वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

"? No, it literally looks like "षट्सु । षट्सु ॥" or "षट्सु । षट्त्सु ॥". Wait, look between ट and स in the second one: there's nothing between them, wait, look at the vertical line above स: no. It really looks like "षट्सु । षट्सु ॥".

Now let's check footnotes: Footnote marker 1: १ असिद्धत्वादिति ॥ सिद्धासिद्धयोर्विरोधस्यैवायो ग्यत्वे अपवादविषयाज्ञाने 'अपवादविषयं परि- Wait, "अयो ग्यत्वे" or "अयोग्यत्वे"? It's "अयोग्यत्वे" (space between यो and ग्य? It's just spacing: "अयोग्यत्वे"). त्यज्य' इति कथं प्रवर्तेतेति भावः ॥ २ 'अपवादो वचनप्रामाण्यात्' इति भाष्यं यथाश्रुतमनु- सृत्याह-षत्वापवादेति । खकार इति । अघोषमहाप्राणप्रयत्नान्तर्येणेत्यादिः ॥ तुना सूचितामरुचिं प्रकाश- यति-न तु ग इति ॥ एवं च सूत्रवार्तिकभाष्यादिस्थगकारश्रवणानुपपत्तिरिति भावः॥ गकारश्रवणं साधयति- निर्देशान्नासिद्धत्वमिति ॥ इति भवता समर्थन

( ६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- गौणत्वे तु प्रियषषः । प्रियषषाम् । रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात् ससजुषोरुरिति रुत्वम् ॥ र्वोरुपधाया दीर्घ इकः ।८।२।७६ ॥ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्यात्पदा- न्ते ॥ पिपठीः । पिपठिषौ । पिपठिषः । पिपठीभ्याम् ॥ वा शरीति वा विसर्जनीयः ॥ नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ।८।३।५८ ॥ एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ ष्टुत्वेन पूर्वस्य षत्वम् । पिपठीष्षु । पिपठीःषु ॥ प्रत्येकमिति व्याख्यानादनेकव्यवधाने षत्वं न । निंस्व । निंस्से ॥ नुम्ग्रहणं नुम्स्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थं व्याख्यानात् । तेनेह न-सुहिन्सु । पुंसु । अत एव न शर्ग्रहणेन गतार्थता ॥ रात्सस्येति सलोपे विसर्गः-चिकीः । चिकीर्षौ । चिकीर्षः । रोः सुपीति नियमान्न विसर्गः-चिकीर्षु ॥ दमेर्र्डोस् । डित्त्वसामर्थ्याद्धिलोपः । षत्वस्यासिद्धत्वादृत्वविसर्गौ । दोः । दोषौ । दोषः । पदन्न इति वा दोषन् । दोष्णः । दोष्णा । दोषः । दोषा ॥ विश प्रवेशने । सन्नन्तात् क्विप् । षत्वस्यासिद्धत्वात् संयोगान्तलोपः । व्रश्चेति षः । जश्त्वचर्वे । विविट् । विविड् । विविक्षौ । विविक्षः ॥ स्कोरेरिति कलोपः । तट् । तड् । तक्षौ । तक्षः ॥ गोरट् । गोरड् । गोरक्षौ । गोरक्षः ॥ तक्षिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यां क्विपि तु स्कोरेरिति न प्रवर्तते । णिलोपस्य स्थानिवद्भावात् । 'पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति तु इह नास्ति । 'तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति निषेधात् । तस्मात्संयो- गान्तलोप एव । तक् । तग् । गोरक् । गोरग् ॥ स्कोरिति कलोपं प्रति कुत्वस्यासिद्धत्वात्संयोगान्त- लोपः । पिपक् । पिपग् । एवं विविक् ॥ दिधक् ॥ पिस गतौ । सुष्ठु पेसतीति सुपीः । सुपिसौ । सुपिसः । सुपिसा । सुपीभ्याम् । सुपीःषु । सुपीष्षु ॥ एवं सुतूः । तुस खण्डने ॥ विद्वान् । विद्वांसौ । विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् । विद्वांसौ ॥ वसोः संप्रसारणम् ।६।४।१३१ ॥ १ रुत्वं प्रतीति ॥ पठ धातोः सनि इडागमे जाते षत्वे कृते धातुसंज्ञायां क्विवादि - इति क्रमिका- न्वाख्यानपक्षमभिप्रेत्येदमिति भावः ॥ वस्तुतस्तु पदविभज्यान्वाख्यानपक्षे षत्वस्य त्रैपादिकत्वेन धातुसंज्ञा क्विब- लोपप्रातिपदिकत्वादिविधिसुलोपपदसंज्ञाः प्रति असिद्धत्वेन प्रागप्राप्त्या पदसंज्ञोत्तरं पदान्तत्वेनापदन्तत्वाभावा- त्षत्वस्य प्राप्तिरेवं नेति व्यर्थ एवायं षत्वस्यासिद्धत्वप्रदर्शको ग्रन्थ इति बोध्यम् ॥ न चान्तरङ्गत्वात्पूर्वमिडाग- मोत्तरमेव प्राप्तं षत्वं कथं पदसंज्ञां प्रतीक्षेतेति वाच्यम् । तथा सेतुष इत्यात्रापि अन्तरङ्गः इडागमो बहिरङ्गं संप्रसारणं नैव प्रतीक्षेतेति प्राचां मते ' अकृतव्यूहपरिभाषया नवीनानां मते 'उपजनिष्यमाणनिमित्तो- ऽप्यपवाद उपसञ्जातनिमित्तमप्युत्सर्गं बाधते' इति परिभाषया षत्वस्य प्राग्जायमानत्वादिति दिक् ॥ तस्माद् ' रुत्वं प्रति रुत्वभागे रुत्वप्राप्तियोग्ये पदान्ततायां षत्वस्य असिद्धत्वात् अगतत्वात् अप्राप्तत्वात् ' इत्यर्थे तु न काप्यनुपपत्तिरिति दाधिमथाः ॥ २ विसर्ग इति । रेफस्येत्यादिः ॥ ३ षत्वस्यासिद्ध- त्वादिति पदान्ते षत्वस्याप्राप्त्या प्रमादपतितोयं पाठ इति ' रुत्वविसर्गौ' इत्येतावानेव पाठ इति बोध्यम् ॥ असिद्धत्वादित्यस्याप्राप्तत्वादित्यर्थो वा ॥ ४ षत्वस्यासिद्धत्वादिति । 'उपसंजनिष्यमाण- निमित्तोप्यपवाद उपसंजातनिमित्तमप्युत्सर्गम्'इति न्यायेन सपादसप्ताध्यायीस्थकार्यप्रवृत्तिसंभावनायां त्रिपादीस्थकार्यप्रवृत्तिकल्पनस्यावश्यकत्वेन क्विब्लोपसुलोपेभ्यः प्राक् षत्वस्य प्रवृत्त्यनङ्गीकारादिति भावः ॥ ५ 'संयोगादिलोपः संयोगान्तलोपे (सिद्धः)' इति वार्तिकेन सिद्धत्वात् परत्वादिति भावः ॥ ६ 'कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । ' 'संयोगादिलोपाप्राप्त्या' इति शेषः ॥ ७ 'वच्' धातोरित्यादिः ॥ वह धातोस्तु-' विवट् विवड्' इत्येवं रूपाणि बोध्यानि ॥ ८ 'दह धातोः' इत्यादिः ॥

