वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

नम् ॥ न कुपूर्वस्य कृत्तिकाख्या चेत् ॥ अन्त उदात्तो न ॥ कृत्तिका नक्षत्रम् । केचित्तु कुपूर्वो य आप् तद्विषयाणामिति व्याख्याय आम्बिका बहुलिका इत्याद्यप्यन्तोदात्तो नेत्याहुः ॥ घृतादीनां च ॥ अन्त उदात्तः ॥ घृतं मिमिक्षे । आकृतिगणोऽयम् ॥ ज्येष्ठ- कनिष्ठयोर्वयसि ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ ज्येष्ठ आह चमसा । कनिष्ठ आह चतुरः । वयसि किम् ? ज्येष्ठः श्रेष्ठः । कनिष्ठोऽल्पिकः । इह नित्त्वादाद्युदात्त एव ॥ बिल्वति- ष्ययोः स्वरितो वा ॥ अनयोरन्तः स्वरितो वा स्यात् ॥ पक्षे उदात्तः ॥ इति फिट्सूत्रेषु प्रथमः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः । अथादिः प्राक् शकटेः ॥ अधिकारोऽयम् । शकटिशकट्योरिति यावत् ॥ ह्रस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य ॥ आदिरुदात्तः स्यात् ॥ वलि

धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ कान्तानाम्-श्यामाकाः । षान्ता- नाम्-माषाः ॥ जनपदशब्दानामषान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ केकयः ॥ हयादी- नामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्वं वा ॥ हयिति हल्संज्ञा । पललम् । शललम् । हयादीनां किम् ? एकलः । असंयुक्तेति किम् ? मल्लः ॥ इगन्तानां च द्व्यषाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ कृषिः ॥ इति फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः । अथ द्वितीयं प्रागीषात् ॥ ईषान्तस्य हयादेरित्यतः प्राक् द्वितीयाधिकारः ॥ त्र्यचां प्राङ् मकरात् ॥ मकरवरूढेत्यतः प्राक् त्र्यचामित्यधिकारः ॥ स्वाङ्गानामकुर्वा- दीनाम् ॥ कवर्गरेफवकारादीनि वर्जयित्वा त्र्यचां स्वाङ्गानां द्वितीयमुदात्तम् ॥ ललाटम् । कुर्वादीनां तु । कपोलः । रसना । वदनम् ॥ मादीनां च ॥ मलयः । मकरः ॥ शा- दीनां शाकानाम् ॥ शीतन्या । शतपुष्पा ॥ पान्तानां गुर्वादीनाम् ॥ पादपः । आतपः । लघ्वा दीनां तु । अनूपम् । द्व्यचां तु । नीपम् ॥ युतान्यण्यन्तानाम् ॥ युते- अयुतम् । अनि-धमनिः । अणि-विपणिः ॥ मकरवरूढपारेवतवितस्तेक्ष्वाक्वि- द्राक्षाकलोमाकाष्ठापेष्ठाकाशीनामादिर्वा ॥ एषामादिर्द्वितीयो वोदात्तः ॥ मकरः । वरूढ इत्यादि ॥ छन्दसि च ॥ अमकराद्यर्थ आरम्भः । लक्ष्यानुसारादादिर्द्वितीयं चोदात्तं ज्ञेयम् ॥ कर्दमादीनां च ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ सुगन्धितेजनस्य ते वा ॥ आदिर्द्वितीयं तेशब्दश्चेति त्रयः पर्यायेणोदात्ताः ॥ सुगन्धितेजनाः ॥ नपः फलान्ता- नाम् ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ राजादनफलम् ॥ यान्तस्यान्त्यात्पूर्वम् ॥ कुलायः ॥ थान्तस्य च नालघुनी ॥ नाशब्दो लघु च उदात्ते स्तः ॥ सनाथा सभा ॥ शिंशुमा- रोदुम्बरवलीवर्द्राष्ट्रारपुरूरवसां च ॥ अन्त्यात्पूर्वमुदात्तं द्वितीयं वा ॥ साङ्काश्य- काम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानाम् ॥ द्वितीयमुदात्तं वा ॥ ईषान्तस्य हयादेरा- दिर्वा ॥ हलीषा । लाङ्गलीषा ॥ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशा- रीरशरावहृदयहिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम् ॥ एषामादिरुदात्तः स्यात् ॥ महिष्यषाढयो- र्ज्येष्टकारुण्या चेत् ॥ आदिरुदात्तः ॥ महिषी जाया । अषाढा उपदधाति ॥ इति फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः । अथ फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः । शकटिशकट्योरक्षरमक्षरं पर्यायेण ॥ उदात्तम् । शकटिः । शकटी ॥ गोष्ठ- जस्य ब्राह्मणनामधेयस्य ॥ अक्षरमक्षरं पर्यायेणोदात्तम् ॥ गोष्ठजो ब्राह्मणः । अन्यत्र १ कचित् आन्तस्येति पाठः ॥ २ शिशुमारति पाठान्तरम् । उष्टरिति रेफवर्जितमपि ॥

गोष्ठजः पशुः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः ॥ पारावतस्योपोत्तमवर्जम् ॥ शेषं क्रमेणोदात्तम् । पारावतः ॥ धूम्रजानुमुञ्जकेशकालवालस्थालीपाकानामधूज्ल- स्थानम् ॥ एषां चतुर्णां धूप्रभृतींश्चतुरो वर्जयित्वा शिष्टानि क्रमेणोदात्तानि ॥ धूम्रजानुः । मुञ्जकेशः । कालवालः । स्थालीपाकः ॥ कपिकेशहरीकेशयोश्छन्दसि ॥ कपिकेशः । हरिकेशः ॥ न्यङ्क्वौ स्वरितौ ॥ स्पष्टम् ॥ न्यङ्ङुत्तानः ॥ व्यचक्षयत्स्वः ॥ न्यर्बुद- व्यल्कशयोरादिः ॥ स्वरितः स्यात् ॥ तिल्यशिक्यकाइमर्यधान्यकन्याराज- न्यमनुष्याणामन्तः ॥ स्वरितः स्यात् ॥ तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यम् । यतो नाव इति प्राप्ते ॥ बिल्वभक्ष्यवीर्याणि छन्दसि ॥ अन्तस्वरितानि ॥ ननो विल्व उदतिष्ठत् ॥ त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि ॥ स्तरीरुत्वत् । उत त्वः

चादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे । ६ । १ । १६९ ॥ नित्याधिकारविहितसमासा- दन्यत्र यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच् ततः परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता वा स्यात् ॥ परमवाचा ॥ अञ्चेश्च्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् । ६ । १ । १७० ॥ अञ्चेः परा विभक्तिरुदात्ता ॥ इन्द्रो दधीचः । चात्रिति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम् । तृतीयादिरित्यनुवर्तमाने असर्वनामस्थानग्रहणं शस्परिग्रहार्थम् । प्रतीचो बाहून् ॥ ऊडिदम्पदायप्पुम्रैद्युभ्यः । ६ । १ । १७१ ॥ एभ्यो- ऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता ॥ प्रष्ठौहः । प्रष्ठौहा ॥ ऊठ्युपधाग्रहणं कर्तव्यम् * ॥ इह मा भूत् । अक्षद्युवा । अक्षद्युवे । इदम्-एभिर्नूतनः । अन्वादेशे न । अन्तोदात्तादित्यनुवृत्तेः । न च तत्रान्तोदात्ताप्यस्तीति वाच्यम् । इदमोन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादाविति सूत्रेणानु- दात्तस्य अशो विधानात् । प्र ते बभ्रू । माभ्यां गा अनु । पद्नोमासहृन्निश इति षट् पदा- दयः । पद्ध्यां भूमिः । दद्भिर्न जिह्वा । अहरहर्जायते मासिमासि । मनश्चिन्मे हृद आ । अप्- अपां फेनेन । पुम्-अभ्रातेव पुंसः । रै-राया वयम् । रायो धर्ता विवस्वतः : दिव्- उपत्वाग्ने दिवेदिवे ॥ अष्टनो दीर्घात् । ६ । १ । १७२ ॥ शसादिविभक्तिरुदात्ता ॥ अष्टा- भिर्दशभिः ॥ शतुरनुमो नद्यजादी । ६ । १ । १७३ ॥ अनुम् यः शतृप्रत्ययस्तदन्ताद- न्तोदात्तात्परा नदी अजादिश्च शसादिविभक्तिरुदात्ता स्यात् ॥ अच्छा रावं प्रथमा जानती । कृण्वते । अन्तोदात्तात्किम् ? दधती । अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तः । अनुमः किम् ? तुद- न्ती । एकादेशोऽत्र उदात्तः । अनुपदेशात्परत्वाच्छतुर्लसार्वधातुक इति निघातः ॥ उदा- त्तयणो हल्पूर्वात् । ६ । १ । १७४ ॥ उदात्तस्थाने यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा नदी शसादि- र्विभक्तिश्च उदात्ता स्यात् ॥ चोदयित्री सूनृतानाम् । एषा नेत्री । शतं देवाय कृण्वते स- वित्रे ॥ नोद्धात्वोः । ६ । १ । १७५ ॥ अनयोर्यणः परे शसादय उदात्ता न स्युः ॥ ब्रह्मब- न्ध्वा । सेदु श्रियै सुम्ने ॥ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् । ६ । १ । १७६ ॥ ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुबुदात्तः ॥ यो अद्भिमाँ उदनिमाँ इयर्ति । नुटः-अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायः । अन्तोदात्तात्किम् ? माघ्वा विददिषुमान् । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येतदत्र न । मरु- त्व इन्द्र । नियुत्वान्यायवागहि । रैशब्दाच्च * ॥ रेवाँ इन्द्रवतः ॥ नामन्यतरस्याम् । ६ । १ । १७७ ॥ मतुपि यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तात्परो नामुदात्तो वा ॥ चेतन्ती सुम- तीनाम् ॥ ड्याश्छन्दसि बहुलम् । ६ । १ । १७८ ॥ ड्याः परो नामुदात्तो वा ॥ देवसे- नानामभिमञ्जतीनाम् । वेत्युक्तेर्नेह । जयन्तीनां मरुतो यन्तु ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः । ६ । १ । १७९ ॥ एभ्यो हलादिर्विभक्तिरुदात्ता ॥ आषड्भिर्हूयमानः । त्रिभिष्टं देव ॥ न गोश्वन्साववर्णराड्क्रुङ्क्रुद्भ्यः । ६ । १ । १८२ ॥ एभ्यः प्रागुक्तं न ॥ गवां शता । गोभ्यो गातुम् । शुनश्चिच्छेपम् । सौ प्रथमैकवचने अवर्णान्तात् । तेभ्यो द्युम्नम् । तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥ दिवो झल् । ६ । १ । १८३ ॥ दिवः परा झलादिर्विभक्तिर्नोदात्ता ॥ द्युभिर- क्तुभिः । झलिति किम् ? उप त्वाग्ने दिवेदिवे ॥ नृ चान्यतरस्याम् । ६ । १ । १८४ ॥ नृः परा झलादिर्विभक्तिर्वोदात्ता ॥ नृभिर्येमानः ॥ तित्स्वरितम् । ६ । १ । १८५ ॥ निगदव्या-

स्वरप्रकरणम् । (५२५) ख्यातम् । क नूनम् ॥ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमहिन्वडोः । ६ । १ । १८६ ॥ अस्मात्परं लसार्वधातुकमनुदात्तं स्यात् ॥ तासि-कर्ता । कर्तारौ । कर्तारः ॥ प्रत्ययस्वरापवादोऽयम् । अनुदात्तेत्-य आस्ते । ङितः-अभिचष्टे अनृतेभिः । अदुपदेशात् । पुरुभुजा चनस्यतम् । चित्स्वरोऽप्यनेन बाध्यते । वर्धमानं स्वे दमे । तास्या- दिभ्यः किम् ? अभि वृधे गृणीतः । उपदेशग्रहणान्नेह-वृत्रान्यार्या । ल्ग्रहणं किम् ? कतीह निन्द्यानाः । सार्वधातुकं किम् ? शिष्ये । अहिन्वडोः किम् ? हुते । यदधीते ॥ विन्दीन्धि- ख्विदिभ्यो नेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इन्धे राजा । एतच्चानुदात्तस्य च यत्रेति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ॥ आदिः सिचोऽन्यतरस्याम् । ६ । १

( ५२६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कारणविकलतया चिरकालभावि कृच्छ्रयोगि च प्रतिबन्धि जायते । प्रतिबन्धि किम् ? मूत्रकृ- च्छ्रम् ॥ पदेऽपदेशे ।६।२।७ ॥ व्याजवाचिनि पदशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं प्रकृत्या तत्पुरुषे ? सूत्रपदेन प्रस्थितः । उच्चारपदेन । मूत्रशब्दो घञन्तः । उच्चारशब्दो घञन्तस्थाथा- दिस्वरेणान्तोदात्तः । अपदेशे किम् ? विष्णुपदम् ॥ निवाते वातत्राणे । ६ ।२।८ ॥ निवा- तशब्दे परे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या । कुटीनिवातम् । कुड्यनिवातम् । कुटीशब्दो गौरादिङीषन्तः । कुड्यशब्दो ड्यगन्तः । यगन्त इत्यन्ये । वातत्राणे किम् ? राजनिवाते वसति । निवातशब्दोऽयं रूढः पार्श्वे ॥ शारदेऽनार्तवे । ६ । २ । ९ ॥ ऋतौ भवमार्तवम् । तदन्यवाचिनि शारदशब्दे परे तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् ॥ रज्जुशारदमु- दकम् । शारदशब्दो नूतनार्थः । तस्यास्वपदविग्रहः । रज्जोः सद्य उद्धृतम् । रज्जुशब्दः सृजे- रसुन्चेत्याद्युदात्तो व्युत्पादितः । अनार्तवे किम् ? उत्तमशारदम् ॥ अध्वर्युकषाययोर्जातौ ।६।२।१० ॥ एतयोः परतो जातिवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ कठाध्वर्युः । दौवारिककषायम् । कठशब्दः पचाद्यजन्तः । तस्माद्वैशम्पायनाऽन्तेवासिभ्यश्चेति णिनिः कठचरकाल्लुगिति लुक् । द्वारि नियुक्त इति ठक्यन्तोदात्तो दौवारिकशब्दः । जातौ किम् ? परमाध्वर्युः ॥ सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये । ६ । २ । ११ ॥ अनयोः पूर्वं प्रकृत्या ॥ पितृसदृशः । सादृश्ये किम् ? परमसदृशः । समासार्थोऽत्र पूज्यमानता न सादृश्यम् ॥ द्विगो प्रमाणे । ६ । २ । १२ ॥ द्विगावुत्तरपदे प्रमाणवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ प्राच्यसप्तसमः । सप्त समाः प्रमाणमस्य । प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति मात्रचो लुक् । प्राच्यशब्द आद्युदात्तः । प्राच्यश्चासौ सप्तसमश्च प्राच्यसप्तसमः । द्विगो किम् ? व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणे किम् ? परमसप्तसमम् ॥ गन्तव्यपण्यं वाणिजे ।६।२।१३ ॥ वाणिजशब्दे परे तत्पुरुषे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरम् ॥ मद्रवा- णिजः ॥ गोवाणिजः । सप्तमीसमासः । मद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तः । गन्तव्येति किम् ? परम- वाणिजः ॥ मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाया ने नपुंसके । ६ । २ । १४ ॥ मात्रादिषु परतो नपुंसक- वाचिनि तत्पुरुषे तथा ॥ भिक्षायास्तुल्यप्रमाणं भिक्षामात्रम् । भिक्षाशब्दो गुरोश्च हल इत्यप्रत्ययान्तः । पाणिन्युपज्ञम् । पाणिनिशब्द आद्युदात्तः । नन्दोपक्रमम् । नन्दशब्दः पचाद्यजन्तः । इषुच्छायम् । इषुशब्द आद्युदात्तो नित्त्वात् । नपुंसके किम् ? कुड्यच्छाया ॥ सुखप्रिययोर्हिते । ६ । २ । १५ ॥ एतयोः परयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे तथा ॥ गमनप्रियम् । गमनसुखम् । गमनशब्दे लित्स्वरः । हिते किम् ? परमसुखम् ॥ प्रीतौ च ।६।२।१६ ॥ प्रीतौ गम्यायां प्रागुक्तम् ॥ ब्राह्मणसुखं पायसम् । छात्रप्रियोऽन- ध्यायः । ब्राह्मणछात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । प्रीतौ किम् ? राजसुखम् ॥ स्व स्वा- मिनि ।६।२।१७ ॥ स्वामिशब्दे परे स्ववाचि पूर्वपदं तथा ॥ गोस्वामी । स्वं किम् ? पर- मस्वामी ॥ पत्यावैश्वर्ये । ६ । २ । १८ ॥ दमूना गृहपतिर्दमे ॥ न भूवाक्चिद्विधिषु । ।६।२।१९॥ पतिशब्दे परे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे नैतानि प्रकृत्या ॥ भुवः पतिर्भूपतिः ।

