वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

। रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् । Wait, "रुन्धि" in line 5: "रुन्धात् । रुन्धि । रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् ।" Wait, after 'अरुणधम् ।': "अरुधत् । अरौत्सीत् । अरुद्ध ॥ १ ॥ भिदिँर् विदार॑णे । भिनत्ति । भिन्ते । भेत्ता । भेत्स्यति ।" Look at विदार॑णे: swara on 'र॑'.

Line 6: भेत्स्यते । अभिनत् । अभिन्ताम् । अभिन्नन् । अभिन्त । अभिदत् । अभैत्सीत् । अभित्त

Line 7: ॥ २ ॥ छिदिँर् द्वैधीकरणे । अच्छिदत् । अच्छेत्सीत् । अच्छित्त ॥ ३ ॥ रिचिँर् विरेच॑ने ॥ Note: swara on 'च॑' in विरेच॑ने.

Line 8: रिणक्ति । रिक्ते । रिरेच । रिरिचे । रेक्ता । अरिणक् । अरिचत् । अरैक्षीत् । अरिक्त ॥ ४ ॥

Line 9: विचिँर् पृथग्भावे । विनक्ति । विक्ते ॥ ५ ॥ क्षुदिँर् संपे

, the 'ो' has a slanted stroke to the left. In line 21, over 'या', is there a stroke? Wait, let's look at the pixel pattern: It's 'त्यात्रेयोदयः' or 'त्यात्रेयादयः'? It really looks like 'त्यात्रेयोदयः' because of a little mark, but wait! It could just be 'त्यात्रेयोदयः' printed by mistake, or 'त्यात्रेयादयः'. Wait, look at footnote 4: "४ आत्रेयादय इति ।" Notice how the footnote editor explicitly quotes "आत्रेयादय इति", not "आत्रेयोदय इति". Wait, could line 21 actually be "त्यात्रेयादयः"? Wait, look at the kana: yes, there's a kana after य. Is there an upper slant? Yes, there is a tiny slant, but wait, could it be "त्यात्रेयोदयः"? No Sanskrit commentator is called "आत्रेयोदयः", it's always "आत्रेयादयः" (आत्रेय, वामन, etc.). But if the book has a typo "त्यात्रेयोदयः", should we print what's in the text or "त्यात्रेयादयः"? Wait, let's look closer at line 21: Wait, is it 'यो' or 'या'? Look at 'या' in 'इत्यात्रेयादयः': Wait, the line above it is line 20: "विधि

करोति । अत उत्सार्वधातुके । कुरुतः । यण् । न भकुर्छुरामिति न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतेः । ६।४ । १०८ ॥ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपः स्यान्म्वोः परयोः ॥ कुर्वः । कुर्मः । चकर्ष । चक्रतुः । चक्रुषे । कर्ता । करिष्यति ॥ ये च । ६ । ४ । १०९ ॥ कृञ् उ- लोपः स्याद्यादौ प्रत्यये परे ॥ कुर्यात् । आशिषि । क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । 'तनादिभ्य इति लुकोऽभावे 'ह्रस्वादनङ्गादिति सिचो लोपः । अकृत । अकृथाः ॥ संपरिभ्यां करोतौ भूषणे ।६।१।१३७ ॥ समवाये च । ६ । १।१३८ ॥ संपरिपूर्र्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भू- षणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् । परिनिविभ्य इति षः । परिष्करोति ॥ सिवादीनां वा ॥ पर्यष्कार्षीत् । पर्यस्कार्षीत् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३९ ॥ उपात्कृञः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्प्रागुक्तयोरर्थयोः ॥ प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्यस्याध्याहार आकाङ्क्षितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । अलङ्कृतेत्यर्थः । उपस्कृता ब्राह्मणाः । समुदिता इत्यर्थः । एधो दकस्योपस्कुरुते । गुणाधानं करोतीत्यर्थः । उपस्कृतं भङ्क्ते । विकृतमित्यर्थः । उपस्कृतं ब्रूते । वाक्याध्याहारेण ब्रूत इत्यर्थः ॥ सुट्कात्पूर्वः ।६।१।१३५ ॥ "अडभ्यासव्यवायेऽपीत्युक्तम् । संचस्कार । कात्पूर्व इत्यादि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि । पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते । अन्तरङ्गत्वात्सुट् । ततो द्वित्वम् । एवं च 'ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' । संचस्करतुः ॥ 'कृतृभृ' इति सूत्रे 'ऋतो भार- द्वाजस्येति सूत्रे च 'कृञोऽसुट् इति वक्तव्यम् * ॥' तेन ससुट्कात्परस्येट् । संचस्कारिथ । १ “नित्यं करोतेः” । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे लब्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ २ समवाये चेति । समवायः सम्बन्धः, समूहश्च ॥ ३ सुट् कात् पूर्व इति । अत्र “सुट् कात् पूर्वः” इति सूत्रम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि" इति वार्तिकम् । अभ्यासस्यानर्थकत्वेन उत्तरखण्डस्यैवार्थवत्तया करोतित्वेन च तस्य समोऽभ्यासेन व्यवधानाद्, अङ्विषये विकरणान्तभक्ततया ऽटस्तेन व्यवधानात् सुटोऽप्राप्तौ “अड- भ्यासव्यवायेऽपि” इत्यारब्धम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि सुड् भवति, स च कात्पूर्वः” इत्यर्थः । भाष्यकृता तु “अडभ्यासव्यवायेऽपि” इति प्रत्याख्यातम्, तथा हि-“अत्र कात् पूर्वग्रहणं कालावधारणार्थम्, तदा सुड् भवति यदा कृतः कात् पूर्वो भवति” इति । तेनान्तरङ्गमपि द्वित्वादिकं बाधित्वा पूर्वं सुट् इति तस्यानावश्यकत्वात् ॥ ४ “कात् पूर्वः” इत्यपि प्रत्याख्यातमित्याह-पूर्वं धातुरिति । “उपसर्गेण” इत्यस्य “तदर्थेन” इत्यर्थः । अत एव “अनुभूयते” इति कर्मणि लकारः । एवं च-अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकत्वा- दङ्गाद्वित्वाद्यपेक्षया सुडन्तरङ्ग इत्याशयः ॥ “सुट्” इत्यंशस्तु “सम्परिभ्याम्-” इत्यत्रैव पाठ्य इति तदाशयः । ५ ऋतश्च संयोगादेरिति । ननु द्वित्वे समुदायस्यैवाङ्गत्त्वेन संयोगादित्वं दुरुपपादनम्, नित्यत्वेन गुणात् पूर्वं “शर्पूर्वाः खयः” इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेन्न, प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां संयोगादित्वस्य विवक्षणेनादोषात् । अत एव “सखरतुः” इत्यादिसिद्धिः । सूत्रं च सार्थकम् । सुट् तु सम्परिभ्यां परत्वयोग्यस्य सुड्विधानात् प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव ।