त्वापवाद" -> "शीभावापत्तिस्तस्य त्यदाद्यत्वापवाद"? Look at line 31: "शीभावापत्तिस्तस्यदाद्यत्वापवाद" -> is it "स्तस्यदाद्यत्वापवाद" or "स्तस्य त्यदाद्यत्वापवाद"? Look at line 31: "शीभावापत्तिस्तस्यदाद्यत्वापवाद" - it literally has: 'शी' 'भा' 'वा' 'प' 'त्ति' 'स्त' 'स्य' 'दा' 'द्य' 'त्वा' 'प' 'वा' 'द' Wait, between 'स्तस्य' and 'दाद्यत्वापवाद': It says "स्तस्यदाद्यत्वापवाद"! The 'त्य' is omitted by typesetter: "स्तस्यदाद्यत्वापवाद"! Wait, let's look at the letters: 'स्त' 'स्य' 'दा' 'द्य' - yes, exactly as printed!

Let's read line 32: औत्वप्रतिषेधाभावे औत्वपक्षे । 'संनियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायः' इति लौकिक-

Let's read line 33: न्यायस्य 'बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक्' इत्यत्र छत्रग्रहणेनात्राप्रवृत्त्यवगमात् ॥ १० अमुकशब्दस्त्वव्युत्प- Wait:

( ६८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वृद्धिः । अदसोऽसेरिति मत्वोत्वे । अमू । जसः शी । आद्गुणः ॥ एत ईद्बहुवचने ।८।२।८१॥ अदसो दात्परस्यैत ईत्स्याद्दस्य च मो बहुवर्थोक्तौ ॥ अमी ॥ पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् । अमू । अमून् । मुत्वे कृते विसंज्ञायां नाभावः ॥ न मु ने । ८।२।३ ॥ नाभावे कर्तव्ये¹ कृते² च मुभावो नासिद्धः स्यात् । अमुना । अमूभ्याम् ३ ॥ अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः २ । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः । अमीषाम् । अमु- ष्मिन् । अमुयोः । अमीषु ॥ ॥ इति हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । नहो धः ।८।२।३४ ॥ नहो हस्य धः स्याज्झलि पदान्ते च । उपानत् । उपानद् । उपा- नहौ ॥ उपानहः । उपानद्भ्याम् । उपानत्सु । उत्पूर्वात् ष्णिह प्रीतावित्यस्मादृत्विगादिना किन् । निपातनात्तलोपषत्वे । क्विन्नन्तत्वात्कुत्वेन हस्य घः । जश्त्वचर्त्वे । उष्णिक् । उष्णिग् । उष्णिहौ । उष्णिहः । उष्णिग्भ्याम् । उष्णिक्षु ॥ द्यौः । दिवौ । दिवः । द्युषु ॥ गीः । गिरौ । गिरः । एवं पूः ॥ चतुरश्छतस्रादेशः । चतस्रः २ । चतसृणाम् ॥ किमः कादेशे टाप् । का । के । काः । सर्ववत्सर्वा ॥ यः सौ ।७।२।११० ॥ इदमो दस्य यः स्यात्सौ ॥ इदमो मः ॥ इयम् । त्यदाद्यत्वं टाप् । दश्चेति मः । इमे । इमाः । इमाम् । इमे । इमाः । अनया ॥ हलि लोपः ॥ आभ्याम् ३ । आभिः । अस्यै । अस्याः । अनयोः २ । आसाम् । अस्याम् । आसु ॥ अन्वादेशे तु । एनाम् । एने । एनाः । एनया । एनयोः २ ॥ ऋत्विगादिना सृजेः क्विन् अमागमश्च निपा- तितः । स्रक् । स्रग् । स्रजौ । स्रजः । स्रग्भ्याम् । स्रक्षु ॥ त्यदाद्यत्वं टाप् । स्या । त्ये । त्याः ॥ एवं तद् यद् एतद् ॥ वाक् । वाग् । वाचौ । वाचः । वाग्भ्याम् । वाक्षु ॥ अप्- शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अतृन्निति दीर्घः । आपः । अपः ॥ अपो भिः ।७।४।४८॥ अप- स्तकारः स्यादादौ प्रत्यये परे ॥ अद्भिः । अद्भ्यः २। अपाम् । अप्सु ॥ दिक् । दिग् । दिशौ । दिशः । दिग्भ्याम् । दिक्षु ॥ त्यदादिष्विति दृशेः क्विन्विधानादन्यत्रापि कुत्वम् । दृक् । दृग् । दृशौ । दृशः ॥ त्विट् । त्विड् । त्विषौ । त्विषः । त्विड्भ्याम् । त्विट्सु । त्वित्सु ॥ सह जुषते इति-सजूः । सजुषौ । सजुषः । सजूभ्याम् । सजूषु । सजूःषु ॥ षत्वस्या- १ कर्तव्ये इत्युक्त्या 'अद् आ' इत्यवस्थायां 'टाङसिङ' इत्येतस्मात्परत्वेन 'अदसोऽसेः' इति प्रवर्तते 'पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधः' इत्यस्याप्रवृत्तेरिति भावः ॥ २ कृते चेत्युक्त्या 'सुपि च' इति दीर्घो न प्रवर्तत इति भावः ॥ ३ कैयटमतेनेदमिति बोध्यम् । दीक्षितसिद्धान्ते तु 'डङगकाः' इत्येवं क्रमो बोध्यः ॥ 'उष्णिगञ्चु' इति निर्देशेन लौकिकतक्षकौण्डिन्यन्यायबाधस्यैवौचित्यात् ॥ ४ 'उभा- दुदात्तो नित्यम्' इत्यत्रेव शब्दपरत्वान्न सर्वनामकार्यं पुंवद्भाव इति बोध्यम् ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण है:

हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । (६९) सिद्धेत्वात् रुत्वम् । आशीः । आशिषौ । आशिषः । आशीर्भ्याम् ॥ असौ । त्यदाद्यत्वम् । टाप् । औडः शी । उत्वमत्वे । अमू । अमूः । अमूम् । अमू । अमूः । अमुया । अमूभ्याम् । अमूभिः । अमुष्यै । अमूभ्याम् । अमूभ्यः । अमुष्याः २ । अमुयोः २ । अमूषाम् । अमुष्याम् । अमूषु ॥ इति हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । स्वमोर्लुक् । दत्वम् । स्वनडुत् । स्वनडुद् । स्वनडुही । चतुरनडुहोराम् । स्वनड्वांहि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ दिव उत् ॥ अहर्विमलद्यु । अन्तर्वर्त्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पूर्वपदस्येवोत्तरखण्डस्यापि पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् ‘उत्तरपदत्वे चापदादि- *विधौ प्रतिषेधः ’ इति प्रत्ययलक्षणं न । विमलदिवी । विमलदिवि ॥ अपदादिविधौ किम् ? दिविसेचौ । इह षत्वनिषेधे कर्तव्ये पदत्वमस्त्येव । कुत्वे तु न ॥ वाः । वारी । अझलन्त- त्वात्र नुम् । वारि ॥ चत्वारि ॥ न लुमतेति कादेशो न । किम् । के । कानि ॥ इदम् । इमे । इमानि ॥ अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः * ॥ एनत् । एने । एनानि । एनेन एनयोः २ ॥ ब्रह्म । ब्रह्मणी । ब्रह्माणि । हे ब्रह्मन् । हे ब्रह्म ॥ रोऽसुपि-अहर्भाति । विभाषा ङिश्योः । अह्नी । अहनी । अहानि ॥ अहन् ।८।२।६८ ॥ अहन्नित्यस्य रुः स्यात् पदान्ते ॥ अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते– अहन्नित्यावृत्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वत्वे । दीर्घाह्णयहानि

१ असिद्धत्वादिति । गतेरपि प्राप्यपरपर्यायत्वात् गतौ प्राप्तेरपि गणनात् अप्राप्तत्वादित्यर्थः ॥ प्राप्य- भावश्चापदान्तत्वाभावादिति बोध्यम् ॥ २ दत्वमिति । ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति परिभा- षया पदाधिकारे तदन्तविधिना ‘अनडुच्छब्दान्तस्य पदस्य दत्वम्’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘न लुमताङ्गस्य’ इत्यस्य ‘न लुमता तस्मिन्’ इति न्याससमानप्रयोजनकतासाधनाय ‘लुमल्लुप्तप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वनिमित्तककार्यस्यैव कर्तव्यत्वे प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थाङ्गीकारेण ‘सुप्तिङन्तम्’ इति पदत्वनिमित्तककार्यस्य निषेधाभावादिति भावः ॥ ३ पदसंज्ञायामिति । ‘दिव उत्’ ‘इत्येतन्निमित्तभूतायाम्’ इत्यादिः ॥ ४ ‘वृत्तिचरमखण्डस्य पदत्वप्रयुक्ते पदादिविधिभिन्ने कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न’ इत्यर्थकेन समासचरमावयव ‘दिव्’ इत्यस्य पदत्वप्रयुक्ते ‘दिव उत्’ इति कार्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणनिषेधेन पदत्वाप्राप्त्यैव नोत्त्वप्राप्तिरिति भावः ॥ परम ‘दण्डिप्रियः’ इत्यत्र दण्डिशब्दस्य नोत्तरपदत्वमिति नलोपे प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति ॥ ५ ‘पदादिविधि’ शब्देन प्रतिपदोक्तः ‘सात्पदाद्योः’ इति षत्वनिषेध एव गृह्यते इति तस्मिन् कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति पदत्वमस्त्येवेति षत्वनिषेधो भवत्येवेति तात्पर्यम् ॥ ६ कुत्वे त्विति । कुत्वस्य पदादिविधित्वाभावात्प्र- त्ययलक्षणं न भवतीति पदत्वाभावात् कुत्वं नैव भवतीति भावः ॥ एवमेव ‘बहुसेचौ’ इत्यादौ बोध्यम् ॥ ७ ‘न लुमता ऽङ्गस्य’ इत्यस्यानित्यत्वात् एनदादेशविधानसामर्थ्याद्वा प्रत्ययलक्षणेन द्वितीयाैकवचनेपि एनदा- देशो भवत्येवेति ॥ अयं चादेशो द्वितीयाैकवचन एव भवति ‘एनदिति नपुंसकेकवचने’ इति वार्तिकात् ॥ एवं चान्यत्र त्वेनादेश एवेति बोध्यम् ॥ ८ ‘असुपि’ इत्यस्य प्रसज्यप्रतिषेधत्वेन ‘सुपि न’ इति प्रति- षेधस्य करणीयत्वे ‘न लुमता’ इत्यनेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् सुप्परत्वाभावेन नैव रेफस्य प्रतिषेधः ॥

