वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

स्वरप्रकरणम् । (२१९) छन्दसि । ८ । ३ । १०५ ॥ तृभिष्टुतस्य । तृभिः स्तुतस्य । गोष्टोमम् । गोस्तोमम् । पूर्वपदादित्येव सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पूर्वपदात् । ८ । ३ । १०६ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य सस्य षो वा ॥ यदिन्द्राग्नी दिविष्टः । युवं हि स्थः स्वर्पती ॥ सुञः । ८ । ३ । १०७ ॥ पूर्वपद- स्थान्निमित्तात्परस्य सुञो निपातस्य सस्य षः ॥ ऊर्ध्व ऊषुणः । अभीषुणः ॥ सनोतेरनः । ८ । ३ । १०८ ॥ गोषा इन्द्रो नृषा असि । अनः किम् ? गोसनिः ॥ सहेः पृतनाऋताभ्यां च । ८ । ३ । १०९ ॥ पृतनाषाहम् । ऋताषाहम् । चात् ऋतीषाहम् ॥ निव्यभिभ्योऽड्व्य- वाये वा छन्दसि । ८ । ३ । १११ ॥ सस्य मूर्धन्यः ॥ न्यषीदत् । न्यसीदत् । व्यपी- दत् । व्यसीदत् । अभ्यष्टौत् । अभ्यस्तौत् ॥ छन्दस्युद्द्वग्रहात् । ८ । ३ । २६ ॥ ऋका- रान्तादवग्रहात्परस्य नस्य णः ॥ नृम्णाः । पितॄणाम् ॥ नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः । ८ । ४ । २७ ॥ धातुस्थात् ॥ अग्ने रक्षा णः । शिक्षा णो अस्मिन् । उरु णस्कृधि । अभीशु णः । मो षु णः ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः । इति वैदिकप्रकरणम् । अथ स्वरप्रकरणम् अनुदात्तं पदमेकवर्जम् । ६ । १ । १५८ ॥ परिभाषेयं स्वरविधिविषया ॥ यस्मिन्पदे यस्योदात्तः स्वरितो वा विधीयते तमेकमचं वर्जयित्वा शेषं तत्पदमनुदात्ताच्चं स्यात् ॥ गोपा- यतं नः । अत्र सनाद्यन्ता इति धातुत्वे धातुस्वरेण यकाराकार उदात्तः शिष्टमनुदात्तम् ॥ सतिशिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इति वाच्यम् * ॥ तेनोक्तोदाहरणे गुपेर्धा- तुस्वर आयस्य प्रत्ययस्वरश्च न शिष्यते । अन्यत्रेति किम् ? यज्ञं यज्ञमभिवृधे गृणीतः । अत्र सतिशिष्टोऽपि श्ना इत्यस्य स्वरो न शिष्यते किं तु तस एव ॥ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्त- लोपः । ६ । १ । १६१ ॥ यस्मिन्ननुदात्ते परे उदात्तो लुप्यते तस्योदात्तः स्यात् ॥ दे॒वीं वाच॑म् । अत्र ङीबुदात्तः ॥ चौ । ६ । १ । १२२ ॥ लुप्ताकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्यान्तोदात्तः स्यात् ॥ उदात्त- निवृत्तिस्वरापवादः । देवद्रीचीं नयत देवयन्तः ॥ अतद्धित इति वाच्यम् ॥ * ॥ दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र ॥ आमन्त्रितस्य च । ६ । १ । १९८ ॥ आमन्त्रितस्यादिरुदात्तः स्यात् ॥ अ॒ग्न इन्द्र॑ वरुण मित्र दे॒वाः ॥ आमन्त्रितस्य च । ८ । १ । १९ ॥ पदात्परस्यापा- दादिस्थितस्यामन्त्रितस्य सर्वस्यानुदात्तः स्यात् ॥ प्रागुक्तस्य षाष्ठस्यापवादोऽयमाष्टमिकः । इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति । अपादादौ किम् ? शुतुद्रि स्तोमम् ॥ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ अग्न इन्द्र । अत्रेन्द्रादीनां निघातो न पूर्वस्याविद्यमानत्वेन पदात्परत्वाभावात् ॥ नामन्त्रिते १ अनकारान्तसनोतेरिणुकुभ्यां परस्य सस्य षश्छन्दसि ॥ २ एभ्यः परस्य सुनोत्यादेः सस्याङ्व्यवाये षत्वं वा । प्रकरणप्राप्तस्य षत्वमात्रस्य विकल्पः ॥ ३ धातुस्थान्निमित्तादुरुशब्दात्सुशब्दाच्च परस्य नस् शब्दस्य नस्य णो भवति ॥

समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ॥ समानाधिकरणे आमन्त्रिते परे विशेष्यं पूर्वमविद्यमानवन्न ॥ अग्ने तेजस्विन् । अग्ने भ्रातः । सामान्यवचनं किम् ? पर्यायेषु मा भूत् । अन्व्ये देवि सर- स्वति ॥ विभाषितं विशेषवचने ॥ अत्र भाष्यकृता बहुवचनमिति पूरितम् । सामान्यवचन- मिति च पूर्वसूत्रे योजितम् । आमन्त्रितान्ते विशेषणे परे पूर्वं बहुवचनान्तमविद्यमानवद्वा ॥ देवीः षळुर्वीरुरु नः कृणोत । अत्र देवीनां विशेषणं षडिति । देवाः शरण्याः । इह द्विती- यस्य निघातो वैकल्पिकः ॥ सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे । २ । १ । २ ॥ सुबन्तमामन्त्रिते परे परस्याङ्गवत्स्वरे कर्तव्ये ॥ द्रवत्पाणी शुभस्पती । शुभ इति शुभेः क्विबन्तात्षष्ठ्यन्तस्य परशरीरानुप्रवेशे षाष्ठिकमामन्त्रिताद्युदात्तत्वम् ॥ न चाष्टमिको निघातः शङ्क्यः । पूर्वाम- न्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वात् । यत्ते दिवो दुहित

स्वरप्रकरणम् । ( ५१७ ) वौषट्शब्द उच्चैस्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा ॥ विभाषा छन्दसि । १ । २ । ३६ ॥ छन्दसि- विभाषा एकश्रुतिः स्यात् ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् । संहितायां त्रैस्वर्यम् । ब्राह्मणे एकश्रुतिर्बह्वृ- चानाम् ॥ अन्येषामपि यथासंप्रदायं व्यवस्था ॥ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः । १ । २ । ३७ ॥ सुब्रह्मण्याख्ये निगदे यज्ञकर्मणीति विभाषा छन्दसीति च प्राप्ता एकश्रुतिर्न स्यात्स्वरितस्योदात्तश्च स्यात् ॥ सुब्रह्मण्यो ३ म् ॥ असावित्यन्तः ॥ तस्मिन्नेव निगदे प्रथ- मान्तस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ गार्ग्यो यजते । ञित्त्वात्प्राप्त आयुदात्तोऽनेन बाध्यते ॥ अमुष्ये- त्यन्तः * ॥ षष्ठ्यन्तस्यापि प्राग्वत् ॥ दाक्षेः पिता यजते ॥ स्यान्तस्योपोत्तमं च * ॥ चाद- न्तस्तेन द्वाव्युदात्तौ ॥ गार्ग्यस्य पिता यजते ॥ वा नामधेयस्य * ॥ स्यान्तस्य नामधेयस्य उपो- त्तममुदात्तं वा स्यात् ॥ देवदत्तस्य पिता यजते ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तः । १ । २ । ३८ ॥ अनयोः स्वरितस्यानुदात्तः स्यात्सुब्रह्मण्यायाम् ॥ देवा ब्रह्माण आगच्छत ॥ स्वरितात्संहि- तायामनुदात्तानाम् । १ । २ । ३९ ॥ स्वरितात्परेषामनुदात्तानां संहितायामेकश्रुतिः स्यात् ॥ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति ॥ उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः । १ । २ । ४० ॥ उदा- त्तस्वरितौ परौ यस्मात्तस्यानुदात्तस्यानुदात्ततरः स्यात् ॥ सरस्वति शुतुद्रि । व्यचक्षयत्स्वः ॥ तस्य परमाम्रेडितम् ॥ अनुदात्तं च । ८ । १ । १३ ॥ द्विरुक्तस्य परं रूपमनुदात्तं स्यात् ॥ दिवेदिवे ॥ इति साधारणस्वरप्रकरणम् । अथ धातुस्वरप्रकरणम् । धातोः । ६ । १ । १६२ ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ गोपायतं नः । असि सत्यः ॥ स्वपादि- हिंसामच्यनिटि । ६ । १ । १८८ ॥ स्वपादीनां हिंसेश्चानिट्यजादौ लसार्वधातुके परे आदि- रुदात्तो वा स्यात् ॥ स्वपादिरुदाद्यन्तर्गणः । स्वपन्ति । श्वसन्ति । हिंसन्ति । पक्षे प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्ता । ङित्त्वेवेष्यते । नेह । स्वपानि । हिनसानि ॥ अभ्यस्तानामादिः । ६ । १ । १८९ ॥ अनिट्यजादौ लसार्वधातुके परे अभ्यस्तानामादिरुदात्तः ॥ ये ददति प्रिया वसु । परत्वाच्चित्स्वरमयं बाधते । दधाना इन्द्रे ॥ अनुदात्ते च ६ । १ । १९० ॥ अविद्यमानोदात्ते लसार्वधातुके परेऽभ्यस्तानामादिरुदात्तः ॥ दधासि रत्नं द्रविणं च दाशुषे ॥ भीहीभृहुम- दजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात्पूर्व पिति । ६ । १ । १९२ ॥ भीप्रभृतीनामभ्यस्तानां पिति लसार्वधातुके परे प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं स्यात् ॥ योऽग्निहोत्रं जुहोति । नृमत्तु नः परिज्मा । माता यद्वीरं दधनत् । जागर्षि त्वम् ॥ लिति । ६ । १ । १९३ ॥ प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तम् ॥ चिकीर्षकः ॥ आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम् । ६ । २ । १९४ ॥ अभ्यस्तानामादिरुदात्तो वा णमुलि परे ॥ लोलूयंलोलूयम् । पक्षे लित्स्वरः ॥ अचः कर्तृयकि । ६ । १ । १९५ ॥ उपदे- शेऽजन्तानां कर्तृयकि परे आदिरुदात्तो वा ॥ लूयते केदारः स्वयमेव ॥ चङ्यन्यतरस्याम्