exactly as visible." Wait, if it looks like ?, I should represent it faithfully. I can use ? (or १? Wait, if someone searches for root 1, they might expect १. But if they want a faithful transcription, ? is what's literally printed. Let's look at ? vs १: wait, does Unicode Devanagari have a question mark? No, ? is ASCII). Wait, let's look at line 1 again: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते Wait, look at line 1 footnote marker: At the very bottom: १ नित्यमित्यनुवर्तते इति । इदं चिन्त्यम् । Notice that the footnote begins with १. Where does १ appear in the main text? Look at line 1: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते -> is the character between सूत्रा and नित्य actually त् and १? Wait! Let's zoom in 500% on सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते: सू त् र ा त् १ नि त् य... wait! Look at त्र्नि: There is a त्, with a tiny १ on top of it, and then नित्य

or आर्यात्? Wait! Look at the text before ईर्यात्: अरिता । अरीता । (lut) Then lṛt: अरिष्यति (not shown) Then lot/lan/vidhilin? Wait! What is आर्णात्? Lan! आट् + ऋ + श्ना + त् = आर् + ना + त् = आर्णात्! Yes!! लङ् प्रथमपुरुष एकवचन is आर्णात्! And द्विवचन is आर्णीताम्! Brilliant! It is indeed आर्णात् । आर्णीताम् ।! Then आशीर्लिङ्: ईर्यात् ।! Then लुङ्: आरीत् । आरिष्टाम् ॥ १२ ॥! That is so clear and grammatically perfect!

Line 22: गृ शब्दे ॥ १३ ॥ ज्या वयोहानौ । अजिया ॥ हलः । ६।४।२ ॥ अङ्गावयवाद्धलः परं Wait, look at अजिया: Is it अजिज्या or अज्या or अजिन्या? Wait! Liṭ of ज्या: ज्या -> संप्रसारण: जि + आ = ज्या? No, ज्या in lit: 'न संप्रसारणे संप्रसारणम्' -> lit is 'जिज्यौ'! Wait, look at line 24: `जिज्यौ । जिज्य

॥ १ ॥" (for वृङ्) Line 10: "॥ २ ॥" (after मन्थ विलोडने) Line 11: "पुनः पाठः । श्लथं तूक्तम् ॥ ४ ॥" Wait, look at line 11 after चुकन्थ: It is "॥ ३ ॥" or "॥ ५ ॥"? Wait, look at line 12: "कुथेति दुर्गः । चुकोथ ॥ ६ ॥ मृद् क्षोदे । मृद्गाति । मृदान ॥ ७ ॥ मृड च । अयं" Wait, line 12 has "॥ ६ ॥" and "॥ ७ ॥"! Line 13 has "॥ ८ ॥" after मृङ्गाति! Line 13 has "॥ ९ ॥" after गुध्राति! Line 15 has "॥ १० ॥" after निरकुक्षत्! Line 16 has "॥ ११ ॥" after क्षुभार्ण! Line 17 has "॥ १२ ॥" or "॥ १३ ॥"? Wait! Let's count back from 6: If line 12 has "॥ ६ ॥" after चुकोथ, then before that must be 5, 4, 3, 2, 1! Wait, let's trace: 1 = श्रन्थ 2 = मन्थ 3 = ग्रन्थ 4 = श्लथ 5 = कुन्थ (or कुथ्) Wait! Let's re-read

खच्चाति? Or खच्ञाति? Wait, look at line 9: "खचाति" or "खच्चाति"? It has ख, then a conjunct: च् and something. Wait, let's look at line 10: "च्छ्वोः शूडनुनासिके च । ६ । ४ । १९ ॥ सनुकस्य छस्य वस्य च क्रमाच्छ" Wait, if it is वान्ता (खव्), then: खव् + श्ना + ति: By "च्छ्वोः शूडनुनासिके च", वस्य ऊट्! So ख + ऊट् + ना + ति = खू + ना + ति? Wait, by "वृद्धिरेचि" / गुण? ख + ऊ -> वृद्धि: "खौनाति"! "खौनाति । चखाव । खविता ।" Wait! If it is वान्ता, it is "खौनाति"! If it is च-कारान्त, what is it? "खचाति"? Or "खच्नाति"? Wait, look at the print: "खचाति" - wait, is there a dot/virama? It looks like "खच्चाति" or "खचाति". It has ख, then च, then ा, then ति: "खचाति" or "खच्चाति"? Let's look closely at line 9: "खच भूतप्रादुर्भावे । भूतप्रादुर्भावोऽतिक

