वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ २३६

तत्राग्नौ देवा यजमानः प्राणा अग्न्यादिरूपा अधिदैवं श्रद्धां जुह्वति ततो वृष्ट्युपकरणाभिमानिनि देवताविशेषे पर्जन्येऽग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति । तत्र वायुः समित्, अभ्रं धूमः, विद्युदर्चिः, अशनिरङ्गाराः, गर्जितं विस्फुलिङ्गाः, श्रद्धाख्या आपः, द्युलोकमाहुतित्वेन प्रविश्य चन्द्राकारेण परिणताः सत्यो द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्नौ हुता वृष्टित्वेन परिणमन्ते । ततस्तृतीये पर्याये पृथिव्यग्नौ श्रद्धा सोम परिणाम- क्रमेणागता आपो वृष्टिरूपेण परिणता देवा जुह्वति तस्या आहुतेरन्नं व्रीहियवादिकं जायते । व्रीह्यादिरूपेण परिणतास्ता आपः पुरुषाग्नौ हूयन्ते । तत्र तासां परिणामो रेतो भवति ततो योषाग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भो भवति । एवं श्रद्धा सोमवर्षान्नरेतोवहनक्रमेण योषाग्निम्प्राप्यापो गर्भाख्या भवन्ति । तदेवोक्तं “पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्ति ।” तथा च तत्र तदुदाहरणेन यज्ञत्वान्वेषणं मुधैव ।” विश्वमूलशक्तिशिवयोः संयोगेऽपि यज्ञत्वकल्पनमपि तथाभूतमेव । वैधस्यैव होमादेर्यज्ञत्वमित्यसकृदुक्तम् । अन्यथा विधिविरुद्धयोषापृष- सम्बन्धे यज्ञत्वापत्त्याऽनायासेनैव स्वर्गादिफलप्राप्तिः स्यात् । तथा च सति यज्ञादिविधायकशास्त्रवैयर्थ्यापातः स्यात् । यच्च 'शक्तिविशिष्टः पुरुषः प्रजापतिर्भवति । अस्मात् परं ब्रह्मणः परमेश्वराज्जीवाविर्भावोऽपि यज्ञप्रक्रिययैव भवति । व्यापकस्य प्रजापति- पदाभिधेयस्य महेश्वरस्यांशो योगमायायां प्रवृत्त्येभूत एव जीवो भवति महतः कश्चिदंशो यदा तस्मात्पृथग्भूय पृथक् स्वीयं तन्त्रं प्रवर्तयति स्वतंत्र इव भवति । तदा ऋग्वेदपरिभाषायाम् 'प्रवर्ग्य' इति, अथर्व- परिभाषायाम् 'उच्छिष्ट' इत्युच्यते । यथा अग्नीषोमसूर्यकिरणैस्तापः पाषाणादिषु प्रवेक्ष्यते । अस्तङ्गतेऽपि सूर्ये तत्र सोऽनुभूयते । [L2

सहज आत्मा तत्राप्तेस्तैस्तस्य विनियोगात् । येनाहङ्कारेनेन्द्रियरूपतया- परिणतेन कारणभूतेन क्षेत्रज्ञः प्रतिजन्म सुखं दुःखञ्चानुभवति । अत एव पैङ्गीरहस्योपनिषदि सर्व्वक्षेत्रज्ञावेव द्वौ सखायौ सुपर्णावुक्तौ । तावुभौ भूतसंपृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः ॥ अत्र तौ द्वौ महत् क्षेत्रज्ञौ पृथिव्यादिपञ्चभूतसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं सर्वलोकवेदस्मृतिपुराणादिप्रसिद्धतया तमिति निर्दिष्टं परमात्मानं व्याप्याश्रित्य तिष्ठतः तस्य परमात्मनः शरीरात् स्वरूपात् असंख्या मूर्तयो 'जीवरूपा क्षेत्रज्ञाश्चेनोक्ताः लिङ्गशरीरावाच्छिन्ना वेदान्तोक्तप्रकारेणाग्नेरिव विस्फुलिङ्गा निःसरन्ति या उच्चावचानि चेष्टयन्ति । एतेन शान्तात्मादि भेदेनाष्टादशात्मप्रभेदवर्णनमपि निरर्थकमेव । [L1

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठों का पूर्ण एवं शुद्ध देवनागरी रूपान्तरण पंक्ति-दर-पंक्ति दिया जा रहा है:

[पृष्ठ २४०]

२४० वेदस्वरूप-विमर्शः तत्र क्षेत्र क्षेत्रज्ञज्ञानेनैव मोक्षावाप्तिरुक्ता, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मरूपत्व- श्चोक्तम्- "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि।" "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृतिमोक्षञ्च ये विदुर्यान्ति ते परम्।" इत्यादिबचनेभ्यः । मनुवचनानांस्तूक्त एव । यदुक्तं 'महन् क्षेत्रज्ञौ भूतात्मसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितमात्मानं व्याप्य तिष्ठतः" इति। तदपि न; तत्र तमित्यस्य वेदादिप्रसिद्धतया तत्पुन- र्निर्दिष्टस्य परमात्मन एव ग्रहणात् । तस्यैव शरीरात् स्वरूपान्जीवानां प्रसरणोक्तिः संगता भविष्यति । तदेतत्सर्वं तमिति जीवात्मग्रहणे नोपप- द्यते। तस्यैकस्य सर्वभूतेषु स्थितिरपि नोपपद्यते । क्षेत्रज्ञातिरिक्तश्च जीवात्मा सर्वथा नोपपद्यते 'एतद्यो वेत्ति तम्प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः' इत्यादिभिर्वचनैः क्षेत्रज्ञस्यैव जीवत्वोक्तेः। प्रज्ञानात्मप्रायात्मनोभूतात्मन्य- न्तर्भावः शान्तात्मनस्तु महत्यात्मनि निवेश इत्यादिकमन्यापि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । मनुवचनस्यान्यथा व्याख्यातत्वात् । यच्चोक्तम्- "वैश्वानरस्य शरीरावयवसंघटनरक्षणे कार्य्यम् । स च चेतनाचेतनेषु सर्वत्र पार्थिवेषु, व्याप्तः तेनैव लोष्टपाषाणादिष्वपि तत्सङ्घटनं दृश्यते । तैजसस्य वर्धनादिकार्य्यम् । प्राज्ञस्तु ज्ञानेच्छासुख- दुःखादीनामाश्रयो भवति । अग्निवायुसूर्यांशभूतान्येतेषामायतनानि । प्राज्ञश्च पुनरपि कर्मात्मचिदाभास-चिदात्मभेदेन त्रिविधः । शुभाशुभेषु कार्येषु शरीरात्मप्रवर्तकस्य चैतन्यांशस्य कर्मात्मत्वं कर्मजनितसंस्कारा- श्रयत्वात् । स च कर्मात्मा भूतात्मन एव काचिदवस्था स्वच्छत्वात्तत्र चैतन्यं प्रतिविम्बते, तेन कार्यक्षमता भवति । चैतन्याभासस्यैव चिदा- भासत्वम् । स एव व्यावहारिको जीवः । शरीरादिषु चैतन्यसञ्चार एव तत्कार्य्यम् चिदाभासस्योत्पादको बिम्बभूतश्चिदात्मा स चेश्वर्रांशः । स एव प्रत्यगात्मा । स एव स्वमायया यन्त्रारूढानि भूतानि भ्रमयति । स एवान्तर्यामी । सोऽपि विभूतिमच्छ्रीमदूर्जितोति त्रिधा व्यवस्थिता भवति।" इति । इदमपि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । प्रत्युपस्थापितप्रमाणानाम- न्यार्थत्वात्, माण्डूक्य्यादिश्रुतिविरोधाच्च । माण्डूक्योपनिषदि 'जागरित-

[पृष्ठ २४१]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४१ स्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः सोपाधिक आत्मा उक्तः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशति- मुखः प्रविबिक्तभुक् तैजस उक्तः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थानः एकीभूतः प्रज्ञानघन एवा- नन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः । ब्रह्मण एवेमा उपाधिप्रयुक्ता अवस्थाः तस्यैव च समष्टिरूपेणेश्वरत्व- सर्वज्ञत्व-सर्वान्तर्यामित्वादिकं व्यष्टिरूपेण जीवत्वम् । "एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना- मिति" श्रुतेः । तस्यैव सर्वोपाधिरहितस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञमित्यादि- भिस्तुरीयत्वमुक्तम् । एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते" इति श्रुतेः । स्थावरजङ्गमादिषु जीवस्वरूपायैश्वेऽपि उपाधिस्वच्छत्वतारतम्येनाभिव्यक्तितारतम्यन्विवद्यत एव । यदा न कञ्चन कामं कामयते प्राज्ञस्तदा कथं तस्येच्छाद्याश्रयत्वं यदा स आनन्द- भुगेव भाति तदा कथं दुःखश्रयत्वम् । छान्दोग्येऽपि प्रजापतिविद्याया- मिन्द्रः विरोचनामुद्दिश्य तिसृणामवस्थानां संसर्गेण त्रयोप्येत आत्मानो बोधिताः शुद्धात्मप्रतिपिपादयिषयैव । य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक इति शुद्धस्यैवोपक्रान्तत्वात् शुद्ध एव । "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा जाग्रदवस्थोपलक्षितत्वेनोपदिष्टः । ताभ्यान्व- क्षिणि दृश्यत इत्यस्य तात्पर्य्यमनवबुद्धय शरीररूपभूतात्मैव प्रतिपन्नः । "एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति" प्रजापतिवाक्यैरादर्शोदशरावादिषु भूषणा- लङ्कारपरिस्करणादिराहित्यासाहित्याभ्यां देहस्य विकारित्वमवगमय्य अनात्मत्वे बोधितेऽपि विरोचनो देहमेवात्मानमवगतवान् । इन्दुस्तु पुनः प्रत्यावृत्तः । "एतं त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामि वसापराणि द्वात्रिंशद्वर्षाणि इति प्रजापतिवाक्येन ब्रह्मचर्यमुषित्वा "य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा" इति देहाद्विभिन्नं तैजसं वियेद । चतसृष्ववस्थासु एक एव आत्मा उपदिष्टः "स एतन्त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामीति निर्देशांत् । चतुर्थे पर्याये तमेवात्मानमिन्द्रो विवेद । वे० वि०-१६

