वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ५२ ) गणपाठे- ओ औ आदह उञ् उकञ् वेलायाम् मात्रायाम् यथा यत् तत् किम् पुरा वधा ( वध्वा ) विक् हाहा हेहै ( हहे ) पाट् प्याट् आहो उताहो हो अहो नो ( नौ ) अथो ननु मन्ये मिथ्या असि ब्रूहि तु नु इति इव वत् वात् वन बत [ सम् वशम् शिकम् दिकम् ] सनुकम् छंबट् (छम्बट्) शङ्के शुकम् खम् सनात् सनतर् तहिकम् सत्यम् ऋतम् अद्धा इद्धा नोचेत् नहि जातु कथम् कुतः कुत्र अव अनु हाहे (है) आहोस्वित् शम् कम् खम् दिष्ट्या पशु वट् सह अनुषट् आनुषक् अङ्ग फट् ताजक् भाजक् भाजक् अये अरे वाट् (चाटु) कुम् खुम् घुम् अम् ईम् सीम् सिम् सि वै । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाताः । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति चादयः ॥ ३ ॥ प्रादयः । १ । ४ । ५८ ॥ प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उद् अभि प्रति परि उप ॥ इति प्रादयः ॥ ४ ॥ ऊर्यादिच्विडाचश्च । १ । ४ । ६१ ॥ ऊरी उररी तन्थी ताली आताली वेताली धूली धूसी शकला संशकला ध्वंसकला भ्रंशकला गुलगुधा सजूस फल फली विक्री आक्ली आलोष्टी केवाली केवासी सेवासी पर्याली शेवाली वर्षाली अत्यूमशा वश्मसा मस्मसा मसमसा औषट् श्रौषट् वौषट् वषट् स्वाहा स्वधा पापी प्रादुस् श्रत् आविस् ॥ इत्यूर्या- दयः ॥ ५ ॥ साक्षात्प्रभृतीनि च । १ । ४ । ७४ ॥ साक्षात् मिथ्या चिन्ता भद्रा रोचन आस्था अमा अद्धा प्राजर्या प्राजरुहा बीजर्या बीजरुहा संसर्या अर्थे लवणम् उष्णम् शीतम् उदकम् आर्द्रम् अग्नौ वशे विकसने विहसने प्रतपने प्रादुस् नमस् । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति साक्षात्प्रभृतयः ॥ ६ ॥ द्वितीयोऽध्यायः । तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । २ । १ । १७ ॥ तिष्ठद्गु वहद्गु आयतीगवम् खलेयवम् खलेबुसम् लूनयवम् लूयमानयवम् पूतयवम् पूयमानयवम् संहृतयवम् संह्रियमाणयवम् संहृतबुसम् संह्रियमाणबुसम् समभूमि सम्पदाति सुषमम् विषमम् दुश्षमम् निःषमम् अपसमम् आयतीस- मम् ( प्रोढम् ) पापसमम् पुण्यसमम् प्राह्णम् प्ररथम् प्रमृगम् प्रदक्षिणम् (अपरदक्षिणम्) संप्रति असंमति । इचप्रत्ययः समासान्तः [ ५ । ४ । १२७ ॥ ५ । ४ । १२८ ] ॥ इति तिष्ठ- द्गुप्रभृतयः ॥ १ ॥ सप्तमी शौण्डैः । २ । १ । ४० ॥ शौण्ड धूर्त कितव व्याड प्रवीण संवीत अन्तर अधि पटु पण्डित कुशल चपल निपुण ॥ इति शौण्डादयः ॥ २ ॥ पात्रेसमितादयश्च । २ । १ । ४८ ॥ पात्रेसमिताः पात्रेबहुलाः उदुम्बरमशकः उदुम्बरकृमिः कूपकच्छपः अवटकच्छपः कूपमण्डूकः कुम्भमण्डूकः उदपानमण्डूकः नगरकाकः नगरवायसः मातरिपुरुषः पिण्डीशूरः पितरिशूरः गेहेशूरः गेहेनर्दी गेहेक्ष्वेडी गेहेविजिती गेहे-

द्वितीयोऽध्यायः । (५३) व्याडः गेहेमेही गेहेदाही गेहेदृप्तः गेहेधृष्टः गर्भेवृत्तः आखनिकंबकः गोष्ठेशूरः गोष्ठेविजिती गोष्ठेक्ष्वेडी गोष्ठेपटुः गोष्ठेपण्डितः गोष्ठेप्रगल्भः कर्णेटिरिटिरा कर्णेचुरचुरा । आकृतिगणो- ऽयम् ॥ इति पात्रेसमितादयः ॥ ३ ॥ उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे । २ । १ । ५६ ॥ व्याघ्र सिंह ऋक्ष- ऋषभ चन्दन वृक वृष वराह हस्तिन् तरु कुञ्जर रुरु पृषत् पुण्डरीक पलाश कितव ॥ इति व्याघ्रादयः ॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन मुखपद्मम् मुखकमलम् करकिसलयम् पार्थिवचन्द्रः इत्यादि ॥ ४ ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः । २ । १ । ५९ ॥ १ श्रेणि एक पूग मुकुन्द राशि निश्चय विषय निधन पर इन्द्र देव मुण्ड भूत श्रमण वदान्य अध्यापक अभिरूपक ब्राह्मण क्षत्रिय [ विशिष्ट ] पटु पंडित कुशल चपल निपुण कृपण ॥ इत्येते श्रेण्यादयः ॥ ५ ॥ २ कृत मित मत भूत उक्त [ युक्त ] समाज्ञात समाम्नात समाख्यात संभावित [संसेवित] अवधारित अवकल्पित निराकृत उपकृत उपाकृत [दृष्ट कलित दलित उदाहृत विश्रुत उदित] । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कृतादयः ॥ ६ ॥

• शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानम् * २ । १ । ६० ॥ शाकपार्थिव कुतप- सौश्रुत अजातौष्वलि । आकृतिगणोऽयम् । कृतापकूत भुक्तविभुक्त पीतविपीत गतप्र- त्यागत यातानुयात क्रयाक्रयिका पुटापुटिका फलाफलिका मानोन्मानिका ॥ इति शाक- पार्थिवादिः ॥ ७ ॥ कुमारः श्रमणादिभिः । २ । १ । ७० ॥ श्रमणा प्रव्रजिता कुलटा गर्भिणी तापसी दासी बन्धकी अध्यापक अभिरूपक पंडित पटु मृदु कुशल चपल निपुण ॥ इति श्रमणादयः ॥ ८ ॥ मयूरव्यंसकादयश्च । २ । १ । ७२ ॥ मयूरव्यंसक छात्रव्यंसक कम्बोजमुण्ड यवन- मुण्ड । छन्दसि । हस्तेगृह्य ( हस्तगृह्य ) पादेगृह्य ( पादगृह्य ) लाङ्गूलेगृह्य ( लाङ्गूल- गृह्य ) पुनर्माय । एहीडादयोऽन्यपदार्थे । एहीदम् एहियवम् एहिवाणिजा क्रिया । अपेहिवाणिजा प्रेहिवाणिजा एहिस्वागता अपेहिस्वागता एहिद्वितीया अपेहिद्वितीया । प्रेहिद्वितीया एहिकटा अपेहिकटा प्रेहिकटा आहरकरटा प्रेहिकर्दमा प्रोहकर्दमा विधमचूडा उद्धमचूडा ( उद्धरचूडा ) आहरचेला आहरवसना (आहरसेना) आहरवनिता (आहरवितना) कृन्तविचक्षणा उद्धरोत्सृज। उद्धरावसृजा उद्धमविधमा उत्पचनिपचा उत्पतनिपता उच्चावचम् उच्चनीचम् आचोपचम् आचपरा- चम् [नखप्रचम् ] निश्चप्रचम् अकिंचन स्नात्वाकालक पीत्वास्थिरक भुक्त्वा सुहित प्रोष्यपापीयान् उत्पत्यपाकला निपत्यरोहिणी निषण्णश्यामा अपेहिप्रघसा एहिविघसा इहपञ्चमी इहद्वितीया । जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति । जहिजोडः (जहिजोडम्) जहिस्तम्बम् ( जहि- स्तम्बः ) [ उज्जहिस्तम्बम् ] । आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये । अश्नीतपिवता पचतभृज्जता खादतमोदता खादतवमता ( खादताचमता ) आहरनिवपा आहरनिष्किरा ( आवपनिष्किरा )

