ३ ओः पुयण्जीति । त्र सूत्रे "ओः" इति व्यर्थम् । तथाहि-अवर्णपरपवर्गादिपरकभ्यासावयवाकारस्य "थियक्षति पिपक्षति" दावित्वप्रवृत्तिरिष्टैव । तादृशश्चेकारो नास्त्येव । उकारस्य चेत्त्वमिष्टमेव । तादृशयोर्ऋकारलृकारयोरपि न्नो नास्ति । वेञ्, रै, पै, वै धातुभ्यो यत्र सन्ति तत्रापि प्रथमत आत्त्वप्रवृत्त्याऽभ्यासे ऽकारस्यैव मिति नैजूव्यावृत्तिः फलमिति पारिशेष्यादुकारस्यैव भविष्यतीति चेन्न, "पापचिषते" "बावचिषते" इत्यादौ तात्प्सनि यङ्गिमित्ताभ्यासावयवाकारस्यान्तरङ्गत्वान् "दीर्घोऽकितः" इति दीर्घे कृतेऽप्यनेनेकारः दिति तद्व्यावृत्त्यर्थत्वात् । नचैतदपि "सनि परे सन्निमित्ताभ्यासावयवस्यैव" इति प्रत्यासत्तिकल्पनेन यितुं शक्यमिति वाच्यम्, एवं तर्हि "द्विर्वचननिमित्ताङ्गाभ्यासावयवस्य द्विर्वचननिमित्तकं कार्यं तन्निमि- स्यास्यैव भवति" इति प्रत्यासत्तिलभ्य एवार्थे तस्य प्रकृतसूत्रस्थस्य "ओः" इति पदस्य ज्ञापकत्व- त्वति कल्पनसंभवात् । तत्फलं तु जङ्गम्यादिभ्यो यङन्तेभ्यः सनि "जङ्गमिषते" इत्यादौ "सन्यतः" त्वाभावः ॥ ४ अचीचकासदिति । "चङ्परे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघूपरः" इत्यर्थै- द्भावादयः ॥ ५ मतान्तरे इति । भाष्यसिद्धमते "चङ्परे णौ यल्लघु" इत्याद्यर्थे सन्वद्भावाभावः ॥

Here is the line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta Kaumudī in Markdown format:

अक्लोपीति सुब्धातुप्रकरणे उदाहरिष्यते । ण्यन्ताण्णिच् । पूर्वविप्रतिषेधादपवादत्वाद्वा वृद्धिं बाधित्वा णिलोपः । चोरयति । 'णौ चङीति ह्रस्वः' । 'दीर्घो लघोः' । न चाग्लोपित्वाद्द्वयोर्¹- ऽसत्त्वम् । ण्याकृतिनिर्देशात् । अचूचुरत् ॥ णौ च संश्वङोः । ६।१।३१ ॥ सन्वत्परे चङ्परे च णौ श्वयतेः संप्रसारणं वा स्यात् ॥ 'संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवदिति आदौ संप्र- सारणं पूर्वरूपम् । अशूशवत् । अलघुत्वान्न दीर्घः । अशिश्वियत् ॥ स्तम्भुसिवुसहां चङि । ८।३।११६ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तादेषां सस्य षो न स्याच्चङि ॥ अवातस्तम्भत् । पर्यसीषि- वत् । न्यसीषहत् । अटिटत् । अशिशत् ॥ 'बहिरङ्गोऽप

" no: "ह्वः संप्रसारणम्" ६।१।३२: "ह्वः सम्प्रसारणम् । अभ्यस्तस्य । णौ च संश्चङोः") Wait, sutra 6.1.32 is: "ह्वः सम्प्रसारणम्" (6.1.32). Wait, Panini 6.1.32 is: "ह्वः संप्रसारणम्" No, Panini 6.1.32 is: "ह्वः संप्रसारणम्" or what? In 6.1: 6.1.32 is "ह्वः" (with संप्रसारणम् from 6.1.13). Then what are the examples? For सम्-परे: wait, no, "सम्परे" or "सनि परे"? Ah, "सनि परे चङ्परे च णौ"! Look at L13: "॥ सनि परे चङ्परे च णौ ह्वः संप्रसारणं स्यात् ॥" Wait, look at L13: Is it "सनि परे" or "सम्परे"? Let's look at the letters in L13: ॥ स न्पे? or न्परे? No, look: स, then न with a virama or न्परे? Wait, look at the first letter after ॥: स then न्परे?