२४० वेदस्वरूप-विमर्शः तत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञज्ञानेनैव मोक्षावाप्तिरुक्ता, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मरूपत्व- श्रोक्तम्- "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि ।” “क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृतिमोक्षञ्च ये विदुर्यान्ति ते परम् ।” इत्यादिवचनेभ्यः । मनुवचनार्थस्तूक एव । यदुक्तं 'महत् क्षेत्रज्ञौ भूतात्मसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितमात्मान व्याप्य तिष्ठतः' इति । तदपि न; तत्र तमित्यस्य वेदाविप्रसिद्धतया तत्पुन- र्निर्दिष्टस्य परमात्मन एव ग्रहणात् । तस्यैव शरीरात् स्वरूपाज्जीवानां प्रसरणोक्तिः संगता भविष्यति । तदेतत्सर्वं तमिति जीवात्मग्रहणे नोपप- द्यते । तस्यैकस्य सर्वभूतेषु स्थितिरपि नोपपद्यते । क्षेत्रज्ञातिरिक्तश्च जीवात्मा सर्वथा नोपपद्यते 'एतद्यो वेत्ति तम्प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः' इत्यादिभिर्वचनैः क्षेत्रज्ञस्यैव जीवत्वोक्तेः । प्रज्ञानात्मप्रायात्मनोर्भूतात्मन्य- न्तर्भावः शान्तात्मनस्तु महत्यात्मनि निवेश इत्यादिकमव्यापि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । मनुवचनस्यान्यथा व्याख्यातत्वात् । यच्चोक्तम् - "वैश्वानरस्य शरीरावयवसंघटनरक्षणे कार्य्यम् । स च चेतनाचेतनेषु सर्वत्र पार्थिवेषु, व्याप्तः तेनैव लोष्टपाषाणादिष्वपि तत्सङ्घनं दृश्यते । तैजसस्य वर्धनादिकार्य्यम् । प्राज्ञस्तु ज्ञानेच्छासुख- दुःखादीनामाश्रयो भवति । अग्निवायुसूर्याश्चभूतान्येतेषामायतनानि । प्राज्ञश्च पुनरपि कर्मात्मचिदाभास-चिदात्मभेदेन त्रिविधः । शुभाशुभेषु कार्येषु शरीरात्मप्रवर्त्तकस्य चैतन्यांशस्य कर्मात्मत्वं कर्मजनितसंस्कारा- श्रयत्वात् । स च कर्मात्मा भूतात्मन एव काचिदवस्था स्वच्छत्वात्तत्र चैतन्यं प्रतिबिम्बते, तेन कार्यक्षमता भवति । चैतन्याभासस्यैव चिदा- भासत्वम् । स एव व्यावहारिको जीवः । शरीरादिषु चैतन्यसञ्चार एव तत्कार्य्यम् चिदाभासस्योत्पादको बिम्बभूतश्चिदात्मा स चेश्वरांशः । स एव प्रत्यगात्मा । स एव स्वमायया यन्त्रारूढानि भूतानि भ्रमयति । स एवान्तर्यामी । सोऽपि विभूतिमच्छ्रीमदूर्जितमिति त्रिधा व्यवस्थिता भवति ।” इति । इदमपि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । प्रत्युपस्थापितप्रमाणनाम- न्थार्थत्वात्, माण्डूक्यादिश्रुतिविरोधाच्च । माण्डूक्योपनिषदि 'जागरित-

वेदस्वरूप-विमर्शः २४१ स्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः सोपाधिक आत्मा उक्तः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशति- मुखः प्रविविक्तभुक् तैजस उक्तः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थानः एकीभूतः प्रज्ञानघन एवा- नन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः । ब्रह्मण एवेमा उपाधिप्रयुक्ता अवस्थाः तस्यैव च समष्टिरूपेणेश्वरत्व- सर्वज्ञत्व-सर्वान्तर्यामित्वादिकं व्यष्टिरूपेण जीवत्वम् । "एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना- मिति” श्रुतेः । तस्यैव सर्वोपाधिरहितस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञमित्यादि- भिस्तुरीयत्वमुक्तम् । एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते” इति श्रुतेः । स्थावरजङ्गमादिषु जीवस्वरूपाविशेष्येऽपि उपाधिरुस्वच्छत्वतारतम्येनाभिव्यक्तितारतम्यन्विवक्ष्यत एव । यदा न कञ्चन कामं कामयते प्राज्ञस्तदा कथं तस्येच्छाद्याश्रयत्वं यदा स आनन्द- भुगेव भाति तदा कथं दुःखश्रयत्वम् । छान्दोग्येऽपि - प्रजापतिविद्याया- मिन्द्रः विरोचनामुद्दिश्य तिस्रणामवस्थानां संसर्गेण त्रयोप्येत आत्मानो बोधिताः शुद्धात्मप्रतिपिपादयिषयैव । य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक इति शुद्धस्यैवोपक्रान्तत्वात् शुद्ध एव । "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा जाग्रदवस्थोपलक्षितत्वेनोपदिष्टः । ताभ्यामन्व- क्षिणि दृश्यत इत्यस्य तात्पर्य्यमनबुबुद्ध्य शरीररूपभूतात्मैव प्रतिपन्नः । “एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति" प्रजापतिवाक्यैरदर्शोदशरावादिषु भूषणा- लङ्कारपरिस्करणादिराहित्यसाहित्याभ्यां देहस्य विकारित्वमवगमय्य अनात्मत्वे बोधितेऽपि विरोचनो देहमेवात्मानमवगतवान् । इन्द्रस्तु पुनः प्रत्यावृत्तः। "एत त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामि बसापराणि द्वात्रिंशद्वर्षाणि इति प्रजापतिवाक्येन ब्रह्मचर्यमुषित्वा "य एष स्वप्ने महीयमानश्चरस्येष आत्मा" इति देहादिभिन्नं तैजसं विवेद । अतस्सुष्वावस्थासु एक एव आत्मा उपदिष्टः "स एतन्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामीति निर्देशात् । चतुर्थे पर्याये तमेवात्मानमिन्द्रो विवेद । वे० वि०-१६

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the provided image into pure Devanagari Markdown:

[पृष्ठ २४२]

२४२ वेदस्वरूप-विमर्शः तेन शरीराख्यस्य भूतात्मनो वैश्वानरत्वायुक्तिः सर्वथाऽपि प्रमाणविधुरा तद्विरुद्धा च । यच्च "स्वप्नेन शरीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति शुक्र- मादाय पुनरेति स्थानम् । हिरण्मयः पुरुषः एक हंसः प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायम् बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामम् हिरण्मयः पुरुष एक हंसः" इति श्रुतिवचनैः सूर्यमण्डलात्प्राप्तज्योतिषा विज्ञान- सम्पन्नो भूत्वा हंसात्मा भूतात्मना सहैव तिष्ठति । स च शरीरासृङ्- मांसादिभिरसंस्पृष्टः कर्मसंस्कारैश्चासम्पृक्तः जाग्रदाद्यवस्थातीतः स्वय- मसुप्तः सुप्तान् देहेन्द्रियादीन् पश्यति रक्षति च । स एव भयहेतूपस्थितेषु जीवात्मानं प्रबोधयति । संकल्प्य विशेषेण स एव संकल्पिते समये प्रबोधयति । सूर्याल्लब्धविज्ञानत्वाद्विरण्मयः स देहाद्वहिरुच्चन्द्रादि- मण्डलपर्यन्तं गन्तुं प्रभवति परलोकविद्यावेदिभिः स एवाकाथ्यैते शरीरे नष्टेऽपि वायुदेहेन विचरति यथेष्टं रूपञ्च गृह्णाति इत्याद्युक्तम् । तदपि वेदान्तसम्प्रदायाज्ञानविजृम्भितम् । सोपाधिकनिरुपाधिकात्म- व्यतिरिक्तस्य तादृशस्यात्मनोऽप्रसिद्धत्वात् । यदि स कर्मसंस्कारैः सर्वथा असंस्पृष्टस्तदा अवस्थात्रयान्वयिना भूतात्मना सहैव कथं तिष्ठति । किञ्च यदि भूतात्मना सहैव तिष्ठति तर्हि बहिः कथं गच्छति ? बहिः जीवात्मानमादाय गच्छति एकल एव वा ? एकलश्चेत् कथं तेन सहैव तिष्ठति ? किञ्च स जीवो वा ? ईश्वरो वा। जीवश्चेत्कथं कर्मसंस्कारशून्यः ? कथञ्च स्वतन्त्रः ? ईश्वरश्च कथं भूतात्मनैव सह तिष्ठति ? तस्य सर्वव्यापकत्वात् । किञ्च यदि व्यापकस्तर्हि चन्द्रमडलादिपर्य्यन्तं गमनं कथमुपपद्यते । परिच्छिन्नस्यैव गमनादिसंभवात् । यथेष्टरूपग्रहणञ्च कर्मबलात् स्वतो वा ? प्रथमे कथं कर्मासंस्पृष्टः ? स्वतश्चेत्कथन्न सर्वदा तद् गृह्णीयात् ? किञ्च तन्निर्मितं रूपं कोपलम्यते ? किञ्च तत्र मानम् ? परलोक- विद्यया यदि स एवाकाथ्यैते, तदा तस्य तु निर्लेपत्वात् सुखदुःखानुभूति- वर्णनं कथं संगच्छते । तस्य प्रबोधकत्वे कथं सुप्ता एव सर्पादिदष्टाः

[पृष्ठ २४३]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४३ जलाद्यापूरेण वा जना म्रियन्ते ? तस्मात् मृषैव युक्तिवाक्याभासै- रेकालम्बनम् । मन्त्रार्थस्तु-श्रीशङ्कराचार्यादिभिः स्वप्नद्रष्टृवर्णनपरत्वेन व्याख्यातः। तदेते श्लोका भवन्ति इति वचनान्तरं मन्त्रा एते बृहदारण्यके चतुर्थेऽध्याये उक्ताः । तेन पूर्वोक्तेऽर्थे एते मन्त्रास्तत्समर्थनाय प्रवृत्ताः । पूर्वप्रकृतं तु स्वप्नवर्णनम् । पूर्वस्मिन् प्रसङ्गे आत्मनो जाग्रत्स्वप्नादिप्रसङ्गेन शुद्धत्वम- वस्थाद्वितयवतोऽपि वस्तुतस्तद्राहित्यं स्वयंज्योतिष्ट्वञ्च, अलुप्तदृक्स्व- रूपत्वं निरतिशयानन्दस्वाभाव्यञ्चैतत्सर्वं प्रदिदर्शयिषितम् । तत्र जनक- याज्ञवल्क्यसंवादेनात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वसिद्धये आदित्यचन्द्रवागा- दिषु ज्योतिःषु सत्सु प्रबोधकाले तेषां ज्योतिषां साङ्कर्यादात्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्वं न दर्शयितुं शक्यम् । सुषुप्तौ व्यवहाराभावाज्ज्योतिः कार्या- भावादात्मनो ज्योतिष्ट्वं नावगन्तुं शक्यमिति तदर्थं स्वप्नावस्थोपन्यासः । तत्रादित्यादीनामभावेऽपि व्यवहारो भवति । तत्र व्यवहारहेतुना ज्योति- षा भाव्यमिति स्वाप्निकव्यवहारहेतुत्वेनात्मन असाङ्कर्येण स्वयञ्ज्योति- ष्ट्रं च बोधयितुं शक्यम् । आदित्यादिज्योतिर्विलक्षणस्तदभौतिकं ज्योतिः । 'कतम आत्मा' इत्यादिना देहेन्द्रियप्राणमनःसु यस्त्वयोक्तः आत्मा स कः ? सर्वे प्राणा विज्ञानमया इव भवन्ति ! योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि, 'य अयमिति' प्रत्यक्षत्वादात्मनो निर्देशः । स विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः बुद्धिविज्ञानोपाधिसंपर्काच्चन्द्रादित्यसम्पृक्तराहुवदुप- लभ्यते । बुद्धिविज्ञानालोकविशिष्टमेव हि सर्वविषयजातमुपलभ्यते, 'सधी'रिति चोत्तरत्र पाठात् । प्राणेषु इत्युक्त्या प्राणेभ्यो व्यतिरिक्तः । यो हि येषु भवति स तेभ्यो व्यतिरिक्तः । यथा पाषाणेषु वृक्षः । तत्रापि हृदि बुद्धौ 'अन्तः' इति ततो व्यतिरिक्तः सूच्यते । यथादित्यप्रकाशस्थो घटो यथा वा मरकतादिमणिः क्षीरद्रव्ये प्रक्षिप्तः परीक्षणायात्मरूछायामेव तत्क्षीरादिद्रव्यं करोति ताह्गेतदात्मज्योतिर्बुद्धेरपि सूक्ष्मत्वात् हृद्यन्त- स्थमपि हृदयादिकार्यकरणसंघातञ्चैकीकृत्यात्मच्छायां करोति ।