( ५१८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।६।१ । २१८ ॥ चङन्ते धातावुपोत्तममुदात्तं वा ॥ मा हि चीकरताम् । धात्वकार उदात्तः । पक्षान्तरे चङुदात्तः ॥ इति धातुस्वरप्रकरणम् । अथ प्रातिपदिकस्वरप्रकरणम् । कर्षाऽऽत्वतो घञोन्त उदात्तः । ६ । १ । १५९ ॥ कर्षतेर्धातोरकारवतश्च घञन्त- स्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ कर्षः । शपा निर्देशात्तूदादेराद्युदात्त एव । कर्षः । पाकः ॥ उञ्छा- दीनां च । ६ । १ । १६० ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ उञ्छादिषु युगशब्दो घञन्तोऽगुणो निपात्यते कालविशेषे रथाद्यवयवे च । वैश्वानरः कुशिकैर्भियुगेयुगे । अन्यत्र । योगेयोगे तवस्तरम् । भक्षशब्दो घञन्तः । गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः । उत्तमशश्वत्तमावपि । उदु- त्तमं वरुण । शश्वत्तममीळते ॥ चतुरः शसि ६ । १ । १६७ ॥ चतुरोऽन्त उदात्तः शसि परे ॥ चतुरः कल्पयन्तः । अचि र इति रादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वान्नेह । चतस्रः पश्य । चतेरुरन् । नित्त्वादाद्युदात्तता ॥ झल्युपोत्तमम् । ६ । १ । १८०॥ षट्‍त्रिचतुर्भ्यो या झला- दिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं स्यात् ॥ अष्टाभिः । पञ्चभिः नवभिः । नवभिर्वाजैर्नवती च । सप्तम्यो जायमानः । आदशभिर्विश्वस्वतः । उपोत्तमं किम् ? आ षड्भिर्ह्वयमानः । विश्वे- दैवैस्त्रिभिः । झलि किम् ? नवानां नवतीनाम् ॥ विभाषा भाषायाम् । ६ । १ । १८१ ॥ उक्तविषये ॥ सर्वस्य सुपि । ६ । १ । १९१ ॥ सुपि परे सर्वशब्दस्यादिरुदात्तः स्यात् ॥ सर्वे नन्दन्ति यशसा ॥ ञ्नित्यादिर्नित्यम् ।६। १ । १९७ ॥ ञिदन्तस्य निदन्तस्य चादिरुदात्तः स्यात् ॥ यस्मिन्विश्वानि पौंस्या । पुंसः कर्मणि ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् । सुते दधिष्व नश्चनः । चायतेरसन् । चायेरन्ने ह्रस्वश्चेति चकारादसुनो नुडागमश्च ॥ पन्थमथोः सर्वनामस्थाने । ६ । १ । १९९ ॥ आदिरुदात्तः स्यात् ॥ अयं पन्थाः । सर्वनामस्थाने किम् ? ज्योतिष्मतः पथो रक्ष । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तं पदम् ॥ अन्तश्च तवै युगपत् । ६। १ । २०० ॥ तवैप्रत्ययान्तस्याद्यन्तौ युगपदाद्युदात्तौ स्तः ॥ हर्षसे दातवा उ ॥ क्षयो निवासे । ६ । १ । २०१ ॥ आद्युदात्तः स्यात् ॥ स्वे क्षये शुचिव्रत ॥ जयः करणम् । ६ । १ । २०२ ॥ कर- णवाची जयशब्द आद्युदात्तः स्यात् ॥ जयत्यनेन जयोऽश्वः ॥ वृषादीनां च । ६ । १ । २०३ ॥ आदिरुदात्तः ॥ आकृतिगणोऽयम् । वाजेभिर्वाजिनीवती । इन्द्रं वाणीः ॥ संज्ञा- यामुपमानम् ।६।१।२०४॥ उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तः ॥ चञ्चेव चञ्चा । कनो- १ उञ्छ, म्लेच्छ, जक्ष, जल्प, जप, वध, युग, गरो, दूष्ये, वेगवेदवेष्टबन्धाः करणे, स्तुयुद्रुवश्छन्दसि, वर्तनि स्तोत्रे, श्वभ्रे दरः, साम्र्बतापौ भावगर्हायाम्, उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र, भक्षमन्थगोमन्था इत्युञ्छादिः ॥ २ वृषः, जनः, ज्वरः, ग्रहः, हयः, गयः, नयः, तायः, तयः, चयः, श्रमः, वेदः, सूदः, अंशुः, गुहा, शमरमौ संज्ञायां भावकर्मणोः, मज्लः, शान्तिः, कामः, यामः, आरा, धारा, कारा, वहः, कल्पः, पादः । इति वृषादिः ॥

It looks like a थ where the left loop might touch or not. But wait, let's look at ठ in निष्ठान्तस्य (line 2) or निष्ठा (line 7): ष्ठा has ठ. In line 17, the letter after श्व has a round body with a line on the right, but look at the top: does it have a top bar? No top bar on the left loop, just like थ! But wait, is it श्वथ or श्वठ? Let's check classical text: "श्वथक्थनानाम्" or "श्वठक्थनानाम्"? Bhattoji Dikshita / Kashika: "त्याग राग हास कुह श्वथ क्थन इत्येतेषां द्व्यचां शब्दानां... श्वथः क्थनः". Yes, the root is श्वथँ हिंसासंक्लेशनयोः (भ्वादि), so श्वथः! Therefore, it is श्वथ! Wait, look closely: श्वथक्थनानाम्! Wait, why could it be misread as श्वठ? Because थ and ठ look similar in some degraded fonts, but here it's definitely थ: श्वथक्थनानाम्. Wait, let me look at श्वथ: the top of थ is slightly open, typical of थ.

Line 18: आदिरुदात्तो वा ॥ आद्यास्त्रयो घञन्ताः । त्रयः पचाद्यजन्ताः ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां Wait: आदिरुदात्तो वा ॥ आद्यास्त्रयो घञन्ताः । त्रयः पचाद्यजन्ताः ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां Notice footnote marker 1 after मतोः पूर्वमात्संज्ञायां? Look at संज्ञायां: there is a superscript १ over यां! Look at the bottom of the page: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥ Yes! There is footnote 1 at संज्ञायां¹! Wait, where is the footnote anchor १ attached? Look at पूर्वमात्: Footnote says: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥ Ah! The text in the sutra has: पूर्वमात् (neut. पूर्वम् + आत्) or पूर्व आदिति पुल्लिङ्गम् (पूर्वः आत्). Wait, look at line 18: मतोः पूर्वमात्संज्ञायां - where is the १? Look above मतोः पूर्व: no. Look above संज्ञायां: wait, above स्त्रियां in line 19? Look at line 19: स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ मतोः पूर्वमाकार उदात्तः स्त्रीणाम्नि ॥ उदुम्बरावती । शरावती ॥ Wait, look at स्त्रीणाम्नि in line 19: after स्त्रीणाम्नि there is a footnote marker ॥? Wait, where is १ in the main text? Let's find the digit १ in the text above: Line 18: ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां Line 19: स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ मतोः पूर्वमाकार उदात्तः स्त्रीणाम्नि ॥ उदुम्बरावती । शरावती ॥ Look at line 19: उदात्तः स्त्रीणाम्नि - between उदात्तः and स्त्रीणाम्नि: no. Look at line 18: above मतोः पूर्वमात्? Look at line 18: पचाद्यजन्ताः ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां Wait! Look above पूर्व or मात् in line 18: there is nothing. Wait! Look at the footnote at the very bottom: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥ Why is it footnote 1? Because the sutra is read by some as "मतोः पूर्व आदुदात्तः संज्ञायां स्त्रियाम्" or "मतोः पूर्व आत् संज्ञायां स्त्रियाम्"! Where is the anchor १? Look at line 19: स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ मतोः पूर्वमाकार उदात्तः स्त्रीणाम्नि ॥ Wait, look at line 18: Wait, look at line 2: under किम्? there is a mark... wait, that's not १. Wait, look at the footnote anchor in line 18 or 19: Wait, is there an anchor at all, or did the typesetter forget it, or is it attached to पूर्वम्? Look at line 19: मतोः then पूर्वमाकार: look at पूर्व: no. Wait, look at line 20: under मुनीवती ॥ there is a blank space, then: इति प्रातिपदिकस्वरप्रकरणम् । Then a stray dot to the right. Wait, look at the footnote: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥ It refers to the sutra "मतोः पूर्वमात्संज्ञायां स्त्रियाम्"! Wait, look at line 18: मतोः पूर्वमात्संज्ञायां - is there a superscript १? Wait, looking at मतोः: no. Looking at पूर्व: no. Looking at मात्: no. Wait, could it be that the anchor was omitted in the body text or barely visible? In many NSP prints, footnote numbers are sometimes dropped or very faint. We can just transcribe what is visible.

Wait, let's look at the spacing in line 19: स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ मतोः पूर्वमाकार उदात्तः स्त्रीणाम्नि ॥ उदुम्बरावती । शरावती ॥ Wait, look at । ६ । १ । २१९ ॥: In line 19: स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ - wait, it is स्त्रियाम् । ६ । १ । २१९ ॥ or स्त्रियाम् । ६।१।२१९ ॥? It is स्त्रियाम् । ६।१।२१९ ॥.

Line 20: अन्तोऽवत्याः । ६ । १ । २२० ॥ अवतीशब्दस्यान्त उदात्तः ॥ वेत्रवती । ङीपः पित्त्वादनु- Wait, । ६।१।२२० ॥ - looks like । ६।१।२२० ॥.