उत्पचविपचा भिन्धिलवणा कृन्धिविचक्षणा पचलवणा पचप्रकूटा । आकृतिगणोऽयम् । तेन । अकुतोभयः कान्दिशीकः ( कान्देशीकः ) आहोपुरुषिका अहमहमिका यदृच्छा एहिरे- याहिरा उन्मृजावमृजा द्रव्यानन्तरम् अवश्यकार्यम् ॥ इति मयूरव्यंसकादयः ॥ ९ ॥ याजकादिभिश्च । २ । २ । ९ ॥ याजक पूजक परिचारक परिवेशक [ परिषेचक ] स्नापक अध्यापक उत्साहक उद्वर्तक होतृ भर्तृ रथगणक पत्तिगणक॥इति याजकादयः ॥१०॥ राजदन्तादिषु परम् । २ । २ । ३१ ॥ राजदन्तः अग्रेवणम् लिप्तवासितम् नग्नमुषितम् सिक्तसंमृष्टम् मृष्टलुञ्चितम् अवक्लिन्नपक्वम् अर्पितोत्तम् ( अर्पितोप्तम् ) उत्तगाढम् उलूखलमुसलम् तण्डुलकिण्वम् दृषदुपलम् आरड्वायनि (आरग्वायिनबन्धकी ) चित्ररथवाहीकम् अवन्त्यश्मकम् शूद्रार्यम् स्नातकराज्ञानौ विष्वक्सेनार्जुनौ अक्षिभ्रुवम् दारगवम् शब्दार्थौ धर्मार्थौ कामार्थौ अर्थशब्दौ अर्थधर्मौ अर्थकामौ वैकारिमतम् गाजवाजम् (गोजवाजम्) गोपालिधानपुला- सम् (गोपालधानीपूलासम् ) पूलासकारण्डम् (पूलासककुरंडम्) स्थूलासम् (स्थूलपूलासम्)उशीर- बीजम् [जिह्वास्थि] सिञ्जास्थम् (सिञ्जाश्वत्थम्) चित्रास्वाती ( चित्रस्वाती ) भार्यापती दम्पती जम्पती जायापती पुत्रपती पुत्रपशू केशश्मश्रू शिरोबिजु ( शिरोबीजम् ) शिरोजानु सर्पिर्म- धुनी मधुसर्पिषी ( आद्यन्तौ ) अन्तादी गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ ॥ इति राजदन्तादिः ॥११॥ वाहिताग्न्यादिषु । २ । २ । ३७ ॥ आहिताग्नि जातपुत्र जातदन्त जातश्मश्रु तैलपीत घृतपीत [: मद्यपीत ] ऊढभार्य गतार्थ । आकृतिगणोऽयम् । तेन । गडुकण्ठ अस्युद्यत ( अस्युद्यतः) दण्डपाणिप्रभृतयोऽपि ॥ इत्याहिताग्न्यादयः ॥ १२ ॥ कडाराः कर्मधारये । २ । २ । ३८॥ कडार गडुल खञ्ज खोड कण कुंठ खलति गौर वृद्ध भिक्षुक पिङ्ग पिङ्गुल ( पिङ्गल ) तड तनु [ जठर ] बधिर मठर कञ्ज बर्बर ॥ इति कडारादयः ॥ १३ ॥

• नौकाकान्त्रशुकशृगालवर्जेषु * २ । ३ । १७ ॥ नौ काक अन्त्र शुक शृगाल ॥ इति नावाद्यः ॥ १४ ॥
• प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * २ । ३ । १८ ॥ प्रकृति प्राय गोत्र सम विषम द्विद्रोण पञ्चक साहस्र ॥ इति प्रकृत्यादयः ॥ १५ ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च । २ । ४ । ११ ॥ गवाश्वम् गवाविकम् गवैडकम् अजाविकम् ( अजैडकम् ) कुब्जवामनम् कुब्जकिरातम् पुत्रपौत्रम् श्वचण्डालम् स्त्रीकुमारम् दासीमाण- वकम् शाटीपटीरम् शाटीप्रच्छदम् शाटीपट्टिकम् उष्ट्रखरम् उष्ट्रशशम् मूत्रशकृत् मूत्रपुरीषम् यकृन्मेदः मांसशोणितम् दर्भशरम् दर्भपूतीकम् अर्जुनशिरीषम् अर्जुनपुरुपम् तृणोपलम् (तृणो- लपम् ) दासीदासम् कुटीकुटम् भागवतीभागवतम् ॥ इति गवाश्वप्रभृतीनि ॥ १६ ॥ न दधिपयआदीनि । २ । ४ । १४ ॥ दधिपयसी सर्पिर्मधुनी मधुसर्पिषी ब्रह्म- प्रजापती शिववैश्रवणौ स्कन्दविशाखौ परिव्राजककौशिकौ ( परिव्राट्कौशिकौ ) प्रवर्ग्योप- सदौ शुक्रकृष्णौ इध्माबर्हिषी दीक्षातपसी (श्रद्धातपसी मेधातपसी ) अध्ययनतपसी उलूखल- मुसले आद्यवसाने श्रद्धामेधे ऋक्सामे वाङ्मनसे ॥ इति दधिपयआदीनि ॥ १७ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । (५५) अर्धर्चाः पुंसि च । २ । ४ । ३१ ॥ अर्धर्च गोमय कषाय कार्षापण कुतप कुसप (कुणप) कपाट शङ्ख गूथ यूथ ध्वज कबन्ध पद्म गृह सरक कंस दिवस यूष अन्धकार दण्ड कमण्डलु मण्ड भूत द्वीप द्यूत चक्र धर्म कर्मन् मोदक शतमान याननख नखर चरण पुच्छ दाडिम हिम रजत सक्तु पिधान सार पात्र घृत सैन्धव औषध आढक चषक द्रोण खलीन पात्रीव षष्टिक वारबाण (वारवारण) प्रोथ कपित्थ [शुष्क] शालूक शील शुक्ल (शुल्क) शीधु कवच रेणु [ऋण] कपट शीकर मुसल सुवर्ण वर्ण पूर्व चमस क्षीर कर्ष आकाश अष्टापद मङ्गल निधन निर्यास जृम्भ वृत्त पुस्त बुस्त क्ष्वेडित शृङ्ग निगड [खल] मूलक मधु मूल स्थूल शराव नाल वप्र विमान मुख प्रग्रीव शूल वज्र कटक कण्टक [कर्पट] शिखर कल्क [वल्कल] नटमक [नाटमस्तक] वलय कुसुम तृण पङ्क कुण्डल किरीट [कुमुद] अर्बुद अङ्कुश तिमिर आश्रय भूषण इक्षस [इष्वास] मुकुल वसन्त तटाक [तडाग] पिटक विटंक विडङ्ग पिण्याक माष कोश फलक दिन दैवत पिनाक समर स्थाणु अनीक उपवास शाक कर्पास [विशाल] चषाल [चखाल] खण्ड दर विटप [रण बल मक] मृणाल हस्त आर्द्र हल [सूत्र] ताण्डव गाण्डीव मण्डप पटह सौध योध पार्श्व शरीर फल [छल] पुर [पुरा] राष्ट्र अम्बर बिम्ब कुट्टिम मण्डल [कुक्कुट] कुडप ककुद खण्डल तोमर तोरण मञ्चक पञ्चक पुङ्ख मध्य [बाल] छाल वल्मीक वर्ष वस्त्र वसु देह उद्यान उद्योग स्नेह स्तेन [स्तन स्वर] संगम निष्कक्षेम शूक क्षत्र पवित्र यौवन कलह मालक [पालक] मूषिक [मण्डल वल्कल] कुज [कुञ्ज] विहार लोहित विषाण भवन अरण्य पुलिन दृढ आसन ऐरावत शूर्प तीर्थ लोमन [लोमश] तमाल लोह दण्डक शपथ प्रतिसर दारु धनुस् मान वर्चस्क कूर्च तण्डक मठ सहस्र ओदन प्रवाल शकट अपराह्न नीड शकल तण्डुल ॥ इत्यर्धर्चादिः ॥ १८ ॥ पैलादिभ्यश्च । २ । ४ । ५९ ॥ पैल शालंकि सात्यकि सात्यकामि राहत्रि रावणि औदञ्जि औदव्रजि औदमेधि औदव्यञ्जि (औदमञ्जि) औदमृञ्जि दैवस्थानि पैङ्ग- लौदायनि राहक्षति मौलिङ्गि राणि औदन्य औद्राहमानि औञ्जिहानि औदशुद्धि तद्राजा- ण्णानः (तद्राज) ॥ आकृतिगणोऽयम् । इति पैलादिः ॥ १९ ॥ न तौल्वलिभ्यः । २ । ४ । ६१ ॥ तौल्वलि धारणि पारणि रावणि दैलीपि दैवति वार्कलि नैवति (नैवकि) देवमित्रि (दैवमति) दैवयज्ञि चाफट्कि बैल्वकि वैकि (वैंकि) आनुहारति (आनुराहति) पौष्करसादि आनुरोहति आनुति प्रादोहनि नैमिश्रि प्राडाहति बान्धकि वैशीति आसिनासि आर्हिंसि आसुरि नैमिषि आस्विबन्धकि पौष्णि कारेणु- पलि वैकर्णि वैरकि वैहति ॥ इति तौल्बल्यादिः ॥ २० ॥ यस्कादिभ्यो गोत्रे । २ । ४ । ६३ ॥ यस्क लह्य द्रुह्य अयस्थूण [अयःस्थूण] तृणकर्ण सदामत्त कम्बलहार बहिर्योग कर्णाढक पर्णाढक पिण्डीजंघ वक्रसक्थ [वकसक्थ] विश्रि कुद्रि अजवस्ति मित्रयु रक्षोमुख जंघारथ उत्कास कटुक मथक [मन्थक] पुष्करट