? No. Wait, look at "यानि" in line 12: 'या' has a loop. Here the letter is: 'शा' or 'भा'? Wait, look at footnote 5: "५ स्थानिवत्त्वादिति ।" Notice footnote 5 quotes the text: "स्थानिवत्त्वादिति"! It does NOT quote "शावल्लोपस्य"! Wait, what word comes before स्थानिवत्त्वात् in line 13? Wait, look at line 13: "बेभिद् । बेभिदी ।" - then what? Wait! In neuter dual of बेभिद्: बेभिद्, बेभिदी, बेभिन्दि! Wait, in dual: "बेभिदी ।"? Wait, why does it say: "... बेभिदी । [ ] स्थानिवत्त्वाद्धलन्तत्वान्न नुम् ।" Wait, look at the word: It has: [?] [?] [?] [?] Wait, is it "णौ लुप्तस्य"? No. Could it be "अल्लोपस्य"? Wait, let's read the characters: Letter 1: 'अ'? Compare with 'अ' in line 11 "अन्त्यात्पूर्वो", line 12 "अन्वादेशे", line 13 "अजन्तलक्षणस्तु": Look at 'अ' in line 13: "अजन्तलक्षणस्तु"

॥ वा नपुंसकस्य । ७।१।७९ ॥ अभ्यस्ता- Wait, "ददती": "ददत् । ददती ॥".

Line 18: त्परो यः शता तदन्तस्य क्लीबस्य नुम् वा स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ ददन्ति । ददति ॥ तुदत् ॥ Wait, "शता तदन्तस्य" or "शतुस्तदन्तस्य"? Look at line 18: "त्परो यः शता तदन्तस्य" -> wait, does it say 'शता' or 'शतुः'? Look at the letters: 'श' followed by 'तु' with visarga? No, 'श' then 'तु' then 'स्त'? Look at line 19: "शतुरवयवस्तदन्तस्याङ्गस्य" Look at line 18: "यः शता तदन्तस्य" - wait, 'श' then 'तु' with visarga? Look closely at line 18: 'श' then 'ता'? No, it has a loop at the bottom like 'तु', and above? No, it looks like 'शता' or 'शतुः'! Wait, look at the vertical stroke: it's 'श' then 'ता' with a t-bar? No, 'शतुः'? Wait, look at 'तुदत्': 'तु' has a loop below. In line 18, after '

( ७२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पयसी । पयांसि । पयसा । पयोभ्यामित्यादि ॥ सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि ॥ अदः । विभक्तिका- र्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेषं पुंवत् । इति हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथाव्ययप्रकरणम् । स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ १ । १ । ३७ ॥ स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः ॥ स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, ह्यस्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्, अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि, “वत्” (ब्राह्म- णवत्, क्षत्रियवत्, ) सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, ( अस्ति ) उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहिकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशाम्, प्रतान्, मों, माङ् । आकृतिगणोऽयम् ॥ च, वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, सूपत्, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, किं- चित्, यत्र, नह, हन्त, माकिः, माकीम्, नकिः, आकिम्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, त्वै, द्वै, न्वै, रै, श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा, स्वधा, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथो, अथ, सुष्ठु, स्म, आदह । “उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च ।” ’ ‘ ( अवँदत्तम् । अहंयुः, अस्तिक्षीरा । अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, ’ पशु, शुकम्, यथाकथा

letters: व ् य क ् त ी then क with ा? No, look closely: व्यक्तीकरिष्यते? Wait: व्यक्ती then क then ारिष्यत? Let's zoom in on line 33: व्यक्ती + क + ा? There is a danda? No, it's व्यक्तीकरिष्यत or व्यक्तीकारिष्यत? Wait, between क and र there is a danda: व्यक्तीकारिष्यत! But wait, is it व्यक्तीकरिष्यते? The last letter is त or ते? It has an e-matra: व्यक्तीकरिष्यते! Wait, look at इति भावः: before इति is व्यक्तीकरिष्यते. Let's look at the letter before इति: त with an e-matra on top? No, wait, look at line 33: व्यक्तीकारेष्यत? No, wait: क has an ा? Look at line 32: प्रत्याह-अजाद्युक्तिरिति ॥ अनुपदमेव Line 33: व्यक्तीकरिष्यत इति भावः or व्यक्तीकारिष्यत इति भावः?