तिङन्ते चुरादिप्रकरणम् । ( ३६३ ) ल्वोरित्यभ्यासदीर्घः । अचूचुरत् । अचूचुरत ॥ १ ॥ चिति स्मृत्याम् ॥ चिन्तयति । अचिचिन्तत् । चिन्तेति पठितव्ये इदित्करणं णिचः पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तेन चिन्त्यात् चिन्त्यते इत्यादौ नलोपो न । चिन्तति । चिन्तेत् । एतच्च ज्ञापकं सामान्यापेक्षमित्येके । अत एकहलित्यत्र वृत्तिकृता जगाण जगणतुरित्युदाहृतवान् ॥ ४विशेषापेक्षमित्यपरे । अत एव 'आधृषाद्वे'त्यस्य न वैयर्थ्यम् ॥ २ ॥ यत्रि संकोचे । यन्त्रयति । यन्त्रेति पठितुं शक्यम् । यत्तु इदित्करणाद्यन्त्रतीति माधवेनोक्तं तच्चिन्त्यम् । एवं कुद्रित्रीमित्रिषु ॥ ३ ॥ स्फुडि परिहासे । स्फुण्डयति । इदित्करणात्-स्फुण्डति ॥ स्फुटिति पाठान्तरम् । स्फुण्टयति ॥ ४ ॥ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ॥ ५

॥ २७ ॥ साम्व इत्येके ॥ २८ ॥ भक्ष अदने ॥ २९ ॥ कुट्ट छेदनाभर्त्सनयोः । पूरण इत्येके । कुट्टयति ॥ ३० ॥ पुट्ट चुट्ट अल्पीभावे ॥ ३२ ॥ अट्ट घट्ट अनादरे ॥ अट्टयति । अयं टोपधः । द्वित्वस्यासिद्धत्वाद् 'न न्द्राः' इति निषेधः । आट्टिटत् ॥ ३४ ॥ लुण्ठ स्तेये लुण्ठयति । लुण्ठतीति 'लुठि स्तेये' इति भौवादिकस्य ॥ ३५ ॥ शठ श्लठ असंस्कार- गत्योः ॥ ३७ ॥ श्वठि इत्येके ॥ ३८ ॥ तुजि पिजि हिंसावलादाननिकेतनेषु । तुञ्जयति । पिञ्जयति । इदित्करणात्तुञ्जति । पिञ्जति ॥ ४० ॥ तुज पिजेति केचित् ॥ ४२ ॥ लजि लुजि इत्येके ॥ ४४ ॥ पिस गतौ । पेसयति । पेसतीति तु शपि गतम् ॥ ४५ ॥ षान्त्व सामप्रयोगे ॥ ४६ ॥ श्लक वल्क परिभाषणे ॥ ४८ ॥ ष्णिह स्नेह

? Wait, look at the character between 'च' and 'सा': It has a top horizontal bar, a loop like 'ह', but below it there is... wait! Could it be 'चक्षु'? No. Could it be 'चह'? Yes, 'ह' in this font! Look at 'ह' in 'चहयति' (line 4): 'च' then 'ह'. The 'ह' has a top hook, then a middle loop going left, then right down. Now look at the character in line 5: It has a top hook, middle loop, and then... wait, it has a subscript? Wait, could it be 'चह-'? Wait, what if it's "चक्ष्वसाहचर्यात्तु"? No, why would it be चक्ष्व? Wait, could it be "ऋत्विक्-साहचर्यात्तु"? No, it starts with 'च'. Wait, in चुरादि गणपाठ, after चह: "चह परिकल्कने । चप सान्त्वने । रह त्यागे ।" Wait, does it have "चक्ष"? No, "चक्षङ् व्यक्तायां वाचि" is अदादि. Wait, what about "चम"? Wait, look at the letters after "अदन्तत्वेनाग्लोपित्वा": Let's look at: द् (d) दि (di) वि (vi) सं (

॥ १३१ ॥ गज मार्ज शब्दार्थौ ॥ गाजयति । मार्जयति ॥ १३३ ॥ मर्च च ॥ मर्च- यति ॥ १३४ ॥ घृ प्रस्रवणे ॥ स्रावण इत्येके ॥ १३५ ॥ पचि विस्तारवचने ॥ पञ्च- यति । पञ्चति । पञ्चते इति व्यक्तार्थस्य शपि गतम् ॥ १३६ ॥ तिज निशाने ॥ तेज- यति ॥ १३७ ॥ कृत संशब्दे ॥ उपधायाश्च ७।१।१०१ ॥ धातोरुपधाभूतस्य ऋत इत्स्यात् ॥ रपरत्वम् । 'उपधायां चेति' दीर्घः । कीर्तयति । 'ऋदृत' । अचीकृतत् । अचीकी- र्तत् ॥ १३८ ॥ वर्ध छेदनपूरणयोः ॥ १३९ ॥ कुवि आच्छादने । कुम्बयति । कु- म्बति । कुभि इत्येके ॥ १४१ ॥ लुवि तुवि अदर्शने ॥ अर्दने इत्येके ॥ १४३ ॥ हप व्यक्तायां वाचि ॥ क्लृप इत्येके ॥ १४५ ॥ त्रुटि छेदने ॥ १४६ ॥ इल प्रेरणे ॥ एलयति । ऐलिलत् ॥ १४७ ॥ म्रक्ष म्लेच्छने ॥ १४८ ॥ म