[ पुष्करसद् ] विषपुट उपरिमेखल क्रोष्टुकमान [क्रोष्टुमान] क्रोष्टुपाद क्रोष्टुमाय शीर्षमाय खरप पदक वर्षुक भलन्दन मडिल मण्डिल भडित भण्डित एते यस्कादयः ॥ २१ ॥ न गोपवनादिभ्यः । २ । ४ । ६७ ॥ गोपवन शेयु [ शिशु ] बिन्दु भाजन अश्वावतान श्यामक [ श्योमाक ] श्यामाक श्यापर्ण ॥ बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् ( ४ । १ । १०४ ) इति गोपवनादिः ॥ २२ ॥ तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे । २ । ४ । ६८ ॥ तिककितवाः वड्खभ- ण्डीरथाः उपकलमकाः पफकनरकाः बकनखगुदपरिणद्धाः उब्जककुभाः लंकशान्तमुखाः उत्तरशलङ्कटाः कृष्णजिनकृष्णसुन्दराः अष्टककपिष्ठलाः अग्निवेशदशेरुकाः ॥ एते तिक- कितवादयः ॥ २३ ॥ उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे । २ । ४ । ६९ ॥ उपक लपक अष्टक कपिष्ठल कृष्णाजिन कृष्णसुन्दर चूडारक आडारक गडक उदङ्क सुधायुक अवन्धक पिङ्ग- लक पिष्ट सुपिष्ट [ सुपिष्ठ ] मयूरकर्ण खरीजङ्घव शलाथक पतञ्जल पदञ्जल कठेरणिकुषीतक कशकृत्स्न [ काशकृत्स्न ] निदाघ कलशीकण्ठ दामकण्ठ कृष्णपिङ्गल कर्णक पर्णक जटि- रक बधिरक जन्तुक अनुलोम अनुपद प्रतिलोम अपजग्ध प्रतान अनभिहित कमक वरा- टक लेखाभ्र कमन्दक पिज्जूलक वर्णक मसूरकर्ण मदाघ कवन्तक कमन्तक कदामत दाम- कण्ठ ॥ एते उपकादयः ॥ २४ ॥ तृतीयोऽध्यायः । भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः । ३ । १ । १२ ॥ भृश शीघ्र चपल मन्द पण्डित उत्सुक सुमनस् दुर्मनस् अभिमनस् उन्मनस् रहस् रोहत् रेहत् संश्वत् तृपत् शश्वत् अमत् वेहत् शुचिस् शुचिवर्चस् अण्डर वर्चस् ओजस् सुरजस् अरजस् ॥ एते भृशादयः ॥१॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् । ३ । १ । १३ ॥ लोहित चरित नील फेन मद्र हरित दास मन्द ॥ लोहितादिराकृतिगणः ॥ २ ॥ सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् । ३ । १ । १८ ॥ सुख दुःख तृप्त कृच्छ्र अस्र आस्र अलीक प्रतीप करुण कृपण सोढ ॥ इति सुखादीनि ॥ ३ ॥ कण्डादिभ्यो यक् । ३ । १ । २७॥ कण्डूञ् मन्तु हृणीङ् वल्गु असु [ मनस् ] महीङ् लाट् लेट् इरस् इरज् इरन् उवस् उषस् वेट् मेधा कुशुभ [ नमस् ] मगध तन्तस् पम्पस् [ पपस् ] सुख दुःख ( √ मिक्ष चरण चरम अवर ) सपर अरर [ अरर् ] भिषज् भिष्णुज् [ अपर आर ] इषुध वरण चरण तुरण भरण गद्गद एला केला खेला [ वेला शेला ] लिट् लीट् [ लेखा लेख ] रेखा द्रवस् तिरस् अगद उरस् तरण [ तरिण ] पयस् संभूयस् सम्बर ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कण्ड्वादिः ॥ ४ ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ ॥

चतुर्थोऽध्यायः । ( ५७ ) १ नन्दिवाशिमदिदूषिसाधिवर्धिशोभिरोचिभ्यो ण्यन्तेभ्यः संज्ञायाम् । नन्दनः वाशनः मदनः दूषणः साधनः वर्धनः शोभनः रोचनः । सहितपिदमः संज्ञायाम् । सहनः तपनः दमनः । जल्पनः रमणः दर्पणः संक्रन्दनः संकर्षणः संहर्षणः जनार्दनः यवनः मधुसूदनः विभीषणः लवणः चित्तविनाशनः कुलदमनः [ शत्रुदमनः ] इति नन्द्यादिः ॥ ५ ॥ २ ग्राही उत्साही उदासी उद्वासी स्थायी मन्त्री संमर्दी । रक्षश्चवपशां नौ । निरक्षी निश्रावी नित्रापी निशायी । याचुव्याहृतज्वदवसां प्रतिषिद्धानाम् । अयाची अव्याहारी असंव्याहारी अत्राजी अवादी अवासी । अचासचित्तकर्तृकाणाम् । अकारी अहारी अविनायी [ विशायी विषायी ] विशयी विषयी देशे । विशयी विषयी देशः । अभिभावी भूते । अपराधी उपरोधी परिभवी परिभावी ॥ इति ग्रहादिः ॥ ६ ॥ ३ पच वच वप वद चल पत नदट् भषट् प्लुवट् चरट् गरट् तरट् चोरट् गाहट् सूरट् देवट् [ दोषट् ] जर ( रज ) मर ( मद ) क्षम ( क्षप ) सेव मेष कोप ( कोष ) मेधनर्त व्रण दर्श सर्प [ दम्भ दर्प ] जार भर श्वपच ॥ पचादिराकृतिगणः ॥ ७ ॥

• कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् * ३ । २ । ५ ॥ मूलविभुज नखमुच काकगुह कुमुद महीध्र कुध्र गिध्र ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति मूलविभुजादयः ॥ ८ ॥
• पार्श्वादिभ्यउपसंख्यानम् * ३ । २ । १५ ॥ पार्श्व उदर पृष्ठ उत्तान अवमूर्धन् ॥ इति पार्श्वादिः ॥ ९ ॥ भविष्यति गम्यादयः । ३ । ३ । ३ ॥ गमी आगमी भावी प्रस्थायी प्रतिरोधी प्रतियोधी प्रतिबोधी प्रतियायी प्रतियोगी ॥ एते गम्यादयः ॥ १० ॥
• संपदादिभ्यः क्विप् * ३ । ३ । ९४ ॥ संपद् विपद् आपद् प्रतिपद् परिषद् ॥ एते संपदादयः ॥ ११ ॥ भिदादिभ्योऽङ् । ३ । ३ । १०४ ॥ भिदा विदारणे । छिदा द्वैधीकरणे । विदा । क्षिपा । गुहा गिर्योषध्योः । श्रद्धा मेधा गोधा । आरा शस्त्र्याम् । हारा । कारा बन्धने । क्षिया । तारा ज्योतिषि । धारा प्रपातने । रेखा चूडा पीडा वपा बसा मृजा । ऋपेः संप्रसारणं च । कृपा ॥ इति भिदादिः ॥ १२ ॥ भीमादयोऽपादाने । ३ । ४ । ७४ ॥ भीम भीष्म भयानक वहचर ( वह्रचरु ) प्रस्कन्दन प्रपतन ( प्रतपन ) समुद्र स्रुव स्रुक् वृष्टि ( दृष्टि ) रक्षः संक्सुक ( शंकुसुक ) मूर्ख खलति ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति भीमादिः ॥ १३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः । अजाद्यतष्टाप् । ४ । १ । ४ ॥ अजा एडका कोकिला चटका अश्वा मूषिका बाला होडा पाका वत्सा मन्दा विलाता पूर्वापिहाणा ( पूर्वापहाणा ) अपरापहाणा । संभस्त्रा- जिनशणपिण्डेभ्यः फलात् । सदच्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् । शूद्रा चामहत्पूर्वा

जातिः । कुब्जा उष्णिहा देवविशा । ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमा पुंयोगेऽपि । मूलान्नञः दंष्ट्रा ॥ एतेऽजादयः ॥ १ ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः । ४ । १ । १० ॥ स्वसृ दुहितृ ननान्दृ यातृ मातृ तिसृ चतसृ ॥ इति स्वस्रादिः ॥ २ ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु । ४ । १ । ३५ ॥ समान एक वीर पिण्ड श्व ( शिरी ) भ्रातृ भद्र पुत्र । दासाच्छन्दसि ॥ इति समानादिः ॥ ३ ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च । ४ । १ । ४१ ॥ गौर मत्स्य मनुष्य शृङ्ग पिङ्गल हय गवय मुक्य ऋष्य [ पुट तूण ] द्रुण द्रोण हरिण कोकण ( काकण ) पदर उणक [ आमल ] आमलक कुवल बिम्ब बदर फर्कर्क ( कर्कर्क ) तर्कार शर्कार पुष्कर शिखण्ड सलद शाष्कण्ड सनन्द सुषम सुषव अलिन्द गडुल षाण्डश आढक आनन्द आश्वत्थ सृपाट आखक ( आप- च्छिक ) शष्कुल सूर्य ( सूर्म्म ) शूर्प सूच यूष ( पूष ) यूथ सूप मेथ वल्शुक घातक सलुक मालक मालत साल्व क वेतस वृक्ष ( वृस ) अतस [ उभय ] भृङ्ग मह मेह छेद पेश मेद श्वन् तक्षन् अनडुही अनड्वाही । एषणः करणे । देह देहल काकादन गवादन तेजन रजन लवण औद्गाहमानि ( आद्गाहमानि ) गौतम ( गोतम ) [ पारक ] अयस्थूण ( अयःस्थूण ) मौरिकि मौलिकि मौलिङ्गि यान मेध आलम्बि आलजि आलब्धि आलक्षि केवल आपक आरट नट तोट नोट मुलाट शातन [ पोतन ] पातन पाठन ( पानठ ) आस्तरण अधिकरण अधिकार अग्रहायणी ( आग्रहायणी ) प्रत्यवरोहिणी [ सेचन ] । सुमङ्गलात्संज्ञायाम् । अण्डर सुन्दर मण्डल मन्थर मङ्गल पट पिण्ड [ षण्ड ] उर्द गुद शम सूद औद ( आर्द्र ) हृद् ( हृद ) पाण्ड [ षाण्डल ] भाण्ड [ लोहाण्ड ] कदर कन्दर कदल तरुण तलुन कल्माष बृहत् महत् [ सोम ] सौधर्म । रोहिणी नक्षत्रे । रेवती नक्षत्रे । ( विकल ) निष्कल पुष्कल । कटा- च्छ्रोणिवचने । पिप्पल्यादयश्च । पिप्पली हरितकी ( हरीतकी ) कोशातकी शमी वरी शरी पृथिवी क्रोष्टु मातामह पितामह । इति गौरादिः ॥ ४ ॥ बह्वादिभ्यश्च । ४ । १ । ४५ ॥ बहु पद्धति अञ्चति अङ्कति अंहति शकटि ( शकति ) । शक्तिः शस्त्रे । शारि वारि राति राधि [ शाधि ] आहि कपि यष्टि मुनि । इतः प्राण्यङ्गात् । कृदिकारादक्तिनः । सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके । चण्ड अराल कृपण कमल विकट विशाल विशङ्कट भरुज ध्वज । चन्द्रभागान्नद्याम् ( चन्द्रभागा नद्याम् ) कल्याण उदार पुराण अहन् क्रोड नख खुर शिखा बाल शफ गुद ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन । भग गल राग इत्यादि ॥ इति बह्वादयः ॥ ५ ॥ शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् । ४ । १ । ७३ ॥ शार्ङ्गरव कापटव गौग्गुलव ब्राह्मण बैद गौतम कामण्डलेय ब्राह्मणकृतेय [ आनिचेय ] आनिधेय आशोकेय वात्स्यायन मौजायन कैकक्ष काप्य ( काव्य ) शैब्य एहि पश्येहि आश्मरथ्य औदपान अराल चण्डाल वतण्ड । भोग-