ति का र्थःBeforeवार्तिकार्थः, the word ends in: ति? Yes, इति! Before इति: There is त्ये? प्ये? ष्ये? Wait, look at L21: जातिश्चेद्व्यावृत्या? There is a ।(danda) after it! Wait, is there a danda? Yes,।after that word in L21! And in L22:वार्तिकार्थः ॥Wait, let's look at the letters in L21 again:जातिश्चेद्व्रान्त्या? Wait, could it be: जातिश्चेद्वान्ता? No, look at L21: ३ शूद्रशब्दष्टापं लभते जातिश्चेद्व्यावृत्या ।Wait, is itव्यावृत्या? Let's trace: द्(halanta d) +वा? Or व्या? It has no यloop. It'sद्वा? Or द्भा? Wait, could it be: जातिश्चेद्+दान्त्या? Wait, what if it's जातिश्चेदान्त्या? Wait, is there a word अन्त्या`? Yes, अन्त्या = an

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ७५ ) कृतसमासान्तस्तदन्तात्प्रातिपदिकात् ङीब्वेवा स्यात् ॥ द्विपदी । द्विपात् ॥ टाबुचि ।४।१।९॥ ऋचि वाच्यायां पादन्ताट्टाप् स्यात् ॥ द्विपदा ऋक् । एकपदा ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः ॥ पञ्च । चतस्रः ॥ पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि ष्णान्ता षडिति षट्संज्ञां प्रति नलोपः सुप्स्वरेति नलोप- स्यासिद्धत्वान्न षट्स्वस्रादिभ्य इति न टाप् ॥ मनः ।४।१।११ ॥ मन्नन्तान्न ङीप् ॥ सीमा । सीमानौ ॥ अनो बहुव्रीहेः ।४।१।१२ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहेर्न ङीप् ॥ बहुयज्वा । बहुय- ज्वानौ ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ।४।१।१३॥ सूत्रद्वयोपात्ताभ्यां डाब् वा स्यात् ॥ सीमा । सीमे । सीमानौ । दामा । दामे । दामानौ । न पुंसि दामेत्यमरः ॥ बहुयज्वा । बहु- यज्वे । बहुयज्वानौ ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ।४।१।२८ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहे- रुपधालोपिनो वा ङीप् स्यात् ॥ पक्षे डाव्निषेधौ । बहुराज्ञी । बहुराज्ञ्यौ । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजानौ ॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ।७।३।४४ ॥ प्रत्यय- स्थात्क

( ७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- नरान् कायतीति नरिका ॥ त्यक्त्यपोश्च * ॥ दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥ न यासयोः ।७ ।३।४५ ॥ यत्तदोरस्येन्न स्यात् ॥ यका । सका । यकाम् । तकाम् ॥ त्यकनश्च निषेधः * ॥ अधित्यका । उपत्यका ॥ आशिषि वुमश्च न *॥ जीवका । भवका ॥ उत्तरपदलोपे न * ॥ देवदत्तिका देवका ॥ क्षिपकादीनां च * ॥ क्षिपका । ध्रुवका । कन्यका । चटका ॥ तारका ज्योतिषि * ॥ अन्यत्र तारिका ॥ वर्णका तान्तवे * ॥ अन्यत्र वर्णिका ॥ वर्तका शकुनौ प्राचाम् * ॥ उदीचां तु वर्तिका ॥ अष्टका पितृदेवत्ये * ॥ अष्टिकान्या ॥ सूतकापुत्रि- कावृन्दारकाणां वेति वक्तव्यम् * ॥ इह वा अ इति च्छेदः । कात्पूर्वस्याकारादेशो वेत्यर्थः ॥ तेन पुत्रिकाशब्दे ङीन ईवर्णस्य पक्षेऽकारः । अन्यत्रैत्त्वबाधनार्थमकारस्यैव पक्षेऽकारः । सूतका । सूतिकेत्यादि ॥ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ।७।३।४६ ॥ यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्तस्य कात्पूर्वस्येद्वा स्यादपि परे ॥ केऽण इति ह्रस्वः । आर्यका आर्यिका ॥ चटकका । चटकिका ॥ आतः किम् ? सांकाश्ये भवा सांकाशियका । यकेति किम्? अश्विका । स्त्रीप्रत्ययेति किम् ? शुभं यातीति शुभंयाः अज्ञाता शुभंयाः शुभंयिका ॥ धात्वन्तयकोस्तु नित्यम् * ॥ सुनयिका । सुपाकिका ॥ भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वानञ्पूर्वाणामपि ।७।३।४७ ॥ स्त्र्यन्तं लुप्तषष्ठीकं पदम् । एषामत इद्वा स्यात् ॥ तदन्तविधिनैव सिद्धे नञ्पूर्वाणामपीति स्पष्टार्थम् । भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् । अन्यस्य तूत्तरसूत्रेण सिद्धम् ॥ एषा द्वा एतयोस्तु सपूर्वयोर्नेत्त्वम् । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्याऽसुप् इति प्रति- षेधात् । अनेषका । परमैषका । अद्वके । परमद्वके । स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थम् । इह हि ‘आतः स्थाने’ इत्यनुवृत्तं स्वशब्दस्यातो विशेषणम् । नतु द्वयोरसंभवात् । नाप्यन्येषाम- व्यभिचारात् । स्वशब्दस्त्वनुपसर्जनमात्मीयवाची अकजर्थः । अर्थान्तरे तु न स्त्री । संज्ञोपस- १ ‘उदीचामातः स्थाने’ इति विकल्पबाधाय वार्तिकमिदमिति भावः ॥ २ क्षिपका, ध्रुवका, चरका, सेवका, करका, चटका, अवका, लहका, अलका, कन्यका, एडका । एते क्षिपकादयः । आकृति- गणोऽयम् ॥ ३ अन्यत्र सूतकावृन्दारकयोरित्यर्थः ॥ ४ ‘आतः’ इत्येतद्विशेषणभूते ‘यकपूर्वायाः’ इत्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्त्रीत्वद्योतकत्वविवक्षार्थः इत्यभिप्रेत्याह-स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति ॥ ५ ‘सांकाश्ये भवा’ इत्यर्थे ‘धन्वयोपधाद् वुञ्’ इति जातस्य वुञः स्थाने जातस्याकादेशस्यायमकारो न स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने इति भावः ॥ ६ अत्र धातोरकारस्य स्थानेऽकारः नतु स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति भावः ॥ ७ ‘पदाङ्गा- धिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ इति पूर्वपदरहितानामितरपूर्वाणामपि सिद्धेरिति भावः ॥ ८ उपसर्जने तदन्तस्य भाषितपुंस्कत्वात् उत्तरसूत्रस्याप्राप्तेरिति भावः ॥ ९ अन्यस्य अनुपसर्जनस्य । उत्तरसूत्रेण ‘अभाषितपुंस्काच्च’ इत्यनेन ॥ १० ‘न + एतकद् सु’ ‘न + द्वि औ’ इति विग्रहे समासे ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते’ इति पूर्वं सुब्लुकि समासात्प्रातिपदिकात्सुपि त्यदायत्वे टापि प्रत्ययलक्षणेन अन्तर्वर्तिसुपः पर एव टाबिति भावः ॥ ११ असंभावात् । अकचि ककारात्प्राक्तनस्याकारस्यौपदेशिकत्वेन स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थानेऽजातत्वादिति भावः ॥ १२ अव्यभिचारादिति । स्त्रीप्रत्ययाकारस्थान एव सर्वत्र जातत्वेन व्यभिचाराभावादिति भावः ॥ १३ ‘अतो न तत्र स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वमकारस्य मेलतीति भावः ॥ १४ ‘तर्हि कथमकारस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वं संभवेदिति शेषः ॥ ‘स्वा ज्ञातावा- त्मानि, स्वं त्रिष्वात्मीये, स्वोऽस्त्रियां धने’ इत्यमरादिति भावः ॥