स्वरप्रकरणम् । ( ५२७ )

वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः ॥ वा भुवनम् । ६ । २ । २० ॥ उक्तविषये ॥ भुवन- पतिः । भूसूधूर्भ्रस्जिभ्य इति क्युन्नन्तो भुवनशब्दः ॥ आशङ्काऽबाधनेदीयस्सु स- म्भावने । ६।२।२१ ॥ अस्तित्वाध्यवसायः सम्भावनम् ॥ गमनाशङ्कमस्ति । गमनाबाधम् । गमननेदीयः । गमनमाशङ्क्यते आबाध्यते निकटतरमिति वा सम्भाव्यते । सम्भावने किम् ? परमनेदीयः ॥ पूर्वे भूतपूर्वे । ६।२।२२ ॥ आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्ति- विषये भूतपूर्वे वर्तते । भूतपूर्वे किम् ? परमपूर्वः ॥ सविधसनीडसमर्यादसवेशस- देशेषु सामीप्ये । ६ । २ । २३ ॥ एषु पूर्वं प्रकृत्या ॥ मद्रसविधम् । गान्धारसनीडम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । मद्रसदेशम् । सामीप्ये किम् ? सह मर्यादया समर्यादं क्षेत्रम्

? Look at the word: स ा व र्णि म ा ण् डूँ के यौ -> "सावर्णिर्माण्डूकेयौ" - wait, there is a repha on 'णि', and another on 'मा'? No, "सावर्णिर्माण्डूकेयौ" or "सावर्णिमाण्डूकेयौ"? The repha is on णि: "सावर्णिमाण्डूकेयौ".)

• अवन्त्यश्मकाः,
• पैलश्यापर्णेयाः, Footnote Line 2: कपिश्यापर्णेयाः, शौन्तिकारकक्षपाञ्चालेयाः, कठकुथाथूलेयाः, शाकलकुशुनकाः, शालशणकाः, शणकबाभ्रवाः, Wait, let's check: "कठकुथाथूलेयाः" -> look at "कठकुवाथूलेयाः" or "कठकुथाथूलेयाः"? It looks like "कठकुक्वाथूलेयाः" or "कठकुवाथूलेयाः". Wait, the gaṇasūtra in standard Gaṇapāṭha has: "कठकुभाथूलेयाः" or "कठकुक्कुभाथूलेयाः" or "कठकुथाथूलेयाः"? In the image: "कठकुक्वाथूलेयाः" or "कठकुथाथ

द्न्तोदात्तः (द् + न् + त with o).

Line 4: कद्रूः । तित्तिलिनोऽपत्यं छात्रो वा इत्यणन्तः । पण्यशब्दो यदन्तत्वादाद्युदात्तः । पण्यकम्बलः ।

Line 5: संज्ञायामिति वक्तव्यम् * ॥ अन्यत्र पणितव्ये कम्बले समासान्तोदात्तत्वमेव ॥ प्रतिपदोक्ते

Line 6: समासे कृत्या इत्येष स्वरो विहितः । दास्या भारो दासीभारः । देवहूतिः । यस्य तत्पुरुषस्य पूर्व- Wait, footnote mark 1 on यस्य? In : "देवहूतिः । यस्य^१ तत्पुरुषस्य" -> wait, where is the footnote mark in the text? Ah, look between "देवहूतिः ।" and "यस्य": No, footnote 1: "१ केचित्तु यस्य समासस्येति वदन्ति ॥" In line 6: "यस्य" - is there a small superscript 1? Wait, there is no printed superscript numeral, but the footnote refers to "यस्य": "केचित्तु यस्य समासस्येति वदन्ति ॥" Wait, sometimes in these old prints, they didn't put a superscript or they put a subtle mark. Let's look at "यस्य": Just "यस्य".

Line 7:

। ६।२।५५ ॥ सुवर्णपरिमाणवाचि पूर्वपदं वा प्रकृत्या धने ॥ द्वे सुवर्णे परिमाणमस्येति द्विसु- वर्णं तदेव धनं द्विसुवर्णधनम् । बहुव्रीहावपि परत्वाद्विकल्प एव । हिरण्यं किम् ? प्रस्थध- नम् । परिमाणं किम् ? काञ्चनधनम् । धने किम् ? निष्कमाला ॥ प्रथमोऽचिरोपस- म्पत्तौ ॥६।२।५६ ॥ प्रथमशब्दो वा प्रकृत्याऽभिनवत्वे ॥ प्रथमवैयाकरणः । सम्प्रति व्या- करणमध्येतुं प्रवृत्त इत्यर्थः । प्रथमशब्दः प्रथेरमजन्तः । अचिरेति किम् ? प्रथमो वैया- करणः ॥ कतरकतमौ कर्मधारये ।६।२।५७ ॥ वा प्रकृत्या ॥ कतरकठः । कर्मधारयग्र- हणमुत्तरार्थम् । इह तु प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धम् ॥ आर्यो ब्राह्मणकुमारयोः ।६।२।५८ ॥ आर्यकुमारः । आर्यब्राह्मणः । आर्यो ण्यदन्तत्वादन्तस्वरितः । आर्यः किम् ? परम- ब्राह्मणः । ब्राह्मणादीति किम् ? आर्यक्षत्रियः । कर्मधारय इत्येव ॥ राजा च । ६।२।५९ ॥ ब्राह्मणकुमारयोः परतो वा प्रकृत्या कर्मधारये ॥ राजब्राह्मणः । राजकुमारः । योग- विभाग उत्तरार्थः ॥ षष्ठी प्रत्येनसि । ६।२।६० ॥ षष्ठ्यन्तो राजा प्रत्येनसि परे वा प्रकृत्या ॥ राजप्रत्येनाः । षष्ठी किम् ? अन्यत्र न ॥ क्ते नित्यार्थे ।६।२।६१ ॥ क्तान्ते परे नित्यार्थे समासे पूर्वं वा प्रकृत्या ॥ नित्यप्रहसितः । काला इति द्वितीयासमासोऽयम् । नित्य- शब्दस्त्यबन्त आद्युदात्तः । हसित इति थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । नित्यार्थे किम् ? मुहूर्तप्रहसितः ॥ ग्रामः शिल्पिनि । ६।२।६२ ॥ वा प्रकृत्या ॥ ग्रामनापितः । ग्राम- शब्द आद्युदात्तः । ग्रामः किम् ? परमनापितः । शिल्पिनि किम् ? ग्रामरथ्या ॥ राजा च प्रशंसायाम् ।६।२।६३ ॥ शिल्पिवाचिनि परे प्रशंसार्थं राजपदं वा प्रकृत्या ॥ राजना- पितः । राजकुलालः । प्रशंसायां किम् ? राजनापितः । शिल्पिनि किम् ? राजहस्ती ॥ आदिरुदात्तः ।६।२।६४ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे ।६।२।६५॥ सप्तम्यन्तं हारिवाचि च आद्युदात्तं धर्म्ये परे ॥ देयं यः स्वीकरोति स हारीत्युच्यते । धर्म्यमित्याचारनियतं देयम् । मुकुटेकार्षापणम् । हलेद्विपदिका । संज्ञायामिति सप्तमीस- मासः । कारनाम्नि चेत्यलुक् । याज्ञिकाश्वः । वैयाकरणहस्ती । क्वचिदयमाचारो मुकुटादिषु कार्षापणादि दातव्यं याज्ञिकादीनां त्वश्वादिरिति । धर्म्येति किम् ? स्तम्बेरमः । अहरणे किम् ? वाडवहरणम् । वडवाया अयं वाडवः । तस्य बीजनिषेकादुत्तरकालं शरीरपुष्ट्यर्थं यद्दीयते तद्धरणमित्युच्यते । परोऽपि कृत्स्वरो हारिस्वरेण बाध्यत इत्यहरण इति निषेधेन ज्ञाप्यते । तेन वाडवहार्यमिति हारिस्वरः सिध्यति ॥ युक्ते च । ६ । २ । ६६ ॥ युक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदात्तम् ॥ गोबल्लवः । कर्तव्ये तत्परो युक्तः ॥ विभाषाध्यक्षे । ६ । २।६७ ॥ गवाध्यक्षः ॥ पापं च शिल्पिनि । ६ । २ । ६८ ॥ पापनापितः । पापाणके इति प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणात् षष्ठीसमासे न ॥ गोत्राऽन्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे ।६।२।६९॥ मौर्याशौश्रुतः । सुश्रुतापत्यस्य मार्याप्रधानतया क्षेपः । अन्तेवासी-कुमारीदाक्षाः । ओदनपाणिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दाक्षादिभिः प्रोक्तानि शास्त्राण्यधीयते ते एवं