ष्लेपयति । रेपयति ॥ यलोपः । क्रोपयति । क्ष्मापयति । स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् । ७।४। ५ ॥ उपधाया इदादेशः स्याच्चङ्परे णौ ॥ अतिष्ठिपत् ॥ जिघ्रतेर्वा । ७।४।६ ॥ अजिघ्रि- पत् । अजिघ्रपत् ॥ ऊर्कत् ॥ अचीकृतत् । अचीकीर्तत् । अवीवृतत् । अववर्तत् । अमीमृ- जत् । अमामर्जत् ॥ पातेर्णौ लुग्वक्तव्यः * ॥ पुकोऽपवादः । पालयति ॥ वो विधूनने जुक् । ७।३।३८ ॥ वातेर्जुक् स्याण्णौ कम्पेऽर्थे ॥ वाजयति ॥ कम्पे किम् ? केशाँन्वापयति ॥ विभाषा लीयतेः ॥ लीलोर्नुग्लुकावान्यतरस्यां स्नेहविपातने । ७।३।३९ ॥ लीयतेर्ली- तेश्च क्रमान्नुग्लुकावागमौ वा स्तो णौ स्नेहद्रवे ॥ विलीनयति । विलाययति । विलालयति । विलापयति वा घृतम् ॥ ल्ली ई इति ईकारप्रश्लेषादात्

रोपयति । रोहयति ॥ क्रीङ्जीनां णौ ६।१।४८ ॥ एषामेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ क्रापयति । अध्यापयति । जापयति ॥ णौ च संश्रङोः ।२।४।५१ ॥ सन्परे चङ्परे च णौ इङो गाङ् स्यात् ॥ अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ॥ सिध्यतेरपारलौकिके ।६।१।४९ ॥ ऐह- लौकिकेऽर्थे विद्यमानस्य सिध्यतेरेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ अन्नं साधयति । निष्पादयतीत्यर्थः । अपारलौकिके किम् । तापसः सिद्ध्यति । तत्त्वं निश्चिनोति । तं प्रेरयति सेधयति तापसं तपः ॥ प्रजने वीयतेः ।६।१।५५ ॥ अस्यैच आत्त्वं वा स्याण्णौ प्रजनेऽर्थे ॥ वापयति वाय- यति वा गाः पुरोवातः । गर्भं ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ गूहयति ॥ दोषो णौ ।६।४।९० ॥ दुष् इति सुवचम् । दुष्यतेरुपधाया ऊत्स्याण्णौ ॥ दूषयति ॥ वा चित्त- विरागे ।६।४।९१ ॥ विरागोऽप्रीतता । चित्तं दूषयति दोषयति वा कामः ॥ मितां ह्रस्वः ॥ भ्वादौ चुरादौ च मित उक्ताः । घटयति ॥ 'जनीजॄष्' । जनयति ॥ जरयति । जॄणातेस्तु जारयति ॥ रञ्जेर्णौ मृगरमणे नलोपो वक्तव्यः * ॥ मृगरमणंमाखेटकम्। रजयति मृगान् ॥ [ मृगेति किम् । रञ्जयति पक्षिणः ॥ रमणादन्यत्र तु रञ्जयति मृगान्,तृणदानेन ] चुरादिषु ज्ञपा- दिश्र्च् ॥ 'चिस्फुरोरिति वा आत्त्वम् । चपयति । चययतीत्युक्तम् । चिनोतेस्तु । चाप- यति । चाययति । स्फारयति । स्फोरयति । अपुस्फरत् । अपुस्फुरत् ॥ उभौ साभ्या- सस्य ।८।४।२१॥ साभ्यासस्यानितरेभौ नकारौ णत्वं प्राप्नुतो निमित्ते सति ॥ प्राणिणत् ॥ णौ गंमिरबोधने ।२।४।४६ ॥ इणो गमिः स्याण्णौ ॥ गमयति ॥ बोधने तु प्रत्याययति ॥ 'इण्वदिकः' । अधिगमयति । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घातयति । ईर्ष्य- यति ॥ ईर्ष्यतेस्तृतीयास्येति वक्तव्यम् * ॥ तृतीयव्यञ्जनस्यं तृतीयैकाच इति वार्थः । आद्ये षकारस्य द्वित्वं वारयितुमिदम् । द्वितीये तु 'अजादेर्द्वितीयस्येत्यपवादतया सन्नन्ते प्रवर्तते ॥ ऐर्ष्यियत् । ऐर्षिष्यत् ॥ द्वितीयव्याख्यायां णिजन्ताच्चङि पकार एवाभ्यासे श्रूयते । हलादिः- शेषात् । द्वित्वं तु द्वितीयस्यैव । तृतीयाभावेन प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्तेः ॥ निवृत्तप्रेषणाद्धातोर्हेतु- १ 'णौ च संश्रङोः' इति । अत्र "आर्धधातुके" इत्यधिक्रियते । तत्सामानाधिकरण्यात् "णौ" इति विषयसप्तमी । एवं च "अध्यजीगपत्" इत्यत्र गाङादेशे कर्तव्ये "णिच्यच आदेशो न" इति निषेधो न प्रवर्तते, णिबुद्धिनिमित्तकत्वेऽपि साक्षात्तदभावात् । एवम्-अशुशवदित्यादा- वपि बोध्यम् ॥ २ जॄणातेस्त्विति । णित्त्वाभावेन मित्त्वाभावादिति भावः ॥ ३ आखेटकमिति ॥ 'मृगरमण इति किमर्थम् ? रञ्जयति वस्त्राणि' इति भाष्यपर्यालोचने तु यथाश्रुतमेव मृगरमणम् । [मृगाणां विश्वासदानेन पाशबन्धनेन वा समीपीकरणमिति त्वन्यत् ] तेन 'रजयांचकार विरजाः स मृगान्' इति भारविप्रयोगोऽप्युपपन्नः ॥ ४ णौ गमिरिति । "णौ" इति विषयसप्तमी । बोधनं शब्दज्ञानम् ॥ ५ वार्तिकस्य "तृतीयव्यञ्जनस्य", इति व्याख्याने फलमाह-ऐर्ष्यियदिति ॥ ६ नन्वेवम्-'ऐर्षिष्यत्' इत्यस्यासाधुत्वं स्यादत आह-द्वितीयव्याख्यायामिति । "ईर्ष्यतिप्रकृतिकप्रत्ययान्तधातोः" इत्यर्थे ण्यन्ते सन्नन्ते च विनिगमनाविरहात् प्रवृत्तिः । तृतीयस्येति । "तृतीयव्यञ्जनाद्विशिष्टस्य" इत्यर्थः ॥ ७ नन्वर्थधातोरगार्धायत्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति "प्रार्थयन्ति" इति कथं प्रयोग इत्यत आह-निवृत्तप्रेष- णेति ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ २४