२४४

“यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥” “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । सोऽयं दृष्टन्तः ज्योतिः पुरुषः निरतिशयञ्चास्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वम् सर्वावभासकत्वात् स्वयमनन्यावभास्यत्वाच्च । स एवात्मा करणानु- ग्राहको जामदवस्थायामपि आदित्यादिज्योतिषामपि स एव भासकः । तथापि सर्वकरणागोचरत्वात् बुद्ध्यादिबाह्याभ्यन्तरकार्यकारणव्यवहार- संनिपातव्याकुलत्वान्मुञ्जादिषीकेव निष्कृष्य दर्शयितुमशक्य इति स्वप्ने दिदर्शयिषितः । स समानः सन् हृच्छब्दवाच्यया बुद्ध्या सदृशः सन् यथा रक्तमवभासयन्रक्तसदृशो रक्ताकारः प्रकाशो भवति तथा बुद्धिमवभासयन् बुद्धिद्वारेण कृत्स्नं क्षेत्रं प्रकाशयतीति तेन बुद्धिस सादृश्येनेव बुद्धिव्यापारमनुसरतीव । स्वतस्तु निष्क्र्यापारः कूटस्थ एव बुद्धौ ध्यायन्त्यां लेलायन्त्याम् ध्यायतीव लेलायतीच । धिया समानत्वादेव धीधर्मैद्भवति तत्तत्सदृशो भवति । धीर्यदा स्वापवृत्तिं प्रतिपद्यते तदायं स्वप्नो भवति । स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं जागरितव्यवहारलक्षणं कार्यकारणसंघातं सर्वव्यवहारास्पद- मतीत्य स्वात्मज्योतिषा स्वप्नात्मिकां धीवृत्तिमवभासयन् स्वयंज्योतिः- स्वभावो भवति । धिया समानः सन्नेव स इमञ्चामुं च लोकं सञ्चरति बुद्धिरादात्म्यापन्न एव । इदं स्थानं परलोकं च पश्यति स्वप्नस्य सन्ध्यस्थानत्वात् । अस्य दृष्टस्य लोकस्य जागरितलक्षणस्य सर्व्ववतो विषयवेदना- संयुक्तस्य कार्यकारणसंघातस्य मात्रां वासनामादाय दृष्टजन्मवासनावासितः जाग्रत्कल्पप्रकर्मोपरमे स्वयमात्मनैव देहं विहत्य पातयित्वा निःसंबोधमा- पाद्य आत्मकर्मापरमकृतत्वाद्देहनिष्टफलोपभोगशून्यत्वाद्वा तत्प्रसु- प्तोच्यते । स्वयं निर्माय मायामयमिव वासनामयं देहं निर्माय निर्माणमपि तत्कर्मापेक्षत्वात् स्वयं कर्तृकमुक्तम्, स्वीयेनात्मीयेन भासामात्रोपादान- लक्षणेन भासा दीप्त्या सर्ववासनात्मकेनाऽन्तःकरणवृत्तिप्रकाशेन, इत्थंभावे तृतीया, सर्ववासनामयी वृत्तिस्तत्र विषयभूता सा तत्र स्वयं

२४५

स्वयम्भा उच्यते । तेन स्वभासा विषयभूतेन स्वेन च ज्योतिषा तद्विप- यिणा विविक्तरूपेणाऽलुप्तदृक्स्वभावेन तद्भारूपं वासनात्मकं विषयीकुवन् स्वपिति । अत्र बाह्याध्यात्मिकभूतभौतिकज्योतिः संसर्गराहतज्योति- र्भवति । यद्यपि स्वप्ने ऽपि जागर इव विषया उपलभ्यन्ते तथापि न ते तत्र सन्ति । तथा च श्रुतिः-न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दाः मुदः प्रमुदो भवन्त्यथा- नन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते संहितश्च कर्ता ।' रथाश्वादयः स्वतन्त्रा न सन्ति किन्तु तदानीमेव तत्र सृजते लोकमात्रां वासनामादाय तदुपलब्धिनिमित्तेन कर्मणा चोद्यमाना रथादिवासनासरूपान्तःकरणवृत्तिर्दृश्यत्वेन व्यवतिष्ठते । न तत्र करणानि तदनुग्राहकाण्यादित्यादीनि ज्योतींषि तद्वारा वा रथादयः सन्ति । तद्यस्य ज्योतिषा दृश्यतेऽलुप्तदृशस्तदात्मज्योतिः । मोदः प्रमोदः पल्वलाः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो नद्यो वासनारूपाः सृज्यन्ते स्वप्न हेतुभूतकर्मनिमित्ताः न वस्तुतस्तत्रात्मा कर्त्ता, ध्यायतीवेत्युक्तेः । तदेतदेव सर्वं “स्वप्ने न शारीरमभिप्रहत्ये” त्यादिनोक्तम् । स्वप्नेन स्वप्नभावेन शरीरं शरीर- मभिप्रहृत्य निश्चेष्टमापाद्य असुप्तः स्वयमसुप्तगादिशक्तिस्वभावत्वात् सुप्तान् वासनाकारोद्गतान्तःकरणवृत्त्याश्रयान् बाह्यानाध्यात्मिकान् सर्वानैव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् अभिचाकशीति अलुप्तात्म- दृष्ट्या पश्यति अवभासयति । शुक्रं शुद्धं ज्योतिष्मदिन्द्रियमात्रारूपमादाय गृहीत्वा पुनः कर्मणे जागरितस्थानमेत्यागच्छति । हिरण्मय इव चैतन्यज्योतिस्वभावः पुरुष एक एव जाग्रत् स्वप्ने इहलोकपरलोकादीन् गच्छति । प्राणेन पञ्चवृत्तिना रक्षणं परिपालयनन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यात् । अवरं निकृष्टमनेकाशुचि- संघातत्वादत्यन्तबीभत्सं कुलायं नीडं स्वयं बहिश्चरित्वा यद्यपि शरीरस्थ एव स्वप्नं पश्यति तथापि तत्सम्बन्धाभावात् बहिश्चरित्वे- त्युच्यते। अमृतः स्वयममरणधर्मा ईयते गच्छति यत्र कामं विषयेषूद्ग त्- वृत्तिर्भवति तं तं कामं वासनांरूपेशोऽहं तं गच्छति ।

पि? No, wait: यदि तत्रापि? Look at तत्रापि: above त्राthere is a tiny speck or is itतत्रापि? Look at line 19: यदि तत्रापि रथादिसृष्टिर्वस्तुभूता- it isतत्रापि, that dot is just stray ink or nothing. Wait, look closely: is it तत्रापि? Yes, तत्रापि. Line 20: स्यात् । स्वयं विहत्य स्वयं विनिर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति Line 21:(बृ० ४।३।९) इति जीवव्यापारश्रवणात् । नात्र प्राज्ञस्य निर्मातृत्वम् । Line 22:तस्यैव जीवस्य वाक्यशेषेण जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभावोपदेशाभिप्रायेण Line 23:तु तदेव ब्रह्मेत्यादि वाक्यशेषः संगच्छते । प्राज्ञस्य सर्वेश्वरत्वात् Line 24:सर्वावस्थास्वधिष्ठातृत्वं तु न विरुद्ध्यते । Line 25:यदपि “महतात्मनोत्पादितेभ्य इन्द्रियेभ्यः सम्पन्नतो भूत्वाऽयं-> wait! Let's check line 25: सम्पन्नतो भूत्वाऽयंorसम्प

यज्ञ एव जीवभावजनकस्तद्रक्षकश्च । जनकः प्रारम्भिकयज्ञरक्षकस्तूत्तर- यज्ञः प्रथमेनास्य शरीरेन्द्रियसम्बन्धो द्वितीयेन तत्पालनम्”, तदपि न जीवस्वातन्त्र्यस्य परमात्मतन्त्रायत्तत्वावगमात्, 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरः आत्मा यं न वेद आत्मा यस्य शरीरम् एष ते आत्मा अन्तर्याम्यमृतः, इति श्रुतेः । पतिस्तु यज्ञैरिज्यत्वाद्यज्ञपदव्यपदेश्यः 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त' 'यज्ञो वै विष्णुः' इत्यादि श्रुतिभ्यः। जीवानां यज्ञत्वं तु यज्ञां (ईश्वरशं) शत्वान् यज्ञफलभोक्तृत्वेन तद्विशिष्टत्वाच्च । जीवानां जन्मान्तरीययज्ञादिकर्तृत्वेनैव तत्फलोपभोगतदुपयोगिदेहेन्द्रियादि- प्राप्तिः तेनैव च जीवनोपकरणादिप्राप्त्या तद्रक्षणञ्च लब्धदेहादिकृतै- र्यज्ञैस्तु प्रायेण जन्मान्तरेष्वेव फलप्राप्तिः, जीवानां यज्ञफलत्वे यज्ञफल- वदेव हि नश्वरत्वापत्तिश्च । '

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २५०]

२५० वेदस्वरूप-विमर्शः सम्भृतो भवति । पूर्वोक्तो भूतात्मा चैतन्यरूपेण सन्निधत्त इति द्वादशरश्मये शुक्लाहुतिः पूर्वार्धेनोक्ता । देवानां भूतानाञ्च समष्टिरूपमिदं शुक्रमिति फलितम् । तस्य संभृतस्य रसस्य शुक्रस्य त्वष्टारूपं कल्पयति कललबुद्बुदादिक्रमेण शरीराकारतां नयति । द्वादशानामादित्याना- मन्यतमस्त्वष्टा, सूर्य्यरश्मित एव मनुष्यशरीरस्याङ्गप्रत्यङ्गनिर्वर्तनात् ।‘‘ तत्रापि चादित्यांशविशेषस्त्वष्टैव मुख्यतया भागं गृह्णाति । त्वष्टा वै रेतः सिक्तं विकरोति । तदेतेन मर्त्यस्य जडस्य रेतसो देवत्वं देवनिवासयोग्यत्वमुपजायते । ये लोकान्तरगता आजानदेवास्तेऽप्यत्र मनुष्यशरीरे सन्निदधते, इत्याजानपदेन सूचितम् । अग्रे चतुर्थे मंत्रे च पुनर्विंकियेत इति तत्रोच्यते, उत्तरनारायणसूक्ते नादित्यो- पस्थानं क्रियत उत्तरेषु मंत्रेषु तस्यैव वर्णनात् । अत्र शुक्रस्य तदाहुतेश्च चर्चाऽपि न विद्यते । वेदाहमेतमिति तत्रैतच्छब्दनिर्दिष्टः पूर्वप्रकृत एव । न च शुक्रस्य तमसः परत्वम्, तद्वेदनेन मृत्यन्तरणञ्च संभवति । सूर्य्यस्य तु तत्सर्वं संभवत्येव । मर्त्त्यस्य देवत्वमपि शुक्रपक्षे न संभवति । अतएव देवत्वमित्यस्य देव- निवासयोग्यत्वमित्यर्थकरणेन गौणत्वमेव देवत्वमुक्तं स्यात् । आजान- मिति पदन्तु कथञ्चिल्लोकान्तरजानदेवसम्बन्धमात्रे पर्य्यवसितम् । सूर्य्यपक्षे तु पूर्वकल्पे मर्त्यस्य सत उपासनाबलात् आजानदेवत्वप्राप्ति- रित्यर्थः संश्लिष्यते । तेन महीधरादिवर्णित एवात्राऽपि सूक्तार्थो युज्यते । आदित्ये मण्डलदृष्ट्या अद्भ्यः पृथिव्याः, विश्वकर्मणो रसाच्च संभृतत्वं प्रजापतिरूपविश्वकर्मणश्च सर्वकारणत्वात्तद्रसात्तत्प्रीतेः सूर्य्यस्य निर्मित- रूपत्वं तदभिमानिनो देवस्याजानदेवत्वम् । त्वष्टा सर्वस्यैव रूपनिर्माता । सूर्य्यस्य च विशेषतः । संज्ञायाः पित्रा त्वष्ट्रा शाणमारोप्य सूर्य्यस्य तेजः शातनेन रूपं कृतमति पुराणप्रसिद्धिः । तस्यैव च कल्पान्तरायोपासक- रूपेणामर्त्यत्वम् संगच्छते । तस्यैव चादित्यस्य मण्डलान्तर्गतव्याहृत्य- वयवात्मना हिरण्यगर्भरूपप्रजापतित्वं तस्यैव च हिरण्मयश्मश्रु-हिरण्य- केशादिविशिष्टहिरण्मयपुरुषरूपेण परमेश्वरत्वम्, सर्वविशेषातीत- परमात्मरूपेण वेदान्तवेद्यत्वमुक्तोपास्यत्वादिकञ्च संगच्छते ।