क्षिप्यन्ते । भिक्षामाणवः । भिक्षां लप्स्येऽहमिति माणवः । भयब्राह्मणः । भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते । गोत्रादिषु किम् ? दासीश्रोत्रियः । क्षेपे किम् ? परमब्राह्मणः ॥ अङ्गानि मैरेये । ६ । २ । ७० ॥ मद्यविशेषो मैरेयः ॥ मधुमैरेयः । मधुविकारस्य तस्य मध्वङ्गम् । अङ्गानि किम् ? परममैरेयः । मैरेये किम् ? पुष्पासवः ॥ भक्ताख्यास्तदर्थेषु । ६।२।७१ ॥ भक्तमन्नम् । भिक्षाकंसः । भाजीकंसः । भिक्षादयोऽन्नविशेषाः । भक्ताख्याः किम् ? समाशशालयः । समशनं समाश इति क्रियामात्रमुच्यते । तदर्थेषु किम् ? भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयम् । अत्र पूर्वपदमन्तोदात्तम् ॥ गोविडालसिंहसैन्धवेषूपमाने । ६।२।७२ ॥ धान्यगवः । गोविडालः । तृणसिंहः । सक्तुसैन्धवः । धान्यं गौरिवेति विग्रहः । व्याघ्रादिः । गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यं धान्यगवशब्देनोच्यते । उपमाने किम् ? परमसिंहः ॥ अके जीविकार्थे । ६ । २ । ७३ ॥ दन्तलेखकः । यस्य दन्तलेखनेन जीविका । नित्यं क्रीडेति समासः । अके किम् ? रमणीयकर्ता । जीविकार्थे किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायाम् । ६ । २।७४ ॥ प्राग्देशवाचिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्र- त्ययान्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स्यात् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका । संज्ञायामिति ण्वुल् । प्राचां किम् ? जीवपुत्रप्रचायिका । इयमुदीचां क्रीडा । क्रीडायां किम् ? तव पुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुल् ॥ अणि नियुक्ते । ६ । २ । ७५ ॥ अणन्ते परे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वमाद्युदा- त्तम् ॥ छत्रधारः । नियुक्ते किम् ? काण्डलावः ॥ शिल्पिनि चाऽक्रुञ्जः । ६ । २ । ७६ ॥ शिल्पिवाचिनि समासे अणन्ते परे पूर्वमाद्युदात्तं स चेदण् क्रुञ्जः परो न भवति ॥ तन्तुवायः । शिल्पिनि किम् ? काण्डलावः । अक्रुञ्जः किम् ? कुम्भकारः ॥ संज्ञायां च । ६ । २ । ७७॥ अणन्ते परे ॥ तन्तुवायो नाम कृमिः । अक्रुञ्ज इत्येव । रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥ गोत- न्तियवं पाले । ६ । २ । ७८ ॥ गोपालः । तन्तिपालः । अनियुक्तार्थो योगः । गो इति किम् ? गोरक्षः ॥ णिनि । ६ । २ । ७९ ॥ पुष्पहारी ॥ उपमान शब्दार्थप्रकृतावेव । ६ । २ । ८०॥ उपमानवाचि पूर्वपदं णिन्यन्ते परे आद्युदात्तम् ॥ उष्ट्रक्रोशी । ध्वाङ्क्षरावी । उपमानग्रहणस्य पूर्वयोगस्य च विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ किम् ? वृकवञ्ची । प्रकृ- तिग्रहणं किम् ? प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था तत्रैव यथा स्यात् । इह मा भूत् । गर्दभोच्चारी ॥ युक्कारोह्यादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ आद्युदात्ताः ॥ युक्कारोही । आगत- योधी । क्षीरहोता ॥ दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे । ६ । २ । ८२ ॥ कुटीजः । काशजः । तुषजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात्पूर्वं बह्वचः । ६ । २ । ८३ ॥ बह्वचः पूर्वस्यान्यात्पू- र्वपदमुदात्तं जे उत्तरपदे ॥ उपसरजः । आमलकीजः । बह्वचः किम् ? दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामेऽनिवसन्तः । ६।२।८४ ॥ ग्रामे परे पूर्वपदमुदात्तम् तच्चेन्निवसद्वाचि न ॥ मल्लग्रामः । १ युक्कारोही, आगतरोही, आगतरोधी, आगतयोधी, आगतवध्वा, आगतनन्दी, आगतप्रहारी, आग- तमत्स्यः, क्षीरहोता, भगिनीभर्ता, ग्रामगोधुक्, अश्वत्रिरात्रः, व्युष्टिरात्रः, गर्गत्रिरात्रः, गणपादः, एकाशी- तिपाद्, पात्रेसमितादयश्च । इति युक्कारोह्यादयः । आकृतिगणोऽयम् । तेन अधिकशतवर्ष इत्यादि ॥

Wait, line 15: आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसं- Yes, छन्दस्युपसं- ends with hyphen.

ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is there an asterisk * after उपसंख्यानम्? Yes! ख्यानम् * ॥ दिवोदासाय दाशुषे ॥ अन्ततः । ६।२।९२॥ अधिकारोऽयम् ॥ प्रागुत्तरपदा- Wait, is the sutra अन्ततः or अन्तः? Look at line 16: ॥ अन्ततः । or ॥ अन्तः ।? Look at the characters: अ न् तः -> अन्तः! Wait, look at line 16: ॥ अन्तः । ६।२।९२॥ Wait, Pāṇini 6.2.92 is अन्तः! Let's look at the image: It is अन्तः! Not अन्ततः! Let's look very carefully: अ then न्तः with colon-like visarga: अन्तः । ६।२।९२॥ Yes, it is `अन्तः । ६।२