चतुर्थोऽध्यायः । (५९) वह्नौरिमतोः संज्ञायां घादिषु [ ६ । ३ । ४३ ] नित्यं ह्रस्वार्थम् । नृनरयोर्वृद्धिश्च ॥ इति शार्ङ्गरवादिः ॥ ६ ॥ क्रौड्यादिभ्यश्च । ४ । १ । ८० ॥ क्रौडि लाडि व्याडि आपिशलि आप- क्षिति चौपयत चैटयत ( वैटयत ) सैकयत वैल्वयत सौधातकि । सूत युवत्याम् । भोज क्षत्रिये । यौतकि कौटि भौरिकि मौलिकि [ शाल्मलि ] शालास्थलि कापिष्ठलि गौकक्ष्य ॥ इति क्रौड्यादिः ॥ ७ ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४ । १ । ८४ ॥ अश्वपति [ ज्ञानपति ] शतपति धन- पति गणपति [ स्थानपति यज्ञपति ] राष्ट्रपति कुलपति गृहपति [ पशुपति ] धान्यपति धन्व- पति [ बन्धुपति धर्मपति ] सभापति प्राणपति क्षेत्रपति ॥ इत्यश्वपत्यादिः ॥ ८ ॥ उत्सादिभ्योऽञ् । ४ । १ । ८६ ॥ उत्स उदपान विकर मिनद महानद महानस महाप्राण तरुण तलुन । बष्कयासे । पृथिवी [ धेनु ] पंक्ति जगती त्रिष्टुप् अनुष्टुप् जनपद भरत उशीनर ग्रीष्म पीलुकुण । उदस्थान देशे । पृषदंश भल्लकीय रथन्तर मध्यंदिन बृहत् महत् सत्त्वत् कुरु पञ्चाल इन्द्रावसान उष्णह् ककुम् सुवर्ण देव ग्रीष्मादच्छन्दसि ॥ इत्युत्सादिः ॥ ९ ॥ बाह्वादिभ्यश्च । ४ । १ । ९६ ॥ बाहु उपबाहु उपवाकु निवाकु शिवाकु वटाकु उशनिन्दु [ उपबिन्दु ] वृषली वृकला चूडा बलाका मूषिका कुशला भगला [ छगला ] ध्रुवका ( भ्रुवका ) सुमित्रा दुर्मित्रा पुष्करसद् अनुहरत् देवशर्मन् अभिशर्मन् ( भद्रशर्मन् सुश- र्मन् ) कुनामन् [ सुनामन् ] पञ्चन् सप्तन् अष्टन् । अमितौजसः सलोपश्च । सुधावत् उदञ्चु शिरस् माष शराविन् मरीची क्षेमवृद्धिन् शृङ्खलतोदिन् खरनादिन् नगरमर्दिन् प्राकारमर्दिन् लोमन् अजीगर्त कृष्ण युधिष्ठिर अर्जुन साम्ब गद प्रद्युम्न रक्तम् [ उदङ्क ] उदकः संज्ञायाम् । संभूयोम्भसोः सलोपश्च ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन । सात्यकिः जांघिः ऐन्दशर्मिः आज- धेनविः इत्यादि ॥ इति बाह्वादयः ॥ १० ॥ गोत्रे कुञ्जादिभ्यः फञ् । ४ । १ । ९८ ॥ कुञ्ज ब्रध्न शङ्ख भस्मन् गण लोमन् शठ शाक शुण्डा शुभ विपाश् स्कन्द स्कम्भ ॥ इति कुञ्जादिः ॥ ११ ॥ नडादिभ्यः फक् । ४ । १ । ९९ ॥ नड चर [ वर ] बक मुञ्ज इतिक इतिश उपक [ एक ] लमक । शलङ्कु शलङ्कं च । सत्तल वाजप्य तिक । अभिशर्मन्वृषण्गणे । प्राण नर सायक दास मित्र द्वीप पिङ्गर पिङ्गल किङ्कर किङ्कल [ कातर ] कातल काश्यप [ कुश्यप } काश्य काल्य [ काव्य ] अज अमुष्य [ अमुष्म ] कृष्णरणौ ब्राह्मणवसिष्ठे । अमित्र लिगु चित्र कुमार । क्रोष्टु क्रोष्टं च । लोह दुर्ग स्तम्भ शिंशपा अग्र तृण शकट सुमनस् सुमत मिमत ऋच् जलंधर अध्वर युगंधर हंसक दण्डिन् हस्तिन् [ पिण्ड ] पञ्चाल चमसिन् सुकृत्य स्थिरक ब्राह्मण चटक बदर अश्वल खरप लङ्क इन्ध अस्त्र कामुक ब्रह्मदत्त उदुम्बर शोण अलोह दण्डप ॥ इति नडादिः ॥ १२ ॥

अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ् ॥ ४ । १ । १०४ ॥ बिद उर्व कश्यप कुशिक भरद्वाज उपमन्यु किलात कन्दर्प [ किंदर्भ ] विश्वानर [ ऋष्टषेण ] ऋष्टिषेण ऋतभाग हर्यश्व प्रियक आपस्तम्ब कूर्चवार शरद्वत् शौनक [ शुनक् ] धेनु गोपवन शिग्रु बिन्दु (भोजक) भाजन [ शमिक ] अश्वावतान श्यामाक श्यामक [ श्यावलि ] श्यापर्ण हरित किन्दास वह्य- स्क अर्कजूष [ अर्कलूप ] बध्य्रोग विष्णु वृद्ध प्रतिबोध [ रथीतर ] रथन्तर गविष्ठिर निषाद [ शबर अनस ] मठर [ मृडाकु ] सृपाकु मृदु पुनर्भूर् पुत्र दुहितृ ननान्दृ । परस्त्री परशु च ॥ इति बिदादिः ॥ १३ ॥ गर्गादिभ्यो यञ् । ४ । १ । १०५ ॥ गर्ग वत्स । वाजासे । संकृति अज व्याघ्रपात् विदभृत् प्राचीनयोग ( अगस्ति ) पुलस्ति चमस रेभ अग्निवेश शङ्ख शट शक धूम एक अवट मनस् धनंजय वृक्ष विश्वावसु जरमाण लोहित शंसित बभ्रु वल्गु मण्डु शङ्ख लिगु गुहल मन्तु मङ्क्षु अलिगु जिगीषु मनु तन्तु मनायी सूनु कथक कन्थक ऋक्ष तृक्ष ( वृक्ष ) [ तनु ] तरुक्ष तलुक्ष तण्ड वतण्ड कपिकत ( कपि कत ) कुरुकत अनडुह कण्व शकल गोकक्ष अगस्त्य कुण्डिनी यज्ञवल्क पर्णवल्क अभयजात विरोहित वृषगण रहूगण शण्डिल वर्णक ( चणक ) चुलुक मुद्गल मुसल जमदग्नि पराशर जतुकर्ण ( जातूकण्र्ण ) महित मन्त्रित अश्मरथ शर्कराक्ष पूतिमाष स्थूरा अदरक्र ( अररक ) एलाक पिङ्गल कृष्ण गोलन्द उलूक तितिक्ष भिषज ( भिषज् ) [ भिष्णज ] भडित भण्डित दल्भ चेकित चिकित्सित देवहू इन्द्रहू एकल पिप्पलू बृहदग्नि [ सुलोहिन् ] सुलाभिन् उक्थ कुटीगु ॥ इति गर्गादिः ॥ १४ ॥ . अश्वादिभ्यः फञ् । ४ । १ । ११० ॥ अश्व अश्मन् शङ्ख शूद्रक विद् पुट रोहिण खर्जूर ( खजूर ) [ खञ्जार वस्त्र ] पिजूल भडिल भण्डिल भडित भण्डित [ प्रकृत रामोद ] क्षान्त [ काश तीक्ष्ण गोलाङ्क अर्क स्वर स्फुट चक्र श्रविष्ठ ] पविन्द पवित्र गोमिन् श्याम धूम धूम्र वाग्मिन् विश्वानर कुट । शप आत्रेये । जन जड खड ग्रीष्म अर्ह- कित विशांप विशाल गिरि चपल चुप दासक वैल्य ( वैन्य ) प्राच्य [ धर्म्य ] आनडुह्य । पुंसि जाते । अर्जुन [ प्रहृत ] सुमनस् दुर्मनस् मन ( मनस् ) [ प्रान्त ] ध्वन । आत्रेय भरद्वाजे । भरद्वाज आत्रेये । उत्स आतप कितव [ वद् धन्य पाद ] शिव खदिर ॥ इत्यश्वादिः ॥ १५ ॥ शिवादिभ्योऽण् । ४ । १ । ११२ ॥ शिव प्रोष्ठ प्रोष्ठक चण्ड जम्भ भूरि दण्ड कुठार ककुम् (ककुभा) अनभिम्लान कोहित सुख संधि मुनि ककुत्स्थ कहोड कोहड कहुय कहय रोध कपिञ्जल ( कुपिञ्जल ) खञ्जन वतण्ड तृणकर्ण क्षीरह्रद जलह्रद परिल [ पथिक ] पिष्ट हैहय ( पार्थिका ) गोपिका कपिलिका जटिलिका बधिरिका मञ्जीरक [ मजिरक ] वृष्णिक खजार खञ्जाल [ कर्मार ] रेख लेख आलेखन विश्रवण रवण वर्तनाक्ष ग्रीवाक्ष [ विटप पिटक ] विटाक तूक्षाक नभाक ऊर्णनाभ जरत्कारु [ पृथा उत्क्षेप ] पुरोहितिका सुरोहितिका सुरोहिंका आर्यश्वेत ( अर्थश्वेत ) सुपिष्ट मसुरकर्ण मयूरकर्ण [ खर्जूरकर्ण ]