[पृष्ठ २५१]

वेदस्वरूप-विमर्शः २५१ तेन सूर्ये सर्वस्यैव सूक्तस्य संगतिः । न शुक्रे तदाहुतिषु वा । हिरण्यगर्भ-हिरण्मयान्तर्याम्युपासनस्य क्रममुक्तिहेतुत्वेन मृत्युतरणसाधन- त्वम्, तस्यैवान्तर्यामिणः सर्वविशेषासाहित्येनोपासने तु सद्योमुक्ति- हेतुत्वेन साक्षात् मृत्युतरणहेतुत्वं च सङ्गच्छते । पुरुषसूक्तात्पूर्व्वं ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेतेत्यादिनियुक्तान् ब्रह्माभिष्टौति । तदाह कात्यायनः- नियुक्तान् ब्रह्माभिष्टौति होतृवदनुवाकेन सहस्रशीर्षेति (का० २१।१।११) होतृवदिति त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामित्याद्युक्तप्रकारेणेत्यर्थः । 'त्रैधातव्यन्ते समारोह्यात्मन्नग्नीन् सूर्य्यमुपस्थायाद्ध्वः संभृत इत्यनुवाकेनानपेक्षमाणोऽ रण्यं गत्वा न प्रत्येयात्' (का०श्रौ०सू० २१।१।१७) 'मामे वा विवत्सन्नरण्योः' (का० श्रौ० सू० २१।१।१८) त्रैधातवी उदवसानीयेष्टिः तदन्ते 'अयन्ते योनिरित्यग्नीन् आत्मनि समारोह्य तदुष्मारूपात्मने प्रवेश्याद्ध्वः संभृतः इति षडृर्चेनानुवाकेन सूर्य्यमुपस्थाय पश्चादपश्यन् वनं गत्वा ग्रामं नागच्छेत् । वानप्रस्थो भवेदित्यर्थः । यद्वा ग्रामे वस्तुमिच्छन्न अरण्योरग्नीन् । समारोप्यार्केणोपस्थानान्तरं ग्रामे गत्वा यज्ञान् कुर्य्याद् इति सूत्रार्थः । इत्थमुत्तरनारायणसूक्तमा- दित्यदैवत्यं सूर्य्योपस्थाने विनियुक्तम् । तदनुगुणान्येव सूक्ताक्षराणि च । तत्रापि पूर्वकल्पे पुरुषमेधयाजी आदित्यभावं प्राप्तः प्रथमेन मंत्रेण स्तूयते अद्भ्यः जलात् ( नात्र वाच्यातिरिक्तः सोमवायुजलादिरूपोऽर्थो गृह्यते निष्प्रमाणत्वात् ) पृथिव्याः सकाशाच्च पृथिव्यपां ग्रहणम् भूतपञ्चको- पलक्षकम् । तथा च भूतपञ्चकात् यो रसः संभृतः पुष्टः बृहदारण्यके सच्च त्यत्पदार्थाः मूर्त्तामूर्त्तयोः साररूपत्वमादित्यतदन्तर्गतपुरुषयोरुक्तम् । मूर्त्तस्यैव तस्य मर्त्यस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ह्येष रसः तदेतन्मूर्त्तं यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चान्यत् । अथामूर्त्तं वायुश्चान्तरिक्षञ्च एतस्य मर्त्यस्यैष रसो य एष मण्डले पुरुषः ( बृ० २।३।२।३ ) विश्वं कर्म यस्य तस्य कालस्य ब्रह्मणो वा रसात् प्रीतेर्यो रसोऽग्रे समवर्त्तत । भूतपञ्चकस्य कालस्य च सर्वं प्रति कारणत्वात् पुरुषमेधयाजिनो लिङ्गशरीरे पञ्चभूतानि तुष्टानि कालश्च ततस्तुष्टेभ्यः कश्चिद्रसविशेष- फलरूप उत्तमजन्मप्रद उत्पन्न इत्यर्थः । तस्य रसस्य रूपं विदधत् धारयन् त्वष्टा आदित्य एति प्रत्यहम् उदयं करोति ।

[पृष्ठ २५२]

यद्वा त्वष्टा देवः विशेषत आदित्यस्य रूपं शाणोल्लेखादिना विदधन् कृतवान् । 'त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितो विभाति' इति रघुवंशेऽपि । एवं भूतः स विशिष्ट एति उदेति । अग्रे मर्त्यस्य मनुष्यस्य सतः तस्य पुरुष- मेधयाजिन आजानदेवत्वं मुख्यदेवत्वं सूर्य्यरूपेण कर्मणा उत्कृष्टेन देवत्वं प्राप्ताः कर्मदेवाः सृष्ट्यादामुत्पन्ना आजानदेवास्ते कर्मदेवेभ्यः श्रेष्ठाः । 'ये शतं कर्म देवानामानन्दा स एक आजान देवानामानन्दः' (बृ० ४।३।३५) श्रुतेः । मर्त्यस्य मरणशीलस्य मनुष्यस्येत्येवार्थः संगतो भवति, न तु मर्त्यस्य जडस्य रेतसो देवत्वं देवनिवासयोग्यत्वमित्यर्थः । सवस्यैव तथात्वेन स्तुत्यनुपपत्तेः । रेतसो जडत्वेऽपि मर्त्यत्वानुपपत्तेश्च । न च मर्त्यस्य जडस्य देवत्वं चेति त्रित्वमित्यर्थः । उभयोरपि पदयोर्गौणार्थत्वा- नुपपत्तेः । वस्तुतस्तु यथा शरीरस्य चैतन्याभिव्यक्तिस्थानत्वेन चेतनत्वं तथैव पञ्चाग्निविद्यानुसारेण रेतसोऽप्यनुशयिसंश्लिष्टस्यैव योषायों गर्भत्वोक्तेः । यदुक्तं कौषीतक्युपनिषदि 'ये वै केचनास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तत्र चन्द्रमास्तं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् विचक्षणादृतवोरेत आभृतम् पञ्चदशात् प्रसूतात्पित्र्यवतस्तन्मा पुंसि कर्त्तरयेरयध्वन् पुंसा कर्त्रा मातरि मां निषिञ्च स जायमान उपजाय- मानो द्वादशत्रयोदश उपमासो द्वादश त्रयोदशेन पित्रा संतद्विदे प्रतितद्वि- देऽहम् ऋतुरस्मि आर्तवोऽस्मि आकाशाद्योनेः संभूता भार्या एतत्सवत्स- रस्य तेजोभूतस्यात्मा त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मि' १।२-६ अस्य प्रश्नोत्तरस्येदं तात्पर्यं - सोमप्रधानाच्चन्द्रमण्डलाद् रेतो जायते । तत एव जीवशरीरं निर्वर्त्तते । तस्माच्चन्द्रस्यांश एव जीवशरीर- रूपेण परिणत इति । यस्त्वमसि सोहमस्मि इत्यादिना स्वस्मिंश्चन्द्राभेद एव पुरुषेण ख्याप्यते । रेतः शब्दश्चायं तत्तदुत्पादके सर्वत्रैव व्यवहृतः । यथा हिरण्यरेता अग्नि अग्नेः सारभूतादंशाद्धिरण्यं जायते कृशानुरेता रुद्रः । अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा देवानां रेतो वर्षः वर्षस्य रेतो ओषधयः ओषधीनां रेतो अन्नम् अन्नस्य रेतो रेतः रेतसां रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयम् हृदयस्य रेतो मनः मनसो रेतो वाक् सर्वत्र- सारभूतं यज्जन्यं तच्चेद्रेत उक्तम् । ऋतूनां चन्द्रजन्यत्वाच्चन्द्ररेतस्त्व-

[पृष्ठ २५३]

मुक्तम्” तदपि न प्राकृतयज्ञसाधकम् । बृहदारण्यके छान्दोग्ये कौषीत- क्याञ्च पञ्चाग्निविद्यादिक्रमेण विशिष्टानां जीवदेहानां सोममयत्वं सोमजन्यत्वमुक्तमिष्यते च । सोमजन्यत्वमिष्टमेव । तत्राहुतित्वादि- कत्वारोपितमित्यप्युक्तमेव पञ्चाग्निविवरणे। रेतः शब्दः शुक्रे प्रसिद्धोऽपि गौण्यावृत्त्या तत्सारतज्जन्यवस्तुषु प्रवर्त्तते । अतएव अन्नस्य रेत रेत एवेत्युक्तम् । न सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्ति । भोगायैव चन्द्रारोहणं । न निष्प्रयो- जनम्, न वा प्रत्यवरोहाय । पुष्पफलोपादानाय वृक्षमारोहति न निष्प्र- योजनम् नापि पतनायैव । नानिष्टकारिणां चन्द्रमसि भोगो भवति । तस्मादिष्टिकारिण एव चन्द्रमसमारोहन्ति, नेतरे । ते तु संयमनं यमालयमवगाह्य स्वदुष्कृतानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरेवेमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति । एवं तेषामारोहावरोहौ भवतः । 'न साम्परायः प्रति- भाति वालं' ... 'पुनः पुनर्वशमापद्यते मे' 'वैवस्वतं संगमनं जनानामिति' वचनेभ्यः । संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् (ब्र० सू० ३।१।१३) 'स्मरन्ति च' १४ । मनुव्यासप्रभृतयः शिष्टाः । संयमने यमायतं कपूयकर्मविपाकं स्मरन्ति । 'अपि च सप्त' १५ । रौरवप्रमुखाः सप्तनरकाश्च स्मर्य्यन्ते ताननिष्टकारिणः प्राप्नुवन्ति । यमप्रयुक्ताश्चित्र- गुप्ताद्यस्तत्राधिष्ठातारः । 'अविद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्' १७ । अथै- तयो पथोन कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्त्तीनि भूतानि । जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते । विद्या कर्मणी देवयानपितृयानपथोः प्रतिपत्तौ प्रकृते तथ इत्थं विदुः इति विद्या तया प्रतिपत्तव्यः देवयानपन्था इष्टापूर्ते दत्तम् (छा०।५।१०।१-३) इति कर्म तेन पितृयाणः पन्थाः । तस्मान्नानिष्टकारिणां चन्द्रलोकारोहणम् । सर्वेषां तत्र गमने 'वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्य्यते' इत्युक्तिरपार्था स्यात् । यद्यप्यनारोहेणापि तदुत्तरं संभवति श्रुतिस्तु तृतीयस्थानसंकीर्तनेनासंपूर्णं दर्शयति । एतत्तृतीयस्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते' (छा० ५।१०।८) अतः शाखान्तरानुरोधेन कौषीतक्यां सर्वशब्दः अधिकृतापेक्ष एव प्रतिपत्तव्यः ।

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २५४]

२५४ वेदस्वरूप-विमर्शः तृतीयस्थाने देहलाभाय पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्तीति पञ्चसंख्यादरो नावश्यकः । तृतीयस्थानप्राप्तौ तदनपेक्षणात् । तेन मनुष्यशरीरहेतुत्वेनैवाहुतिसंख्या नियमः, न कीटपतङ्गादिहेतुत्वेन । तेनान्येषां विनैवाहुतिसंख्यया भूतान्तरोपसृष्टाभिरद्भिर्देह आरभ्यते । 'स्मर्यतेऽपि च लोके' १९ । द्रोणधृष्टद्युम्नप्रभृतीनां सीताद्रौपदीप्रभृतीना- ञ्चायोनिजत्वं स्मर्यते भारतादौ । द्रोणादीनां योषिद्विषयाहुतिर्नासीत् । धृष्टद्युम्नादीनां योषित्पुरुषविषये द्वे आहुती न स्तः । बलाकाऽपि रेततः सेकमन्तरेण गर्भं धत्ते इति लोकप्रसिद्धिः । । यदप्युक्तम् 'महदात्मनोऽत्र सम्बन्धं बोधयित