नपुंसकलङ्गे समासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ गोपालसभम् । स्त्रीसभम् । सभायां किम् ? ब्राह्मणसेनम् । नपुंसके किम् ? राजसभा । प्रतिपदोक्तनपुंसकग्रहणान्नेह-रमणीयसभम् ब्राह्मणकुलम् । पुरे प्राचाम् । ६ । २ । ९९ ॥ देवदत्तपुरम् । नान्दीपुरम् । प्राचां किम् ? शिवपुरम् ॥ अरिष्टगौडपूर्वे च । ६। २ । १०० ॥ पुरे परे अरिष्टगौडपूर्वसमासे पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ अरिष्ट- पुरम् । गौडपुरम् । पूर्वग्रहणं किम् ? इहापि यथा स्यात् । अरिष्टाश्रितपुरम् । गौडभृत्यपुरम् । न हास्तिनफलकमार्देयाः । ६ । २ । १०१ ॥ पुरे परे नैतान्यन्तोदात्तानि ॥ हास्तिनपुरम् । फलकपुरम् । मार्देयपुरम् । मृदेरपत्यमिति शुभ्रादित्वाड्ढक् ॥ कुसूलकूपकुम्भशालं बिले । ६।२।१०२ ॥ एतान्यन्तोदात्तानि बिले परे ॥ कुसूलबिलम् । कूपबिलम् । कुम्भबि- लम् । शालबिलम् । कुसूलादि किम् ? सर्पबिलम् । बिलेति किम् ? कुसूलस्वामी ॥ दिक्- शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेष् । ६ । २ । १०३ ॥ दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भव- न्त्येषु ॥ पूर्वेषुकामी । अपरकृष्णमृत्तिका । जनपद-पूर्वपञ्चालाः । आख्यान-पूर्वयाया- तम् । पूर्वचानराटम् । शब्दग्रहणं कालवाचिदिक्शब्दस्य परिग्रहार्थम् ॥ आचार्योपस- र्जनाऽन्तेवासिनि । ६ । २ । १०४ ॥ आचार्योपसर्जनन्तेवासिनि परे दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भवन्ति ॥ पूर्वपाणिनीयाः । आचार्येति किम् ? पूर्वान्तेवासी । अन्तेवासिनि किम् ? पूर्वपाणिनीयं शास्त्रम् ॥ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च । ६।३।१०५ ॥ उत्तरपदस्येत्यधिकृत्य या वृद्धिविहिता तद्भूत्युत्तरपदे परे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश्चान्तोदात्ता भवन्ति ॥ सर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चालकः । अधिकारग्रहणं किम् ? सर्वभासः । सर्वकारकः ॥ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् । ६।२ १०६ ॥ बहुव्रीहौ विश्वशब्दः पूर्वपदभूतः संज्ञायामन्तोदात्तः स्यात् ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तस्याद्युदात्तस्यापवादः । विश्वकर्मा । विश्वदेवः । आविश्चदेवं सत्पतिम् । बहुव्रीहौ किम् ? विश्वे च ते देवाश्च विश्वदेवाः । संज्ञायां किम् ? विश्वदेवः । प्रागव्ययीभावाद्बहुव्रीह्यधिकारः ॥ उदराश्वेषुषु ।६।२।१०७ ॥ संज्ञायामिति वर्तते ॥ वृकोदरः । हर्यश्वः । महेषुः ॥ क्षेपे ६।२।१०८ ॥ उदराश्वेषुषु पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ निन्दायाम् ॥ घटोदरः । कटुकाश्वः । चलाचलेषुः । अनुदर इत्यत्र नञ्सुभ्यामिति भवति विप्रतिषेधेन ॥ नदी बन्धुनि । ६ । २ । १०९ ॥ बन्धुशब्दे परे नद्यन्तं पूर्वमन्तोदात्तं बहुव्रीहौ ॥ गार्गीबन्धुः । नदी किम् ? ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आद्युदात्तः । बन्धुनि किम् ? गार्गीप्रियः ॥ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् । ६ । २ । ११० ॥ निष्ठान्तं पूर्वपदमन्तोदात्तं वा ॥ प्रधौतपादः । निष्ठा किम् ? प्रसेकमुखः । उपसर्गपूर्वं किम् ? शुष्कमुखः ॥ उत्तर- पदाऽऽदिः । ६।२।१११ ॥ उत्तरपदाधिकार आपादान्तम् आद्यधिकारस्तु प्रकृत्या भगा- लमित्यवधिकः ॥ कर्णो वर्णलक्षणात् । ६ । २ । ११२ ॥ वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च परः कर्णशब्द आद्युदात्तो बहुव्रीहौ ॥ शुक्लकर्णः । शङ्कुकर्णः । कर्णः किम् ? श्वेतपादः । वर्ण- लक्षणात्किम् । शोभनकर्णः ॥ संज्ञौपम्ययोश्च । ६।२।११३ ॥ कर्ण आद्युदात्तः ॥ मणि- कर्णः । औपम्ये-गोकर्णः ॥ कण्ठपृष्ठग्रीवाजङ्घं च । ६ । २ । ११४ ॥ संज्ञौपम्ययोर्बहु-

व्रीहौ ॥ शितिकण्ठः । काण्डपृष्ठः । सुग्रीवः । नाडीजङ्घः । औपम्ये-खरकण्ठः । गोपृष्ठः । अश्वग्रीवः । गोजङ्घः ॥ शृङ्गमवस्थायां च ॥ ६ । २ । ११५ ॥ शृङ्गशब्दोऽवस्थायां संज्ञोपम्य- योश्चायुदात्तो बहुव्रीहौ ॥ उद्गतशृङ्गः । द्व्यङ्गुलशृङ्गः । अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयो- विशेषोऽवस्था । संज्ञायाम्-ऋष्यशृङ्गः । उपमायाम्-मेषशृङ्गः । अवस्थेति किम् ? स्थूल- शृङ्गः ॥ नञो जरमरमित्रमृताः ॥ ६ । २ । ११६ ॥ नञः परा एते आयुदात्ता बहुव्रीहौ ॥ न मे जरा अजरम् । अमरम् । अमित्रमर्दय । श्रवो देवेष्वमृतम् । नञः किम् ? ब्राह्मणमित्रः । जेति किम् ? अशत्रुः ॥ सोर्मनसी अलोमोषसी ॥ ६ । २ । ११७ ॥ सोः परं लोमोषसी वर्जयित्वा मन्नन्तमसन्तं चायु