चतुर्थोऽध्यायः । (६१) कदूरक तक्षन् ऋष्टिषेण गङ्गा विपाश यस्क लह्व दुह्व अयस्थूण तृणकर्ण ( तृण कर्ण ) पर्ण भलन्दन विरूपाक्ष भूमि इला सदत्नी । द्व्यचो नद्याः ॥ त्रिवेणी त्रिवणं च ॥ इति शिवादिः । आकृतिगणः ॥ १६ ॥ शुभ्रादिभ्यश्च । ४ । १ । १२३ ॥ शुभ्र विष्ट पुर ( विष्टपुर ) ब्रह्मकृत शतद्वार शलाथल शलाकाभ्र लेखाभू ( लेखाभ्र ) विकसा ( विकास ) रोहिणी रुहिणी धर्मिणी दिग् शाळूक अजवस्ति शकन्धि विमातृ विधवा शुक विश देवतर शकुनि शुक्र उम्र ज्ञातल ( शतल ) बन्धकी सृकण्डु विश्रि अतिथि गोदन्त कुशाम्ब मकटु शाताहर पवटुरिक सुनामन् । लक्ष्मणस्यामयोर्वासिष्ठे । गोवा कृकलास अणीव प्रवाहण भरत ( भारत ) भरम मृकण्डु कर्पूर इतर अन्यतर आलीढ सुदन्त सुदक्ष सुवक्षस् सुदामन् कद्रू तुद अकशाय कुमारिका कुठारिका किशोरिका अम्बिका जि

( ६२ ) गणपाठे- वाकिनादीनां कुक्च । ४ । १ । १५८ ॥ वाकिन गौधेर कर्कश काकलङ्का । चर्मिन् वर्मिणोर्नलोपश्च ॥ इति वाकिनादिः ॥ २३ ॥ कम्बोजाल्लुक् । ४ । १ । १७५ ॥ कम्बोज चोल केरल शक यवन ॥ इति कम्बोजादिः ॥ २४ ॥ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः । ४ । १ । १७८ ॥ १ भर्ग करूश केकय कश्मीर साल्व सुस्थाल उरस् कौरव्य ॥ इति भर्गादिः ॥ २५ ॥ २ यौधेय शौक्रेय शौभ्रेय ज्यावाणेय धौर्तेय धार्तेय त्रिगर्त भरत उशीनर ॥ इति यौधेयादिः ॥ २६ ॥ भिक्षादिभ्योऽण् । ४ । २ । ३८ ॥ भिक्षा गर्भिणी क्षेत्र करीष अङ्गार चर्मिन् धर्मिन् सहस्र युवति पदाति पद्धति अथर्वन् दक्षिणा भरत विषय श्रोत्र ॥ इति भिक्षादिः ॥ २७ ॥ खण्डिकादिभ्यश्च । ४ । २ । ४५ ॥ खण्डिका वडवा क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम् । भिक्षुक शुक उल्लुक श्वन् अहन् युगवरत्रा हलवन्वा ॥ इति खण्डिकादिः ॥ २८ ॥ पाशादिभ्यो यः ॥ ४ । २ । ४९ ॥ पाश तृण धूम वात अङ्गार पाटल पोत गल पिटक पिटाक शकट हल नट वन ॥ इति पाशादिः ॥ २९ ॥

• खलादिभ्य इनिर्वक्तव्यः * ४ । २ । ५१ ॥ खल डाक कुटुम्ब शाक कुण्ड- लिनी ॥ इति खलादिराकृतिगणः ॥ ३० ॥ राजन्यादिभ्यो वुञ् । ४ । २ । ५३ ॥ राजन्य आनत वाभ्रव्य शालंका यन दैवयातव ( देवयात् ) [ अत्रीड वरत्रा ] जालंघरायण [ राजायन ] तेलु आत्मकामेय अम्बरीषपुत्र वसाति बैलवन शैलूष उदुम्बर तीव्र बैल्वल आर्जुनायन संप्रिय दाक्षि ऊर्णनाभ ॥ इति राजन्यादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३१ ॥ भौरिक्यैधुष्कीर्यादिभ्यो विधलभक्तौ । ४ । २ । ५४ ॥ १ भौरिकि मौलिकि चौपयत चौतयत ( चैतयत ) काणेय वाणिजक वाणिकाज्य ( वालिकाज्य ) सैकयत वैकयत ॥ इति भौरिक्यादिः ॥ ३२ ॥ २ ऐषुकारि सारस्यायन ( सारसायन ) चान्द्रायण द्व्याक्षायण त्र्याक्षायण औडायन नौला- यन खाडायन दासमित्रि दासमित्रायण शौद्रायण दाक्षायण शापण्डायन ( शायण्डायन ) ताक्षार्याण शौआयण सौवीर [ सौवीरायण ] शपण्ड ( शयण्द ) शौण्ड शयाण्डि ( शयाण्ड) वैश्वमानव वैश्वध्येनव ( वैश्वधेनव ) नड तुण्डदेव विश्वदेव [ सापिण्डि ] ॥ इति ऐषुकार्यादिः ॥ ३३ ॥ क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । ४। २ । ६० ॥ उक्थ लोकायत न्याय न्यास पुनरुक्त निरुक्त निमित्त द्विपदा ज्योतिष अनुपद अनुकल्प यज्ञ धर्म चर्चा क्रमेतर श्लक्ष

(Devanagari 4: ४) on top ofकुlooks to an OCR like: a repha + ai matra! So OCR read it asर्कैर्मुद! And superscript ३on top ofर्श्यlooked like anैmatra! And superscript२on top ofकृlooked like anै matra (केशाश्वै)! And superscript १on top ofरीlooked like anै matra (हणै)! That is brilliant. That explains EXACTLY why the OCR was confused: It's just: री¹हण कृ²शाश्व ऋ³श्यorर्श्य³ कु⁴मुद काश-Wait, let's look at line 16: The OCR read:तृणप्रेक्षाश्मशङ्खिसङ्काशबलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगैन्दिनवरोहेकुमुदादिभ्यःWhy did OCR readप्रगैन्दिनवरोहेकुमुदादिभ्यः? Because there are superscripts above line 16 too! Let's see what the superscripts in line 16 are: Above बल: is there १०? Above पक्ष: ११! Above कर्ण: १२? Or ११ १२ १३ १४`? Look

(६४) गणपाठे- ५ काश पाश अश्वत्थ पलाश पीयूक्षा चरण वास नड वन कर्दम कच्छूल कङ्कट गुड बिस तृण कर्पूर वर्बर मधुर ग्रह कपित्थ जतु सीपाल ॥ इति काशादिः ॥ ४३ ॥ ६ तृण नड मूल वन पर्ण वर्ण वरण बिल पुल फल अर्जुन अर्ण सुवर्ण बल चरण बुस ॥ इति तृणादिः ॥ ४७ ॥ ७ प्रेक्षा फलका (हलका) बन्धुका ध्रुवका क्षिपका न्यग्रोध इक्ट कङ्कट सङ्कट कट कूप बुक पुट मह परिवाप यवषि ध्रुवका गर्त कूपक हिरण्य ॥ इति प्रेक्षादिः ॥ ४८ ॥ ८ अश्मन् यूथ ऊष मीननद दर्भ वृन्द गुद खण्ड नग शिखा कीट पाम कन्द कान्द कुल गह्र गुण कुण्डल पीन गुह ॥ इत्यश्मादिः ॥ ४६ ॥ ९ सखि अग्निदत्त वायुदत्त सखिदत्त [गोपिल] मल्लपाल (मल्ल पाल) चक्र चक्रवाल छगल अशोक करवीर वासव वीर पूर वज्र कुशीकर शीहर (सीहर) सरक सरस समर समल सुरस रोह तमाल कदल ससल ॥ इति सख्यादिः ॥ ४७ ॥ १० सङ्काश कपिल कश्मीर [समीर] सूरसेन सरक सूर [सुपथिन्पन्थ च] यूप (यूथ) अंश अङ्ग नासा पलित अनुनाश अश्मन् कूट मलिन दश कुम्भ शीर्ष चिरन्त (विरत) समल सीर पञ्जर मन्थ नल रोमन् लोमन पुलिन सुरारि कटिप सकर्णक वृष्टि तीर्थ अगस्ति त्रिकर नासिका ॥ इति सङ्काशादिः ॥ ४८ ॥ ११ बल चुल नल दल वट लकुल उरल पुख (पुल) मूल उलडुल (उल डुल) वन- कुल ॥ इति बलादिः ॥ ४९ ॥ १२ तुक्ष पक्ष तुष कुण्ड अण्ड कम्बलिका वलिक चित्र अस्ति । पथः पन्थ च । कुम्भ सीरक सरक सकल सरस समल अतिश्वन् रोमन् लोमन् हस्तिन् मकर लोमक शीर्ष निवात पाक सहक (सिंहक) अङ्कुश सुवर्णक हंसक हिंसक कुत्स बिल खिल यमल हस्त कला सकर्णक ॥ इति पक्षादिः ॥ ५० ॥ १३ कर्ण वसिष्ठ अर्क अर्कलूष द्रुपद आनडुह्य पाञ्चजन्य स्फिग (स्फिज्) कुम्भी कुन्ती जीवन् जीवन्त कुलिश आण्डीवत् (आण्डीवत) जव जैत्र आकन (आनक) ॥ इति कर्णादिः ॥ ५१ ॥ १४ सुतंगम मुनिचित विप्रचित महाचित्त महापुत्र स्वन श्वेत गंडिक (खंडिक) शुक्र विप्र बीजवापिन् (बीज वापिन्) अर्जुन श्वन् अजिर जीव खंडित कर्ण विग्रह ॥ इति सुतंगमादिः ॥ ५२ ॥ १५ प्रगदिन् मगदिन् मददिन् कवल खंडित गदित चूडार मडार मन्दार कोविदार ॥ इति प्रगद्यादिः ॥ ५३ ॥ १६ वराह पलाश (पलाश) शेरीष (शिरीष) पिनद्ध निबद्ध बलाह स्थूल विदग्ध [विजग्ध] विभ्रम [विभ्रष्ट] बाहू खदिर शर्करा ॥ इति वराहादिः ॥ ५४ ॥