[पृष्ठ २५६]

स्वप्रकाशः महान्तं पुरुषमित्यादिभिर्बोधितः । मम योनिर्महद्ब्रह्म इत्या- दावपि न महत्तत्त्वं महानात्मा वा भवदभिमतो गृहीतः तत्र ब्रह्मपर- महच्छब्दस्य ब्रह्मशक्तिरूपमायाबोधकत्वात् । तस्यैव ब्रह्मगर्भाधिकरण- त्वात् । महदात्मनस्तु कार्य्यत्वमेव न सर्वभूतकारणत्वम् । सर्वमूर्तिषु महतोऽपि समाविष्टत्वेन सर्वमूर्तियोनित्वं प्रकृतेरेव, सर्वसंमतम् । भगवच्छक्तिरूपायां मायायामेव बीजप्रदो भगवान् बीजप्रदानेन सर्व- जनको भवति । सा च सर्वजननीति प्रसिद्धमेव । यदि प्रकृतिरूप एव महानात्मा उच्यते तदाऽव्यक्तस्य महत्परत्वोक्तिर्व्याहन्येत । तत्राकृति महान्, प्रकृतिमहान्, अहङ्कृतिमहान् इत्यादि भेदोऽपि निर्मूल एव । प्रकृति-महदहङ्कारशब्दैरेव तद्बोधसंभवेन महत्पदप्रयोगस्य वैयर्थ्यात् । महत्त्वाभिप्रायेण तत्प्रयोगश्चेत्तदा महद्ब्रह्मपदेन ब्रह्माण्डोऽपि बोधः प्रसज्येत, तस्यैव सर्वमहत्त्वात् । न चेष्यत एव, बीजप्रदातुः परमेश्वरस्य तदन्यलोकैः । महद्ब्रह्मपदेन प्रकृतिबोध एव तु विवक्षितः । तत्रैव ब्रह्मकर्तृकगर्भाधानोपपत्तेः । कार्य्याणामाकृतयस्तु कारणादेव निष्पद्यन्ते । अतएवाकृतिमहानित्यादिभेदो निर्मूल एव । शरीरनिष्ठेषु मन आदिषु अहम्भावोऽप्यन्योन्याध्यासमूलको नाहम्मूलकः भूतानां मंत्राणां वा उपादानभूतोऽहङ्कारस्तु ततोऽन्यः । स च राजस-तामस-वैकारिक- (सात्त्विक) भेदेन भूतप्राणेन्द्रियमनोदेवोपादानत्वेन त्रिविधः । 'महा- भूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव चे'त्यादि गीतावचनात् । समष्ट्यहम्मूलकान्तःकरणस्यावस्थाविशेषो व्यष्ट्यहङ्कारः । स एव साभासः साधिष्ठानोऽहमर्थभूतः सोपाधिको जीवोऽपि । देहादिकस्त्वहं शब्दस्य गौणोऽर्थः । शुद्ध आत्मा तु अहं पदस्य लक्ष्यार्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । परं वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादिषु महत्तत्त्वरूपो हिरण्य- गर्भरूपो वा महानात्मा सर्वथाऽपि न वर्णितः । गीतास्थलेष्वपि नायं वर्णितः । 'बुद्धेरात्मा महान् पर' इत्यत्र तु समष्टिबुद्धिर्महानात्मा वर्णितः । मंत्रे परमात्मज्ञानेन मृत्यन्तरणरूपामृतत्वप्राप्तिरुक्ता । सा च न त्रिलोक्या बहिः परमेष्ठिलोकप्राप्त्या 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति इहैव

[पृष्ठ २५७]

समवनीयन्ते' इति श्रुतिविरोधात् । हिरण्यगर्भोपासनासाध्यक्रम- मुक्तिस्तु ब्रह्मलोकाप्त्या सिद्ध्यति, महाप्रलये तु हिरण्यगर्भस्य मरण- श्रवणात् ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारेण ततोऽपि ब्रह्मणा सह तल्लोकनिवासिना निरुपाधिब्रह्मतादात्म्यावाप्तिरेव मुक्तिः । न केवलं परमेष्ठिलोकस्यैदृशी- गतिः, स्वयम्भूलोकस्यापि प्रतिसञ्चरे (प्रलये) तथालोपपत्तेः । ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । सोऽयं महान् सर्वत्र व्यामो भूतात्मना सम्बद्धो भवतीति मंत्रे उक्त इति न संगतम्, तथाभूतस्यार्थस्य मन्त्रादनवगतेः । परमेष्ठिमण्डला- च्चन्द्रमण्डले ततो भूमिष्ठेषु जीवेष्ववततार इत्यपि कल्पनामात्रम्, व्यापकस्यावतारासंगतेः । अहंकारादिकारणस्य महतः स्वकार्यान्वस्यूत- त्वेनाप्यवतारासंगतिः । न च व्यष्टिबुद्धिविशेषरूपेणावतरणं संगत- मिति वाच्यम्, तथापि त्रिलोकीबहिष्ठस्य तदनुपपत्तेः श्रद्धाशब्द- निरुक्तिस्तु न प्रत्याख्यायते तथापि सत्त्वानुरूपत्वेन श्रद्धाया न सर्वत्र तया सत्यधारणं संभवति । अतः श्रतो विश्वासस्यैव धानं श्रद्धेति तु युज्यते, विश्वासस्य सत्त्वानुरूपत्वोपपत्तेः । श्रद्धापूर्वकत्वात् कर्मणामग्निहोत्रा- दीनां

२५८ वेदस्वरूप-विमर्शः क्षेत्रज्ञचर्चाऽप्यत्र नास्ति। निरुपचरितः प्रजापतिस्तु सर्वात्मैव। प्रजापतिः अन्तः हृदि स्थितः सन् गर्भे गर्भमध्ये प्रविशति। यश्चाजाय- मानोऽनुत्पद्यमानो नित्यः सन् बहुधा कार्यकारणरूपेण विजायते मायया प्रपञ्चरूपेणोत्पद्यते। धीरा ब्रह्मविदः तस्य प्रजापतेः योनिं स्थानं स्वरूपं वा पश्यन्ति। अहं ब्रह्मास्मीति जानन्ति। विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि तस्मिन्नेव ब्रह्मणि तस्थुः स्थितानि। सर्वं तदात्मकमेवेत्यर्थः। स्पष्टमिह सूर्योपलक्षितं परमात्मप्रकरणं लक्ष्यते। अतस्तज्ज्ञानेन मृत्यन्तरणमपि संभवति। पिण्डोत्पादिनी केन्द्रशक्तिरभितः प्रसृता पिण्डमुत्पादयतीति कथमनेन मंत्रेण सिद्धयतीति सुधियो विदांकुर्वन्तु। गीतायान्तु- 'इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः।। महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।। इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।' इत्यादिभिः महदादिदृश्यस्य क्षेत्रत्वं तत्प्रकाशकस्य द्रष्टुः क्षेत्रज्ञत्व- मुक्तम्। तस्यैव च क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धीति परमात्माभेदोऽप्युक्तः। परमात्मैव बुद्धयुपाधिकत्वेन विज्ञानात्माऽपि वक्तुं शक्यते। तथापि प्रजापतिः अन्तः गर्भे चरति तैः शब्दैः क्षेत्रज्ञात्मसम्बन्धस्तदाहुतिश्च न सिद्धयति मंत्राक्षराननुगुण्यात्। सर्वभुवनाधिष्ठाने परमात्मन्ये- वाञ्जस्येन मंत्राक्षराणां समन्वयात्। सर्वान्तर्याम्यपि गर्भेऽन्तरुच्चरति। नहि तावतैव तस्य बुद्धयवच्छिन्नचैतन्यरूपत्वम्। यच्च बुद्धेद्वैविध्यं विद्याविद्यादिरूपत्वम्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्व- र्याणां विद्यारूपत्वम्, अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणाम्बाविद्यारूपत्वम्। विद्यया मुच्यतेऽविद्यया बद्ध्यते। तत्र मद्यपि न विरोधस्तथापि बुद्धि- वेदस्वरूप-विमर्शः २५९ सम्बन्धस्तुतीयेन मंत्रेणोच्यत" इत्यादिकथनं निष्प्रमाणमेव। भुवना- विधानस्य भुवनसम्बन्धस्य कण्ठत उक्तत्वात्। विद्याविद्यास्वरूपबन्ध- मोक्षसाधनत्वादिवर्णनन्तु मंत्रार्थो न भवत्येव। धर्मादीनान्तु विद्यो- पकारकत्वेन विद्यात्वेऽपि मुख्यविद्यात्वाभाव एव। वेदान्तमहा- वाक्यादिजन्यब्रह्मापरोक्षसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वेन विद्यात्वात्। यथा- कथञ्चिद्विद्यात्वन्तु ज्ञानमात्रस्यैव वक्तुं शक्यम्। यदुक्तम् - "यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये (३१।२०) इति चतुर्थेनेन्द्रि- यसम्बन्धो मनः सम्बन्धश्वोच्यते। देवा एवेन्द्रियरूपेण प्रविशन्तीति सूचितम्। प्रथमे मंत्रेऽन्यत्राऽपि बहुत्र श्रुतिषु देवा इन्द्रियाण्युच्यन्ते। देवेभ्यो य आतपति देवानां यो पुरोहितः इति मनः सूचितम्। अनेनैव मनसा ब्राह्मीरूक् भवति । स्मृ तिश्चोयुक्तं 'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयो'रिति तदपि कल्पनामात्रम्। द्योवनात्मकत्वेनेन्द्रियाणां क्वचिद्दे वत्वेऽप्यत्र देवानां मुख्ययार्थग्रहणे बाधाभावात्तदनुपपत्तेः। मनसश्चातपकतत्त्वपुरोहितत्वाप्रसिद्धेश्च। एवं ब्राह्मीरूक् यदि ब्रह्म प्रकाशरूपो ब्रह्मसाक्षात्कार उच्यते तदा न दोषः। अन्या काचिद्रुक् तदा सा निर्वक्तव्या। तथाप्यत्र सूर्योपस्थानरूपे मंत्रे नैतत् श्लिष्यते। मंत्रार्थस्तु यः प्रजापतिरादित्यरूपः देवेभ्योऽर्थाय- आतपति द्योतते। यः देवानां पुरः हितः स्थितः, सर्वकार्येषु अग्रे नीतः। यः देवेभ्यः सकाशात् पूर्वं प्रथममुत्पन्नः। तस्मै आदित्याय नमः। कीटशाय रुचाय रोचते इति रुचः तस्मै रुचाय दीप्यमानाय। तेजसे ब्राह्मये ब्रह्मणोपत्यं ब्राह्मिस्तस्मै ब्रह्मावयवभूताय वेति सूर्यसम्बन्धे सर्वाणि मंत्राक्षराण्याञ्जस्येन सङ्गतानि भवन्ति। देवा इन्द्रियाणि मन आतपति, पुरोहितमनसा काचिद् ब्राह्मीरूग् जायत इत्यादि अक्षरवाह्यक्लिष्टकल्पना निराधारा। रुचं ब्राह्मं जनयन्त देवा इति मंत्रेऽपि देवाः प्राणाः रुचं शोभनं ब्राह्मम् ब्रह्मणोऽपत्यमादित्यं जनयन्तः उत्पादयन्तः अग्रे तत वचो ऽम् वन्। अस्मिन् मंत्रे देवा अन्ये पूर्वस्मिन्नन्ये। अस्मिन्मंत्रे आदित्यं