खटम् । दधिकटुकम् । प्रजाकाण्डम् । चेलादिसादृश्येन पुत्रादीनां गर्हा । व्याघ्रादित्वा- त्समासः । गर्हायां किम् ? परमचेलम् ॥ चीरमुपमानम् ॥६।२।१२७॥ वस्त्रचीरम् । कम्बलचीरम् । उपमानं किम् ? परमचीरम् ॥ पललसूपशाकं मिश्रे ॥६।२।१२८॥ घृत- पललम् । घृतसूपः । घृतशाकम्॥ भक्ष्येण मिश्रीकरणमिति समासः । मिश्रे किम् ? परमपल- लम् ॥ कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥६।२।१२९॥ आद्युदात्तास्तत्पुरुषे ॥ दाक्षिकूलम् । षाण्डिसूदम् । दाण्डायनस्थलम् । दाक्षिकर्षः । ग्रामसंज्ञा एताः । संज्ञायाम् किम् ? परमकूलम् । अकर्मधारये राज्यम् । ६ । २ । १३० ॥ कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुषे राज्यमुत्तरपदमाद्युदा- त्तम् ॥ ब्राह्मणराज्यम् । अकेति किम् ? परमराज्यम् ॥ चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरः पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ कुचेलम् । कुराज्यम् ॥ वर्ग्यादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ अर्जुनवर्ग्यः । वासुदेवपक्ष्यः । अकर्मधारय इत्येव । परमवर्ग्यः । वर्गादिर्दिगाद्यन्तर्गणः ।॥ पुत्रः पुम्भ्यः ।६।२।१३२ ॥ पुम्शब्देभ्यः परः पुत्रशब्द आद्युदात्तस्तत्पुरुषे ॥ दाशिपुत्रः । माहिषपुत्रः । पुत्रः किम् ? कौन्टिमातुलः । पुम्भ्यः किम् ? दाक्षीपुत्रः ॥ नाचायंराजर्त्विक्सं- युक्तज्ञातार्याख्येभ्यः । ६ । २ । १३३ ॥ एभ्यः पुत्रो नाद्युदात्तः ॥ आख्याग्रहणात्पर्या- याणां तद्विशेषाणां च ग्रहणम् । आचार्यपुत्रः । उपाध्यायपुत्रः । शाकटायनपुत्रः । राजपुत्रः । ईश्वरपुत्रः । नन्दपुत्रः । ऋत्विक्पुत्रः । याजकपुत्रः । होतुःपुत्रः । संयुक्ताः सम्बन्धिनः । श्यालपुत्रः । ज्ञातयो मातापितृसम्बन्धेन बान्धवाः । ज्ञातिपुत्रः । भ्रातृपुत्रः ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ एतानि प्राणिभिन्नषष्ठ्यन्तात्पराण्याद्युदात्तानि तत्पुरुषे ॥ मुद्गचूर्णम् । अप्रेति किम् ? मत्स्यचूर्णम् ॥ षट् च काँण्डादीनि । ६ । २ । १३५ ॥ अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तानि ॥ दर्भकाण्डम् । दर्भचीरम् । तिलपललम् । मुद्गसूपः । मूलकशाकम् । नदीकूलम् । षट् किम् ? राजसूदः । अप्रेति किम् ? दत्तकाण्डम् ॥ कुण्डं वनम् ।६।२।१३६ ॥ कुण्डमाद्युदात्तं वनवाचिनि तत्पुरुषे ॥ दर्भकुण्डम् । कुण्डशब्दोऽत्र सादृश्ये । वनं किम् ? मृत्कुण्डम् ॥ प्रकृत्या भगालम् । ६ । २ । १३७ ॥ भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे प्रकृत्या ॥ कुम्भीभगालम् । कुम्भीनदालम् । कुम्भीपालम् । मध्योदात्ता एते । प्रकृत्येत्य- धिकृतमन्त इति यावत् ॥ शितेर्नित्याऽबह्वज्बहुव्रीहावभसत् । ६ । २ । १३८ ॥ शितेः परं नित्याबह्वच्कं प्रकृत्या ॥ शितिपादः । शित्यंसः । पादशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः । अंसशब्दः प्रत्ययस्य नित्त्वात् । शितेः किम् ? दर्शनीयपादः । अभसत्किम् ? शितिभसत् । शितिराद्युदात्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादोऽयं योगः ॥ गतिकारकोपपदात्कृत् । ६ । २ । .१३९ ॥ एभ्यः कृदन्तं प्रकृतिस्वरं स्यात्तत्पुरुषे ॥ प्रकारकः । प्रहरणम् । शोणाधृष्णु,

१ दिगादिषु वर्गे इत्येवमादयो ये पठितास्ते कृतयदन्ता वर्गादयः । २ चूर्ण, करिष, करीष, शाकिन, शाटक, द्राक्षा, तूल, कुन्दम, दलप, चमसी, चक्रन, चौल । इति चूर्णादिः । ३ काण्ड, चीर, पलल, सूप, शाक, कूल । इति काण्डादिः ।

नृवाहसा । इध्मप्रव्रश्चनः । उपपदात्-उच्चैःकारम् । ईषत्करः । गतीति किम् ? देवस्य कारकः । शेषे षष्ठी । कृद्ग्रहणं स्पष्टार्थम् । प्रपचतितरामित्यत्र तरबाद्यन्तेन समासे कृते आम् । तत्र सतिशिष्टत्वादाम्स्वरो भवतीत्येके । प्रपचतिदेश्यार्थं तु कृद्ग्रहणमित्यन्ये ॥ उभे- वनस्पत्यादिषु युगपत् । ६ । २ । १४० ॥ एषु पूर्वोत्तरपदे युगपत्प्रकृत्या ॥ वनस्पतिं वन आ । बृहस्पतिं यः । बृहच्छब्दोऽत्रायुदात्तो निपात्यते । हर्षया शचीपतिम् । शार्ङ्गरवादि- त्वादाद्युदात्तः शचीशब्दः । शचीभिर्न इति दर्शनात् । तनूनपादुच्यते । नराशंसं वाजि- नम् । निपातनाद्दीर्घः । शुनःशेपम् ॥ देवताद्वन्द्वे च । ६। २ । १४१ ॥ उभे युगपत्प्रकृत्या स्तः ॥ आय इन्द्रावरुणौ । इन्द्राबृहस्पती वयम् । देवता किम् ? प्लक्षन्यग्रोधौ । द्वन्द्वे किम् ? अग्निष्टोमः ॥ नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषमन्थिषु । ६ । २ । १४२ ॥ पृथि- व्यादिवर्जितेऽनुदात्तादावुत्तरपदे प्रागुक्तं न ॥ इन्द्राग्निभ्यां कंवृषणः । अपृथिव्यादौ किम् ? द्यावापृथिवी जनयन् । आयुदात्तो द्यावा निपात्यते । पृथिवीत्यन्तोदात्तः । सोमारुद्रौ । रोदे- र्णिलुक्चेति रगन्तो रुद्रशब्दः । इन्द्रापूषणौ । श्वन्नुक्षन्पूषन्निति पूषा अन्तोदात्तो निपात्यते । शुक्रामन्थिनौ । मन्थिन्निन्नन्तत्वादन्तोदात्तः । उत्तरपदग्रहणमनुदात्तादावित्यृत्तरपदविशेषणं यथा स्यात् द्वन्द्वविशेषणं मा भूत् । अनुदात्तादाविति विधिप्रतिषेधयोर्विषयविभागार्थम् ॥ अन्तः । ६। २ । १४३ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ थाऽथघञ्क्ताऽजऽबित्रकाणाम् । ६ । २ । १४४ ॥ थ अथ घञ् क्त अच् अप् इत्र क एतदन्तानां गतिकारकोपपदात्परेषामन्त उदात्तः ॥ प्रभृत्यस्यायोः । आवसथः । घञ्-प्रभेदः । क्तः-धर्ता वज्री पुरुष्टुतः । पुरुषु बहुप्रदेशेषु स्तुत इति विग्रहः । अच्-प्रक्षयः । अप्-प्रलवः । इत्र-प्रलवित्रम् । क-गो- वृषः । मूलविभुजादित्वात्कः । गतिकारकोपपदादित्येव । सुस्तुतं भवता ॥ सूपमानात् क्तः ।६।२।१४५ ॥ सोरुपमानाच्च परं क्तान्तमन्तोदात्तम् ॥ ऋतस्य योनौ सुकृतस्य । शश- प्लुतः ॥ संज्ञायामनाचितादीनाम् । ६ । २ । १४६ ॥ गतिकारकोपपदात् क्तान्तमन्तो- दात्तमाचितादीन्व्र्जयित्वा ॥ उपहूतः शाकल्यः । दारिजग्धः कौण्डिन्यः । अनेति किम् । आचि- तम् । आस्थापितम् ॥ प्रवृद्धादीनां च । ६। २ । १४७ ॥ एषां क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ प्रवृद्धः । प्रयुक्तः । असंज्ञार्थोऽयमारम्भः । आकृतिगणोऽयम् ॥ कारकाद्दत्तश्रुतयोरेवा- शिषि । ६ । २ । १४८ ॥ संज्ञायामन्त उदात्तः ॥ देवदत्तः । विष्णुश्रुतः । कारकात्किम् ? सम्भूतः । दत्तश्रुतयोः किम् ? देवपालितः । अस्मान्नियमादत्र संज्ञायामेनेति न । तृतीयाकर्म- णीति तु भवति । एव किम् । कारकावधारणं यथा स्यात् दत्तश्रुतावधारणं मा भूत् । अका-

१ वनस्पतिः, बृहस्पतिः, शचीपतिः, तनूनपात्, नराशंसः, शुनःशेपः, षण्डामर्कौ, तृष्णावरूत्री, लम्बा- विश्ववयसौ, मृत्युः । इति वनस्पत्यादिः । २ आचित, पर्याचित, आस्थापित, परिगृहीत,, निरुक्त, प्रतिपन्न, अपश्लिष्ट, प्रश्लिष्ट, उपहित, उपस्थित, संहितागवि । इत्याचितादिः । ३ प्रवृद्धं यानम्, प्रवृद्धो वृषलः, प्रयुतासूण्वः, आकर्षेऽवहितः । अवहितो भोगेषु, खट्वारूढः । कविशंस्तः । इति प्रवृद्धादिः । आकृतिगणोऽयम् । प्रवृद्धो वृषकृतो रथ इत्यादि ।