र्जनीभूतस्तु कप्रत्ययान्तत्वादङ्गवत्युदाहरणम् । एवं चात्मीयायां स्विका परमस्विकेति नित्यमेवेत्त्वम् । निर्भस्त्रका । निर्भस्त्रिका । एषका । एषिका । कृतषत्वनिर्देशान्नेह विकल्पः—एतिके—एतिकाः । अजका । अजिका । झका । झिका । द्वके । द्विके । निःस्वका । निःस्विका ॥ अभाषितपुंस्का- च्च ॥७।३।४८ ॥ एतस्माद्विहितस्यातः स्थानेऽत इद्वा स्यात् ॥ गङ्गा । गङ्गिका । बहुव्रीहे- र्भाषितपुंस्कत्वात्ततो विहितस्य नित्यम्—अज्ञाता अखट्वा अखट्विका । शैषिके ³कपि तु विकल्प एव ॥ आदाचार्याणाम् ॥७।३।४९ ॥ पूर्वसूत्रविषये आद्वा स्यात् ॥ गङ्गाका ॥ उक्तपुंस्कात्तु शु- भ्रिका ॥ अनुपसर्जनात् ॥४।१।१४ ॥ अधिकारोऽयं यूनस्तिरित्यभिव्याप्य । अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिं ज्ञापयति ॥ टिड्ढाणञ्द्वय

गित्त्वाच्च ङीप् प्राप्तः । यासुटो ङित्त्वेन ‘लाश्रयमनुबन्धकार्यं नादेशानामिति ज्ञापनान्न भवति । श्वः शानचः शित्त्वेन ‘क्वचिदनुबन्धकार्येऽप्यनल्विधाविति निषेध’ ज्ञापनाद्वा ॥ सौपर्णेयी । ऐन्द्री । औत्सी । ऊरुद्वयसी । ऊरुद्वयी । ऊरुमात्री । पञ्चतयी । आक्षिकी । लावणिकी । यादृशी । इत्वरी ॥ ताच्छीलिके णेऽपि ॥ चौरी । नञ्स्नञीकक्क्र्यूंस्तर- णतलुनानामुपसंख्यानम् * ॥ स्त्रैणी । पौंस्री । शाक्तीकी । आढ्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ॥ यञश्च ॥४।१।१६ ॥ यञन्तात्स्त्रियां ङीप्स्यात् ॥ अकारलोपे कृते ॥ हलस्तद्धितस्य ।६।४। १५० ॥ हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोपः स्यादिति परे ॥ गार्गी ॥ अनपत्या- धिकारस्थान्न ङीप् ॥ द्वीपे भवा द्वैप्या ॥ अधिकारग्रहणान्नेह—

।४।१।१८॥ लोहितादिभ्यः कतशब्दान्तेभ्यो यञन्तेभ्यो नित्यं ष्फः स्यात् ॥ लौहित्यायनी । कात्यायनी ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ।४।१।१९॥ आभ्यां ष्फः स्यात् । टाप्डीपो- रपवादः । कुर्वादिभ्यो ण्यः । कौरव्यायणी । ढक् च मण्डूकादित्यण् । माण्डूकायनी ॥ औ- सुरेरुपसंख्यानम् * ॥ आसुरायणी ॥ वयसि प्रथमे ।४।१।२० ॥ प्रथमवयोवाचिनो- ऽदन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुमारी ॥ वयस्यचरम इति वाच्यम् * ॥ वधूट्टी । चिरण्टी । वधूटचिरण्टशब्दौ यौवनवाचिनौ ॥ अतः किम् ? शिशुः ॥ कन्याया न । कन्यायाः कनीन चेति निर्देशात् ॥ द्विगोः ।४।१।२१॥ अदन्ताद्विगोर्डीप् स्यात् ॥ त्रिलोकी । अजादित्वा- त्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ।४।१।२२ ॥ अपरिमाणान्ताद्विस्ताद्यन्ताच्च द्विगोर्डीप् न स्यात्तद्धितलुकि सति ॥ पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । आर्हीयष्टक् । अध्यर्धेति लुक् । द्वौ विस्तौ पचति द्विविस्ता । द्वयाचिता । द्विकम्बल्या । परिमाणान्तात्तु द्व्याढकी । तद्धितलुकि किम् ? समाहारे पञ्चाश्वी ॥ काण्डा- न्तात्क्षेत्रे ।४।१।२३ ॥ क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि ॥ द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य मात्रचः 'प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् ॥ क्षेत्रे किम् ? द्विकाण्डी रज्जुः ॥ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ।४।१।२४ ॥ प्रमाणे यः पुरुषस्तदन्ताद्विगोर्डीप् वा स्यात्तद्धितलुकि ॥ द्वौ पुरुषौ ६ प्रमाण- मस्याः सा द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा ॥ ऊधसोऽनङ् ।५।४।१३१ ॥ ऊधोऽन्तस्य बहु-