मग्गौ शुद्धेन तुल्योऽर्थः । तेन ‘प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रियाः ’ इत्यादि सिद्धम् । एवं सक- र्मकेषु सर्वैर्बोध्यम् ॥ इति ण्यन्तप्रकरणम् । अथ सन्नन्तप्रकरणम् । धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ।३।१।७ ॥ इषिकर्मणः इषिणैक- कर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् ॥ धातोर्विहितत्त्वादिह सन् आर्धधातुकत्वम् । इट् । द्वित्वम् । सन्यतः । पठितुमिच्छति पिपठिषति ॥ कर्मणः किम् ? गमनेनेच्छतीति करणान्मा भूत् ॥ समानकर्तृकात्किम् ? शिष्याः पठन्त्वितीच्छति गुरुः ॥ वाग्रहणात्पक्षे वाक्य- मपि । लुङ्सनोर्घस्ऌ । एकाच उपदेश इति नेट् । सस्य तत्त्वम् । अत्तुमिच्छति-जिघत्सति । ‘ईर्ष्यतेस्तृतीयेस्येति यिसनोर्द्वित्वम् । ईर्ष्यियिषति । ईर्ष्यिषिषति ॥ रुदविदमुष

च्छतेर्न दीर्घः । जिगंस्यते । संजिगंसते ॥ इङश्च ।२।४।४८ ॥ इङो गमिः स्यात्सनि । अधिजिगांसते ॥ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च । १।२।२६ ॥ उश्च इश्च वी ते उष्वौ यस्य तस्माद्धलादेरलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः ॥ 'द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम्' । दिद्युतिषते । द्योतिषते । रुरुचिषते । रुरोचिषते । लिलिखिषति । लिलेखिषति ॥ रलः किम् ? दिदेविषति ॥ व्युपधात्किम् ? द्विवर्तिषते ॥ हलादेः किम् ! एषिषिषति । इह नित्य- मपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते । उपधाकार्यं हि द्वित्वात्प्रबलम् । ओणे¹ऋदित्करणस्य सामान्यापे- क्षज्ञापकत्वात् ॥ सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम् । ७।२।४९ ॥ इवन्तेभ्य ऋधादिभ्यश्च सन

त्त्वं वा"? Look at the characters: ‘ स र्व (with repha over व) त्रे (त्र with ऐ matra? Or तृ?) Look at: "सर्वत्रैत्त्वं वा" or "सर्वत्रेत्त्वं वा"! Ah, त् + र + ऐ = त्रै, but here it looks like: स - र्व - त्रे - त्त्वं (or त्रैत्त्वं): "‘ सर्वत्रैत्त्वं वा ।" or "‘ सवर्तृतीत्त्वं वा ।"? Wait, look at the letter: स - व with repha? No, look at: 'स' then 'व' with repha: 'सर्व'. Then 'त्रै' or 'तृती': It is 'त्रै' with double त्त्व = "सर्वत्रैत्त्वं वा"! Wait, why? "ओः पुयण्ज्यपरे" causes अभ्यास-इत्त्व. But स्रु has 'र्' which is 'र्' in अभ्यास, so is it पु-यण्-जि? The vartika says: "सर्वत्र सन्वद्भाव-" or "सर्वत्रैत्त्वं वा"? Yes, "सर्वत्रैत्त्वं वा" (इत्त्व happens optionally everywhere)! Wait, look at line 24: "‘ सर्वत्रैत्त्वं वा । सिस्त्रावयिषति । सुस्रावयिषतीत्यादि ॥"

"स्तौ

त्व before भ: च् -> क् -> ग्! So अनेकाग्भ्यो is grammatically regular sandhi for अनेकाच् + भ्यः!). Yes! च् becomes क्, and before voiced भ् it becomes ग्: अनेकाग्भ्यः! Excellent!