रकादपि दत्तश्रुतयोरन्त उदात्तो भवति । संश्रुतः । आशिषि किम् ? देवैः खाता देवखाता । आशिष्येवेत्येवमत्रेष्टो नियमः । तेनानाहतो नदति देवदत्त इत्यत्र न । शङ्खविशेषस्य संज्ञे- यम् । तृतीयाकर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति ॥ इत्थम्भूतेन कृतमिति च । ६ । २ । १४९ ॥ इत्थम्भूतेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यः समासस्तत्र क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यात् ॥ सुप्तप्रलपितम् । प्रमत्तगीतम् । कृतमिति क्रियासामान्ये करोतिर्नाभूतप्रादुर्भाव एव । तेन प्रलपिताद्यपि कृतं भवति । तृतीयाकर्मणीत्यस्यापवादः ॥ अनो भावकर्म- वचनः । ६ । २ । १५० ॥ कारकात्परमनप्रत्ययान्तं भाववचनं कर्मवचनं चान्तोदात्तम् ॥ पयःपानं सुखम् । राजभोजनाः शालयः । अनः किम् ? हस्तादायः । भेति किम् ? दन्तधावनम् । करणे ल्युट् । कारकात्किम् । निदर्शनम् ॥ मन्वक्तिन्व्याख्यानश- यनासनस्थानयाजकादिक्रीताः । ६ । २ । १५१ ॥ कारकात्पराणि एतान्युत्तरपदान्यन्तो- दात्तानि तत्पुरुषे ॥ कृत्स्वरापवादः । रथवर्त्म । पाणिनिकृतिः । छन्दोव्याख्यानम् । राजश- यनम् । राजासनम् । अश्वस्थानम् । ब्राह्मणयाजकः । गोक्रीतः । कारकात्किम् ? प्रभूतौ सङ्ग- तिम् । अत्र तादौ च नितीति स्वरः ॥ सप्तम्याः पुण्यम् ।६।२।१५२ ॥ अन्तोदात्तम् ॥ अध्य- यनपुण्यम् । तत्पुरुषे तुल्यार्थेति प्राप्तम् । सप्तम्याः किम् ? वेदेन पुण्यं वेदपुण्यम् ॥ ऊनार्थकलं तृतीयायाः ।६।२।१५३ ॥ माषोनम् । माषविकलम् । वाक्कलहः । तृतीयापूर्वपदप्रकृति- स्वरापवादोऽयम् । अत्र केचिदर्थेति स्वरूपग्रहणमिच्छन्ति । धान्यार्थः । ऊनशब्देन त्वर्थनि- र्देशार्थेन तदर्थानां ग्रहणमिति प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धे तृतीयाग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ मिश्रं चानुपसर्गमसन्धौ । ६ । २ । १५४ ॥ पणबन्धेनैकार्थ्यं सन्धिः ॥ तिलमिश्राः । सर्पि- र्मिश्राः । मिश्रं किम् ? गुडधानाः । अनुपसर्गं किम् ? तिलसंमिश्राः । मिश्रग्रहणे सोपसर्ग- ग्रहणस्येदमेव ज्ञापकम् । असन्धौ किम् ? ब्राह्मणमिश्रो राजा ब्राह्मणैः सह संहित ऐकार्थ्य- मापन्नः ॥ नञो गुणप्रतिषेधे सम्पाद्यर्हहितालमर्थास्तद्धिताः । ६ । २।१५५ ॥ सम्पा- द्याद्यर्थतद्धितान्ता नञो गुणप्रतिषेधे वर्तमानात्परेऽन्तोदात्ताः ॥ कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि कार्ण- वेष्टिकिकम् । न कार्णवेष्टिकिकमकार्णवेष्टिकिकम् ॥ छेदमर्हति छेदिकः । न छेदिकोऽच्छेदिकः । न वत्सेभ्यो हितोऽवत्सीयः । न सन्तापाय प्रभवति असान्तापिकः । नञः किम् ? गर्दभर- थमर्हति गार्दभरथिकः । विगार्दभरथिकः । गुणप्रतिषेधे किम् ? गार्दभरथिकादन्योऽगार्दभर- थिकः । गुणो हि तद्धितार्थे प्रवृत्तिनिमित्तं सम्पादित्वाद्युच्यते । तत्प्रतिषेधो यत्रोच्यते तत्रार्यं विधिः । कर्णवेष्टकाभ्यां न सम्पादि सुखमिति । संपेति किम् ? पाणिनीयमधीते पाणिनीयः । न पाणिनीयः अपाणिनीयः । तद्धिताः किम् ? वोढुमर्हति वोढा । न वोढाऽवोढा ॥ यय- तोश्चातदर्थे ।६।२।१५६ ॥ ययतौ यौ तद्धितौ तदन्तस्योत्तरपदस्य नञो गुणप्रतिषेधवि- षयात्परस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ पाशानां समूहः पाश्या न पाश्या अपाश्या । अदन्तयम् ।

१ याजकादयः षष्ठीसमासे उक्ताः ।

अतदर्थे किम् ? अपाद्यम् । तद्धितः किम् ? अदेयम् । गुणप्रतिषेधे किम् ? दन्त्यादन्यदद- न्त्यम् । तदनुबन्धग्रहणे नातदनुबन्धकस्येति । नेह-अवामदेव्यम् ॥ अच्कावशकौ । । ६।२।१५७ ॥ अजन्तं कान्तं च नञः परमन्तोदात्तमशक्तौ गम्यायाम् ॥ अपचः । पक्तुं न शक्तः । अविलिखः । अशक्तौ किम् ? अपचो दीक्षितः । गुणप्रतिषेधे इत्येव । अन्योऽयं पचादपचः ॥ आक्रोशे च । ६।२।१५८ ॥ नञः परावच्कावन्तोदात्तावाक्रोशे ॥ अपचो जाल्मः । पक्तुं न शक्नोतीत्येवमाक्रोश्यते । अविक्षिपः ॥ संज्ञायाम् । ६।२।१५९ ॥ नञः परमन्तोदात्तं संज्ञायामाक्रोशे ॥ अदेवदत्तः ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६।२।१६० ॥ नञः परेऽन्तोदात्ताः स्युः ॥ अकर्तव्यः । उक-अनागामुकः । इष्णुच्-अनलङ्करिष्णुः । इष्णुज्ग्रहणे खिष्णुचो द्वयनुबन्धकस्यापि ग्रहणमिकारादेर्विधानसामर्थ्यात् । अनाढ्यम्भविष्णुः । चार्वादिः । अचारुः । असाधुः ॥ राजाहोश्छन्दसि ॥ अराजा । अनहः । भाषायां नञः स्वर एव ॥ विभाषा तृन्नन्नतीक्ष्णशुचिषु । ६।२ । १६१ ॥ तृन्-अकर्ता । अन्न- अनन्नम् । अतीक्ष्णम् । अशुचि । पक्षे अव्ययस्वरः ॥ बहुव्रीहाविदमेतत्तद्द्द्यचः प्रथम- पूरणयोः क्रियागणने । ६।२।१६२ ॥ एभ्योऽनयोरन्त उदात्तः ॥ इदं प्रथममस्य स इद- म्प्रथमः । एतद्द्वितीयः । तत्पञ्चमः । बहुव्रीहौ किम् ? अनेन प्रथम इंदप्रथमः । तृतीयेति योगविभागात्समासः । इदमेतत्तद्द्व्यचः किम् ? यत्प्रथमः । प्रथमपूरणयोः किम् ? तानि बहू- न्यस्य तद्बहुः । क्रियागणने किम् ? अयं प्रथमः प्रधानं येषां ते इदम्प्रथमाः । द्रव्यगणन- मिदम् । गणने किम् ? अयं प्रथम एषां ते इदम्प्रथमाः इदम्प्रधाना इत्यर्थः । उत्तरपदस्य कार्यित्वात्कपि पूर्वमन्तोदात्तम् । इदम्प्रथमकः । बहुव्रीहावित्यधिकारो वनं समास इत्यतः प्राग्बोध्यः ॥ संख्यायाः स्तनः । ६।२।१६३ ॥ बहुव्रीहावन्तोदात्तः ॥ द्विस्तना । चतुः- स्तना । संख्यायाः किम् ? दर्शनीयस्तना । स्तनः किम् । द्विशिराः ॥ विभाषा छन्दसि । ६।२। १६४ ॥ द्विस्तनां करोति ॥ संज्ञायां मित्राजिनयोः । ६।२।१६५ ॥ देव- मित्रः । कृष्णाजिनम् । संज्ञायां किम् ? प्रियमित्रः ॥ ऋषिप्रतिषेधो मित्रे * ॥ विश्वामित्र ऋषिः ॥ व्यवधायिनोऽन्तरम् । ६।२। १६६ ॥ व्यवधानवाचकात्परमन्तोदात्तम् ॥ वस्त्र- मन्तरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः । व्यवधायिनः किम् ? आत्मान्तरः । अन्यस्वभाव इत्यर्थः ॥ मुखं स्वाङ्गम् । ६।२।१६७ ॥ गौरमुखः । स्वाङ्गं किम् ? दीर्घमुखा शाला ॥ नाऽव्ययदिक्शब्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः । ६।२। १६८ ॥ उच्चैर्मुखः । प्राङ्मुखः । गोमुखः । महामुखः । स्थूलमुखः । मुष्टिमुखः । पृथुमुखः । वत्समुखः । पूर्वपदप्रकृ- तिस्वरोऽत्र । गोमुष्टिवत्सपूर्वपदस्योपमानलक्षणोऽपि विकल्पोऽनेन बाध्यते ॥ निष्ठापमाना- १ चारु, साधु, यौधिकि, अनङ्गमेजय, वदान्य, अकस्मात्, “ वर्तमान, वर्धमान, त्वरमाण, म्रियमाण, क्रियमाण, रोचमान, शोभमानाः संज्ञायाम् ” विकारसदृशे व्यस्तसमस्ते, गृहपति, गृहपतिक, राजाहोश्छन्दसि ॥ इति चार्वादिः ॥