१ भाष्योपलब्धमपीदम् अकारस्य सवर्णदीर्घेणेष्टसिद्धौ 'यस्येति च' इतीकारलोपार्थेन 'ष्फ तद्धितः' इति तद्धितग्रहणेन ज्ञाप्यते इति नव्याः ॥ २ प्रकृतसूत्रभाष्ये कृतायाः यदि तर्हि यत्र संबन्धाद् वयो गम्यते तत्र न प्राप्नोति, इहापि तर्हि न प्राप्नोति कुमारीति । अत्रापि संबन्धाद्वयो गम्यते । कोऽसौ संबन्धः ? 'पुंसा सहसंप्रयोगः' इति शङ्कायाः 'संबन्धादेवात्र वयो गम्यते' इति समाधानस्य चावलोकनात् कुमारीशब्दस्य शब्दशक्तिस्वभावत एव पुंसाऽसंप्रयोग एव प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ सोसंप्रयोगश्च विवाहाभावेन तयोर्ग्यवयसोऽप्राप्त्या चेति द्विधा संभवति । तत्राद्ये जातिलक्षणो ङीष् भवतीति 'जातेरस्त्रीविषयात्' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । द्वितीयेऽनेन ङीप् भवतीति प्रकृतसूत्र- भाष्ये ॥ 'वृद्धकुमारी' इति प्रयोगो जातिलक्षणाद्डीषा सुसाध्य एवेति कथं तस्य गौणत्वमङ्गीकृतमिति विभावयन्तु भाष्यविदः ॥ संप्रयोगयोग्यवयस्तु 'ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पंचविंशतिम् । यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ॥ जातो वा न चिरंञ्जीवेत् जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः । तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ॥ पंचविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे । समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयान्निपुणो भिषक् ॥' इति शारीरस्थाने दशमाध्याये सुश्रुताचार्येण दर्शितम् एवं च 'आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्ततेरूर्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परः' ॥ इति चतुर्थी विभागो वयसो बोध्यः ॥ भाष्ये-असंप्रयोगशब्दश्च 'नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेत्' इत्यादाविव कालवाचक इत्यभिप्रायेण 'वयो गम्यते' इत्युक्तमिति भावः ॥ ३ त्रिफलाशब्दस्याजादिवत्कल्पनमनर्थकम् । 'त्रेञ्' इति वार्तिकेन ङीप्निषेधसामर्थ्यान्ङीबपि न भवति । तयोरत्र विशेषाभावादिति कैयटः ॥ ४ 'सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे' 'आचितो दश भाराः स्युः' 'कम्बल्पमूर्णापलशतम्' ५ षोडशहस्तमितो दण्डः काण्डम् ॥ ६ 'पञ्चारत्निः पुरुषः' इति शुल्वसूत्रम् ॥

' or 'प्'? Wait, look at 'प्' in 'प्राप्ते' (L6): 'प्' has a flat bottom and vertical on the right. The letter in L8 has a rounded loop on the left of the vertical stem, which is 'व' (or 'ब')! So it is printed as 'डीव्' or 'ङीव्' or 'ङीब्'! Let's look at ङ vs ड again: In L8, is it ङी or डी? It has 'डी'. Let's decide whether to normalize ङ/ड: Wait, look at: L1: "डाप्डीब्निषेधेषु" -> if normalized: "डाप्ङीब्निषेधेषु" L2: "डीष्" -> "ङीष्" L2: "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्डीष्" -> "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष्" L4: "र्डीप्" -> "र्ङीप्" L4: "डीषोऽपवादः" -> "ङीषोऽपवादः" L5: "डीप्" -> "ङीप्" L8: "डीव्" -> "ङीव्" or "ङीब्" L10: "डीप्" -> "ङीप्" L12: "डीप्" -> "ङीप्" L16:

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८१ ) विभाषा सपूर्वस्य । ४ । १ । ३४ ॥ पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्य प्रातिपदिकस्य नो वा स्यात् । गृहस्य पतिः । गृहपतिः । गृहपत्नी । अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशेषणं किंतु तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि—दृढपत्नी,—दृढपतिः । वृषलपत्नी । वृषलपतिः ॥ अथ वृषलस्य पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेत् ? पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । यद्वा—आचारक्विन्तात्कर्तरि क्विप् । अस्मिंश्च पक्षे पत्नियौ पत्नियः इतीयङ्विषये विशेषः ॥ सपूर्वस्य किम् ? गवां पतिः स्त्री ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु । ४ । १ । ३५ ॥ पूर्वविकल्पापवादः । समानस्य सभावोऽपि निपात्यते ॥ समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी । एकपत्नी । वीरपत्नी ॥ पूतक्रतोरै च । ४ । १ । ३६ ॥ इयं त्रिसूत्री पुंयोग एवेष्यते ॥ पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी

ीष्—दंष्ट्री५ ॥" It is: दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥ Wait, let's verify: "दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्" Wait, why does it start with "दनित्यः"? Because line 11 ends with: "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठा-" And line 12 continues: "-दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥" पाठात् + अनित्यः = पाठादनित्यः! "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठादनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष् — दंष्ट्री ॥" BRILLIANT! That makes 100% grammatical and contextual sense! Because दंष्ट्रा has षित्-प्रत्यय (दंशेष्ट्रन् षित् - Unadi: दंशेरिट् च, ष्ट्रन् षित्), so by षित्त्व it would get ङीष् (दंष्ट्री), but since षित्प्रयुक्त ङीष् is anitya, we also get दंष्ट्रा (with टाप्)! And footnote 5 confirms: "५ दंष्ट्राशब्दोऽजादिषु पठ्यत एव । एवमन्येऽपीष्टाप्रत्ययास्तत्रैव कल्पनीया इति मातामहपितामहपाठ