तिङन्ते चुरादिप्रकरणम् । ( ३५७ ) गल स्रवणे ॥ ३१ ॥ भल आभण्डने ॥ ३२ ॥ कूट औप्रदाने । अवसादने इत्येके ॥ ३३ ॥ कुट्ट प्रतापे ॥ ३४ ॥ वञ्चु प्रलम्भने ॥ ३५ ॥ वृष शक्तिबन्धने । शक्तिबन्धनं प्रजननसामर्थ्यं शक्तिबन्धश्च । वर्षयते ॥ ३६ ॥ मद् तृप्तियोगे ॥ मादयते ॥ ३७ ॥ दिव परिकूजने ॥ ३८ ॥ गृ विज्ञाने ॥ गारयते ॥ ३९ ॥ विद् चेतनाख्याननिवासेषु । वेद- यते ॥ ४० ॥ सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे ॥ विन्दते विन्दति प्राप्तौ श्यन् लुक्श्नम्शेष्विंदं क्रमात् ॥ मान स्तम्भे ॥ मानयते ॥ ४१ ॥ यु जुगुप्सायाम् । यावयते ॥ ४२ ॥ कुस्म नाम्नो वा ॥ कुस्मेति धातुः कुत्सितस्मयने वर्तते । कुस्मयते । अचुकुस्मत ॥ ४३ ॥ अथवा कुस्मेति प्रातिपदिकं ततो धात्वर्थे णिच् ॥ इत्याकुस्मीयाः ॥ ॥ चर्च अध्य- यने ॥ १ ॥ बुक्क भाषणे ॥ २ ॥ शब्द उपसर्गादाविष्कारे च । चाद्भूषणे । प्रति- शब्दयति । प्रतिश्रुतमाविष्करोतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाच्च ॥ आविष्कारे इत्येव । शब्दयति ॥ ३ ॥ कण निमीलने ॥ काणयति ॥ 'णौ चङ्युपधाया ह्रस्वः' ॥ 'काण्यादीनां वेति विकल्प्यते । अचीकणत् । अचकाणत् ॥ ४ ॥ जभि नाशने । जम्भयति । जम्भति ॥ ५ ॥ षूद क्षरणे । सूदयति । असूषदत् ॥ ६ ॥ जसु ताडने । जासयति । जसति ॥ ७ ॥ षश बन्धने । पाशयति ॥ ८ ॥ अम रोगे । आमयति । 'नान्त्ये मितः' इति निषेधः । अम गत्यादौ शपि गतः । तस्माद्धेतुमण्णौ 'न कम्यमिचमामिति निषेधः । आमयति ॥ ९ ॥ चट स्फुट भेदने । विकासे शशयोः स्फुटति स्फोटते इत्युक्तम् ॥ ११ ॥ घट संघाते । घाटयति ॥ १२ ॥ हन्त्यर्थाश्च ॥ नवगण्यामुक्ता अपि हन्त्यर्थाः स्वार्थे णिचं लभन्त इत्यर्थः ॥ दिवु मर्दने ॥ उदित्त्वाद्देवेतीत्यपि ॥ १३ ॥ अर्ज प्रतियत्ने । अयमर्थान्तरेऽपि । १ भल आभण्डने इति । आभण्डनमत्र लक्षणखरूपप्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापाररूपम् ॥ २ आप्रवणे इति पाठान्तरम् ॥ ३ "नाम्नो वा" इत्यंशं व्याचष्टे-अथवेति ॥ नामत्वमस्य नाव्युत्पन्नतवेन । किं तु कुशब्दात्पूर्वकस्मयतेः "अन्यभ्योऽपि" इति डप्रत्यये "कुगति-" इति समासे बोध्यम् ॥ धात्वर्थे इति । करोतीत्यर्थे आचष्टे इत्यर्थे वेत्यर्थः । "धात्वर्थे" इत्यस्य लाभस्तु "प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलम्-" इत्यस्य व्यापारसत्त्वात् ॥ ४ शब्द उपसर्गादिति । यद्यपि शब्दशब्दात् "तत्करोति" इति णिचि "शब्दयति प्रतिशब्दयति" इत्यादि सिद्धम्, तथापि "शब्दवैर-" इति क्यङा बाधाभावाय ग्रहणम्, अन्यथा "शब्दवैरकलह-" इत्यत्र शब्दशब्दस्य विशिष्योपादानात् क्यङा णिचो बाधः स्यात् ॥ ५ नान्त्ये मित इति । "न कम्यमि-" इति निषेधस्तु चमिसाहचर्यात् पूर्वोत्तरसाहचर्याच्च हेतुमण्णावे- वेति भावः ॥ ६ तस्माद्धेत्विति । "न कम्यमि-" इति निषेधाद् वृद्धिर्भवत्येवेति भावः ॥ ७ हन्त्यर्थाश्चेति । तेषां तत्तद्गणे पाठसामर्थ्याद् णिज् वा । एवं "कृपेक्ष्व" इत्यनेन स्वार्थेऽत्र णिग्विधा- नात् कृपधातोर्न्वादौ पाठसामर्थ्यात् कृपेरपि णिज्विकल्पः । "हन्त्यर्थांश्च" इत्येतद्वचनसामर्थ्यात् "निवृ- त्तप्रेषणात्" इत्यसार्वत्रिकम् । अन्यथा हन्त्यर्थेभ्योऽपि धातुभ्यो निवृत्तप्रेषणेभ्यो हेतुमण्णौ, स्वार्थे णिचि योऽर्थस्तस्य लाभे "हन्त्यर्थांश्च" इति स्वार्थे णिग्विधायकं वचनं व्यर्थमेव स्यात् ॥ ८ उदित्त्वादिति । तद्धि क्त्वायाम्-"उदितो वा" इतीड्विकल्पार्थं क्रियते । यदि चास्माद् णिज् विकल्पेन न भवेत्, तर्हि णिचा व्यवधानाद् इडागमप्राप्तिरेव नेति कृत्वा उदित्करणं व्यर्थमेव स्यात् । तस्मादस्माद् णिजनित्य इति भावः ॥