स्वरप्रकरणम् । ( ५३९ )

दन्यतरस्याम् ।६।२।१६९ ॥ निष्ठान्तादुपमानवाचिनश्च परं मुखं स्वाङ्गं वान्तोदात्तं बहु- व्रीहौ ॥ प्रक्षालितमुखः । पक्षे निष्ठोपसर्गेति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्व- रोऽपि भवति । उपमानम्—सिंहमुखः ॥ जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्- क्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः । ६।२।१७० ॥ सारङ्गजातः । मासजातः । सुखजातः । दुःख- जातः । जातिकालेति किम् ? पुत्रजातः । अनाच्छादनात्किम् ? वस्त्रच्छन्नः । अकृतेति किम् ? कुण्डकृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । अस्माज्ज्ञापकान्निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ वा जाते । ६।२।१७१ ॥ जातिकालसुखादिभ्यः परो जातशब्दो वान्तोदात्तः ॥ दन्तजातः । मास- जातः ॥ नञ्सुभ्याम् । ६।२।१७२ ॥ बहुव्रीहावुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ अब्रीहिः । सुमाषः ॥ कपि पूर्वम् । ६ । २ । १७३ ॥ नञ्सुभ्यां परं यदुत्तरपदं तदन्तस्य समासस्य पूर्व- मुदात्तं कपि परे ॥ अब्रह्मबन्धुकः । सुकुमारीकः ॥ ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम् । ६ । २।१७४ ॥ ह्रस्वान्तोत्तरपदसमासेऽन्त्यात्पूर्वमुदात्तं कपि नञ्सुभ्यां परं बहुव्रीहौ ॥ अब्रीहिकः । सुमाषकः । पूर्वमित्यनुवर्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमार्थम् । ह्रस्वान्तेऽन्त्यादेव पूर्वपदमुदात्तं न कपि पूर्वमिति । अङ्गकः । कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वम् ॥ बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि । ६ । २ । १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्ववाचिनो बहोः परस्य पदस्य नञः परस्येव स्वरः स्यात् ॥ बहुब्री- हिकः । बहुमित्रकः । उत्तरपदेति किम् ? बहुषु मानोऽस्य स बहुमानः ॥ न गुणादयोऽव- यवाः ।६।२।१७६ ॥ अवयववाचिनो बहोः परे गुणादयो नान्तोदात्ता बहुव्रीहौ ॥ बहुगुणा रज्जुः । बह्वक्षरं पदम् । बह्वध्यायः । गुणादिराकृतिगणः । अवयवाः किम् ? बहुगुणो द्विजः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयो गुणाः ॥ उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमपर्शु ।६।२।१७७ ॥ प्रपृष्ठः । प्रललाटः । ध्रुवमेकरूपम् । उपसर्गात्किम् ? दर्शनीयपृष्ठः । स्वाङ्गं किम् ? प्रशाखो वृक्षः । ध्रुवं किम् ? उद्बाहुः । अपर्शु किम् ? विपर्शुः ॥ वनं समासे । ६ । २। १७८ ॥ समासमात्रे उपसर्गादुत्तरपदं वनमन्तोदात्तम् ॥ तस्येदिमे प्रवणे ॥ अन्तः । ६।२।१७९ ॥ अस्मात्परं वनमन्तोदात्तम् ॥ अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थमिदम् ॥ अन्तश्च । ६ । २ । १८० ॥ उपसर्गादन्तःशब्दोऽन्तोदात्तः ॥ पर्यन्तः । समन्तः ॥ न निर्विभ्याम् । ६ । २ । १८१ ॥ न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरे यणि च कृते उदात्तस्वरितयोर्यण इति स्व- रितः ॥ परेराभितोभावि मण्डलम् । ६ । २ । १८२ ॥ परेः परमभित उभयतो भावो यस्यास्ति तत्कूलादि मण्डलं चान्तोदात्तम् ॥ परिकूलम् । परिमण्डलम् ॥ प्रादस्वाङ्गं संज्ञा- याम् । ६।२।१८३ ॥ प्रगृहम् । अस्वाङ्गं किम् ? प्रपदम् ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ ।

१ सुख, दुःख, कृच्छ्र, अस्र, अलीक, प्रतीप, करुण, कृपण, तृप्र, सोढ । इति सुखादिः ॥ २ गुण, अक्षर, अध्याय, सूक्त, छन्दोनाम । इति गुणादिराकृतिगणः ॥ ३ निरुदक, निरुपल निर्मक्षिक, निर्मशक, निष्फालक, निष्कोलिक, निष्पेष, दुस्तरीप, निस्तरीप, निस्तरीक, निरजिन, उदजिन, उपाजिन, परेर्हस्तपादकेशकर्षाः । निरुदकादिराकृतिगणः ॥

• मन् + गौरादयः -> द्व्यच्-तु-अजिन-मन् -> द्व्यक्त्व...? No, द्व्यच् + तु -> द्व्यत्तु? No, द्व्यच्-तु? No, द्व्यच्, अजिन, मन्, गौरादयः!) Wait, what is the sutra? "उपाद्द्व्यचजिन्नमन्गौरादयः" or what? Let's look at the sutra: Sutra 6.2.194: "उपाद् द्व्यच्त्वजनिमन्गौरादयः" or "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः"? Look at L21: "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः" or "द्व्यच्त्व"? Wait, look at L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं चान्तोदात्तं" -> wait! "द्व्यच्वकम्" or "द्व्यच्कम्"? Wait, the vritti in L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं" - wait, no! "द्व्यच्कमजिनं"? Wait! Look at the sutra 6.2.194 in Ashtadhyayi: "उपाद् द्व्यच्तुदजिनमन्गौरादयः"? No! 6.2.194 is: "उपाद्द्व्यच्त्वजनिमन्ग