Line 21: दात्तत्वं प्राप्तम् ॥ ईंवत्याः । ६ । १ । २२१ ॥ ईवत्यन्तस्यापि प्राग्वत् ॥ अहीवती । मुनीवती ॥ Wait: दात्तत्वं प्राप्तम् ॥ ईंवत्याः । ६।१।२२१ ॥ ईवत्यन्तस्यापि प्राग्वत् ॥ अहीवती । मुनीवती ॥ Wait, look at ईंवत्याः: Does it have an anusvara or candrabindu or is it ईंवत्याः? In Panini sutra 6.1.221: ईंवत्याः (with candrabindu or anusvara over ई). In the image: look at ईंवत्याः - yes, there is a dot/candrabindu above ई! It is ईंवत्याः! And then: ईवत्यन्तस्यापि (here without anusvara on ई).

Line 22: इति प्रातिपदिकस्वरप्रकरणम् । (Centered)

Line 23: अथ फिट्सूत्राणि ॥ (Centered, bold)

Line 24: फिषोऽन्त उदात्तः ॥ प्रतिपदिकं फिट् तस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ उच्चैः ॥ पाटला- Wait, is it "प्रतिपदिकं" or "प्रातिपदिकं"? Look at the print: प्रातिपदिकं! The प्र has an aa-matra: प्रातिपदिकं. Wait, look at line 24: फिषोऽन्त उदात्तः ॥ प्रातिपदिकं फिट् तस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ उच्चैः ॥ पाटला-

Line 25: पालङ्काम्बासागरार्थानाम् ॥ एतदर्थानामान्त उदात्तः ॥ पाटला, फलेरुहा, सुरूपा, Wait, "एतदर्थानामान्त" or "एतदर्थानामन्त"? Look at line 25: एतदर्थानामान्त or एतदर्थानामन्त? There is no aa-matra on म: it is एतदर्थानामन्त उदात्तः ॥! Wait, look at पाटला, फलेरुहा, सुरूपा, - commas are used! पाटला, फलेरुहा, सुरूपा,

Line 26: पाकलेति पर्यायाः । लघावन्त इति प्राप्ते । अपालङ्क, व्याधिघात, आरेखत, आरग्वधेति Wait: पाकलेति पर्यायाः । लघावन्त इति प्राप्ते । अपालङ्क, व्याधिघात, आरेखत, आरग्वधेति Wait, look at आरेखत: or आरवत? Letters: आ रे व त! Wait! Amarakosha / Phitsutras: "अपालङ्कव्याधिघातारेवतव्याधिघात..."? Wait, the synonyms of Aragvadha (आरग्वध): व्याधिघात, अपालङ्क, आरवत, आरग्वध! Wait, does it say आरेवत or आरेखत? Look at the letter: रे then व (not ख)! It is clearly व: आरेवत! Let's look closely at आरेवत: Wait, the letter is व: आरेवत, आरग्वधेति.

Line 27: पर्यायाः । अम्बार्थः माता । उनर्वन्नन्तानामित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते । सागरः । समुद्रः ॥ गेहा- Wait: पर्यायाः । अम्बार्थः माता । Wait, what is after that? "उनर्वन्नन्तानामित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते ।" Wait, sutra in Phitsutra: "उन्नन्तानाम्"? "उन्नन्तानाम्" or "उन्र्वन्नन्तानाम्"? Wait, Phitsutra 2: "उन्नन्तानाम्" (or "उषादीनाम्")? Look at line 27: उ न र्द्व न्न? Let's read the characters carefully: उ न with virama? No, न with a hook below? Or र्न? Wait: उ न्व? उ न् र्व? Wait, what is the word? In Phitsutra: Look at: "अम्बार्थः माता ।" Wait, why is अम्बार्थः आद्युदात्त? In Phitsutras or Panini: "अम्बा" is feminine, but here "अम्बार्थानाम्"? Wait, what rule would make it आद्युदात्त? "नब्विषयस्येति प्राप्ते"? No, that's for गेहार्थ. Look at: उ then र्? Wait, could it be उन्र्वन्नन्तानाम्? Let's look at the letters: उ then न्? Or र्व? Wait, उ then र् on top of व? Look closely: उ न्व? Wait, look at: उ न र्व न्न न्ता ना मि त्या द्यु दा त्त त्वे प्रा प्ते Wait! Is it उषादीनाम्? No, there is no ष. Is it उनिन्प्रत्ययान्तानाम्? Wait, what is the word for सागर? Root: सगरेण निर्वृत्तः सागरः? Or derived with an affix? Wait, what is before "सागरः । समुद्रः"? "प्राप्ते । सागरः । समुद्रः ॥" The preceding text: "अम्बार्थः माता । [....] इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते । सागरः । समुद्रः ॥" Wait, does "इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते" apply to 'अम्बा' or to something else? Wait! For 'अम्बा': In Phitsutras: "मातुः"? Wait, Panini 6.1....: Wait, in Phitsutras, sutra 1 is "फिषोऽन्त उदात्तः", sutra 2 is "पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम्" (अन्तोदात्तः). Under this, the Vritti explains:

• पाटला: पाटला, फलेरुहा, सुरूपा, पाकला इति पर्यायाः । लघावन्त इति प्राप्ते [अन्तोदात्तः स्यात्]।
• अपालङ्क: अपालङ्क, व्याधिघात, आरेवत, आरग्वध इति पर्यायाः ।
• अम्बार्थानाम्: अम्बार्थः माता । Now, what is the rule that would otherwise apply to अम्बार्थ to make it आद्युदात्त? Wait! In Unadi or Panini: "अम्बा" is derived from... or is it "नब्विषयस्य"? Wait, look at the letters after माता ।: उ न with virama? Wait, look at the letters: उ न् (half na) र्व (va with repha? No, it's व with repha? र्व) Wait, उन्वन्नन्तानाम्? Could it be नन्वन्नन्तानाम्? No, first letter is clearly उ! Wait, उ then र्? Look above the next letter: is there a repha? Wait, उ then न with a subscript व? न्व? Then न्न? Wait! What sutra makes something आद्युदात्त? "ऊन्नन्तानाम्"? Phitsutra has: "ऊन्नन्तानाम्" (ऊन्-प्रत्ययान्तानाम्? No, Phitsutra 4.something: "ऊन्नन्तानाम्"?) Wait! Let's search Phitsutra text: "फिषोऽन्त उदात्तः ॥ १ ॥" "पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम् ॥ २ ॥" Let's see the Vritti of Phitsutras on sutra 2: "पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानां चान्तोदात्तो भवति । पाटला फलेरुहा सुरूपा पाकला । लघावन्त इति प्राप्ते । अपालङ्कः व्याधिघातः आरेवतो राजवृक्ष इति पर्यायाः । अम्बार्थः माता । ..." What is the प्राप्त rule for माता / अम्बा? Wait! "नप्तुर्नेत्रिति"? "नप्तृनेष्टृ..."? No, "अम्बा": Wait, in Phitsutra, sutra 25 or 30: "ऊन्नन्तानाम्"? Wait, look at the letters in line 27: उ then र्? Wait, is that a र्? Look at: उ न र् व न्न न्ता ना मि त्या द्यु दा त्त त्वे Wait, let's look at उ followed by: It looks like न with a tail? नृ? नृवन्नन्तानाम्? Wait! नृवन्नन्तानाम्? No! Could it be उर्वन्नन्तानाम्? Wait, what is उर्वन्? What about root अम्ब् + ...? Wait, what about सागरः? How is सागर derived? Wait, is उ... referring to अम्बार्थः माता? Wait, for माता, the affix is तृच् (मातृ). "नप्तुर्नॄणां..."? Wait, what about अम्बा? अम्बा has affix 'ड'? Wait, look at the letters: उ - then न् - then त्व? र्त्व? Wait, look at line 27 very carefully: उ न् (half na) व॑? No, र् (repha on top of व): र्व न्न (double na) न्ता (nta) ना (na) मि (mi) त्या (tya) द्यु (dyu) दा (da) त्त (tta) त्वे (tve) प्रा (pra) प्ते (pte) It literally says: उनर्वन्नन्तानामित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते । or उन्वन्नन्तानाम्? Wait, between उ and व: Is that a न? Look at न: it has a left loop and a horizontal bar. Yes, it's न्! Wait, why उनर्वन्नन्तानाम्? Could it be a typo in the book for something? Wait! What sutra is in Phitsutras? Let's search Phitsutras: Phit Sutra 1: फिषोऽन्त उदात्तः Phit Sutra 2: पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम् Phit Sutra 3: गेहार्थानामस्त्रियाम् Phit Sutra 4: गुदस्य च Now what are the other sutras of Phitsutras? Is there a sutra: "ऊन्नन्तानाम्"? No, "नब्विषयस्य"? Wait! Sutras in Pada 1:

1. फिषोऽन्त उदात्तः
2. पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम्
3. गेहार्थानामस्त्रियाम्
4. गुदस्य च
5. स्वाङ्गशिटामदन्तानाम् ... What sutra makes आद्युदात्त? Phitsutras Pada 2: "अथ द्वितीयः पादः" - usually deals with आद्युदात्त or मध्योदात्त! Wait, in Phitsutra Pada 2: "नब्विषयस्य" (2.something) Wait, what about: "ऊन्नन्तानाम्"? No! Wait, what about: "ऋन्नन्तानाम्"? Look at the character: Is उ actually ऋ? No, it has the shape of उ: उ! Wait, could it be उ followed by र्व? Wait, look at the character after उ: Is it र्? No, it's न! Wait, is it उन्वन्तानाम्? Look: उ then न् joined to व with a repha: न्त्व? No, न्न्व? Wait! Look at the dot or repha: Above व there is a repha: र्व. Wait, look at न: it's a full न? No, it looks like न with a virama? Or न्? Wait, let's look at the character again: उ न र् व न्न न्ता ना म् Could it be उनर्वन्नन्तानाम्? Wait! What if it is: उ न् म? No. Let's look at the type: It has: उ then न् then व with repha र्व then न्न then न्ता then ना then म्. Yes, it literally reads उनर्वन्नन्तानामित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते ।! Even if it's a corrupt reading or misprint in this edition, transcribing what is printed is key. Let's look at the letters: उ (u) न (na) - wait, does it have a repha? No, the repha is on व. Wait, is that न? Look at न in अम्बार्थः: the न in उनर्वन्नन्तानाम् has the exact same loop and horizontal bar, but wait, does it connect to व? Yes, it's न्व or नर्व! But wait, look at the space: there is no virama. It is न then र्व! Wait, let's look at न्नन्तानाम्: न्न = double na. न्ता = n-ta. नाम् = nam. So ...न्नन्तानाम् means "... ending in an/man/van" etc.? Wait! "वन्नन्तानाम्"?? Like "मत्वर्थीय" or "कन्वन्..."? Wait! Could it be: "ऋत्वन्तानाम्"? No. Could it be: "इन्वन्तानाम्"? Wait, what if the word is: उनदि...? No. Whatever the etymology, the letters in the print are clearly: उ न र्व न्न न्ता ना मि त्या द्यु दा त्त त्वे प्रा प्ते । Wait, let's re-verify: is it उनर्वन्नन्तानाम्? Let's check if the second letter could be त: no. Could it be न: yes, it's न. Could it be न्व: न with subscript व? In NSP font, न्व is written as half-na + va: न्व. Here we see a half-na न् connected to व, but wait! Is there a repha? Yes, there is a repha hook on top of the va! So न्त्व? No, न् + र्व = न्ता? No, न्व with repha is न्र्व! Wait, or is that न with a repha? Let's look at: उ then न् then व with repha = न्र्व? Wait, look at line 27: उ न् र्व न् न् ता ना मि त्या द्यु दा त्त त्वे Yes, उन्र्वन्नन्तानाम् or उनर्वन्नन्तानाम्. It looks like उनर्वन्नन्तानाम् or उन्वन्नन्तानाम् with a stray mark. Let's look at the repha: the curve is unmistakably a repha! So उन्र्वन्नन्तानाम् or उनर्वन्नन्तानाम्.