( ३५८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

द्रव्यमर्जयति ॥ १४ ॥ घुषिर् विशब्दने ॥ घोषयति । ‘घुषिरविशब्दने,’ इति सूत्रेऽविश- ब्दन इति निषेधालिङ्गादनित्योऽस्य णिच् । घोषति । इरित्त्वादङ् । अघुपत् । अवोषीत् । ण्यन्तस्य तु अनूघुपत् ॥ १५ ॥ आङः क्रन्द् सातत्ये । भौवादिकः क्रन्दधातुराह्वनाद्यर्थे उक्तः स एवाङ्पूर्वो णिचं लभते सातत्ये । आक्रन्दयति । अन्ये तु ‘आङ्पूर्वो घुषिः क्रन्दसातत्ये इत्याहुः । आघोषयति ॥ १६ ॥ लस शिल्पयोगे ॥ १७ ॥ तसि भूष अलङ्करणे ॥ अवतंसयति । अवतंसति । भूषयति ॥ १९ ॥ मोक्ष असने । मोक्षयति ॥ २० ॥ अर्ह पूजा- याम् ॥ २१ ॥ ज्ञा नियोगे । आज्ञापयति ॥ २२ ॥ भज विश्राणने ॥ २३ ॥ श्लुथु प्रहसने । अशशॢथत् । अशीश्रथत् ॥ २४ ॥ यत निकारोपस्कारयोः ॥ २५ ॥ रक लग आस्वादने ॥ रव इत्येके । रगेत्यन्ये ॥ २९ ॥ अञ्चु विशेषणे । अञ्चयति । उदित्त्व- मिड्विकल्पार्थम् । अत एव विभाजितो णिच् । अञ्चति । एवं श्लुथुजसुप्रभृतीनामपि बोध्यम् ॥ ३० ॥ लिगि चित्रीकरणे । लिङ्गयति । लिङ्गति ॥ ३१ ॥ मुदृ संसर्गे ॥ मोदयति सक्तून् घृतेन ॥ ३२ ॥ त्रस धारणे । ग्रहण इत्येके । वारण इत्यन्ये ॥ ३३ ॥ उध्रस उञ्छे ॥ उकारो धात्ववयव इत्येके । नेत्यन्ये । त्रासयति । त्रसति । उध्रासयति ॥ ३५ ॥ मुच प्रमोचने मोदने च ॥ ३६ ॥ वस स्नेहच्छेददापहरणेपु ॥ ३७ ॥ चर संशये ॥ ३८ ॥ च्यु सहने । हसने चेत्येके । च्यावयति ॥ च्युसेत्येके । च्योसयति ॥ ४० ॥ भुवो- ऽवकल्कने । अवकल्कनं मिश्रीकरणमित्येके । चिन्तनमित्यन्ये । भावयति ॥ ४१ ॥ कृ- पेक्ष । कल्पयति ॥ ४२ ॥ आ स्वदः सकर्मकात् ॥ स्वदिमभिव्याप्य संभवत्कर्मभ्य एव णिच् । ग्रस ग्रहणे । ग्रासयति फलम् ॥ १ ॥ पुष धारणे । पोषयत्याभरणम् ॥ २ ॥ दल विदारणे । दालयति ॥ ३ ॥ पट पुट लुट तुजि मिजि पिजि लुजि भजि लघि त्रसि पिसि कुसि दशि कुशि घट घटि बृहि बर्ह बल्ह गुप धूप विच्छ चीव पुथ लोक लोच णद् कुप तर्क वृतु वृधु भाषार्थाः ॥ पाटयति । पोटयति । लोटयति । तुञ्जयति । तुञ्जति । एवं परेषाम् । घाटयति । घण्टयति ॥ नाग्लो- पिशास्वृदिताम् ।७।४।२ ॥ णिच्यग्लोपिनः शास्तेर्ऋदितां च उपधाया ह्रस्वो न स्याच्चङ्परे णौ । अलुलोकतू । अलुलोचत् । वर्तयति । वर्धयति । उदित्त्वाद्वर्तति । वर्धति ॥ ॥ ३४ ॥ रट लजि अजि दसि भृशि रुशि शीक नट पुटि जिवि रधि लधि अहि रहि महि च ॥ ४९ ॥ लडि तड नल च ॥ ५२ ॥ पूरी आप्यायने ॥

१ घुषिर् विशब्दने इति । विशब्दनेऽर्थे घुषिरिति चुरादौ द्रष्टव्यः ॥ २ निषेधालि- ङ्गादिति । अस्माणिचो नित्यत्वेऽस्मात् परा निष्ठा नास्तीति स प्रतिषेधो व्यर्थः स्यादिति भावः । न च भ्वादिपठिताद् यदा निष्ठा तदा तद्व्यावृत्त्यर्थे तदस्त्विति वाच्यम्, भ्वादौ “घुषिरविशब्दने” इत्युक्तत्वेन तस्य विशब्दने वृत्त्यभावात् । न च चुरादिण्यन्तात्क्विपि णिलोपे तत आचारे क्विपि निष्ठायां संभवोऽस्तीति वाच्यम्, हलन्तेभ्य आचारे क्विपोऽभावात् । णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाच्च । “क्कौ लुप्तम्-” इति तुसार्वत्रि- कम् । एवमिदित्वकरणमपि णिचः पाक्षिकत्वे ज्ञापकं बोध्यम् ॥

, दृभ सन्दर्भे, etc. Wait, "दृभीत्यनुमृजूधातूनां"? No: Wait, could it be "दृभीत्यनु..." - wait, अनु + ऋजू? No, look at: "दृभीत्यनु..." wait, look at the letters: दृ - भी - त्य - नु - ब - न्ध - क... no. Let's read letter by letter: दृ (dṛ) भी (bhī) त्य (tya) नु (nu) मृ (mṛ) जू (jū) or षू (ṣū)? Wait: look at line 12: छृदीँ, line 15: दृभी, दृभ. Are they ईदित्? Yes: "छृदीँ" is ईदित् ("छृदीति । अस्य घृषादिपाठे फलं चिन्त्यम् । ईदित्करणादेव णिज्विकल्पसिद्धेः । तद्दीत्करणं "श्वीदितो निष्ठायाम्" इति निष्ठायामिण्निषेधार्थं क्रियते... एवं दृभीत्यनुमृजूधातूनां पाठो व्यर्थ एवेति बोध्यम् ॥" Wait, which roots are ईदित् in this context? Line 1: पूर (ईदित्त्वं निष्ठायाम्...) Line 12: छृदीँ Line 15: दृभी भये Line 1