२६० वेदस्वरूप-विमर्शः

जनयन्तस्ते पूर्वतः स्थिताः पूर्वस्मिन्मंत्रे तु देवेभ्यः पूर्वमादित्यस्योत्पत्ति- रुक्ता। अतएवास्मिन्मंत्रे प्राणरूपा देवा उक्ताः। यदप्युक्तम् "एवं स्थूलसूक्ष्मशरीरयोः सम्पत्तौ मनुष्यशरीराकारे पूर्णा पञ्चमी ब्रह्मज्योतिराहुतिर्भवति। अर्थात् यस्यामपवृत्तौशः पृथक् तन्त्रं प्रवर्त्तयितुमात्मनि विजातस्तत्र व्यापकं ब्रह्म प्रविशति। 'तत् सृष्ट्वा तदनुप्राविश'दिति श्रुतेः। ब्रह्म हि सर्वत्र व्याप्तम्। तद्विनाकृतम् किमपि न तिष्ठति। सम्पन्ने पृथक् तंत्रे तस्य व्याप्तिरेव प्रवेशः। अयमेव देहे चिदात्मा परमात्मेति चाख्यायते। तदेतत् 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो- अभिचाकशीति (श्वेता०४।६) इत्याद्यासु श्रुतिषु स्पष्टः। भोक्ता चिदाभास, अनश्नन् केवलं द्रष्टा तु चिदात्मा सेयं ब्रह्मज्योतिराहुतिः पञ्चमेनोक्ता। रुचं ब्राह्मं जनयन्तो देवा अग्रे तदब्रुवन् यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन्वशे (३१।२१) देवैः ब्राह्मीरूक् या मनोरूपेण सम्भृता तस्यामेव चिदात्मनो विकासो जायते। अस्यैव परमात्मनोविज्ञानेनेन्द्रियाणां वशी- कारो मुक्तिश्च सम्पद्यत इति मंत्रोत्तरार्धेनोक्त" मिति तन्न, मन्त्राक्षरान- नुगुण्यात्। वस्तुतस्तु मंत्रानुसारण कल्पना युक्ता, न कल्पनानुसारेण मंत्रा नेतव्या। इन्द्रियमनः सम्बन्धार्थं देवशब्दस्येन्द्रियाण्यर्थः, पुरोहित- पदस्य मनोऽर्थ इति कल्पितम् । एवं ब्रह्मज्योतिराहुतिरपि काल्पनिक्येव, तत्र यज्ञत्वभावनादिविधाने सति कल्पनायाः सार्थक्येऽपि तदभावात्तु व्यर्थैव सा कल्पना । व्यापकस्य ब्रह्मणः प्रवेशस्तु न संभवत्येव, परिच्छिन्नस्यैव प्रवेशोपपत्तेः। नहि श्रुतिबलादपि तत्सम्भवति शब्दस्य ज्ञापकत्वेऽनाकारकत्वात्। तस्मात्प्रति- बिम्बाभासादिरूपेणैव तत्प्रवेशकल्पना युज्यते, नान्यथा। तौ बिम्ब- प्रतिबिम्बरूपावेव द्वा सुपर्णा इत्यादि सूक्तौ । तयोरेवचिच्चिदाभासयोरीश- जीवत्वोपपत्तेः। अतएव जीवरूपेणैवेश्वरस्य सृष्टेषु प्रवेशो न परेशरूपेण, तस्य व्यापकत्वात्तदनुपपत्तेः। अतएव छान्दोग्ये जैवेन रूपेणैव परमात्म- प्रवेश उक्तः। 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य

वेदस्वरूप-विमर्शः २६१

नामरूपे व्याकरवाणि'ति श्रुतेः । शरीरे तदभिव्यक्तिरेव प्रवेशश्चेत्प्रत्य- गात्मव्यतिरेकेण देहे तदभिव्यक्तेरप्रसिद्धेः। अतएव यत्साक्षादपरोक्षाद्- ब्रह्म ति प्रत्यगात्मन एवापरोक्षत्ववर्णनम्। तद्भेदैनैव ब्रह्मणोऽपरोक्षत्या- भिगमात्। अन्यथा प्रमाणपारम्पर्येण परोक्षे घटादावपि संशयाद्यभावे साक्षादपरोक्षे ब्रह्मणि कुतः संशयादिविषयत्वं कुतस्तराम्प्रमाणसापेक्षत्वम् ? न च तन्नास्त्येवेति वाच्यम् 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि। 'नावेद- विन्मनुते तम्बृहन्तम्' शास्त्रयोनित्वादित्यादिशास्त्रविरोधात् । शुक्रानु- प्रविष्टचिद्धातोरेव न चिदाभासः, व्रीह्यादिसंश्लिष्टस्यापि चिदाभास- त्वोपपत्तेः। तेन ब्रह्मज्योतिराहुतिस्त्वसिद्धैव । 'तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् । (ब्र० सू० ३।१।१) इत्यादौ देहबीजैर्भूतसूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो जीवो देहान्तरप्रति- पत्तये रंहतीत्युक्तम्। तेन शुकानुप्रवेशात् पूर्वमपि सानिध्यान्चिदाभासरूपो जीवो व्रीह्यादिष्वपि संश्लिष्ट एव। परन्तु योनौ रेतः सेकात्प्राक् व्रीह्यादिषु संश्लेषे सत्यपि तत्र तस्य भोक्तृत्वं न भवति। अन्याधिष्ठिते- ष्वेव तत् संश्लेषात्। 'योनेः शरीरम् (३।१।२७ ब्र०) योनौ निक्षिप्ते रेतसि योनेरधिशरीरमनुशयिनां मनुष्यफलभोगाय जायते इत्याह शास्त्रम् । 'तद्य इह रमणीयचरणा' (छा० ५।१०।७) द्वा सुपर्णा' इत्यादि मंत्रे जीव- परमात्मानौ ग्रहीतुं शक्येते, अध्यात्माधिकारात् । नात्र सुपर्णौ गदितौ । पिप्पलं स्वाद्वत्तीत्यदनलिङ्गेन विज्ञानात्मा अनश्नन्नित्यनशनाभिप्रका- शाभ्यां परमात्मा अनन्तरे मंत्रे तावेव द्रष्टृद्रष्टव्यत्वेनोक्तौ । 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमी शमस्य महिमानमिति वीतशोकः' (मु० ३।१।२ ।) कैश्चित्तु तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्नन्नन्योऽ भिचश्यतीति ज्ञास्तावैतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति पैङ्गिरहस्य- ब्राह्मणानुसारेण सत्त्वक्षेत्रज्ञावेवेह विवक्षितौ, न जीवपरमात्मानौ । न च सत्त्वशब्दो जीवपरः क्षेत्रज्ञ शब्दवाच्यः परमात्मेति वाच्यम्, तयोरन्तःकरणशरीरपरतया प्रसिद्धत्वात् । तत्रैव च

२६२ वेदस्वरूप-विमर्शः व्याख्यातत्वात् । तदेतत्सर्वं येन स्वप्नं पश्यति अथ योऽयं शरीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञास्तावेतो सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति सर्वमेतच्छङ्करभाष्ये समुद्धतमिति तत्रैव कण्हेत्यालोचनीयम् । रुचं ब्राह्ममित्यादिमंत्रस्य त्वयमर्थः- देवा दीप्यमानाः प्राणाः योगिनो वा रुचं शोभनं देदीप्यमानं वा ब्राह्मं ब्रह्मण उत्पन्नमादित्यं जनयन्तः सृष्ट्यर्थं अग्रे प्रथमं तत् वचो अब्रुवन् तकिमत आह-यो ब्राह्मणः हे आदित्य त्वां त्वामेवमुक्तविधिना उत्पन्नं विद्यात् जानीयात् तस्य ब्राह्मणस्य देवा वशे असन् वश्या भवन्ति । आदित्यो- पासिता जगत्पूज्यो भवतीत्यर्थः । यत्तु 'तस्य देवा असन् वशे' इत्यने- नेन्द्रियरूपाणां देवानां वशीकारो मनोरूपेण सम्भृताया ब्राह्मयाविज्ञानेन महति'त्युच्यते तन्न तस्यार्थस्य मन्त्रार्थबाह्यत्वात् । ब्रह्मणोऽपत्यभूतस्या- दित्यस्यैव ब्राह्मणरुत्वोक्तेः । नहीन्द्रियलक्षणैर्देवैर्मनोरूपेण काचिद् ब्राह्मी- रुक् प्रसिद्धा, यस्यां चिदात्मनो विकासो भवेत् । किञ्च विकासो नामा- भिव्यक्तिरुत्पत्तिर्वा ? नान्त्यः चिदात्मनो नित्यत्वान्निर्विकारत्वाच्च । नाद्यः चिदात्मनो मनस्यभिव्यक्तेरङ्गीकारेऽपि मनस इन्द्रियरूपैर्देवैः संभृतत्वाभावात् तस्माद्यथोक्त एव मन्त्रार्थः । यच्चोक्तम्-चिदात्मनः परमात्मनः सम्बन्धे च श्रीश्च लक्ष्मीश्च जीवे प्रादुर्भबत इति षष्ठी सप्तमी च श्रिया लक्ष्म्याश्चाहुती षष्ठेन मंत्रेणाऽम्नायेते- 'श्रीश्च लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाण । मुं म इषाण । सर्वलोकम्म इषाण । ३१।२२ इति । ताभ्यामाहुतिभ्यां श्रीमदूर्जितञ्च जीवात्मनः स्वरूपं सम्पद्यते । अनयोरेवोत्कर्षे विभूतिरूपता अंशावतारता च तेषां व्याख्याता । 'यद् यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम् ।।' इत्थं सप्तभिराहुतिभिर्जीवसम्पत्तिरुक्ता ।” इति तदपि न, मंत्रेऽस्मिन्नाहुतेरवर्णनात् । चिदात्मनः परमात्मनः सबन्धे श्रिया लक्ष्म्या जीवे प्रादुर्भाव इत्यस्य मंत्रार्थत्वाभावात् । महीधररी- त्यात्वयं मन्त्रार्थः- 'ऋषिरादित्यं श्रुत्वा प्रार्थयते हे आदित्य

वेदस्वरूप-विमर्शः २६३ श्रीश्च लक्ष्मीश्च ते जायास्थानीये त्वद्भार्ये, यया सर्वजनाश्रयोयो भवति सा श्रीः । श्रीयतेऽनया श्रीः संपदित्यर्थः । यया लक्ष्यते दृश्यते जनैः सा लक्ष्मीः सौन्दर्यमित्यर्थः । आदित्यवश्यत्वादुभे भार्या स्थानीये तस्य । यद्वा सवितृमण्डलमध्यवर्तिनः सरसिजासनसंनिविष्टस्य नारायणस्य द्वे अपि ते पत्न्यौ, पुराणादिषु तत्पोपक्रमणास्य बाहुल्योपलब्धेः । नक्षत्राणि गगन- तारास्तव रूपम् । तवैव तेजसा भासमानत्वात् । 'तेजसो गोलकः सूर्य्यः, नक्षत्राण्यम्बुगोलकाः' इति ज्योतिःशास्त्रोक्तेः' । अश्विनौ द्यावापृथिव्यौ तव व्यात्तं विकसितमुखस्थानीये । अश्नुवात व्याप्नुवतौ अश्विनौ द्यावा पृथिव्यौ 'इमे ही तैः सर्वमश्नुवाताम्' इति श्रुतेः । य ईदृशस्तं त्वां याचे । इष्णन् कर्मफलमिच्छन् सन् । इषाण इच्छ किमेषणीयं तत्राह- अमुं परलोकं मे मम इषाण मम परलोकः समीचीनोऽस्त्वितीच्छ । अमोधेच्छत्वाद्विष्टं भवतीत्यर्थः । सर्वं मे मम इषाण सर्वलोकात्मकोऽहं भवेयमितीच्छेत्यर्थः । मुक्तो भवेयमित्यर्थः । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'ति श्रुतेः । यदुक्तम् “सृष्ट्यादौ पुरुषत्रयप्रादुर्भावः संसारमूलभूतानां मनः प्राणवाचां परस्परमुत्तरोत्तरीभावश्च सर्वं एव यज्ञकृतः तत्र तत्र व्याख्या- यते । क्षरपुरुषकलानाञ्च प्राणवागन्नान्नानां परस्परं पञ्चीकरणं पुरुषसूक्ते सर्वहुद्यज्ञनाम्ना विवृतम् । आदौ च सामग्र्यभावे पुरुषावयवैरेव यज्ञः सम्पादित इत्यपि तत्रोक्तम् । देवा यज्ञं तन्वाना अवध्नन् पुरुषं पशु- मिति” । तत्रोच्यते यद्यपि यज्ञस्य प्रपञ्चहेतुत्वमुपपद्यते तथापि वेदविहित- यज्ञस्यैव मानसत्वादि भेदेन तत्तद्धेतुत्वोपपत्तेः । पुरुषमेधाख्यो यज्ञोऽपि तादृश एव । सर्वहुदाख्यो यज्ञोऽपि तादृश एव । निरुक्तपरिशिष्टा- नुसारेणानुप्रेरतपसस्तेमन्त्रार्थाज्ञानं दुष्करमिति श्रेयोऽविद्वातकामैर्ऋषि- निर्दिष्टीत्येव मन्त्रार्थः कर्तव्य इति श्रौतसूत्रकारैरनुक्रमणीकारैर्येषां मंत्राणां नारायणदृष्टयोर्द्वयोस्त्रैशैस्त्रिंशयोरध्याययोः पुरुषमेधयज्ञ उक्तः, तस्य निर्वचनम् । अथ यस्मात् पुरुषमेधो नानेमे वै लोकाः पूरणमेव पुरुषः योऽयं पवते सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात्पुरुषः तस्य यदेषु लोकेष्वन्नं मेधः तस्मात्पुरुषमेधः । 'नारायणपुरुषद्दष्टा जगद्वीजपुरुषदेवत्या षोडश