Line 28: र्थानाम्स्त्रियाम् ॥ गेहम् । नब्विषयस्येति प्राप्ते ॥ अस्त्रियां किम् ? शाला आद्युदा- Wait, sutra in line 27-28 is: Line 27 ends with: ॥ गेहा- Line 28 starts with: र्थानामस्त्रियाम् ॥ Wait, does it say र्थानाम्स्त्रियाम् or र्थानामस्त्रियाम्? It is र्थानामस्त्रियाम् ॥ (no virama, just म with अ: म + स्त्रियाम्? Wait, र्थानामस्त्रियाम् has म then स्त्रि! So र्थानामस्त्रियाम् ॥). Then: गेहम् । नब्विषयस्येति प्राप्ते ॥ अस्त्रियां किम् ? शाला आद्युदा- Wait, after किम्: there is a question mark ? with a dot below it, but look at the mark after किम्: It's ? with a little dash/smudge: किम् ? शाला आद्युदा-

Line 29: त्तोऽयम् । इहैव पर्युदासाज्ज्ञापकात् ॥ गुदस्य च ॥ अन्त उदात्तः स्यान्न तु स्त्रियाम् ॥

Line 30: गुदम् । अस्त्रियां किम् ? आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यः । स्वाङ्गशिटामदन्तानामित्यन्तरङ्गमाद्युदात्त-

Bottom Footnote: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥

Let's double-check every line carefully.

Header: स्वरप्रकरणम् । ( ५१९ ) Centered.

: ऽत्र लुप् । एतदेव ज्ञापयति क्वचित्स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं नेति । संज्ञायां किम् ? अग्निर्मांण- Wait, in : "अग्निर्मांण-" Wait, is there a space between "किम्" and "?"? Yes, "किम् ?". And a hyphen after "अग्निर्मांण": "-".

: वकः । उपमानं किम् ? चैत्रः ॥ निष्ठा च द्व्यजनात् । ६।२ । २०५ ॥ निष्ठान्तस्य द्व्यचः Wait, let's look at ६।२ । २०५ ॥: The middle number has । ६।२ । २०५ ॥. In some places there's a space, here ६।२ is close, then space, then । २०५ ॥.

: संज्ञायामादिरुदात्तो न त्वाकारः ॥ दत्तः । द्व्यच् किम् ? चिन्तितः । अनात्किम् ? त्रातः ।

: संज्ञायामित्यनुवृत्तेर्नेह–कृतम् । हृतम् ॥ शुष्कधृष्टौ । ६ । १ । २०६ ॥ एतावाद्युदात्तौ Notice the en-dash or hyphen between नेह and कृतम्: नेह–कृतम्.

: स्तः ॥ असंज्ञार्थमिदम् । अतसं न शुष्कम् ॥ आशितः कर्ता । ६ । १ । २०७ ॥ कर्तृवाची

: आशितशब्द आद्युदात्तः ॥ कृपन्नित्फाल आशितम् ॥ रिक्ते विभाषा । ६ । १ । २०८ ॥

: रिक्तशब्दे वाऽऽदिरुदात्तः ॥ रिक्तः । संज्ञायां तु निष्ठा च द्व्यजनादिति नित्यमाद्युदात्तत्वं

: पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ जुष्टार्पिते च छन्दसि । ६ । १ । २०९ ॥ आद्युदात्ते वा स्तः ॥ नित्यं

: मन्त्रे । ६ । १ । २१० ॥ एतत्सूत्रं शक्यमकर्तुम् । जुष्टो दमूनाः षळर आहुरर्पितमित्यादेः

: पूर्वेणैव सिद्धेः छन्दसि पाठस्य व्यवस्थिततया विपरीतापादनायोगात् । अर्पिताः षष्टिर्न चला-

: चलास इत्यत्रान्तोदात्तदर्शनाच्च ॥ युष्मदस्मदोर्ङसि । ६ । १ । २११ ॥ आदिरुदात्तः

: स्यात् ॥ महिषस्तव नो मम ॥ ङयि च । ६ । १ । २१२ ॥ तुभ्यं हिन्वानः । मह्यं वातः

: पवताम् ॥ यतोऽनावः । ६ । १ । २१३ ॥ यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तो नावं विना ॥

: युञ्जन्यस्य काम्या । कमेर्णिङन्तादचो यत् ॥ ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः । ६ । १ ।

: २१४ ॥ एषां ण्यदन्तानामादिरुदात्तः ॥ ईड्यो नूतनैरुत । आजुह्वान ईड्यो वन्द्यश्च । श्रेष्ठं

: नो धेहि वार्यम् । उक्थमिन्द्राय शंस्यम् ॥ विभाषा वेण्विन्धानयोः । ६ । १ । २१५ ॥

: आदिरुदात्तो वा ॥ इन्धानो अग्निम् ॥ त्यागरागहासकुहश्वथक्थनानाम् । ६ । १ । २१६ ॥ Wait, let's look at श्वथक्थनानाम्: Is it श्वथक्थनानाम्? Yes, standard sutra is त्यागरागहासकुहश्वथक्थनानाम्.

: आदिरुदात्तो वा ॥ आद्यास्त्रयो घञन्ताः । त्रयः पचाद्यजन्ताः ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां

: स्त्रियाम् । ६।१।२१९ ॥ मतोः पूर्वमाकार उदात्तः स्त्रीणाम्नि ॥ उदुम्बरावती । शरावती ॥

: अन्तोऽवत्याः । ६।१।२२० ॥ अवतीशब्दस्यान्त उदात्तः ॥ वेत्रवती । ङीपः पित्त्वादनु-

: दात्तत्वं प्राप्तम् ॥ ईंवत्याः । ६।१।२२१ ॥ ईवत्यन्तस्यापि प्राग्वत् ॥ अहीवती । मुनीवती ॥

: इति प्रातिपदिकस्वरप्रकरणम् ।

: अथ फिट्सूत्राणि ॥

: फिषोऽन्त उदात्तः ॥ प्रातिपदिकं फिट् तस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ उच्चैः ॥ पाटला-

: पालङ्काम्बासागरार्थानाम् ॥ एतदर्थानामन्त उदात्तः ॥ पाटला, फलेरुहा, सुरूपा,

: पाकलेति पर्यायाः । लघावन्त इति प्राप्ते । अपालङ्क, व्याधिघात, आरेवत, आरग्वधेति

: पर्यायाः । अम्बार्थः माता । उनर्वन्नन्तानामित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते । सागरः । समुद्रः ॥ गेहा-

: र्थानामस्त्रियाम् ॥ गेहम् । नब्विषयस्येति प्राप्ते ॥ अस्त्रियां किम् ? शाला आद्युदा-

: त्तोऽयम् । इहैव पर्युदासाज्ज्ञापकात् ॥ गुदस्य च ॥ अन्त उदात्तः स्यान्न तु स्त्रियाम् ॥

: गुदम् । अस्त्रियां किम् ? आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यः । स्वाङ्गशिटामदन्तानामित्यन्तरङ्गमाद्युदात्त-

Footnote: १ केचित्तु पूर्व आदिति पुल्लिङ्गं पठन्ति ॥

Let's double-check line 2: । ६।२ । २०५ ॥ Wait, does it have spaces around 6|2? In line 2: ... निष्ठा च द्व्यजनात् । ६।२ । २०५ ॥ निष्ठान्तस्य ... Yes, । ६।२ । २०५ ॥.