प्रीतिसेवनयोर्जुषते इति तुदादौ ॥ ३३ ॥ धूञ् कम्पने । णावित्यधिकृत्य ॥ धूञ्प्रीञोर्नु- ग्वक्तव्यः * ॥ धूनयति । धवति । धवते । केचित्तु धूञ्प्रीणोरिति पठित्वा प्रीणातिसाहचर्या- द्नुनातेरेव नुकमाहुः । धावयति ॥ ३४ ॥ अयं स्वादौ क्यादौ तुदादौ च । स्वादौ ह्रस्वश्च । तथा च कविरहस्ये-॥ 'धुनोति चम्पकवनानि धुनोत्यशोकं चूतं धुनाति धुवति स्फुटिताति- मुक्तम् ॥ वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून्‌्यत्कानने धवति चन्दनमञ्जरीश्च ॥ १ ॥ प्रीञ् तर्पणे । प्रीणयति । धूञ्प्रीणोरिति हरदत्तोक्तपाठे तु । प्राययति । प्रयति । प्रयते ॥ ३५ ॥ श्रन्थ् ग्रन्थ सन्दर्भे ॥ ३७ ॥ आप्लृ लम्भने । आपयति । आपिपत् । आपति । आता । आपत् । स्वरितेदयमित्येके । आपते ॥ ३८ ॥

िंचकार । अपतीतृ । द्वितीये । पातयति । अपीपतत् ॥ ११ ॥ पष अनुप्रसर्गात् । गता- येव । पषयति ॥ १२ ॥ स्वर आक्षेपे । स्वरयति ॥ १३ ॥ रच प्रतियत्ने ॥ रचयति १४ ॥ कल गतौ संख्याने च ॥ १५ ॥ चह परिकल्कने । परिकल्कनं दम्भः शाठ्यं ॥ १६ ॥ मह पूजायाम् ॥ महयति । महतीति शपि गतम् ॥ १७ ॥ सार कृप प्र दौर्बल्ये ॥ सारयति । कृपयति । श्रथयति ॥ २० ॥ स्पृह ईप्सायाम् ॥ २१ ॥ भाम धे ॥ अबभामत् ॥ २२ ॥ सूच पैशुन्ये ॥ सूचयति । अशोपदेशत्वान्न षः । असूचुचत् २३ ॥ खेट भक्षणे ॥ तृतीयान्त इत्येके ॥ खोट इत्यन्ये ॥ २६ ॥ छोट क्षये ॥ २७ ॥ म उपलेपने ॥ अजुगोमत् ॥ २८ ॥ कुमार क्रीडायाम् । अचुकुमारत् ॥ २९ ॥ शील धारणे । उपधारणमभ्यासः ॥ ३० ॥ साम सान्त्वप्रयोगे । अससामत् । साम सान्त्वने तीतस्य तु—असीषमत् ॥ ३१ ॥ वेल कालोपदेशे । वेलयति ॥ ३२ ॥ काल इति धातुरित्येके ।कालयति ।॥ ३३ ॥ पलपूल लवनपवनयोः ॥ ३४ ॥ वात सुखसेव- ने । गतिसेवनयोरित्येके । वातयति । अववातत् ॥ ३५ ॥ गवेष मार्गणे । अजगवे- षत् ॥ ३६ ॥ वास उपसेवायाम् ॥ ३७ ॥ निवास आच्छादने । अनिनिवासत् ॥ ३८ ॥ ज पृथक्कर्मणि ॥ ३९ ॥ समाज प्रीतदर्शनयोः । प्रीतिसेवनयोरित्यन्ये । समाजयति ४० ॥ ऊन परिहाणे ॥ ऊनयति । 'ओः पुयण्जीति सूत्रे' पययोरिति वक्तव्ये वर्गप्रत्या-