Line 27: वार्तिकमदृष्ट्वैव प्रागूजातत्वेन - wait! Is it प्रागूजातत्वेन? Look at प्रागू: it has ग with ू? Or प्राग्जातत्वेन? Look at the mark under ग्: it's a virama! Wait, in old fonts virama looks like a small slant or hook, often resembling a small line under the letter: प्राग्जातत्वेन. Wait, in line 25: लोडूविषयत्वात् - wait, let's look at the virama under ड्/ट्! Ah! In old fonts, halanta (virama) is a short diagonal stroke under the letter, which can look like ू! Let's check लोट् in line 25: तस्य लोट्विषयत्वात्! Look at the letter: it is ट् with a virama below it! Because "क्रियासमभिहारे द्वे" is for लोट् (लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमोः)! So it is definitely `लोट्

लोपः स्यादार्धधातुके ॥ 'आदेः परस्य' । 'अतो लोपः' ॥ सोसूचांचक्रे । सोसूचिता । सोसू- त्रिता । मोमूत्रिता ॥ दीर्घोऽकितः ॥ ७।४।८३ ॥ अकितोऽभ्यासस्य दीर्घः स्याद्यङि यङ्- लुकि च ॥ अटाट्यते ॥ यङि च ॥ ७।४।३० ॥ ऋतेः संयोगादेश्च ऋतो गुणः स्याद्यङि ॥ यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः । 'अरार्यते' इति भाष्योदाहरणात् । अरारिता । अशासिता । ऊर्णोनूयते ॥ बेभिद्यते । अलोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोषधागुणः-बेभिदिता ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ ३।१।२३ ॥ गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥ ३।१।२४ ॥ एभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ् स्यात् ॥ गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । सासह्यते ॥ चरफलोश्च ॥ ७।४ ।८७ ॥ अनयोरभ्यासस्यातो नुक् स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ नुगित्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते ॥ स च पदान्तवद्वाच्यः * ॥ वा पदान्तस्येति यथा स्यात् ॥ उत्परस्याऽतः ॥ ७।४।८८ ॥ चर फलोरभ्यासात्परस्यात उत्स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'हलि चेति दीर्घः । चञ्चूर्यते । चंचूर्यते। पम्फुल्यते पंफुल्यते ॥ जपजभदहदशभञ्जपशां च ॥ ७।४।८६ ॥ एषामभ्यासस्य नुक् स्याद्यङ्यङ्- लुकोः ॥ गर्हितं जपति जञ्जप्यते इत्यादि ॥ ग्रो यङि ॥ ८।२।२० ॥ गिरते रेफस्य लत्वं स्याद्यङि ॥ गर्हितं गिलति जेगिल्यते ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । गुणः । देदीयते । पेपीयते । सेषी- यते ॥ 'विभाषा श्वेः' । शोशूयते । शेश्वीयते ॥ 'यङि च' सास्मर्यते ॥ रीङृतः । चेक्री- यते । सुट् । संचेस्क्रीयते ॥ सिचो यङि ॥ ८।३।११२ ॥ सिचः सस्य षो न स्याद्यङि ॥ निसेषिच्यते ॥ न कवतेर्यङि ॥ ७।४।६३ ॥ कवतेरभ्यासस्य चुत्वं न स्याद्यङि । कोकू- यते । कौतिकुवत्योस्तु चोकूयते ॥ नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम् । ७ ।४।८४ ॥ एषामभ्यासस्य नीगागमः स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'अंकित इत्युक्तेन दीर्घः । नलोपः । वनीवच्यते । सनीस्रस्यते इत्यादि ॥ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७।४।८५ ॥ अनुना- सिकान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासोऽदन्तस्तस्य नुक् स्यात् ॥ नुकानुस्वारो लक्ष्यत इत्युक्तम् । यँय्य- १ “न न्द्राः-” इति निषेधमाशङ्कयाऽऽह-यकारपरेति । यकारः परो यस्मादसौ यकारपरः, ततः स चासौ रेफश्चेति कर्मधारयः ॥ २ तत्रोपपत्तिमाह-अरार्यते इति । उक्तोदाहरणस्य र्यशब्दद्वित्वमन्तर सिद्धिसम्भवो न । “नचोदाहरणमादरणीयम्” इति भाष्योक्तिस्तु “सुद्ध्युपास्यः” इति प्रयोगादेव यण् सेत्स्यति इति यण्विधायकसूत्रवैयर्थ्यमेवेत्यादिकुकल्पनाप्रसङ्गावसरे संघटते इति न विरोधसंभावना ॥ ३ संचेस्क्रीयते इति । न च “संकृ” इति दशायां द्वित्वनिमित्तयङः पूर्वमन्तरङ्गत्वात्सुटि कृते ततो यङि द्वित्वात् परत्वाद् “यङि च” इति गुणः स्यादिति वाच्यम्, “यङि च” इत्यत्र “असुट इति वक्तव्यम्” इत्यङ्गीकरणदोषात् ॥ ४ “कवतेः” इति शपा निर्देशस्य फलमाह-कौतीत्यादि ॥ ५ अकित इत्युक्तेरिति । ननु “अजन्ताभ्यासस्य दीर्घः” इति सूत्रार्थेन नुगृगादौ कृते न सूत्रप्राप्तिरजन्तत्वविर- हात्, नीकि च विशेषाभावः, रिकि विधानसामर्थ्यादेव दीर्घाभावः सिद्ध इति किम्-“अकितः” इत्यनेनेति चेन्न, अभ्यासविकारविधौ वैयधिकरण्यान्वयबोधनाय तस्यावश्यकत्वात् । तेन “चिच्छासति” इति सिद्धम् । नचैवमपि अपवादत्वान्नीगादिभिर्दीर्घबाधे सिद्धे “अकितः” इति व्यर्थमेवेति वाच्यम्, “अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावो नास्ति” इति परिभाषाज्ञापकार्थत्वात् ॥