Everything looks extremely accurate and faithful to the source image.स्वरप्रकरणम् । ( ५१९ )

ऽत्र लुप् । एतदेव ज्ञापयति क्वचित्स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं नेति । संज्ञायां किम् ? अग्निर्मांण- वकः । उपमानं किम् ? चैत्रः ॥ निष्ठा च द्व्यजनात् । ६।२ । २०५ ॥ निष्ठान्तस्य द्व्यचः संज्ञायामादिरुदात्तो न त्वाकारः ॥ दत्तः । द्व्यच् किम् ? चिन्तितः । अनात्किम् ? त्रातः । संज्ञायामित्यनुवृत्तेर्नेह–कृतम् । हृतम् ॥ शुष्कधृष्टौ । ६ । १ । २०६ ॥ एतावाद्युदात्तौ स्तः ॥ असंज्ञार्थमिदम् । अतसं न शुष्कम् ॥ आशितः कर्ता । ६ । १ । २०७ ॥ कर्तृवाची आशितशब्द आद्युदात्तः ॥ कृपन्नित्फाल आशितम् ॥ रिक्ते विभाषा । ६ । १ । २०८ ॥ रिक्तशब्दे वाऽऽदिरुदात्तः ॥ रिक्तः । संज्ञायां तु निष्ठा च द्व्यजनादिति नित्यमाद्युदात्तत्वं पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ जुष्टार्पिते च छन्दसि । ६ । १ । २०९ ॥ आद्युदात्ते वा स्तः ॥ नित्यं मन्त्रे । ६ । १ । २१० ॥ एतत्सूत्रं शक्यमकर्तुम् । जुष्टो दमूनाः षळर आहुरर्पितमित्यादेः पूर्वेणैव सिद्धेः छन्दसि पाठस्य व्यवस्थिततया विपरीतापादनायोगात् । अर्पिताः षष्टिर्न चला- चलास इत्यत्रान्तोदात्तदर्शनाच्च ॥ युष्मदस्मदोर्ङसि । ६ । १ । २११ ॥ आदिरुदात्तः स्यात् ॥ महिषस्तव नो मम ॥ ङयि च । ६ । १ । २१२ ॥ तुभ्यं हिन्वानः । मह्यं वातः पवताम् ॥ यतोऽनावः । ६ । १ । २१३ ॥ यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तो नावं विना ॥ युञ्जन्यस्य काम्या । कमेर्णिङन्तादचो यत् ॥ ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः । ६ । १ । २१४ ॥ एषां ण्यदन्तानामादिरुदात्तः ॥ ईड्यो नूतनैरुत । आजुह्वान ईड्यो वन्द्यश्च । श्रेष्ठं नो धेहि वार्यम् । उक्थमिन्द्राय शंस्यम् ॥ विभाषा वेण्विन्धानयोः । ६ । १ । २१५ ॥ आदिरुदात्तो वा ॥ इन्धानो अग्निम् ॥ त्यागरागहासकुहश्वथक्थनानाम् । ६ । १ । २१६ ॥ आदिरुदात्तो वा ॥ आद्यास्त्रयो घञन्ताः । त्रयः पचाद्यजन्ताः ॥ मतो

( ५२० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- त्वम्। ततष्टाप्॥ ध्यपूर्वस्य स्त्रीविषयस्य ॥ धकारयकारपूर्वो योऽन्योऽच् स उदात्तः॥ अन्तर्धा। स्त्रीविषयवर्णनाम्नामिति प्राप्ते। छाया। माया। जाया। यान्तस्यान्त्यात्पूर्वमित्याद्यु- दात्तत्वे प्राप्ते। स्त्रीति किम्? वाह्यम्। यञन्तत्वादाद्युदात्तत्वम्। विषयग्रहणं किम्? इम्या। क्षत्रिया। यतो नाव इत्याद्युदात्त इम्यशब्दः। क्षत्रियशब्दस्तु यान्तस्यान्त्यात्पूर्वमिति मध्यो- दात्तः॥ खान्तस्याश्मादेः॥ नखम्। उखा। सुखम्। दुःखम्। नखस्य स्वाङ्गशिटा- मित्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते। उखा नाम भाण्डविशेषः। तस्य कृत्रिमत्वात्खय्युवर्णं कृत्रिमाख्या चेदित्युवर्णस्योदात्तत्वे प्राप्ते। सुखदुःखयोर्नब्बिषयस्येति प्राप्ते। अश्मादेः किम्? शिखा। मुखम्। मुखस्य स्वाङ्गशिटामिति नब्विषयस्येति वा

नम् ॥ न कुपूर्वस्य कृत्तिकाख्या चेत् ॥ अन्त उदात्तो न ॥ कृत्तिका नक्षत्रम् । केचित्तु कुपूर्वो य आप् तद्विषयाणामिति व्याख्याय आम्बिका बहुलिका इत्याद्यप्यन्तोदात्तो नेत्याहुः ॥ घृतादीनां च ॥ अन्त उदात्तः ॥ घृतं मिमिक्षे । आकृतिगणोऽयम् ॥ ज्येष्ठ- कनिष्ठयोर्वयसि ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ ज्येष्ठ आह चमसा । कनिष्ठ आह चतुरः । वयसि किम् ? ज्येष्ठः श्रेष्ठः । कनिष्ठोऽल्पिकः । इह नित्त्वादाद्युदात्त एव ॥ बिल्वति- ष्ययोः स्वरितो वा ॥ अनयोरन्तः स्वरितो वा स्यात् ॥ पक्षे उदात्तः ॥ इति फिट्सूत्रेषु प्रथमः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः । अथादिः प्राक् शकटेः ॥ अधिकारोऽयम् । शकटिशकट्योरिति यावत् ॥ ह्रस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य ॥ आदिरुदात्तः स्यात् ॥ वलि

धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ कान्तानाम्-श्यामाकाः । षान्ता- नाम्-माषाः ॥ जनपदशब्दानामषान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ केकयः ॥ हयादी- नामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्वं वा ॥ हयिति हल्संज्ञा । पललम् । शललम् । हयादीनां किम् ? एकलः । असंयुक्तेति किम् ? मल्लः ॥ इगन्तानां च द्व्यषाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ कृषिः ॥ इति फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः । अथ द्वितीयं प्रागीषात् ॥ ईषान्तस्य हयादेरित्यतः प्राक् द्वितीयाधिकारः ॥ त्र्यचां प्राङ् मकरात् ॥ मकरवरूढेत्यतः प्राक् त्र्यचामित्यधिकारः ॥ स्वाङ्गानामकुर्वा- दीनाम् ॥ कवर्गरेफवकारादीनि वर्जयित्वा त्र्यचां स्वाङ्गानां द्वितीयमुदात्तम् ॥ ललाटम् । कुर्वादीनां तु । कपोलः । रसना । वदनम् ॥ मादीनां च ॥ मलयः । मकरः ॥ शा- दीनां शाकानाम् ॥ शीतन्या । शतपुष्पा ॥ पान्तानां गुर्वादीनाम् ॥ पादपः । आतपः । लघ्वा दीनां तु । अनूपम् । द्व्यचां तु । नीपम् ॥ युतान्यण्यन्तानाम् ॥ युते- अयुतम् । अनि-धमनिः । अणि-विपणिः ॥ मकरवरूढपारेवतवितस्तेक्ष्वाक्वि- द्राक्षाकलोमाकाष्ठापेष्ठाकाशीनामादिर्वा ॥ एषामादिर्द्वितीयो वोदात्तः ॥ मकरः । वरूढ इत्यादि ॥ छन्दसि च ॥ अमकराद्यर्थ आरम्भः । लक्ष्यानुसारादादिर्द्वितीयं चोदात्तं ज्ञेयम् ॥ कर्दमादीनां च ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ सुगन्धितेजनस्य ते वा ॥ आदिर्द्वितीयं तेशब्दश्चेति त्रयः पर्यायेणोदात्ताः ॥ सुगन्धितेजनाः ॥ नपः फलान्ता- नाम् ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ राजादनफलम् ॥ यान्तस्यान्त्यात्पूर्वम् ॥ कुलायः ॥ थान्तस्य च नालघुनी ॥ नाशब्दो लघु च उदात्ते स्तः ॥ सनाथा सभा ॥ शिंशुमा- रोदुम्बरवलीवर्द्राष्ट्रारपुरूरवसां च ॥ अन्त्यात्पूर्वमुदात्तं द्वितीयं वा ॥ साङ्काश्य- काम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानाम् ॥ द्वितीयमुदात्तं वा ॥ ईषान्तस्य हयादेरा- दिर्वा ॥ हलीषा । लाङ्गलीषा ॥ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशा- रीरशरावहृदयहिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम् ॥ एषामादिरुदात्तः स्यात् ॥ महिष्यषाढयो- र्ज्येष्टकारुण्या चेत् ॥ आदिरुदात्तः ॥ महिषी जाया । अषाढा उपदधाति ॥ इति फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः । शकटिशकट्योरक्षरमक्षरं पर्यायेण ॥ उदात्तम् । शकटिः । शकटी ॥ गोष्ठ- जस्य ब्राह्मणनामधेयस्य ॥ अक्षरमक्षरं पर्यायेणोदात्तम् ॥ गोष्ठजो ब्राह्मणः । अन्यत्र १ कचित् आन्तस्येति पाठः ॥ २ शिशुमारति पाठान्तरम् । उष्टरिति रेफवर्जितमपि ॥

गोष्ठजः पशुः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः ॥ पारावतस्योपोत्तमवर्जम् ॥ शेषं क्रमेणोदात्तम् । पारावतः ॥ धूम्रजानुमुञ्जकेशकालवालस्थालीपाकानामधूज्ल- स्थानम् ॥ एषां चतुर्णां धूप्रभृतींश्चतुरो वर्जयित्वा शिष्टानि क्रमेणोदात्तानि ॥ धूम्रजानुः । मुञ्जकेशः । कालवालः । स्थालीपाकः ॥ कपिकेशहरीकेशयोश्छन्दसि ॥ कपिकेशः । हरिकेशः ॥ न्यङ्क्वौ स्वरितौ ॥ स्पष्टम् ॥ न्यङ्ङुत्तानः ॥ व्यचक्षयत्स्वः ॥ न्यर्बुद- व्यल्कशयोरादिः ॥ स्वरितः स्यात् ॥ तिल्यशिक्यकाइमर्यधान्यकन्याराज- न्यमनुष्याणामन्तः ॥ स्वरितः स्यात् ॥ तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यम् । यतो नाव इति प्राप्ते ॥ बिल्वभक्ष्यवीर्याणि छन्दसि ॥ अन्तस्वरितानि ॥ ननो विल्व उदतिष्ठत् ॥ त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि ॥ स्तरीरुत्वत् । उत त्वः

चादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे । ६ । १ । १६९ ॥ नित्याधिकारविहितसमासा- दन्यत्र यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच् ततः परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता वा स्यात् ॥ परमवाचा ॥ अञ्चेश्च्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् । ६ । १ । १७० ॥ अञ्चेः परा विभक्तिरुदात्ता ॥ इन्द्रो दधीचः । चात्रिति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम् । तृतीयादिरित्यनुवर्तमाने असर्वनामस्थानग्रहणं शस्परिग्रहार्थम् । प्रतीचो बाहून् ॥ ऊडिदम्पदायप्पुम्रैद्युभ्यः । ६ । १ । १७१ ॥ एभ्यो- ऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता ॥ प्रष्ठौहः । प्रष्ठौहा ॥ ऊठ्युपधाग्रहणं कर्तव्यम् * ॥ इह मा भूत् । अक्षद्युवा । अक्षद्युवे । इदम्-एभिर्नूतनः । अन्वादेशे न । अन्तोदात्तादित्यनुवृत्तेः । न च तत्रान्तोदात्ताप्यस्तीति वाच्यम् । इदमोन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादाविति सूत्रेणानु- दात्तस्य अशो विधानात् । प्र ते बभ्रू । माभ्यां गा अनु । पद्नोमासहृन्निश इति षट् पदा- दयः । पद्ध्यां भूमिः । दद्भिर्न जिह्वा । अहरहर्जायते मासिमासि । मनश्चिन्मे हृद आ । अप्- अपां फेनेन । पुम्-अभ्रातेव पुंसः । रै-राया वयम् । रायो धर्ता विवस्वतः : दिव्- उपत्वाग्ने दिवेदिवे ॥ अष्टनो दीर्घात् । ६ । १ । १७२ ॥ शसादिविभक्तिरुदात्ता ॥ अष्टा- भिर्दशभिः ॥ शतुरनुमो नद्यजादी । ६ । १ । १७३ ॥ अनुम् यः शतृप्रत्ययस्तदन्ताद- न्तोदात्तात्परा नदी अजादिश्च शसादिविभक्तिरुदात्ता स्यात् ॥ अच्छा रावं प्रथमा जानती । कृण्वते । अन्तोदात्तात्किम् ? दधती । अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तः । अनुमः किम् ? तुद- न्ती । एकादेशोऽत्र उदात्तः । अनुपदेशात्परत्वाच्छतुर्लसार्वधातुक इति निघातः ॥ उदा- त्तयणो हल्पूर्वात् । ६ । १ । १७४ ॥ उदात्तस्थाने यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा नदी शसादि- र्विभक्तिश्च उदात्ता स्यात् ॥ चोदयित्री सूनृतानाम् । एषा नेत्री । शतं देवाय कृण्वते स- वित्रे ॥ नोद्धात्वोः । ६ । १ । १७५ ॥ अनयोर्यणः परे शसादय उदात्ता न स्युः ॥ ब्रह्मब- न्ध्वा । सेदु श्रियै सुम्ने ॥ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् । ६ । १ । १७६ ॥ ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुबुदात्तः ॥ यो अद्भिमाँ उदनिमाँ इयर्ति । नुटः-अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायः । अन्तोदात्तात्किम् ? माघ्वा विददिषुमान् । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येतदत्र न । मरु- त्व इन्द्र । नियुत्वान्यायवागहि । रैशब्दाच्च * ॥ रेवाँ इन्द्रवतः ॥ नामन्यतरस्याम् । ६ । १ । १७७ ॥ मतुपि यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तात्परो नामुदात्तो वा ॥ चेतन्ती सुम- तीनाम् ॥ ड्याश्छन्दसि बहुलम् । ६ । १ । १७८ ॥ ड्याः परो नामुदात्तो वा ॥ देवसे- नानामभिमञ्जतीनाम् । वेत्युक्तेर्नेह । जयन्तीनां मरुतो यन्तु ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः । ६ । १ । १७९ ॥ एभ्यो हलादिर्विभक्तिरुदात्ता ॥ आषड्भिर्हूयमानः । त्रिभिष्टं देव ॥ न गोश्वन्साववर्णराड्क्रुङ्क्रुद्भ्यः । ६ । १ । १८२ ॥ एभ्यः प्रागुक्तं न ॥ गवां शता । गोभ्यो गातुम् । शुनश्चिच्छेपम् । सौ प्रथमैकवचने अवर्णान्तात् । तेभ्यो द्युम्नम् । तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥ दिवो झल् । ६ । १ । १८३ ॥ दिवः परा झलादिर्विभक्तिर्नोदात्ता ॥ द्युभिर- क्तुभिः । झलिति किम् ? उप त्वाग्ने दिवेदिवे ॥ नृ चान्यतरस्याम् । ६ । १ । १८४ ॥ नृः परा झलादिर्विभक्तिर्वोदात्ता ॥ नृभिर्येमानः ॥ तित्स्वरितम् । ६ । १ । १८५ ॥ निगदव्या-

स्वरप्रकरणम् । (५२५) ख्यातम् । क नूनम् ॥ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमहिन्वडोः । ६ । १ । १८६ ॥ अस्मात्परं लसार्वधातुकमनुदात्तं स्यात् ॥ तासि-कर्ता । कर्तारौ । कर्तारः ॥ प्रत्ययस्वरापवादोऽयम् । अनुदात्तेत्-य आस्ते । ङितः-अभिचष्टे अनृतेभिः । अदुपदेशात् । पुरुभुजा चनस्यतम् । चित्स्वरोऽप्यनेन बाध्यते । वर्धमानं स्वे दमे । तास्या- दिभ्यः किम् ? अभि वृधे गृणीतः । उपदेशग्रहणान्नेह-वृत्रान्यार्या । ल्ग्रहणं किम् ? कतीह निन्द्यानाः । सार्वधातुकं किम् ? शिष्ये । अहिन्वडोः किम् ? हुते । यदधीते ॥ विन्दीन्धि- ख्विदिभ्यो नेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इन्धे राजा । एतच्चानुदात्तस्य च यत्रेति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ॥ आदिः सिचोऽन्यतरस्याम् । ६ । १

( ५२६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कारणविकलतया चिरकालभावि कृच्छ्रयोगि च प्रतिबन्धि जायते । प्रतिबन्धि किम् ? मूत्रकृ- च्छ्रम् ॥ पदेऽपदेशे ।६।२।७ ॥ व्याजवाचिनि पदशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं प्रकृत्या तत्पुरुषे ? सूत्रपदेन प्रस्थितः । उच्चारपदेन । मूत्रशब्दो घञन्तः । उच्चारशब्दो घञन्तस्थाथा- दिस्वरेणान्तोदात्तः । अपदेशे किम् ? विष्णुपदम् ॥ निवाते वातत्राणे । ६ ।२।८ ॥ निवा- तशब्दे परे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या । कुटीनिवातम् । कुड्यनिवातम् । कुटीशब्दो गौरादिङीषन्तः । कुड्यशब्दो ड्यगन्तः । यगन्त इत्यन्ये । वातत्राणे किम् ? राजनिवाते वसति । निवातशब्दोऽयं रूढः पार्श्वे ॥ शारदेऽनार्तवे । ६ । २ । ९ ॥ ऋतौ भवमार्तवम् । तदन्यवाचिनि शारदशब्दे परे तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् ॥ रज्जुशारदमु- दकम् । शारदशब्दो नूतनार्थः । तस्यास्वपदविग्रहः । रज्जोः सद्य उद्धृतम् । रज्जुशब्दः सृजे- रसुन्चेत्याद्युदात्तो व्युत्पादितः । अनार्तवे किम् ? उत्तमशारदम् ॥ अध्वर्युकषाययोर्जातौ ।६।२।१० ॥ एतयोः परतो जातिवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ कठाध्वर्युः । दौवारिककषायम् । कठशब्दः पचाद्यजन्तः । तस्माद्वैशम्पायनाऽन्तेवासिभ्यश्चेति णिनिः कठचरकाल्लुगिति लुक् । द्वारि नियुक्त इति ठक्यन्तोदात्तो दौवारिकशब्दः । जातौ किम् ? परमाध्वर्युः ॥ सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये । ६ । २ । ११ ॥ अनयोः पूर्वं प्रकृत्या ॥ पितृसदृशः । सादृश्ये किम् ? परमसदृशः । समासार्थोऽत्र पूज्यमानता न सादृश्यम् ॥ द्विगो प्रमाणे । ६ । २ । १२ ॥ द्विगावुत्तरपदे प्रमाणवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ प्राच्यसप्तसमः । सप्त समाः प्रमाणमस्य । प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति मात्रचो लुक् । प्राच्यशब्द आद्युदात्तः । प्राच्यश्चासौ सप्तसमश्च प्राच्यसप्तसमः । द्विगो किम् ? व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणे किम् ? परमसप्तसमम् ॥ गन्तव्यपण्यं वाणिजे ।६।२।१३ ॥ वाणिजशब्दे परे तत्पुरुषे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ मद्रवा- णिजः ॥ गोवाणिजः । सप्तमीसमासः । मद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तः । गन्तव्येति किम् ? परम- वाणिजः ॥ मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाया ने नपुंसके । ६ । २ । १४ ॥ मात्रादिषु परतो नपुंसक- वाचिनि तत्पुरुषे तथा ॥ भिक्षायास्तुल्यप्रमाणं भिक्षामात्रम् । भिक्षाशब्दो गुरोश्च हल इत्यप्रत्ययान्तः । पाणिन्युपज्ञम् । पाणिनिशब्द आद्युदात्तः । नन्दोपक्रमम् । नन्दशब्दः पचाद्यजन्तः । इषुच्छायम् । इषुशब्द आद्युदात्तो नित्त्वात् । नपुंसके किम् ? कुड्यच्छाया ॥ सुखप्रिययोर्हिते । ६ । २ । १५ ॥ एतयोः परयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे तथा ॥ गमनप्रियम् । गमनसुखम् । गमनशब्दे लित्स्वरः । हिते किम् ? परमसुखम् ॥ प्रीतौ च ।६।२।१६ ॥ प्रीतौ गम्यायां प्रागुक्तम् ॥ ब्राह्मणसुखं पायसम् । छात्रप्रियोऽन- ध्यायः । ब्राह्मणछात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । प्रीतौ किम् ? राजसुखम् ॥ स्व स्वा- मिनि ।६।२।१७ ॥ स्वामिशब्दे परे स्ववाचि पूर्वपदं तथा ॥ गोस्वामी । स्वं किम् ? पर- मस्वामी ॥ पत्यावैश्वर्ये । ६ । २ । १८ ॥ दमूना गृहपतिर्दमे ॥ न भूवाक्चिद्विधिषु । ।६।२।१९॥ पतिशब्दे परे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे नैतानि प्रकृत्या ॥ भुवः पतिर्भूपतिः ।