चतुर्थोऽध्यायः । (६५) १७ . कुमुद गोमथ रथकार दशग्राम अश्वत्थ शाल्मलि ( शिरीष ) मुनिस्थल कुंडल कूट मधुकर्ण घासकुन्द शुचिकर्ण ॥ इति कुमुदादिः ॥ ५५ ॥ वरणादिभ्यश्च । ४ । २ । ८६ ॥ वरणा शृङ्गी शाल्मलि शुंडी शयांडी पर्णी ताम्रपर्णी गोद आलिङ्गाययन जालपदी ( जानपदी ) जम्बू पुष्कर चम्पा पम्पा वल्गु उज्जयिनी गया मथुरा तक्षशिला उरसा गोमती वलभी ॥ इति वरणादिः ॥ ५६ ॥ मध्वादिभ्यश्च । ४ । २ । ८६ ॥ मधु विस स्थाणु वेणु कर्कन्धु शमी करीर हिम किशरा शर्याण मरुत् वार्दाली शर इष्टक आहुति शक्ति आसन्दी शकल शलाका आमिषी इक्षु रोमन् रुष्टि रुष्य तक्षशिला खड वट वेट ॥ इति मध्वादिः ॥ ५७ ॥ उत्करादिभ्यश्छः । ४ । २ । ९० ॥ उत्कर संफल शफर पिप्पल पिप्पलीमूल अश्मन् सुवर्ण खलाजिन तिक कितव अणक त्रैवणि पिञ्चुक अश्वत्थ काश क्षुद्र भस्त्रा शाल जन्या अजिर चर्मन् उत्क्रोश क्षान्त खदिर शूर्पणाय श्यावनाय नैवाकव तृण वृक्ष शाक पलाश विजि- गीषा अनेक आतप फल संपर अर्क गर्त अग्नि वैराणक इडा अरण्य निशान्त पर्ण नीचायक शंकर अवरोहित क्षार विशाल वेत्र अरीहण खण्डवातागार मन्त्रणार्ह इन्द्रवृक्ष नितान्तवृक्ष आर्द्र- वृक्ष ॥ इत्युत्करादिः ॥ ५८ ॥ नडादीनां कुक्च । ४ । २ । ९१ ॥ नड प्लक्ष बिल्व वेणु वेत्र वेतस इक्षु काष्ठ कपोत तृण । कुञ्चा ह्रस्वत्वं च । तक्षन्नलोपश्च ॥ इति नडादिः ॥ ५९ ॥ कत्र्यादिभ्यो ढक्ञ् । ४ । २ । ९५ ॥ कत्रि उम्भि पुष्कर पुष्कल मोदन कुम्भी कुण्डिन नगरी माहिष्मती वर्मती उख्या ग्राम । कुडघाया यलोपश्च ॥ इति कत्र्यादिः ॥ ६० ॥ नद्यादिभ्यो ढक् । ४ । २ । ९७ ॥ नदी मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बी वनकौ- शाम्बी काशमरी काशफारी ( क्राशफरी ) खादिर पूर्वनगरी पाठा माया शाल्वदार्वा सेतकी । वडवाया वृषे ॥ इति नद्यादिः ॥ ६१ ॥ प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् । ४ । २ । ११० ॥ पलदी परिषद् रोमक वाहीक कलकीट बहुकीट जालकीट कमलकीट कमलकीकर कमलभिदा गौष्ठी नैकती परिखा शूरसेन गोमती पटच्चर उदपान यकृल्लोम ॥ इति पलद्यादिः ॥ ६२ ॥ काश्यादिभ्यष्ठञ्जिठौ । ४ । २ । ११६ ॥ काशि चेदि ( वेदि ) सांयाति संवाह अच्युत मोदमान शकुलाद हस्तिकर्षू कुनामन् हिरण्य करण गोवासन भारङ्गी अरिंदम अरित्र देवदत्त दशग्राम शौवावतान युवराज उपराज देवराज मोदन सिन्धुमित्र दासमित्र सुधा- मित्र सोममित्र छागमित्र साधमित्र ( सधमित्र ) । आपदादिपूर्वपदान्कालान्तात् । आपद् ऊर्ध्व त्त ॥ इति काश्यादिः ॥ ६३ ॥ धूमादिभ्यश्च ।४।२।१२७॥ धूम षडण्ड शशादन आर्जुनाव माहकस्थली आनकस्थली ५

( ६६ ) गणपाठे- माहिष्स्थली मानस्थली अट्टस्थली मद्रकस्थली समुद्रस्थली दाण्डायनस्थली राजस्थली किष्किंध राजगृह सात्रासाह शष्प मित्रवर्ध ( मित्रवधर् ) मजाली मद्रकूल आजीकूल द्वयहव (द्वयाहाव)त्रयहव ( त्र्याहाव ) संस्फाय बर्बर वर्ज्य गर्त आनर्त माठर पाथेय घोष पल्ली आराज्ञी धार्तराज्ञी आवय तीर्थ । कूलात्सोवीरेषु । समुद्रात्ताचि मनुष्ये च । कुक्षि अन्तरीप द्वीप अरुण उज्जयनी पट्टार दक्षिणापथ साकेत ॥ इति धूमादिः ॥ ६४ ॥ कच्छादिभ्यश्च । ४ । २ । १३३ ॥ कच्छ सिन्धु वर्ण गन्धार मधुमत् कम्बोज कश्मीर साल्व कुरु अनुषण्ड द्वीप अनूप अजवाह विजापक कलूतर रङ्कु ॥ इति कच्छादिः ॥ ६५ ॥ गहादिभ्यश्च । ४ । २ । १३८ ॥ गह अन्तस्थ सम विषम मध्य । मध्यं दिने चरणे । उत्तम अङ्ग वङ्ग मगध पूर्वपक्ष अपरपक्ष अधमशाख उत्तमशाख एकशाख समान- शाख समानग्राम एकग्राम एकवृक्ष एकपलाश इष्वग्र इष्वनीक अव्रस्कन्दन कामप्रस्थ खाडायन काठेरणि लावेरणि सौमित्रि शैशिरि आसुत् दैवशर्मि श्रौति आहिंसि आमित्रि व्याडि वैजि आध्यश्वि आनुशंसि शौङ्गि आमिशर्मि भौजि वाराटकी वाल्मिकि ( वाल्मीकि ) क्षेमवृद्धि आश्वत्थि औद्गाहमानि ऐकवन्दवि दन्ताग्र हंस तत्त्वग्र ( तन्त्रवत्र ) उत्तर अन्तर ( अनन्तर ) मुखपार्श्वतसोर्लोपः जनपदयोः कुक्च । देवस्य च । इति गहादिः ॥ वेणुकादिभ्यश्छण् ॥ आकृतिगणः ॥ ६६ ॥ संधिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् । ४ । ३ । १६ । संधिवेला संध्या अमावास्या त्रयोदशी चतुर्दशी पञ्चदशी पौर्णमासी प्रतिपत् । संवत्सरात्फलपर्वणोः ॥ इति संधिवेलादिः ॥ ६७ ॥ दिगादिभ्यो यत् । ४ । ३ । ५४ ॥ दिश् वर्ग पूग गण पक्ष धाय्य मित्र -मेधा अन्तर पथिन् रहस् अलीक उखा साक्षिन् देश आदि अन्त मुख जघन मेष यूथ । यदकात्सञ्ज्ञायाम् । ज्ञाय ( न्याय ) वंश वेश काल आकाश ॥ इति दिगादिः ॥ ६८ ॥ * परिमुखादिभ्यश्च * ४ । ३ । ५९ ॥ परिमुख परिहंसु पर्योष्ट पर्युदूखल परिसीर उपसीर उपस्थूण उपकलाप अनुपथ अनुपद अनुगङ्ग अनुतिल अनुसीत अनुसाय अनुसीर अनुमाष अनुयव अनुयूप अनुवंश प्रतिशाख ॥ इति परिमुखादिः ॥ ६९ ॥ * अध्यात्मादिभ्यश्च * ४ । ३ । ६० ॥ अध्यात्म अधिदेव अधिभूत इह- लोक परलोक ॥ इत्यध्यात्मादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७० ॥ अणुगयनादिभ्यः । ४ । ३ । ७३ ॥ ऋगयन पदव्याख्यान छन्दोमान छन्दोभाषा छन्दोविचिति न्याय पुनरुक्त निरुक्त व्याकरण निगम वास्तुविद्या क्षत्रविद्या अङ्ग- विद्या विधा उत्पात उत्पाद उद्याव संवत्सर मुहूर्त उपनिषद् निमित्त शिक्षा भिक्षा ॥ इति ऋगयनादिः ॥ ७१ ॥ शुण्डिकादिभ्योऽण् । ४ । ३ । ७६ ॥ शुण्डिक क्रङ्कण कृपण स्थण्डिल उदपान उपल तीर्थ भूमि तृण पर्ण ॥ इति शुण्डिकादिः ॥ ७२ ॥