स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, "शीङोऽयङादेशः" - look at line 9:शीङोऽयङादेशः स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, is it "डोधौ-"? Look at the end of line 9:डोधौ-Then line 10 starts:क्यते । तोत्रौक्यते ॥` Yes! 'डौकँ गत्यर्थः' -> डोधौक्यते, तोत्रौक्यते (from त्रौकँ).

Line 11: इति यङन्तप्रकरणम् ।

Line 12: अथ यङ्लुगन्तप्रकरणम् ।

Line 13: यङोऽचि च ।२।४।७४ ॥ यङोऽच्प्रत्यये लुक् स्याच्चकारात्तं विनापि बहुलं लुक्

Line 14: स्यात् ॥ अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पादौ भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्वित्वम् । Wait, look at line 14: `अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पाद

! Wait, why would it look like लोद्भन्ने? Let's zoom in to 500% on that exact word: The word is between “and” इत्यर्थसंभवेन. The letters are: - “ -ल+ो=लो - Then there is a consonant with a loop... wait, it isट्? No, it has an upper horizontal, vertical tick, an S-curve: that's ड्! Or is it द्? Wait, look below it: there is भ! And above: is there a line? Wait, look at लोट्येवjust 5 words earlier:ल ो ट् य े व. The ट्has a small vertical stem and a rounded C-shape. In this word, afterलो, the top consonant has a vertical stem and a rounded curve, then goes down. Wait, what about the vowel ि? Look at the character after it: न्ने. Between लोandन्ने: There is a compound letter: ड्(orद्) + भ(orध). Wait, is there an ि? Look at the top line: there is a curve above the top line coming down before ड्`? Yes! There