पदिकसंज्ञां गुणवचनसंज्ञां च विधाय 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गा जातिः' 'डु (षड्-" Line 23: "संज्ञा ) च' ' एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा' इति वार्तिकैः "एतेनानुपूर्व्येण संनिविष्टानां" Line 24: "बाधनं यथा स्यात् । गुणवचनसंज्ञायाश्चैताभिः संज्ञाभिर्बाधनं यथा स्यात्" इति भाष्येण" Line 25: "च 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गजातिषट्-संज्ञा-संज्ञाविनिर्मुक्तमर्थवत् गुणवचनम्' इति लक्षणलक्षितमेव-" Line 26: "गुणवचनशब्देन गृह्यते ॥ समासकृत्तद्धिताद्यतिरिक्ता त्वगुणादीनामव्युत्पन्नत्व एव संभवतीति बोध्यम् ॥"

Let's check Footnote 5: Line 26: "५ 'खरु" Line 27: "संयोगोपधान्न' इति खरोः प्रतिषेधसामर्थ्यात् ' अतः' इति नानुवर्तते इत्याशयेनाह शुचिरिति ॥"

Let's check Footnote 6: Line 28: "६ ' आकृतिग्रहणा जातिः' इति जातिसंज्ञया गुणवचनसंज्ञाया बाधेन न गुणवचनत्व

( ८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्त- त्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु चेति पद्धभावः । पद्धतिः । पद्धती ॥ पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात्। गोपस्य ३स्त्री गोपी ॥ पालकान्तान्न * ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाप् वाच्यः * ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुकू ।४।१।४९॥ एषा- मानुगागमः स्यात् ङीष् च ॥ इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥ हिमारण्ययोर्म- हत्त्वे * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यम् अरण्यानी ॥ यवादोषे * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम्* ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ॥ मातुलोपाध्याययोरानुग्वा* ॥ मातुलानी । मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥ या ६तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः*॥ उपाध्यायी । उपाध्याया ॥ आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यस्य स्त्री-आचार्यानी । पुंयोग इत्येव । आचार्या ७स्वयं व्याख्यात्री ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे * ॥ अर्याणी । अर्या । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया॥ पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति ? ८ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५० ॥ क्रीतान्तादद- १ सर्वत इति । अकृदिकारादपि कृदिकारादपि अत एव 'तां दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इत्यादिसिद्धिः ॥ २ 'अक्रोशे नङ्यनिः' इत्यनिः प्रत्ययः क्तिन्नर्थे इति भावः ॥ ३ योगश्चात्र दाम्पत्यलक्षण एवेति नाग्रहः किंतु जन्यजनकभावादिरपीति यथाप्रयोगमाश्रयणीयः । तेन केकयी-देवकी-श्याली-इत्यादि सिद्धिः ॥ 'भर्तृकृतान्'इति भाष्ये भर्तृपदं तूपलक्षणपरतया योजनीयमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् ॥ ४ एवमेव केकयस्य दुहिता केकयी, देवकस्य दुहिता देवकी, श्यालस्य भगिनी श्याली, इत्याद्योपि बोध्याः ॥ ५ "गोपालिकादीनां प्रतिषेधः" इति वार्तिकमर्थतोऽनुवदति-पालकान्तादिति ॥ ६ "इङश्चेत्य- पादाने स्त्रियामुपसंख्यानम्, तदन्ताच्च वा ङीष्" इति "इङश्च" (३।३।२१) इति सूत्रवार्तिक- मर्थतोऽनुवदति-या त्विति ॥ अस्य वार्तिकस्य 'उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी उपाध्याया' इति भाष्योक्तोदाहरणतश्च स्त्रीणामपि वेदाध्यापनेऽधिकारोऽङ्गीक्रियते । तदन्यथानुपपत्त्या वेदाध्ययनेऽप्यधिकारः सूच्यत एव ॥ 'एकदेशे तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते' इति (२।१४१) मनुना वेदैकदेशमन्त्रब्राह्मणान्यतराध्यापकत्वस्यैवोपाध्यायत्वप्रयोजकत्वस्य दर्शि- तत्वात् । ७ 'स्यादाचार्याऽपि च स्वतः' 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरैकवाक्यतयाह-आचार्या स्वयमिति ॥ एतेनापि स्त्रीणां वेदाध्ययनेऽधिकारो निराबाधो दर्शितः ॥ 'उपनीय तु यः शिष्यं वेद- मोध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते' इति मनुवाक्येनापि स्त्रीणां वेदाध्यापनाधि- कारो ध्वनितः ॥ ८ आनुग्विधिसूत्रवार्तिकादिषु ब्रह्मशब्दोपादानाभावात्कथं 'ब्रह्माणी चाकरोच्च्छ्रन्' इति ब्रह्माणीप्रयोग इत्याशयेन शङ्कते-कथमिति ॥ ९ ब्रह्माणमानयतीत्यादि ॥ एवमेव पण्डितानी मिश्राणी देवराणी ज्येष्ठाणीप्रभृतयः । सूत्रं तु 'इन्द्री' इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमेव । शर्वशब्दे 'न संयोगात्' इति निषेधेन ककारस्य चारितार्थ्येन 'अल्लोपोऽनः' इत्येतद्बाधायाकारोच्चारणस्य अनुकि चारितार्थत्वात् पररूपवार- णाय दीर्घविधानस्य चारितार्थत्वात् क्वचिदन्यतो विधानज्ञापनासंभवादिति भावः ॥