१ "पलपूल" इति, ओष्ठ्यद्वयवान् । पलूलनं शोधनद्रव्यम् । इति तैत्तिरीयसंहिताभाष्यम् । शोधन- म्—"सावण" इति प्रसिद्धम् । यकारघटितः पाठोऽसाधुः ॥ २ ननूक्तधातौर्णिचि चङि न शब्दस्येष्टं त्वं दुर्लभम्, द्वित्वात्पूर्वमेव-आर्धधातुकॉपदेशकाल एव लोपविधानेनाल्लोपस्य प्रथमत एव प्रवृत्त्याऽन्तरङ्गत्वॉ- त्प्रवृत्तेः । "द्विर्वचनेऽचि" इति निषेधस्तु नाशङ्क्यः णिचो द्वित्वनिमित्तत्वाभावादत आह-ओः पुण्जीति । "विभावयिषति" "अवीभवत्" इत्यादावन्तरङ्गत्वोद् वृद्धावावादेशे "सन्यतः" इतीत्त्वेनैव द्धौ सम्पूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकता युक्तेति भ्रान्तिमपाकर्तुमाह-पययोरिति । पूङो यौतेश्च सनि "स्मिपूङ्रञ्ज्वशां ने" सनीवन्तर्द्धभ्रस्जदम्भुश्रिभ्रूस्र्युणुं" इति सूत्राभ्यामिटि द्वित्वनिमित्तसत्त्वेन "द्विर्वचनेऽचि" इत्यस्य त्या द्वित्वात् पूर्वे गुणाभावे पूयुशब्दयोरेव द्वित्वेऽभ्यासे उकारसत्त्वेन "यियविषति" पिपविषते" इत्यत्रे- विधानार्थं "पययोः" इत्येव वाच्यं किं वर्गप्रत्याहाराश्रयणेन । न च "पिपविषते" इत्यादौ गुणावादे- ोः "अचः परस्मिन्-" इति स्थानिवत्त्वेनाऽवर्णपरकयकारादिपरत्वाभाव इति वाच्यम्, "पययोः" हुपादानसामर्थ्येनैव स्थानिवत्त्वाभावात् । एवं च वर्गादिग्रहणं व्यर्थीभूय 'णिचो द्वित्वनिमित्तत्वाभावेऽपि श्वे कर्तव्ये णिज्निमित्तकाजादेशस्य निषेधं ज्ञापयति । तथा च "द्वित्वे कर्तव्ये णिज्निमित्तकादेशो न िति" इति वचनव्यक्त्या निषेधस्य बलवत्त्वात्तद्विषयेऽन्तरङ्गस्यापि कार्यस्य पूर्वमप्रवृत्तिरिति भावः ॥ ज्ञाप्यां- वरूपमाह-णिचीति । णिज्निमित्तक इत्यर्थः । "णिचि परतः" इत्यर्थस्तु न युक्तः, "पुस्फारयिषति" यादौ रेफेण व्यवधानात् निषेधप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । अत्र णिज्ग्रहणं णिसामान्योलक्षणम् । तेन आस्यशाब्दात् णिङङ्गान्निरसने" इति णिङ्प्रत्ययेऽपि निषेधप्रवृत्त्या "आसस्यत्" इत्यत्र प्रक्रियादशायामुत्तरखण्डेऽस्व- रत्वेन निषेधसिद्धिः । न च "णिचि" इत्यस्य सूत्रेऽभावेन कथं तल्लाभ इति वाच्यम्, नानेनापूर्वो निषेधो व्यते किं तु "द्वित्वनिमित्तेऽजादौ प्रत्यये परेऽजादेशो न" इत्यर्थकस्य "द्विर्वचनेऽचि" इति सूत्रस्य ऽन्यवधाने प्रवृत्तिरस्त्येव "येन नाव्यवधानम्" इति न्यायेन ज्ञाप्यते इति तल्लाभसम्भवात् । तेन "दिद्वव- यिषति" इत्यादौ नातिप्रसङ्गः, अनेकव्यवधानात् । एतन्मूलकमेव "अचः" इति स्वरूपकथनम् । एवं-

हारजग्रहो लिङ्गं 'णिच्यच आदेशो न स्याद्द्वित्वे कार्ये इति' इति । यत्र द्विरुक्तावभ्यासोत्तरखण्ड- स्याद्योऽच् प्रक्रियायां परिनिष्ठिते रूपे वाऽवर्णो लभ्यते तत्रैवायं निषेधः । ज्ञापकस्य सजाती- यापेक्षत्वात् । तेनाचिकीर्तदिति सिद्धम् । प्रकृते । तु नशब्दस्य द्वित्वं तत उत्तरखण्डेऽल्लोपः । औननत् । मा भवानूननत् ॥ ४१ ॥ ध्वन शब्दे ॥ अध्वनत् ॥ ४२ ॥ कूट परितापे परिदाहे इत्यन्ये ॥ ४३ ॥ सङ्केत ग्राम कुण गुण च आमन्त्रणे ॥ चात्कूटोऽपि । कूट- यति । सङ्केतयति । ग्रामयति । कुणयति । गुणयति ॥ पाठान्तरम्—केत श्रावणे निम- न्त्रणे च ॥ केतयति । अभिकेतयति । कुण गुण चामन्त्रणे ॥ चकात्केतने । कूण सङ्को- चने इति ॥ ४७ ॥ स्तेन चौर्ये ॥ अतिस्तेनत् ॥ ४८ ॥ आ गर्वादात्मनेपदिनः ॥ पद [L

? Where would "वेध" be? Did the typesetter omit "वेध"? Or did "वेध" get dropped, leaving just "ने"? In old printed books (like Chowkhamba or Nirnaya Sagar), whatever is printed on the page is what we must transcribe! Let's look at the characters on the page itself: Line 3 ends with: "धेक" (or "धेक-") Line 4 starts with: "ने इत्येके ॥ अधिधेकत् ॥ ७ ॥" (or "अदिधेकत्") Wait, let's look at the letter 'ध' in "अधिधेकत्": Wait, is it "अधिधेकत्" or "अदिधेकत्"? Let's zoom in very closely on: "अ...धेकत्" First letter: अ Second letter: धि (it has a top loop? Wait, compare with 'ध' in 'धेक' or 'धात्वर्थे' in line 5. 'धा' has a small loop at top left. The letter here is 'दि' or 'धि'? It has a serif, vertical, then curved like 'द', with 'ि' matra. Wait, look at 'दि' in 'प्रातिपदिकात्' (line 5): exactly the same shape! So it is 'दि'! Wait, or is it 'धि'? In some fonts, 'धि' has a loop. Here 'ध' has a loop: look at 'धात्वर्थ

चष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकमिति * ॥ कंसंवधमाचष्टे कंसं घातयति । इह कंसं हन् इ इति स्थिते-॥ हनस्तोऽचिण्णलोः । ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारोऽन्तादेशः स्याच्चिण्णल्वर्जे ञिति णिति ॥ नन्वत्राङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च कंसविशिष्टस्य प्राप्ता । ततश्चाङ्गद्वित्वयो- र्दोषः । किंच कुत्वतत्वे न स्याताम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । सत्यम् । प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्नक्रमः कारकं च चात्कार्यम् । हेतुमण्णिचः प्रकृतेर्हन्यादेर्हेतुमण्णौ या- दृशं कारकं धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यादृशं च कार्यं कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थः । कंस- मजीघतत् ॥ कर्तृकरणाद्धात्वर्थे ॥ २ कर्तुर्व्यापारार्थं यत्करणं न तु चक्षुरादिमात्रमित्यर्थः । असिना हन्ति । असयति ॥ वष्क दर्शने ॥ १ ॥ ३ चित्रं चित्री