वीति । जावात्ति । अजाघात् । सिपि रुत्वपक्षे अजाघाः ॥ नाथृ । नानात्ति । नानात्तः । दध । दादद्धि । दादद्धः । दाधत्सि । अदाधत् । अदादद्धाम् । अदादधुः । अदाधः । अदा- धत् । लुङि । अदादाधीत् । अश्रदधीत् ॥ चोस्कुन्दीति । चोस्कुन्ति । अचोस्कुन् । अचोस्कुन्ताम् । अचोस्कुन्दुः ॥ मोमुदीति । मोमोत्ति । मोमोदांचकार । मोमोदिता । अमो- मुदीत् । अमोमोत् । अमोमुत्ताम् । अमोमुदुः । अमोमुदीः । अमोमोः । अमोमोत् । लुटि गुणः । अमोमोदीत् ॥ चोकूर्त्ति । चोकूर्दीति । लङ् तिप् । अचोकूत्त् । अचोकूर्दीत् । सिप् रूपक्षे अचोकूः । अचोखूः । अजोगूः ॥ वनीवञ्चीति । वनीवक्ति । वनीविक्तः । वनीवञ्चति । अवनी- वञ्चीत् । अवनीवन् ॥ जङ्ग्मीति । जङ्गन्ति । 'अनुदात्तोपदेशेत्यनुनासिकलोपः । जङ्गतः । जङ्ग्मति । 'म्नोश्च' जङ्गन्मि । जङ्ग्वः । एकाज्ग्रहणेनोक्तत्वान्नेन्निषेधः जङ्ग्मिता । अनुनासिकलोपस्याभीयत्वेनासिद्धत्वान्न हेर्लुक् । जङ्ग्हि ॥ 'मो नो धातोः' अजङ्गन् । अनु- बन्धनिर्देशान्न च्लेरङ् । 'ह्यन्त‍इति न वृद्धिः । अजङ्ग्मीत् । अजङ्गिष्टाम् ॥ हन्तेर्यङ्लुक् । 'अभ्यासाच्चेति कुत्वं यद्यपि हो हन्तेरित्यतो हन्तेरित्यनुवर्त्य विहितं तथापि यङ्लुकि भव- त्येवेति न्यासकारः ।' शितपा शपेति निषेधस्त्वनित्यः ।'गुणो यङ्लुकोरिति सामान्यापेक्षज्ञा- पकादिति भावः । जङ्घनीति । जङ्घन्ति । जङ्घतः जङ्घ्नति । जङ्घनिता । शितपा निर्देशा- जादेशो न । जङ्घवहि । अजङ्घनीत् । अजङ्घन् । जङ्घन्यात् । आँशिषि तु-वध्यात् । अव- धीत् । अवधिष्टामित्यादि ॥ वधादेशस्य द्वित्वं तु न भवति स्थानिवत्त्वेनानभ्यासस्येति निषेधात् । तद्धि समानाधिकरणं धातोर्विशेषणम् । बहुव्रीहिवलात् । आङ्पूर्वात्तु 'आडो यम- हनः' इत्यात्मनेपदम् । आजङ्घते इत्यादि ॥ 'ऋत्परस्येति तपरत्वान्न गुणः । 'हलि चेति दीर्घस्तु स्यादेव । तस्यासिद्धत्वेन तपरत्वनिवर्त्यत्वायोगात् । चञ्चुरीति । चञ्चूर्त्ति । चञ्चूर्त्तः । चञ्चु- रति । अचञ्चुरीत् । अचञ्चूः । चङ्कनीति । चङ्कन्ति । 'जनसनेत्यात्त्वम् । चङ्खातः । 'गम- हनेत्युपधालोपः-चङ्ख्नति । चङ्खाहि । चङ्खनानि । अचङ्कनीत् । अचङ्खन् । अचङ्खाताम् । १ वनीवञ्चीतीति । "नीग् वञ्चु-" इत्यनुबन्धनिर्देशान्नीगु दुर्लभ इति तु नाशङ्क्यम् "यङ्लुकोः" इत्यनुवृत्तिसामर्थ्येनादोषात् । प्रत्ययलक्षणेन यन्निमित्तः "अनिदिताम्-" इति नलोपः स्यादित्यपि नाशङ्क्यम्, लुका लुप्तत्वेन "न लुमता-" इति निषेधात् ॥ २ वनीवक्त इति । ईकारोच्चारणसामर्थ्याद् "गुणो यङ्लुकोः" इति नीगादेर्गुणो न ॥ ३ सामान्यापेक्षेति । एकाचो द्वित्वं विधीयते तत्र च "शितपा शपा-" इति निषेधादभ्यासत्वाभावेन विधानवैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति भावः ॥ ४ आशिषि तु वध्यादिति । प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणादिति भावः ॥ कृतद्विर्वचनस्य वधादेशे पुनर्द्वित्वाभावे हेतुमाह-स्थानिवत्त्वेनेति । "द्यतेः-" इति सूत्रस्थेन बभूवेत्यत्र द्वित्वोत्तरं परस्य भूभावे पूर्वस्य श्रवणापादकभाष्येण उत्तरखण्डस्यैव वधादेशे "जंवध्यात्" इत्येव रूपमिति बोध्यम् ॥ 'लिङि' 'लुङि' इति सप्तम्या विषयसप्तमीत्वसिद्धान्ते तद्विवक्षायामेव वधादेशे यङ्लुकोर्द्वित्वे वावध्यादित्या- दीन्येव रूपाणि भवन्तीति प्रतिभाशालिन उच्छृङ्खलाः ॥ छान्दसेषु दर्शनमन्तरा आपातमानरूपभाव एव मन्तव्य इति दाधिमथाः ॥ ५ धातोर्विशेषणमिति । अशास्त्रीयस्याप्यतिदेश इति मतेनेदम् ॥ ६ असिद्धत्वेनेति । तत्त्वञ्च त्रिपादीस्थत्वेन । वस्तुत इदश्चिन्त्यम्, अपरनिमित्तकस्य तपरसूत्रस्यान्तरङ्गत्वेन तदृष्ट्या गुणस्य बहिरङ्गत्वात् ॥