दधिमिश्रमाज्यं तदुपलक्षितं सर्वं भोग्यजातं संभृतं सम्पादितं" - yes! Line R27: "तेनैव पुरुषेण । स एव च पुरुषः वायव्यान् वायुदेवताकान्" - yes! Line R28: "प्रसिद्धान् पशून् ये चारण्ये भवा हरिणादयो ये च ग्रामे भवा" - yes! Line R29: "गवाश्वादयस्तान् सर्वान् चक्रे कृतवान् । 'अन्तरिक्षदेवत्याः खलु" - yes!

Let's re-verify the left page (page 264): Line L2: "ऋचः । इति महीधरः । पूर्वाध्याये ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्याद्याः पुरुषमेधरू-" Line L3: "पस्य परमात्मनोऽवयवा उक्ताः । तेषामवयवी पुरुषोऽत्र स्तूयते । अव्यक्त-" Line L4: "महदादिलक्षणश्चेतनो यः पुरुषः स एव 'पुरुषान्न परं किञ्चित्सा" Line L5: "काष्ठा सा परागति' रित्यादि श्रुतिषूपदिष्टः । स एव सर्वप्राणिसमष्टिरूपो" Line L6: "ब्रह्माण्डदेहो विराड् भवति । तस्य च सोपाधिकं निरूपाधिकञ्च रूपं सहस्र-" Line L

पृष्ठ २६६

२६६ वेदस्वरूप-विमर्शः पशवः' इति श्रुत्या पशूनामन्तरिक्षदैवत्यं विज्ञायते । पुरुषमेधाख्यो यज्ञ एव सर्वहुद् यज्ञः। स च सर्वपुरुषावयवविपरमात्मरूप एव । अतएव तस्मादेव सर्वहुतो यज्ञात् ऋचः समानि जज्ञिरे गायत्र्यादीनि छन्दांसि च तस्माद्यजुरप्यजायत तेषां यज्ञनिर्वर्तकत्वात् । 'अस्य महतो भूतस्य निः श्वसितमेतद्यदृग्वेदः' ... 'यज्ञो वै विष्णुः' 'यस्मादृचोऽपातक्षन् ' 'यजुर्य- स्मादपाकषन् । सामानि यस्य लोमानि अथर्वाङ्गिरसो मुख- मित्याद्येकवाक्यत्वसिद्धेः । तस्मादेव अश्वा अन्ये चोर्ध्वाधोदन्तयुक्ता गर्दभारवतरादयो अजायन्त ह स्फुटम् । तस्माद्यज्ञात् अजा अवयश्च । तं यज्ञपुरुषं यज्ञसाधनभूतं यज्ञं पुरुषं इज्यतेऽनेन यज्ञस्तं पुरुषं पशुत्व- माभाव्य यूपे बद्धं बर्हिषि मानसे यज्ञे प्रोक्षन् प्रोक्षितवन्तः । प्रोक्षणादि- संस्कारैः संस्कृतवन्तः । कीदृशं पुरुषं अग्रतो जातं विराजोऽधिपुरुषः इत्याद्युक्तरीत्या तेन पुरुषेण पशुना देवा अयजन्त मानसन्यज्ञं कृतवन्तः के ते देवा साध्याः सृष्टिसाधनयोग्याः प्रजापतिप्रभृतयः, ये च तदनु- कूला ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः ते सर्वेऽपि तेनैव मानसं यज्ञं कृतवन्तः । ब्रह्मादिनां प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिमुक्ता । प्रजापतेः प्राणभूता देवा यदा यदा पुरुषं व्यदधुः उत्पादितवन्तस्तदा कतिधा कतिभिः प्रकारैः विविधं कल्पितवन्तः । अस्य पुरुषस्य मुखं किमासीत् बाहू ऊरू तथा पादौ किमुच्येते तदुत्तरञ्च ब्राह्मणो ब्राह्मणत्वजातिविशिष्टः पुरुषोऽस्य मुखमासीद् ब्राह्मणोऽस्य मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । तज्जत्वाद्रत्र सामानाधि- करण्यम् । पद्भ्यां शूद्रोऽजायत । चन्द्रमा मनसो जात इत्याद्युत्तरवाक्य- स्वारस्यानुरोधात् । राजन्यः क्षत्रियत्वजातिविशिष्टः पुरुषोऽस्य बाहू बाहुभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । तत्तदानीमस्य प्रजापतेरीश्वरस्य प्रकृतस्य पुरुषा- वयविनः ऊरू वैश्यः सम्पन्नः । ऊरूभ्यां वैश्य उत्पन्नः तथास्य पद्भ्यां शूद्र उत्पन्नः । एवं दध्यादि द्रव्याणि गवाद्यः पशवः ऋगादिवेदाः ब्राह्मणादयो मनुष्याः यथा सर्वमेधाख्यात् यज्ञपुरुषात् प्रादुर्भूताः, तथैव चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्नाः । तस्य मनसश्चन्द्रमा चक्षुषः सकाशात् सूर्योऽजायत वायुः प्राणश्च श्रोत्रात् कर्णात् अजायत । अग्निरस्य

पृष्ठ २६७

वेदस्वरूप विमर्शः २६७ मुखादजायत । नाभेरन्तरिक्षम् शीष्णों द्यौः पद्भ्यां भूमिरुत्पन्ना श्रोत्राद्दिश उत्पन्नाः । तेन भूरादीन् लोकान् तस्यावयवभूतानवयवान् अकल्पयन् विद्वांसः । 'यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥' यद्यदा पूर्वोक्तक्रमेण देवशरीरेषु सत्सु देवा उत्तरसृष्टिसिद्ध्यर्थं बाह्यद्रव्यानुपपत्तवेन पुरुषस्वरूपमेव मनसा हविष्ट्वेन संकल्प्य पुरुषाख्येन हविषा मानसं यज्ञमतन्वत तदानीमस्य यज्ञस्य वसन्त ऋतु राज्यमासीत् । आज्यत्वेन संकल्पितवन्तः । एवं ग्रीष्म इध्मः शरद् हविः पूर्वं पुरुषस्य हविः सामान्यरूपत्वेन संकल्पः, अनन्तरं वसन्तादीनामा- ज्यादिविशेषत्वेन संकल्पः । यत् यदा देवा प्रजापतिप्राणेन्द्रियरूपा यज्ञं तन्वाना पुरुषं पशुमबध्नन् विराट्पुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः, तस्य यज्ञस्य गायत्र्यादीनि सप्त छन्दांसि परिधयः आसन् । ऐष्टिकस्याहवनी- यस्य त्रयः परिधयः औत्तरवेदिकाह्वयः आदित्यः सप्तमः प्रतिनिधिद्रूपः । 'गुप्त्यै वा अभितः परिधयः भवन्त्यथैतत्सूय्र्यमेव पुरस्ताद्गोप्तारं करोति' इति श्रुतेः । त्रिःसप्त त्रिगुणाः सप्त एकविंशतिसंख्याकाः समिधःकृताः । द्वादशमासा पञ्चर्त्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्यः एते एकविंशतिदारु- युक्तेन्धनत्वेन भाविताः । अथवा सप्तसमुद्रा क्षीरोदादयोऽस्य यज्ञस्य परिधयः भारतस्यैव यज्ञभूमित्वात् समुद्राणां परिधित्वम् । त्रिगुणाश्छन्दो वर्गाः समिधः कृतः । एवं देवा यथोक्तेन यज्ञेन यज्ञस्वरूपम् प्रजापतिम् अयजन्त पूजित- वन्तः । तस्मात्तान्येव प्रसिद्धानि धर्माण्यासन् । जगद्रूपविकारधार- कत्वाद्धर्माणि । यत्र विराद् प्राप्तिरूपे नाके पूर्वे साध्याः पुरातना विराडु- पाधिसाधकाः देवाः सन्ति तं नाकं स्वर्गं ह् एव ते महिमानः तदुपासका महिमानः सचन्त सचन्ते समवयन्ति प्राप्नुवन्ति । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादि श्रुतेः । तदेवं पुरुषसूक्तस्य निष्कृष्टोऽर्थः नात्र भवकल्पनानां प्रसरः । यदपि चोक्तम्-‘अन्ये सर्वेऽपि यज्ञा अग्नौ सोमाहुतिरूपाः, चयन-

? Wait, look at the letters: पृ थि व्या श्चे न्द्रे? No, श्चे न्द् र स्य! Yes, श्चे+न्द्र+स्य=श्चेन्द्रस्य! So it is literally printed: पृथिव्याश्चेन्द्रस्य! (पृथिव्याः च इन्द्रस्य च आकर्षणात् = पृथिव्याश्चेन्द्रस्य चाकर्षणात्). That explains both the श्चेandचाकर्षणात्! - L14: तत्रान्त्याधानेन पूर्वं शरीराग्निरूप आत्मा संस्क्रियते । - L15:प्राकृत्सीमकपदवाच्यै--> look at L15:प्राकृत्सीमकपदवाच्यै-- wait,प्राकृत्सीमकorप्राकृतसीमक? Look at कृत्: कृwith aत्half-t? Wait, look closely:प्रा कृ त् सी म क? Or प्राकृतसीमक? Wait, is that a त्or a broken letter?प्राकृत्सीमकपदवाच्यै--> wait, what doesप्राकृत्सीमकmean? Wait, could it beप्राकृतसीमक`? No,