बयति ॥ अवधीरयतीत्यादि । अन्ये तु दशगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठिताः सौत्रालौकिकवैदिका बोध्याः । अपरे तु नवगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठितेभ्योऽपि त्स्वार्थे णिच् । रामो राज्यमचीकरदिति यथेत्याहुः । चुरादिभ्य एव बहुलं णिजित्यर्थ ये । सर्वे पक्षाः प्राचां ग्रन्थे स्थिताः ॥ णिङ्ङङ्गान्निरसने ॥ अङ्गवाचिनः प्रातिपदिकान्नि- णिङ् स्यात् । हस्तौ निरस्यति हस्तयते । पादयते ॥ श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताद्धरका- श्वतेरतकलोपश्च ॥ श्वेताश्वादीनां चतुर्णामश्वादयो लुप्यन्ते णिङ् च धात्वर्थे । श्वेताश्व- ष्टे तेनातिक्रामति वा श्वेतयते । अश्वतरमाचष्टे अश्वयते । गालोडितं वाचां विमर्शः तत्करोति ोडयते । आहरयते । केचित्तु णिचमेवानुवर्तयन्ति, तन्मते परस्मैपदमपि ॥ पुच्छादिषु र्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ णिजन्तादेव बहुलवचनादात्मनेपदमस्तु । मास्तु पुच्छभाण्डेति ङ्विधिः । सिद्धशब्दो ग्रन्थान्ते मङ्गलार्थः ॥ इति चुरादिप्रकरणम् । अथ ण्यन्तप्रकरणम् । तत्प्रयोजको हेतुश्च १।४।५५ ॥ कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्च स्यात् ॥ मति च ।३।१।२६ ॥ प्रयोजकव्यापारे प्रेषणादौ वाच्ये धातोर्णिच् स्यात् ॥ भवन्तं ति भावयति । 'णिचश्चेति कर्तृगे फले आत्मनेपदम् । भावयते । भावयांबभूव ॥ ओः पुय- ण्जपरे ।७।४।८० ॥ सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासोकारस्येत्त्वं स्यात्पवर्ग्यण्णजकारेष्ववर्ण- परतः ॥ अवीभवत् । अपीपवत् । मूढ् । अमीमवत् । अयीयवत् । अरीरवत् । अलीलवत् । ोजवत् ॥ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा । ६ । ४ । ८१ ॥ मभ्यासोकारस्येत्त्वं वा स्यात्सन्ध्यक्षरपरे धात्वक्षरे परे ॥ असिस्रवत् । असुस्रवत् । 'नाग्लो- प हस्वनिषेधः । अशाशासत् । अडुढौकत् । अँचिचकासत् । मतान्तरे अचचकासत् । १ णिङ्गादिति । निरसनमत्र प्रक्षेपः ॥ २ श्वेताश्वेति । गणसूत्रम् ॥ "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः" निषेधान्नात्रालोऽन्त्यपरिभाषाप्रवृत्तिः । प्रत्याख्याने तु "श्वेताश्वादीनां लोपः" इत्येव सिद्धादश्वतरादीनां करणेन सर्वदिशत्वाक्षतिरिवि बोध्यम् ॥ इति शम् । इति चुरादयः ॥ ३ ओः पुयण्जीति । त्र सूत्रे "ओः" इति व्यर्थम् । तथाहि-अवर्णपरपवर्गादिपरकभ्यासावयवाकारस्य "थियक्षति पिपक्षति" दावित्वप्रवृत्तिरिष्टैव । तादृशश्चेकारो नास्त्येव । उकारस्य चेत्त्वमिष्टमेव । तादृशयोर्ऋकारलृकारयोरपि न्नो नास्ति । वेञ्, रै, पै, वै धातुभ्यो यत्र सन्ति तत्रापि प्रथमत आत्त्वप्रवृत्त्याऽभ्यासे ऽकारस्यैव मिति नैजूव्यावृत्तिः फलमिति पारिशेष्यादुकारस्यैव भविष्यतीति चेन्न, "पापचिषते" "बावचिषते" इत्यादौ तात्प्सनि यङ्गिमित्ताभ्यासावयवाकारस्यान्तरङ्गत्वान् "दीर्घोऽकितः" इति दीर्घे कृतेऽप्यनेनेकारः दिति तद्व्यावृत्त्यर्थत्वात् । नचैतदपि "सनि परे सन्निमित्ताभ्यासावयवस्यैव" इति प्रत्यासत्तिकल्पनेन यितुं शक्यमिति वाच्यम्, एवं तर्हि "द्विर्वचननिमित्ताङ्गाभ्यासावयवस्य द्विर्वचननिमित्तकं कार्यं तन्निमि- स्यास्यैव भवति" इति प्रत्यासत्तिलभ्य एवार्थे तस्य प्रकृतसूत्रस्थस्य "ओः" इति पदस्य ज्ञापकत्व- त्वति कल्पनसंभवात् । तत्फलं तु जङ्गम्यादिभ्यो यङन्तेभ्यः सनि "जङ्गमिषते" इत्यादौ "सन्यतः" त्वाभावः ॥ ४ अचीचकासदिति । "चङ्परे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघूपरः" इत्यर्थै- द्भावादयः ॥ ५ मतान्तरे इति । भाष्यसिद्धमते "चङ्परे णौ यल्लघु" इत्याद्यर्थे सन्वद्भावाभावः ॥