" or "ओ"? Wait, look at line 22: "पूर्वत्रासिद्धीये तन्निषेधात् ।" Then there is a footnote marker '३'. Then: "आर्रति" - wait, there is a repha? Let's look at the letters: आ + र् + र + ति? Wait, if ढ्रलोपे दीर्घ happens, it becomes आरति. If not, it is अर्रति. Wait, why does it have a wavy shape? Ah, look at the word: "३आर्रति" or "३आरति"? Wait, let's look at the next word: "४आरियति ।" Look at the footnote 4: "४ अरियृतीति ।" (or "४ अरियतीति ।"?) Let's read Footnote 4: "४ अरियृतीति । परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥" Wait! Footnote 4 says: "४ अरियृतीति ।" or "४ अरियतीति"? "परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥" Wait, if it's झि, after झि is अत्, we have अरि + ऋ + अत्. Should यण् happen to ऋ first, or इयङ् to अभ्यास? Footnote 4 explains: "परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेय

जर्गूढः ३ । जर्गृहति ३ । अजर्वेर्ट् ३ ॥ गृहातेस्तु जाग्रहीति । जाग्राढि ॥ तसादौ ङिन्नि- मित्तं संप्रसारणम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागूढः । जागृहति । जाग्रहीषि । जाग्रक्षि । लुटि-जाग्रहिता । ग्रहोऽलिटीति दीर्घस्तु न । तत्रैकाच इत्यनुवृत्तेः ॥ माधवस्तु दीर्घमाह तद्भाष्यविरुद्धम् १ ॥ जर्गृधीति ३ । जर्गर्द्धि ३ । जर्गृद्धः ३ । जर्गृधति ३ । जर्गृधीषि ३ । जर्घत्सि ३ । अजर्गृधीत् ३ । इडभावे गुणः । हल्ङ्यादिलोपः । भष्भावः । जश्त्व- चर्त्वे । अजर्घर्त् ३ । अजर्गृद्धाम् ३ । सिपि दश्चेति पक्षे रुत्वम् । अजर्घाः २ ३ । अजर्गृधीत् ३ । अजर्गर्धिष्टाम् ३ ॥ पाप्रच्छीति । पाप्रष्टि । तसादौ 'ग्रहिज्येति संप्रसारणं न भवति । श्तिपा निर्देशात् । 'छ्व

( ३८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- आर्धधातुके परे इको गुणवृद्धी न स्तः ॥ इति नेह निषेधः । तिबादीनामनानार्धधातुकत्वात् । तोतोर्ति । हलि चेति दीर्घः । तोतूर्तिः । तोतूर्वति । तोथोर्ति । दोदोर्ति । दोधोर्ति । मूर्च्छा । मोमूर्च्छति । मोमोर्ति । मोमूर्तः । मोमूर्च्छतीत्यादि ॥ आर्धधातुक इति विषयसप्तमी । तेन यङि विवक्षिते अजेर्वी । वेवीयते । अस्य यङ्लुङ् नास्ति । लुकापहारे विषयत्वाभावेन वीभावस्याप्रवृत्तेः॥ इति यङ्लुगन्तप्रकरणम् । अथ नामधातुप्रकरणम् । सुप आत्मनः क्यच् । ३ । १ । ८ ॥ इषिकर्मणः एषितृसंबन्धिनः सुबन्तादिच्छाया- मर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् ॥ क्यचि च ।७।४।३३ ॥ अस्य ईत्स्यात् ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । ‘वान्तो

जन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् ? अशनीयति । उदकीयति । धनीयति ॥ अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि । ७ । १ । ५१ ॥ एषां क्यचि असुगागमः स्यात् ॥ अश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम् * ॥ अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः ॥ क्षीरलवणयोर्लालसायाम् * ॥ क्षीरस्यति बालः । लवणस्यति उष्ट्रः ॥ सर्वप्रातिपदि- कानां क्यचि लालसायां सुग्सुकौ * ॥ दधिस्यति । दध्यस्यति । मधुस्यति । मध्वस्यति ॥ काम्यच्च । ३।१।९ ॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् ॥ पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह यस्य हल इति लोपो न । अनर्थकत्वात् । यस्येति संघातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति । मान्ताव्थेभ्योऽप्ययं स्यादेव । किंकाम्यति । स्वःकाम्यति ॥ उपमानादा- चारे ।३।