स्वरप्रकरणम् । ( ५२७ )

वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः ॥ वा भुवनम् । ६ । २ । २० ॥ उक्तविषये ॥ भुवन- पतिः । भूसूधूर्भ्रस्जिभ्य इति क्युन्नन्तो भुवनशब्दः ॥ आशङ्काऽबाधनेदीयस्सु स- म्भावने । ६।२।२१ ॥ अस्तित्वाध्यवसायः सम्भावनम् ॥ गमनाशङ्कमस्ति । गमनाबाधम् । गमननेदीयः । गमनमाशङ्क्यते आबाध्यते निकटतरमिति वा सम्भाव्यते । सम्भावने किम् ? परमनेदीयः ॥ पूर्वे भूतपूर्वे । ६।२।२२ ॥ आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्ति- विषये भूतपूर्वे वर्तते । भूतपूर्वे किम् ? परमपूर्वः ॥ सविधसनीडसमर्यादसवेशस- देशेषु सामीप्ये । ६ । २ । २३ ॥ एषु पूर्वं प्रकृत्या ॥ मद्रसविधम् । गान्धारसनीडम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । मद्रसदेशम् । सामीप्ये किम् ? सह मर्यादया समर्यादं क्षेत्रम्

? Look at the word: स ा व र्णि म ा ण् डूँ के यौ -> "सावर्णिर्माण्डूकेयौ" - wait, there is a repha on 'णि', and another on 'मा'? No, "सावर्णिर्माण्डूकेयौ" or "सावर्णिमाण्डूकेयौ"? The repha is on णि: "सावर्णिमाण्डूकेयौ".)

• अवन्त्यश्मकाः,
• पैलश्यापर्णेयाः, Footnote Line 2: कपिश्यापर्णेयाः, शौन्तिकारकक्षपाञ्चालेयाः, कठकुथाथूलेयाः, शाकलकुशुनकाः, शालशणकाः, शणकबाभ्रवाः, Wait, let's check: "कठकुथाथूलेयाः" -> look at "कठकुवाथूलेयाः" or "कठकुथाथूलेयाः"? It looks like "कठकुक्वाथूलेयाः" or "कठकुवाथूलेयाः". Wait, the gaṇasūtra in standard Gaṇapāṭha has: "कठकुभाथूलेयाः" or "कठकुक्कुभाथूलेयाः" or "कठकुथाथूलेयाः"? In the image: "कठकुक्वाथूलेयाः" or "कठकुथाथ

द्न्तोदात्तः (द् + न् + त with o).

Line 4: कद्रूः । तित्तिलिनोऽपत्यं छात्रो वा इत्यणन्तः । पण्यशब्दो यदन्तत्वादाद्युदात्तः । पण्यकम्बलः ।

Line 5: संज्ञायामिति वक्तव्यम् * ॥ अन्यत्र पणितव्ये कम्बले समासान्तोदात्तत्वमेव ॥ प्रतिपदोक्ते

Line 6: समासे कृत्या इत्येष स्वरो विहितः । दास्या भारो दासीभारः । देवहूतिः । यस्य तत्पुरुषस्य पूर्व- Wait, footnote mark 1 on यस्य? In : "देवहूतिः । यस्य^१ तत्पुरुषस्य" -> wait, where is the footnote mark in the text? Ah, look between "देवहूतिः ।" and "यस्य": No, footnote 1: "१ केचित्तु यस्य समासस्येति वदन्ति ॥" In line 6: "यस्य" - is there a small superscript 1? Wait, there is no printed superscript numeral, but the footnote refers to "यस्य": "केचित्तु यस्य समासस्येति वदन्ति ॥" Wait, sometimes in these old prints, they didn't put a superscript or they put a subtle mark. Let's look at "यस्य": Just "यस्य".

Line 7:

। ६।२।५५ ॥ सुवर्णपरिमाणवाचि पूर्वपदं वा प्रकृत्या धने ॥ द्वे सुवर्णे परिमाणमस्येति द्विसु- वर्णं तदेव धनं द्विसुवर्णधनम् । बहुव्रीहावपि परत्वाद्विकल्प एव । हिरण्यं किम् ? प्रस्थध- नम् । परिमाणं किम् ? काञ्चनधनम् । धने किम् ? निष्कमाला ॥ प्रथमोऽचिरोपस- म्पत्तौ ॥६।२।५६ ॥ प्रथमशब्दो वा प्रकृत्याऽभिनवत्वे ॥ प्रथमवैयाकरणः । सम्प्रति व्या- करणमध्येतुं प्रवृत्त इत्यर्थः । प्रथमशब्दः प्रथेरमजन्तः । अचिरेति किम् ? प्रथमो वैया- करणः ॥ कतरकतमौ कर्मधारये ।६।२।५७ ॥ वा प्रकृत्या ॥ कतरकठः । कर्मधारयग्र- हणमुत्तरार्थम् । इह तु प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धम् ॥ आर्यो ब्राह्मणकुमारयोः ।६।२।५८ ॥ आर्यकुमारः । आर्यब्राह्मणः । आर्यो ण्यदन्तत्वादन्तस्वरितः । आर्यः किम् ? परम- ब्राह्मणः । ब्राह्मणादीति किम् ? आर्यक्षत्रियः । कर्मधारय इत्येव ॥ राजा च । ६।२।५९ ॥ ब्राह्मणकुमारयोः परतो वा प्रकृत्या कर्मधारये ॥ राजब्राह्मणः । राजकुमारः । योग- विभाग उत्तरार्थः ॥ षष्ठी प्रत्येनसि । ६।२।६० ॥ षष्ठ्यन्तो राजा प्रत्येनसि परे वा प्रकृत्या ॥ राजप्रत्येनाः । षष्ठी किम् ? अन्यत्र न ॥ क्ते नित्यार्थे ।६।२।६१ ॥ क्तान्ते परे नित्यार्थे समासे पूर्वं वा प्रकृत्या ॥ नित्यप्रहसितः । काला इति द्वितीयासमासोऽयम् । नित्य- शब्दस्त्यबन्त आद्युदात्तः । हसित इति थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । नित्यार्थे किम् ? मुहूर्तप्रहसितः ॥ ग्रामः शिल्पिनि । ६।२।६२ ॥ वा प्रकृत्या ॥ ग्रामनापितः । ग्राम- शब्द आद्युदात्तः । ग्रामः किम् ? परमनापितः । शिल्पिनि किम् ? ग्रामरथ्या ॥ राजा च प्रशंसायाम् ।६।२।६३ ॥ शिल्पिवाचिनि परे प्रशंसार्थं राजपदं वा प्रकृत्या ॥ राजना- पितः । राजकुलालः । प्रशंसायां किम् ? राजनापितः । शिल्पिनि किम् ? राजहस्ती ॥ आदिरुदात्तः ।६।२।६४ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे ।६।२।६५॥ सप्तम्यन्तं हारिवाचि च आद्युदात्तं धर्म्ये परे ॥ देयं यः स्वीकरोति स हारीत्युच्यते । धर्म्यमित्याचारनियतं देयम् । मुकुटेकार्षापणम् । हलेद्विपदिका । संज्ञायामिति सप्तमीस- मासः । कारनाम्नि चेत्यलुक् । याज्ञिकाश्वः । वैयाकरणहस्ती । क्वचिदयमाचारो मुकुटादिषु कार्षापणादि दातव्यं याज्ञिकादीनां त्वश्वादिरिति । धर्म्येति किम् ? स्तम्बेरमः । अहरणे किम् ? वाडवहरणम् । वडवाया अयं वाडवः । तस्य बीजनिषेकादुत्तरकालं शरीरपुष्ट्यर्थं यद्दीयते तद्धरणमित्युच्यते । परोऽपि कृत्स्वरो हारिस्वरेण बाध्यत इत्यहरण इति निषेधेन ज्ञाप्यते । तेन वाडवहार्यमिति हारिस्वरः सिध्यति ॥ युक्ते च । ६ । २ । ६६ ॥ युक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदात्तम् ॥ गोबल्लवः । कर्तव्ये तत्परो युक्तः ॥ विभाषाध्यक्षे । ६ । २।६७ ॥ गवाध्यक्षः ॥ पापं च शिल्पिनि । ६ । २ । ६८ ॥ पापनापितः । पापाणके इति प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणात् षष्ठीसमासे न ॥ गोत्राऽन्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे ।६।२।६९॥ मौर्याशौश्रुतः । सुश्रुतापत्यस्य मार्याप्रधानतया क्षेपः । अन्तेवासी-कुमारीदाक्षाः । ओदनपाणिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दाक्षादिभिः प्रोक्तानि शास्त्राण्यधीयते ते एवं