यहाँ दोनों पृष्ठों का दिया गया पाठ प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २७०] दक्षिणेऽङ्घ्रिं कृत्वाश्मनूर्जमित्यग्रेद्रधि (१८।२१) यज्ञस्यापरसंधिः कक्षस्तस्य समीपं निकक्षं दक्षिणयज्ञापरसन्धिसमीपं आत्मभागेऽश्मानं निधायोद- कुम्भमादायाग्रेद्राभ्य सपक्षकपुच्छमग्नि प्रदक्षिणं जलधारया समन्तादभीत् सिञ्चतीति सूत्रार्थः । अग्निरहस्यरूपे शतपथस्य दशमे काण्डे चीयमा- नाग्नेः संवत्सरप्रजापत्युभयरूपत्वमुक्तम् । तत्र यावत्य इष्टकाः यजुर्मन्त्रैरु- पहितास्तावत्य एव प्रजापत्यवयवात्मना प्रतिसंहिता इत्यप्युक्तम् । विस्रं- स्तस्य विश्लिष्टावयवस्य प्रजापतेः रस अमूम् ऊर्ध्वलोकमगच्छत् । तद्रसो महदुक्थमभवत् इत्यादिनांक्थादि प्रशंसनं तत्रैव चित्याग्ने- र्मिथुनरूपेण प्रशंसनम् सर्वमेतद्ध्यानाथंमुक्तम् । यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्य्यवत्तरं भवति । ब्रह्मज्ञानातिरिक्तानां सर्वेषामेव वैदिक- ज्ञानानां पराङ्गत्वमेव भट्टपादैर्निर्णायि "सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते । पराङ्गञ्चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधारयेत् ॥" तद्वचनात् । तत्र चितेनाग्निनेवाधिदैवमध्यात्ममधिभूतम् देवा भूतानी- न्द्रियाणि चोत्पद्यन्ते इति यदुक्तं तन्नु निष्प्रमाणमेव । प्रजापतिना हेतुना यद्यपि सर्वे देवाद्य उत्पद्यन्ते चित्याग्नेस्तु तदभेदो भावनार्थ एवोक्तः । तेन- यथा विष्णोर्जगत्कारणत्वेऽपि तद्भेदभावितानां मूर्तीनामौपचारिकमेव कारणत्वं न वस्तुभूतं, यथा वा भावनार्थम् योषादावग्नित्वेऽपि नाग्नि- कार्य्यनिर्वाहकत्वं योषादौ तद्वदैवेहापि बोध्यम् । यदुक्तम् चितेनिधेयेनाग्निना चित्यस्याग्नेर्बलवत्त्वमिति तदपि न चित्याग्नेस्तच्छेषत्वात् । चितेनिधेयस्याग्नेर्हविष्प्रापकत्वेनावश्यं देवाना- म्बलवर्धकत्वम् । चित्याग्नेस्तु सर्वदेवाद्यात्मकप्रजापतिरूपत्वभावनाया चितेनिधेयाग्नेरेव संस्कारकत्वम् । यदपि “जीर्णानि पर्णानीव देवा भूतानि च ततो विस्रंसन्ति । तेन पृथिव्याश्चन्द्रस्य चाकर्षणाद्विमुक्तो यजमानस्यात्मा शुद्धाग्नि- मयेनाधिदैवं सूर्येण सम्बद्ध्यते" इति तदपि न किञ्चिद्विरोधात् । चित्यनिधेयस्याग्नेर्देवानां हविष्प्रापकत्वेन बलवत्त्वापादकत्वमेव न विशरणपतनहेतुत्वं संभवति । पृथिव्याश्चन्द्रस्याकर्षणाद्विमुक्तिरपि

[पृष्ठ २७१] वेदस्त्वरूप-विमर्शः कर्मोपासनसमुच्चयेन ब्रह्मलोकप्राप्त्याऽन्यथासिद्धैव । अग्निरहस्यो- पासनमह्निम्नैव क्रममुक्तिर्न चयनमात्रमात्रेण 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक' इति श्रुतिभ्यः । अतएवाधानेनात्मा संस्क्रियते अग्निहोत्रदर्श- पूर्णमासाचातुर्मास्यादिभिः प्राकूशीमिकपदवाच्यैः यज्ञैस्तद्वलमुपचीयते । अनन्तरमाधिदैवेनाग्निना सम्बन्धं स्थाप्य तेन शरीरसम्बन्धान्निवृत्ता- वग्निना समाकृष्टोऽयं तत्रैव नियतं प्रकृतिनियमेन गच्छति इत्यपि यत्किञ्चित् । 'महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुर्वि'ति रीत्या सर्वेषामेव यज्ञानामात्मसंस्कारकत्वान्युपगमात् । वस्तुतर्दैवैः सर्वदेवात्मकेने- श्वरेण च सङ्कल्पोपभोगाय यजमानस्तत्र तत्र लोके नीयते इत्यस्यैव प्रसाणसिद्धत्वात् । गमि भुजि क्रियानां फलापवर्गिनीनां प्रकृतिनियमेन फलप्रापकत्वेऽपि सेवादिक्रियाणामिव यागादिक्रियाणां स्वामिनामिबेश्वर- प्रसादादेव तत्फलसिद्धिः । पूर्वमीमांसकरीत्या तु कर्मजन्यसूक्ष्मापूर्वादि द्वारा फलसिद्धिश्च पतेन देवभावातिरिक्तौ यज्ञाख्यपरमेश्वरप्रसादादेव युक्ता । यज्ञ- फलस्य विज्ञानासिद्धत्वे वैदिकसमग्रिमन्त्रादिसहितैर्वदस्य निष्प्रयोजन- त्वापत्तेश्च । गीतायामपि भगवदधीनमेव कर्मफलप्राप्तिरुक्ता । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् ।' (७।२२) इति भगवदुक्तेः । "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥" इत्यत्र तु 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेर्यज्ञ ईश्वरः तदर्थं यत्क्रियते तज्ज्ञानासीन् कर्मबन्धतः कर्मबन्धनं यस्य स कर्मबन्धनः । किञ्च न मन्नान् साक्षाद् वादिजगुद्भवः गीतादिवचनविरोधात् । जगच्चक्र- हेतुत्वं कर्म कथमृण्वते इत्याह भगवान्- अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ अन्नद्भुक्तंऽन्नोहितरेतः परिणतानाग्निने भवन्ति । 'पर्जन्यादन्न संभवः, यज्ञाद्भवति पर्जन्यः'

Here is the complete, line-by-line transcription of the provided image into Devanagari text with line markers.

पृष्ठ २७२

२७२ वेदस्वरूप-विमर्शः 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायतेवृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।' इति मनुवचनमप्यत्रानुकूलम् । अत्र यज्ञोऽपूर्वंरूप उक्तः। स च यज्ञः कर्मसमुद्भवः ऋत्विग्यजमान- व्यापाररूपकर्मसाध्यः । यज्ञस्य साक्षात्तद्धेतुत्वे पारम्पर्योक्तिः स्पष्टं विरुद्ध्येत । भगवद्दृष्ट्या नादानप्रदानलक्षणो न वा कथञ्चिदग्नौ सोमप्रक्षेपरूपो यज्ञः । एतेन योषामु रेतो निक्षेपरूपेण यज्ञेन प्राणिन उत्पद्यन्ते । भूमौ वृष्टिरूपसोमाहुतिरूपेण यज्ञेन तृणवृक्षाद्युत्पत्तिः । क्षेत्रेषु बीजाहुतिभिर्यव गोधूमादय उत्पद्यन्ते इत्याद्यप्यपास्तम्, पारम्पर्योक्तिविरोधात् । गीतायां भगवता यज्ञस्य प्रभूतं माहात्म्यमुक्तम्— 'सह यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्ट कामधुक् ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥' यज्ञः कथं कुतः संभवति किञ्च तस्य फलमित्याकाङ्क्षायामुक्तं भगवता—पर्जन्याद्युत्पादकोऽदृष्टरूपो यज्ञः कर्मसमुद्भवः । कर्माऽपि न सर्वं किन्तु ब्रह्मसमुद्भवम् । ब्रह्मपदेनानादिमन्त्रब्राह्मणात्मको वेदराशि- र्विवक्षितः । तथा च वेदोद्योधिताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्य- ज्योतिष्टोमादिलक्षणं कर्मैव यज्ञस्य कारणम् । ब्रह्म चाक्षरसमुद्भवम् । अक्षरमत्र परमेश्वरस्तत एव वेदस्य प्रादुर्भावः । 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादावक्षरपदेन सर्वप्रशास- कस्य परमेश्वरस्यैव ग्रहणात् । 'वेदो महतो भूतस्य निःश्वसितरूप इत्यपि श्रुतिषु स्फुटम् । अनेन वैदिकविज्ञानवादिनां वेदबोधित कर्म तज्जन्यादृष्टभिन्नेषु प्राकृतादिघटनात्मकेषु यज्ञत्वव्यवहारः, वेदस्य मनुष्यनिर्मित्वादिकं च खण्डितं भवति । वेदबोधितकर्तव्यताकस्यास्यैव मुख्ययज्ञस्यारोपाज्जपसंयमप्राणायामस्वाध्यायब्रह्मज्ञानादिष्वपि यज्ञत्व- व्यवहारः । तदुक्तम्—

पृष्ठ २७३

वेदस्वरूप-विमर्शः २७३ "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान् विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे । (गा. भा.) यदपि—"अग्निर्वा आपो योषा गार्हपत्यं गृहं प्रतिष्ठा अपां प्रणेता यज्ञस्योल्का तेन लब्धप्रतिष्ठेन भाव्यमाहवनीयस्योत्तरेण प्रतिष्ठा । यद्यपि अत्र मिथुनेन यज्ञः प्रजायते, मध्ये गमने मिथुनविच्छेदः, तस्मान्न गन्तव्यम्, तयोरवस्थितिर्नातिदूरे, नाति समीपे, सामीप्ये सङ्कोचादवस्थितदुपस्पर्शनेन ऋत्विक्षु तद्भावावेशो दूरस्थापने मिथुनानु- त्पत्तिः प्रागोऽध्वर्युस्तेनैव तत्प्रेरणया मनो ब्रह्मकर्मसम्पत्तिः । 'यज्ञमपः प्रणेण्यामि' 'यजमानवाचं यच्छ' 'प्रणय यज्ञं' 'देवता वर्धयध्वं' नाकस पृष्ठे यजमानोऽस्तु प्रणय, अध्वर्युराहवनीयस्योत्तरं गत्वा कस्यैवा युनक्ति स त्वा युनक्ति निदधाति पूर्वम्, अपां प्रणयनेन अतो अपां नियमनेन संवत्सररूपो यज्ञो भवति । अत एव प्राकृतयज्ञे पूर्वत्र परत्र च जलं भवति । 'यज्ञो वा आप' इति श्रुतिः । परा प्रकृतिरक्षरः, अपरा प्रकृतिः क्षरः, अव्ययश्चात्मा । सर्वेऽपि पञ्च पञ्च कलाः । तदेतत् त्रयं सवैंकः । अयमात्मा । आत्मा एकः संन्नेतत् त्रयम् । 'तदेतदमृतं सत्येन छन्नम्' स षोडशी । तत्र क्षरभागस्योपादानत्वाद्विश्वस्यात्मोपादान- मुच्यते । अक्षरात्मना निमित्तव्यपदेशरूपेणाधिष्ठानत्वम् । आत्मैवेदं सर्वं क्षराक्षरयोस्तादात्म्यात्तच्छ्रव्यम् न्यायेन पुरुषत्वमुभयत्र । क्षरस्य प्राण आप वाक् अन्नं अन्नादेति पञ्च कलाः। अन्नान्नादयोरेकत्वात्तस्य चतु- र्मुखत्वम् । अक्षररूपो ब्रह्माक्षररूपैश्चतुर्मुखैः सृष्टिं करोति प्राणेन वेदम्, आपो मुखेन लोकम्, वाङ्मुखेन देवान्, अन्नान्नादमुखेन भूतसृष्टिः, अथवा वाङ्मुखेन प्रजासृष्टिः, तेन क्रमेण वेदलोकप्रजाधर्मांणामुत्पत्तिः । प्राणश्च रूप-रस-गन्ध स्पर्श-शब्द शून्यमथामच्छन्दम् नीरूपतत्व- विशेषः । सचानन्तः ऋषिरसच्छन्दवाच्यम् । प्राणोऽसङ्घः सृष्टिंश्च सङ्गमृत्तिका ग्रन्थिबन्धनयुक्तसंसर्गः सृष्टिः" तदपि न किञ्चित् सायणा- दिभिरप्युपपन्नंशस्य स्वभाव्ये वर्णनात् । परं प्राकृतो यज्ञः तस्यानुकृति- बैधो यज्ञ इत्यस्य निष्प्रमाणकत्वमुक्तमेव । अद्भ्यः पृथिवी इति श्रुत्या वे० वि०—१८