तङ् नेति तूचितम् ॥ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः * ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धा- सञ्जनार्थम् । तत्र क्विन्नूयते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'अतो गुणे' इति शपा सह पररूपम् ॥ अ इवाचरति अति । अतः । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय 'अनेकाच' इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् । 'अतो गुणे' । 'अत आदेरिति दीर्घः णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु 'आतो लोप इति चे- त्यालोपः ॥ मालेवाचरति मालँति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालांचकार । लङि अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोप- -क्त्वप्रतिज्ञाकरणादित्संज्ञा तस्य निवृत्तौ "गल्भ्" इति नानेकाजिति कथमेभ्य आमिति शङ्कावारणाया- ऽऽह-भूतपूर्वादपीति । तत्र प्रमाणयति-एतद्वार्तिकेति । क्विपः "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनैव सिद्धेरिति भावः । नच "अव" इत्यस्य पृथक्करणाद् गल्भशब्दात्सनि "गल्भ" इत्यस्य द्वित्वे "अवजि- गल्भिषते" इत्यादावाचारक्विन्तात्सनि "यथेष्टं नामधातुषु" इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थमिदं वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, नमन्ति=आख्यानार्थं प्रति विशेषणी भवन्ति, इति नामानि" इति व्युत्पत्त्या तत्र नामशब्दस्य सुबन्तपरतया सुबन्तप्रकृतिक एव "यथेष्टम्-" इत्यस्य प्रवृत्तेः । वार्तिकं सफलीकर्तुं शङ्कते-नन्वेति ॥ तत्फलमिति । वार्तिकफलमित्यर्थः । वार्तिकफलं विघटयति-केवलानामिति । गणे क्षुद्रपठितानामि- त्यर्थः । वृत्तिसम्भवादिति । नचाचारेऽर्थे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनाजन्तात्क्विपि "अवगल्भति" इत्यादिवारणायानुबन्धासञ्जनार्थं क्रियते वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेन क्विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्तिरित्यभिमानात् ॥ १ वस्तुत इदं सर्वं हरदत्तानुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-पूर्ववार्तिकन्त्विति।आचारेऽजन्तात् क्विपि 'अवगल्भति' इति प्रयोगवारणाय "सर्व-" इत्येतत्क्विबनुवादेनानुदात्तासङ्ग एषां बोध्यत इत्यर्थः । अत्र चातिरिक्तोऽकारः पररूपेण प्रविष्टोऽनुनासिक आसज्यते इत्यनेकाच्त्वप्रयुक्तस्यामः सिद्धिरिति भावः ॥ २ प्रत्ययग्रहणम- पनीयेति । एतच्च हरदत्तानुरोधेनेति पूर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तदपनये न मानम्, एवं प्रत्ययान्तत्वादेवात्राम्सिद्धि- र्बोद्ध्या । किंच तदपनयवादिना एकाज्भ्योऽनभिधानात् क्विवनुत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा सूत्रवार्तिकयोः फलभेदा- पत्तिः । यत्र भिन्नफलार्थमेवोत्तरस्य प्रवृत्तिस्तत्र फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानमस्तु "वसेस्तव्यत्" इत्यस्य फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानदर्शनात्, नचात्र तथा । तथा सति "अनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्" इतिवद् "एकाज्व्या- वृत्त्यर्थम्" इति वदेत् । किञ्चैवं सति "न कादेः" इत्यादौ "अनर्थकः प्रतिषेधो निष्ठायामनिः- कृत्वविधानात्" इतिवत् "प्रत्ययादित्यनर्थकम् अनेकाच आम्विधानात्" इतिवदेदिति दिक् ॥ ३ तत्र हरदत्तोक्तमङ्गीकृत्य माधवेनोक्तं प्रक्रियाक्रममाह-अतो गुणे अत आदेरिति । अतो लोपम् "अत आदेः" इति दीर्घं च वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वत् पररूपम् । "वार्णादाङ्गम्-" इति तु नानित्यत्वादिति माधवाभिप्रायः । एतेन "अत आदेः पररूपापवादः" इति ग्रन्थेनास्य नामधातुस्थग्रन्थस्य विरोध इति- मन्दोक्तमपास्तम्, ॥ दीर्घ इति । परत्वादतो लोपं बाधित्वा पूर्वान्तत्वेनाभ्यासत्वादिति भावः । ४ माला- तीति । "आतोऽनापः" "आतो धातोः" इति न्यासयोः फलैक्यायाबन्तेभ्य आचारक्विपोऽनभिधानमेव अन्यथा सति क्विपि धातुग्रहणसत्त्वे लोपप्राप्त्या "अनापः" इत्युक्ते तु नेति फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात्॥ ५ घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या इति मतेनाप्याह-एकादेशस्येति । ६ ननु "अमालात्" इत्यत्रावन्तात् परत्वेन हल्ङ्यादिलोपो दुर्वार इति शङ्कायामाह-अत्रेति ॥ हेतुमाह-साह- चर्यादिति । ईकाररूपङ्यन्तात् तिस्योरसम्भव इति भावः ॥ एतेन कस्य स्त्री की । तस्मादाचारक्विन्ताद् यङ्लुकि लङि "अचेकेत्" इत्यत्र सम्भवेनेदमयुक्तमित्यपास्तम् ॥