क्षिप्यन्ते । भिक्षामाणवः । भिक्षां लप्स्येऽहमिति माणवः । भयब्राह्मणः । भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते । गोत्रादिषु किम् ? दासीश्रोत्रियः । क्षेपे किम् ? परमब्राह्मणः ॥ अङ्गानि मैरेये । ६ । २ । ७० ॥ मद्यविशेषो मैरेयः ॥ मधुमैरेयः । मधुविकारस्य तस्य मध्वङ्गम् । अङ्गानि किम् ? परममैरेयः । मैरेये किम् ? पुष्पासवः ॥ भक्ताख्यास्तदर्थेषु । ६।२।७१ ॥ भक्तमन्नम् । भिक्षाकंसः । भाजीकंसः । भिक्षादयोऽन्नविशेषाः । भक्ताख्याः किम् ? समाशशालयः । समशनं समाश इति क्रियामात्रमुच्यते । तदर्थेषु किम् ? भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयम् । अत्र पूर्वपदमन्तोदात्तम् ॥ गोविडालसिंहसैन्धवेषूपमाने । ६।२।७२ ॥ धान्यगवः । गोविडालः । तृणसिंहः । सक्तुसैन्धवः । धान्यं गौरिवेति विग्रहः । व्याघ्रादिः । गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यं धान्यगवशब्देनोच्यते । उपमाने किम् ? परमसिंहः ॥ अके जीविकार्थे । ६ । २ । ७३ ॥ दन्तलेखकः । यस्य दन्तलेखनेन जीविका । नित्यं क्रीडेति समासः । अके किम् ? रमणीयकर्ता । जीविकार्थे किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायाम् । ६ । २।७४ ॥ प्राग्देशवाचिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्र- त्ययान्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स्यात् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका । संज्ञायामिति ण्वुल् । प्राचां किम् ? जीवपुत्रप्रचायिका । इयमुदीचां क्रीडा । क्रीडायां किम् ? तव पुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुल् ॥ अणि नियुक्ते । ६ । २ । ७५ ॥ अणन्ते परे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदा- त्तम् ॥ छत्रधारः । नियुक्ते किम् ? काण्डलावः ॥ शिल्पिनि चाऽक्रुञ्जः । ६ । २ । ७६ ॥ शिल्पिवाचिनि समासे अणन्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स चेदण् क्रुञ्जः परो न भवति ॥ तन्तुवायः । शिल्पिनि किम् ? काण्डलावः । अक्रुञ्जः किम् ? कुम्भकारः ॥ संज्ञायां च । ६ । २ । ७७॥ अणन्ते परे ॥ तन्तुवायो नाम कृमिः । अक्रुञ्ज इत्येव । रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥ गोत- न्तियवं पाले । ६ । २ । ७८ ॥ गोपालः । तन्तिपालः । अनियुक्तार्थो योगः । गो इति किम् ? गोरक्षः ॥ णिनि । ६ । २ । ७९ ॥ पुष्पहारी ॥ उपमान शब्दार्थप्रकृतावेव । ६ । २ । ८०॥ उपमानवाचि पूर्वपदं णिन्यन्ते परे आद्युदात्तम् ॥ उष्ट्रक्रोशी । ध्वाङ्क्षरावी । उपमानग्रहणस्य पूर्वयोगस्य च विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ किम् ? वृकवञ्ची । प्रकृ- तिग्रहणं किम् ? प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था तत्रैव यथा स्यात् । इह मा भूत् । गर्दभोच्चारी ॥ युक्कारोह्यादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ आद्युदात्ताः ॥ युक्कारोही । आगत- योधी । क्षीरहोता ॥ दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे । ६ । २ । ८२ ॥ कुटीजः । काशजः । तुषजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात्पूर्वं बह्वचः । ६ । २ । ८३ ॥ बह्वचः पूर्वस्यान्यात्पू- र्वपदमुदात्तं जे उत्तरपदे ॥ उपसरजः । आमलकीजः । बह्वचः किम् ? दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामेऽनिवसन्तः । ६।२।८४ ॥ ग्रामे परे पूर्वपदमुदात्तम् तच्चेन्निवसद्वाचि न ॥ मल्लग्रामः । १ युक्कारोही, आगतरोही, आगतरोधी, आगतयोधी, आगतवध्वा, आगतनन्दी, आगतप्रहारी, आग- तमत्स्यः, क्षीरहोता, भगिनीभर्ता, ग्रामगोधुक्, अश्वत्रिरात्रः, व्युष्टिरात्रः, गर्गत्रिरात्रः, गणपादः, एकाशी- तिपाद्, पात्रेसमितादयश्च । इति युक्कारोह्यादयः । आकृतिगणोऽयम् । तेन अधिकशतवर्ष इत्यादि ॥

Wait, line 15: आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसं- Yes, छन्दस्युपसं- ends with hyphen.

ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is there an asterisk * after उपसंख्यानम्? Yes! ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is the sutra अन्ततः or अन्तः? Look at line 16: ॥ अन्ततः । or ॥ अन्तः ।? Look at the characters: अ न् तः -> अन्तः! Wait, look at line 16: ॥ अन्तः । ६।२।९२॥ Wait, Pāṇini 6.2.92 is अन्तः! Let's look at the image: It is अन्तः! Not अन्ततः! Let's look very carefully: अ then न्तः with colon-like visarga: अन्तः । ६।२।९२॥ Yes, it is `अन्तः । ६।२

नपुंसकलङ्गे समासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ गोपालसभम् । स्त्रीसभम् । सभायां किम् ? ब्राह्मणसेनम् । नपुंसके किम् ? राजसभा । प्रतिपदोक्तनपुंसकग्रहणान्नेह-रमणीयसभम् ब्राह्मणकुलम् । पुरे प्राचाम् । ६ । २ । ९९ ॥ देवदत्तपुरम् । नान्दीपुरम् । प्राचां किम् ? शिवपुरम् ॥ अरिष्टगौडपूर्वे च । ६। २ । १०० ॥ पुरे परे अरिष्टगौडपूर्वसमासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ अरिष्ट- पुरम् । गौडपुरम् । पूर्वग्रहणं किम् ? इहापि यथा स्यात् । अरिष्टाश्रितपुरम् । गौडभृत्यपुरम् । न हास्तिनफलकमार्देयाः । ६ । २ । १०१ ॥ पुरे परे नैतान्यन्तोदात्तानि ॥ हास्तिनपुरम् । फलकपुरम् । मार्देयपुरम् । मृदेरपत्यमिति शुभ्रादित्वाड्ढक् ॥ कुसूलकूपकुम्भशालं बिले । ६।२।१०२ ॥ एतान्यन्तोदात्तानि बिले परे ॥ कुसूलबिलम् । कूपबिलम् । कुम्भबि- लम् । शालबिलम् । कुसूलादि किम् ? सर्पबिलम् । बिलेति किम् ? कुसूलस्वामी ॥ दिक्- शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेष् । ६ । २ । १०३ ॥ दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भव- न्त्येषु ॥ पूर्वेषुकामी । अपरकृष्णमृत्तिका । जनपद-पूर्वपञ्चालाः । आख्यान-पूर्वयाया- तम् । पूर्वचानराटम् । शब्दग्रहणं कालवाचिदिक्शब्दस्य परिग्रहार्थम् ॥ आचार्योपस- र्जनाऽन्तेवासिनि । ६ । २ । १०४ ॥ आचार्योपसर्जनन्तेवासिनि परे दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भवन्ति ॥ पूर्वपाणिनीयाः । आचार्येति किम् ? पूर्वान्तेवासी । अन्तेवासिनि किम् ? पूर्वपाणिनीयं शास्त्रम् ॥ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च । ६।३।१०५ ॥ उत्तरपदस्येत्यधिकृत्य या वृद्धिविहिता तद्भूत्युत्तरपदे परे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश्चान्तोदात्ता भवन्ति ॥ सर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चालकः । अधिकारग्रहणं किम् ? सर्वभासः । सर्वकारकः ॥ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् । ६।२ १०६ ॥ बहुव्रीहौ विश्वशब्दः पूर्वपदभूतः संज्ञायामन्तोदात्तः स्यात् ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तस्याद्युदात्तस्यापवादः । विश्वकर्मा । विश्वदेवः । आविश्चदेवं सत्पतिम् । बहुव्रीहौ किम् ? विश्वे च ते देवाश्च विश्वदेवाः । संज्ञायां किम् ? विश्वदेवः । प्रागव्ययीभावाद्बहुव्रीह्यधिकारः ॥ उदराश्वेषुषु ।६।२।१०७ ॥ संज्ञायामिति वर्तते ॥ वृकोदरः । हर्यश्वः । महेषुः ॥ क्षेपे ६।२।१०८ ॥ उदराश्वेषुषु पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ निन्दायाम् ॥ घटोदरः । कटुकाश्वः । चलाचलेषुः । अनुदर इत्यत्र नञ्सुभ्यामिति भवति विप्रतिषेधेन ॥ नदी बन्धुनि । ६ । २ । १०९ ॥ बन्धुशब्दे परे नद्यन्तं पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ ॥ गार्गीबन्धुः । नदी किम् ? ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आद्युदात्तः । बन्धुनि किम् ? गार्गीप्रियः ॥ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् । ६ । २ । ११० ॥ निष्ठान्तं पूर्वपदमन्तोदात्तं वा ॥ प्रधौतपादः । निष्ठा किम् ? प्रसेकमुखः । उपसर्गपूर्वं किम् ? शुष्कमुखः ॥ उत्तर- पदाऽऽदिः । ६।२।१११ ॥ उत्तरपदाधिकार आपादान्तम् आद्यधिकारस्तु प्रकृत्या भगा- लमित्यवधिकः ॥ कर्णो वर्णलक्षणात् । ६ । २ । ११२ ॥ वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च परः कर्णशब्द आद्युदात्तो बहुव्रीहौ ॥ शुक्लकर्णः । शङ्कुकर्णः । कर्णः किम् ? श्वेतपादः । वर्ण- लक्षणात्किम् । शोभनकर्णः ॥ संज्ञौपम्ययोश्च । ६।२।११३ ॥ कर्ण आद्युदात्तः ॥ मणि- कर्णः । औपम्ये-गोकर्णः ॥ कण्ठपृष्ठग्रीवाजङ्घं च । ६ । २ । ११४ ॥ संज्ञौपम्ययोर्बहु-

व्रीहौ ॥ शितिकण्ठः । काण्डपृष्ठः । सुग्रीवः । नाडीजङ्घः । औपम्ये-खरकण्ठः । गोपृष्ठः । अश्वग्रीवः । गोजङ्घः ॥ शृङ्गमवस्थायां च ॥ ६ । २ । ११५ ॥ शृङ्गशब्दोऽवस्थायां संज्ञोपम्य- योश्चायुदात्तो बहुव्रीहौ ॥ उद्गतशृङ्गः । द्व्यङ्गुलशृङ्गः । अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयो- विशेषोऽवस्था । संज्ञायाम्-ऋष्यशृङ्गः । उपमायाम्-मेषशृङ्गः । अवस्थेति किम् ? स्थूल- शृङ्गः ॥ नञो जरमरमित्रमृताः ॥ ६ । २ । ११६ ॥ नञः परा एते आयुदात्ता बहुव्रीहौ ॥ न मे जरा अजरम् । अमरम् । अमित्रमर्दय । श्रवो देवेष्वमृतम् । नञः किम् ? ब्राह्मणमित्रः । जेति किम् ? अशत्रुः ॥ सोर्मनसी अलोमोषसी ॥ ६ । २ । ११७ ॥ सोः परं लोमोषसी वर्जयित्वा मन्नन्तमसन्तं चायु