षण्डिकादिभ्यो ण्यः । ४ । ३ । ९२ ॥ षण्डिक सर्वसेन सर्वकेश शाक शट रक शंख बोध ॥ इति षण्डिकादिः ॥ ७३ ॥ सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ । ४ । ३ । ९३ ॥ १ सिन्धु वर्णु मधुमत् कम्बोज साल्व कश्मीर गन्धार किष्किन्धा उरसा दरद (दरद्) गन्दिका॥ इति सिन्ध्वादिः ॥ ७४ ॥ २ तक्षशिला वत्सोद्धरण कैर्मेदुर ग्रामणी छगल क्रोष्टुकर्ण सिंहकर्ण सङ्कुचित किंनर काण्ड- धार पर्वत अवसान बर्बर कंस ॥ इति तक्षशिलादिः ॥ ७५ ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ शौनक वाजसनेय शाङ्गरव शापेय शाख्येय खाडायन स्तम्भस्कन्ध देवदर्शन रज्जुभार रज्जुकण्ठ कठशाठ कपाय तल दण्ड पुरुषांसक अश्वरेज ॥ इति शौनकादिः ॥ ७६ ॥ कुलालादिभ्यो वुञ् । ४ । ३ । ११८ ॥ कुलाल वरुड चाण्डाल निषाद कर्मार सेना सिरिन्ध्र (सिरिध्र) सैरिन्ध्र देवराज पर्षत् (परिषत्) वधू मधु रुरु रुद्र अनडुह श्वश्नन् कुम्भ- कार श्वपाक वैजवापि ॥ इति कुलालादिः ॥ ७७ ॥ रैवतिकादिभ्यश्छः । ४ । ३ । १३१ ॥ रैवतिक स्वाविशि क्षैमवृद्धि गौरग्रीव (गौर- ग्रीवि) औदमेघि औदवापि वैजवापि ॥ इति रैवतिकादिः ॥ ७८ ॥ बिल्वादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १३६ ॥ बिल्व व्रीहि काण्ड मुद्ग मसूर गोधूम इक्षु वेणु गवेधुका कर्पासी पाटली कर्कन्धु कुटीर ॥ इति बिल्वादिः ॥ ७९ ॥ पलाशादिभ्यो वा । ४ । ३ । १४१ ॥ पलाश खदिर शिंशपा स्यन्दन पुलाक करीर शिरीष यवास विकङ्कत ॥ इति पलाशादिः ॥ ८० ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । ४ । ३ । १४४ ॥ शर दर्भ मृद् (मृत्) कुटी तृण सोम बल्वज ॥ इति शरादिः ॥ ८१ ॥ तालादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १५२ ॥ तालाद्धनुषि । बार्हण इन्द्राशिन इन्द्रादश इन्द्रा- युध चय श्यामाक पीयूक्षा ॥ इति तालादिः ॥ ८२ ॥ प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । ४ । ३ । १५४ ॥ रजत सीस लोह उदुम्बर नीप दारु रोहीतक विभीतक पीतदारु तीव्रदारु त्रिकण्टक कण्टकार ॥ इति रजतादिः ॥ ८३ ॥ प्लक्षादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १६४ ॥ प्लक्ष न्यग्रोध अश्वत्थ इङ्गुदी शिग्रु रुरु कक्षतु बृहती ॥ इति प्लक्षादिः ॥ ८४ ॥ हरीतक्यादिभ्यश्च । ४ । ३ । १६७ ॥ हरीतकी कोशातकी नखरजनी शक्रण्डी दाडी दोडी श्वेतपाकी अर्जुनपाकी द्राक्षा काला ध्वाक्षा गभीका कण्टकारिका पिप्पली चिम्पा (चिञ्चा) शेफालिका ॥ इति हरीतक्यादिः ॥ ८५ ॥

• माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम् * । ४ । ४ । १ ॥ माशब्दः । नित्यशब्दः । कार्य- शब्दः ॥ इति माशब्दादिः ॥ ८६ ॥

( ६८ ) गणपाठे-

• आहौ प्रभूतादिभ्यः * ४ । ४ । १ ॥ प्रभूत पर्याप्त ॥ इति प्रभूतादिः ॥८७॥
• पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः * ४ । ४ । १ ॥ सुस्नात सुखरात्रि सुखशयन ॥ इति सुस्नातादिः ॥ ८८ ॥
• गच्छतौ परदारादिभ्यः * । ४ । ४ । १ ? ॥ परदार गुरुतल्प इति परदारादिः ॥ ८९ ॥ पर्पादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । १० ॥ पर्प अश्व अश्वत्थ रथ जाल न्यास व्याल । पादः पञ्च ॥ इति पर्पादिः ॥ ९० ॥ वेतनादिभ्यो जीवति । ४ । ४ । १२ ॥ वेतन वाहन अर्धवाह धनुर्दण्ड जाल वेश उपवेश प्रेषण उपावस्ति सुख शय्या शक्ति उपनिषद् उपदेश स्फिज् ( स्फिज पाद उपस्थ उपस्थान उपहस्त ॥ इति वेतनादिः ॥ ९१ ॥ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः । ४ । ४ । १५ ॥ उत्संग उडुप उत्पुत उत्पन्न उत्पुट पिटक पिटाक इत्युत्सङ्गादिः ॥ ९२ ॥ भस्त्रादिभ्यः ष्टन् । ४ । ४ । १६॥ भस्त्रा भरट भरण शीर्षभार शीर्षेभार अंसभार अंसे- भार ॥ इति भस्त्रादिः ॥ ९३ ॥ : निर्वृत्तेऽक्षद्यूतादिभ्यः । ४ । ४ । १९ ॥ अक्षद्यूत [ जानूपहत ] जङ्घाप्रहत जङ्घाप्र- हत पादस्वेदन कण्टकमर्दन गतानुगत गतागत यातोपयात अनुगत ॥ इत्यक्षद्यूतादिः ॥९४॥ अण्महिष्यादिभ्यः । ४ । ४ । ४८ ॥ महिषी प्रजापति प्रजावती प्रलेपिका विले- पिका अनुलेपिका पुरोहित मणिपाली अनुवारक [ अनुचारक ] होतृ यजमान ॥ इति महि- ष्यादिः ॥ ९५ ॥ किसरादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । ५३ ॥ किसर नरद नलद स्थागल तगर गुग्गुलु उशीर हरिद्रा हरिद्र पर्णी ( पर्णी ) इति किसरादिः ॥ ९६ ॥ छत्रादिभ्यो णः । ४ । ४ । ६२ ॥ छत्र शिक्षा प्ररोह स्था बुभुक्षा छुरा तितिक्षा उप- स्थान कृषि कर्मन् विश्वधा तपस् सत्य अनृत विशिखा विशिका भक्षा उदस्थान पुरोडा विक्षा चुक्षा मन्द्र ॥ इति छत्रादिः ॥ ९७ ॥ प्रतिजनादिभ्यः खञ् । ४ । ४ । ९९ ॥ प्रतिजन इदंयुग संयुग समयुग परयुग परकुल परस्यकुल अमुष्यकुल सर्वजन विश्वजन महाजन पञ्चजन ॥ इति प्रतिजनादिः ॥ ९८ ॥ कथादिभ्यष्ठक् । ४ । ४ । १०२ ॥ कथा विकथा विश्वकथा संकथा वितण्डा कुष्टविद् (कुष्ठविद्) जनवाद जनेवाद जनोवाद वृत्ति संग्रह गुण गण आयुर्वेद ॥ इति कथादिः ॥९९॥ गुडादिभ्यष्ठञ् । ४ । ४ । १०३ ॥ गुड कुल्माष सक्तु अपूप मांसोदन इक्षु वेणु संग्राम संघात संक्राम संचाय प्रवास निवास उपवास ॥ इति गुडादिः ॥ १०० ॥

पञ्चमोऽध्यायः । ( ६९ ) पञ्चमोऽध्यायः । उगवादिभ्यो यत् । ५ । १ । २ ॥ गो हविस् अक्षन् विष बर्हिस् अष्टका स्वधा युग मेधा स्तुच् । नाभि नभं च । शुनः संप्रसारणं वा च दीर्घत्वं नत्संनियोगेन चान्तोदात्तत्वम् । ॠक्सोनडुङ् च । कूप खद् दर खर असुर अध्वन् (अश्वन्) क्षर वेद बीज दीस (दीत) ॥ इति गवादिः ॥ १ ॥ विभाषा हविरपूपादिभ्यः । ५ । १ । ४ ॥ अपूप नन्दुल अभ्युप अभ्यूष अभ्योष अवोष अभ्येष पृथुक ओदन सूप पूप किण्व प्रदीप मुसल कटक कर्णवेष्टक इर्गल अर्गल । अन्नविकारेभ्यश्च । यूप स्थूणा दीप अश्व पत्र ॥ इत्यपूपादिः ॥ २ ॥ असमासे निष्कादिभ्यः । ५ । १ । २० ॥ निष्क पण पाद माष वाह द्रोण षष्टि ॥ इति निष्कादिः ॥ ३ ॥ गोद्व्यचोऽसंख्यापरिमाणाश्वादेर्यत् । ५।१।३९ ॥ अश्व अस्मन् गण ऊर्णा (उर्म) उषा भङ्गा क्षण (गङ्गा) वर्षा वसु ॥ इत्यश्वादिः ॥ ४ ॥ उद्धरति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः । ५ । १ । ५० ॥ वंश कुटज वल्वज मूल स्थूणा स्थूण अक्ष अश्मन् अश्व श्वशृण इक्षु खट्वा ॥ इति वंशादिः ॥ ५ ॥ छेदांदिभ्यो नित्यम् । ५ । १ । ६४ ॥ छेद भेद द्रोह दोह नर्ति (नर्त) कर्ष तीर्थ संप्रयोग विप्रयोग प्रयोग विप्रकर्ष प्रेषण संप्रश्न विप्रश्न विकर्ष प्रकर्ष । विराग विरङ्गं च ॥ इति छेदादिः ॥ ६ ॥ दण्डादिभ्यो यः । ५ । १ । ६६ ॥ दंड मुसल मधुपर्क कशा अर्ध मेध मेधा सुवर्ण उदक वध युग गुहा भाग इम भङ्ग ॥ इति दण्डादिः ॥ ७ ॥

• महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । ९४ ॥ महानाम्नी आदित्यव्रत गोदान ॥ इति महानाम्न्यादिः ॥ ८ ॥
• अवान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिर्वक्तव्यः ५ । १ । ९४ ॥ अवान्तरदीक्षा तिलव्रत देवव्रत ॥ इत्यवान्तरदीक्षादिः ॥ ९ ॥ व्युष्टादिभ्योऽण् । ५ । १ । ९७ ॥ व्युष्ट नित्य निष्क्रमण प्रवेशन उपसंक्रमण तीर्थ आस्तरण सङ्ग्राम संघात ॥ इति व्युष्टादिः ॥ १० ॥
• अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । ९७॥ अग्निपद पीलुमूल (पीलु मूल) प्रवास उपवास आकृतिगण इति अग्निपदादिः ॥ ११ ॥ तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः । ५ । १ । १०१ ॥ संताप संनाह संग्राम संयोग संपराय संवेशन संपेष निष्पेष सर्ग निसर्ग विसर्ग उपसर्ग प्रवास उपवास संघात संवेष संवास संमोदन सक्तु । मांसौदनाद्द्विगृहीतादपि ॥ इति संतापादिः ॥ १२ ॥
• तदप्रकरणे उपवस्त्रादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । १ । १०५ ॥ उपवस्त्र प्राशितृ चूडा श्रद्धा ॥ इत्युपवस्त्रादिः ॥ १३ ॥

( ७० ) गणपाठे- अनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५ । १ । १११ ॥ अनुप्रवचन ˙ उत्थापन उपस्थापन संवे- शन प्रवेशन अनुप्रवेशन अनुवासन अनुवचन अनुवाचन अन्वारोहण प्रारम्भण आरम्भण आरोहण ॥ इत्यनुप्रवचनादिः ॥ १४ ॥

• स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ स्वर्ग यशस् आयुस् काम धन इति स्वर्गादिः ॥ १५ ॥
• पुण्याहवाचनादिभ्यो लुग्वक्तव्यः * ५ । १ । १११ ॥ पुण्याहवाचन स्वस्ति- वाचन शान्तिवाचन ॥ इति पुण्याहवाचनादिः ॥ १६ ॥ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । ५ । १ । १२२ ॥ पृथु मृदु महत् पटुः तनु लघु बहु साधु आशु उरु गुरु बहुल खण्ड दण्ड चण्ड अकिंचन बाल होड पाक वत्स मन्द स्वादु ह्रस्व दीर्घ प्रिय वृष ऋजु क्षिप्र क्षुद्र अणु ॥ इति पृथ्वादिः ॥ १७ ॥ वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् । ५ । १ । १२३ ॥ दृढ वृढ परिवृढ भृश कृश वक्र शुक्र चुक आम्र कष्ट लवण ताम्र शीत उष्ण जड बधिर पण्डित मधुर मूर्ख मूक स्थिर । वेर्यातलातम- तिर्मनः शारदानाम् । समो मतिम Soho? समो मतिमनसोः । जवन ॥ इति दृढादिः ॥ १८ ॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ५ । १ । १२४ ॥ ब्राह्मण वाडव मणव । अर्हतो नुम्च । चोर धूर्त आराधय विराधय अपराधय उपराधय एकभाव द्विभाव त्रिभाव अन्य- भाव अक्षेत्रज्ञ संवादिन् संवेशिन् संभाषिन् बहुभाषिन् शीर्षघातिन् विघातिन् सत्रस्थ विषमस्थ परमस्थ मध्यमस्थ अनीश्वर कुशल चपल निपुण पिशुन कुतूहल क्षेत्रज्ञ निश्च बालिश अलस दुःपुरुष कापुरुष राजन् गणपति अधिपति गड्डुल दायाद विशास्ति विषम विपात निपात । सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे । चतुर्वेदास्योभयपदवृद्धिश्च । शौटीर ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति ब्राह्मणादिः ॥ १९ ॥
• चतुर्वेदादिभ्य उभयपदवृद्धिश्च * । ५ । १ । १२४ ॥ चतुर्वेद चतुर्वर्ण चतुरा- श्रम सर्वविद्य त्रिलोक त्रिस्वर षड्गुण सेना अन्तर संनिधि समीप उपद्रव सुख तदर्थ इतिह मणिक ॥ इति चतुर्वेदादिः ॥ २० ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५ । १ । १२८ ॥ पुरोहित । राजांस । ग्रामिक पिण्डित सुहित बालमन्द ( बाल मन्द ) खण्डिक दण्डिक वर्मिक कर्मिक धर्मिक शीलिक सूतिकं मूलिक तिलक अञ्जलिक ( अन्तलिक ) रूपिक ऋषिक पुत्रिक अविक छत्रिक पर्षिक पथिक चर्मिक प्रतिक •सारथि आस्तिक सूचिक संरक्ष सूचक (संरक्षकसूचक) नास्तिक अजानिक शाकर नागर चूडिक ॥ इति पुरोहितादिः ॥ २१ ॥ प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् । ५ । १ । १२९ ॥ उद्गातृ उन्नेतृ प्रति- हर्तृ प्रशास्तृ होतृ पोतृ हर्तृ रथगणक पत्तिगणक सुष्ठु दुष्ठु अध्वर्यु वधू । सुभग मन्त्र ॥ इत्युद्गात्रादिः ॥ २२ ॥

पञ्चमोऽध्यायः । (७१) हायनान्तयुवादिभ्योऽण् । ५ । १ । १३० ॥ युवन् स्थविर होतृ यजमान । पुरुषासे । भ्रातृ कुतुक श्रमण ( श्रवण ) कटुक कमण्डलु कुस्त्री सुस्त्री दुःस्त्री सुहृदय दुर्हृदय सुहृद् दुर्हृद् सुभ्रातृ दुर्भ्रातृ वृषल परिव्राजक सब्रह्मचारिन् अनृशंस । हृदयासे । कुशल चपल निपुण पिशुन कुतूहल क्षेत्रज्ञ । श्रोत्रियस्य यलोपश्च ॥ इति युवादिः ॥ २३ ॥ इन्द्रप्रनोजादिभ्यश्च । ५ । १ । १३३ ॥ मनोज्ञ प्रियरूप अभिरूप कल्याण मेधाविन् आढ्य कुलपुत्र छान्दस छात्र श्रोत्रिय चोर धूर्त विश्वदेव युवन् कुपुत्र ग्रामपुत्र ग्रामकुलाल ग्रामड ( ग्रामषण्ड ) ग्रामकुमार सुकुमार बहुल अवश्यपुत्र अमुष्यपुत्र आमुष्यकुल सारपुत्र शत- पुत्र ॥ इति मनोज्ञादिः ॥ २४ ॥ तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुण्वजाहचौ । ५ । २ । २४ ॥ १ पीलु कर्कन्धू ( कर्कन्धु ) शमी करीर बल ( कुवल ) बदर अश्वत्थ खदिर ॥ इति पील्वादिः ॥ २५ ॥ २ कर्ण अक्षि नख मुख केश पाद गुल्फ भ्रू शृङ्ग दन्त ओष्ठ पृष्ठ ॥ इति कर्णादिः ॥ २६ ॥ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् । ५ । २ । ३६ ॥ तारका पुष्प कण्टक मञ्जरी ऋजीष क्षण सूच सूत्र निष्क्रमण पुरीष उच्चार प्रचार विचार कुङ्मल कण्टक मुसल मुकुल कुसुम कुतूहल स्तबक ( स्तवक ) किसलय पल्लव खण्डवेग निद्रा मुद्रा बुभुक्षा धेनुष्या पिपासा श्रद्धा अभ्र पुलक अङ्गारक वर्णक द्रोह दोह सुख दुःख उत्कण्ठा भर व्याधि वर्मन् व्रण गौरव शास्त्र तरङ्ग तिलक चन्द्रक अन्धकार गर्व कुमुर ( मुकुर ) हर्ष उत्कर्ष रण कवलय गर्भ क्षुध् सीमन्त ज्वर गर रोग रोमाञ्च पण्डा कजल तृष् कोरक कह्लोस स्थपुट फल कञ्चुक शृङ्गार अङ्कुर शैवल बकुल श्वभ्र अराल कलङ्क कर्दम कन्दल मूर्च्छा अङ्गार हस्तक प्रतिबिम्ब विन्नतन्त्र प्रत्यय दीक्षा गर्ज । गर्भादप्राणिनि ॥ इति तारकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २७ ॥ विमुक्तादिभ्योऽण् । ५ । २ । ६१ ॥ विमुक्त देवासुर रक्षोसुर उपसद् सुवर्ण परि- सारक सदसत् वसु मरुत् पत्नीवत् वसुमत महीयत्त्व सत्त्वत् बर्हिवत् दशार्ण दशार्ह वयस् हविर्धान पतत्रिन् महित्री अस्यहत्य सोमापूषन् इडा अमाविष्णू उर्वशी वृत्रहन् ॥ इति विमुक्तादिः ॥ २८ ॥ गोषदादिभ्यो वुन् । ५ । २ । ६२ ॥ गोषद इषेत्वा मातरिश्वन् देवस्यत्वा देवीरापः कृष्णो- स्याखरेष्ठः देर्वीधिया ( देवींधियम् ) क्षोहोण युञ्जान अञ्जन प्रभूत प्रतूर्त कृशानु ( कृशाकु ) ॥ इति गोषदादिः ॥ २९ ॥ आकर्षादिभ्यः कन् । ५ । २ । ६४ ॥ आकर्ष ( आकष ) त्सरु पिशाच पिचण्ड अशनि अश्मन् निश्चय जय चय विजय आचय नय पाद दीप हृद हाद ह्राद गद्गद शकुनि ॥ इत्याकर्षादिः ॥ ३० ॥