वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

२८६ वेदस्वरूप-विमर्शः कर्मणामीश्वरस्य च नापेक्षा भवति। वैदिकानां तु सर्वत्रेश्वरस्य कर्म- णाञ्चापेक्षा चेति महान् भेदः। विकासवादिनां मतेरीत्या अमीबादय एव तेन तेन रूपेण विकसन्ति । वैदिकानां मते तु अमीबादिशरीरेभ्यो विलक्षणा निरवयवा निराकाराः सूक्ष्मा जीवा एवानादिशरीराणि गृह्णन्ति। वैदिकानां दृष्टौ 'जायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अप- क्षीयते, विनश्यति, इति यास्कोक्तरीत्या विकासह्रासपारम्पर्य्यमेव वक्तुं शक्यते। वर्षासु तृणान्युत्पद्यन्ते । क्रमेण सन्तो वर्धन्ते । विपरि- णमन्ते । अपक्षीयन्ते । विनश्यन्ति च ग्रीष्मे । युगदृष्ट्या तु विकास- वादिनां विकासो जायते। वैदिकानां रीत्या तु ह्रास एव वक्तुं शक्यते । 'ह्रासदर्शनातो ह्रासः सम्प्रदायस्य मोषतामिति न्यायाचार्य्योक्तेः। विकास- वादिनां दृष्ट्या पूर्वजेषु बुद्धिवलादिह्रास एवासीत् । वैदिकानां रीत्या तु पूर्वजेषु बुद्धिवलादीनामाधिक्यमेवासीत् । अतएव वैदिकानां 'पूर्वे पूर्वेभ्यो वच एतदूचुः' इति रीत्या पूर्वजानां प्रामाण्यम् । विकासवादिनां तूत्तरेषां ज्ञानशक्तिविकासातिशयात्तेषामेव प्रामाण्यम् । किञ्च सूर्य्याकर्षणाधिक्यं क्वचिद्भवति क्वचिन्न भवतीत्यत्र कर्मवैचित्र्यमन्तरा को हेतुः ? कर्मणामभ्युदयहेतुत्वमवसितं चेत्, किं सूर्य्याकर्षणेन, सूर्य्याकर्षणेन पृथिव्याकर्षणविमुक्तिः क्रमेण विकासे बुद्धिविकासश्चे त्यपि न शोभनम् । मशकपतङ्गादीनां खद्योतादीनां क्षुद्राणामपि पृथिव्याकर्षणविमोकदर्शनात् । पिपीलिका मधुकरादीनां पश्वाद्यपेक्ष- याऽपि विकासवादिभिर्बुद्धिवैभवाभ्युपगमात् । देवा अपि मोक्षा- काङ्क्षया मनुष्यत्वमाकाङ्क्षन्ते । तेनसूर्याकर्षणविशेषेण पृथिव्या- कर्षणविमुक्तिरिति यत्किञ्चित् । विस्तरस्तु 'मार्क्सवाद रामराज्य' पुस्तके द्रष्टव्य इति नेह प्रतन्यते । यदप्युक्तम् “द्वया वै देवा अहैव देवा अथ ये ब्राह्मणाः सुश्रुवांसोऽ- नूचानास्ते मनुष्यदेवा इत्यादिश्रुत्यनुसारेण पृथिवीस्था देवा अपि” तत्सत्यम् । यदुक्तम् "पृथिवीस्थेष्वपि देवेषु द्वैविध्यम् । उत्तरस्यां दिशि शय्यंणावतः पर्वतस्योत्तरभागे प्रकुविरचितां देवसंस्थामुपजीव्य

वेदस्वरूप-विमर्शः २८७ पुरा पृथिव्यामपि देवसंस्था प्रकल्पते स्म। देवविशः कल्पयि- तव्यास्ता अनुमनुष्यविशः कल्प्यन्ते (ऐ० ब्रा० २।३२) तत्संकेतः । मर्त्येष्वपि बहवो देवासुरयुद्धाद्याः परस्परं संघर्षाः परस्परं सम्मेलनानि चैतेषां देवानां निरूपितानि । 'सहस्राश्वीनं वा इतः स्वर्गलोकः' इत्येत- रेयत्यादिश्रुत्यैव स्वर्गलोकस्य संकेतंः कृतः (ऐ० ब्रा० १२।१७) पुराणेषु त्स्य स्वर्गलोकस्य विवरणमुपलभ्यत। दशरथादीनां भारतीयानां राज्ञां देवसाहाय्यार्थं देवासुरयुद्धे गमनम् । महाभारते तीर्थयात्रां कुर्वतां युधिष्ठिरादीनां पाण्डवानां स्वर्गदर्शनम्, कुबेरेण समागमः, अर्जुनस्येन्द्रसमीपेऽध्ययनम्, बहुकालपर्यन्तं स्वर्गे निवासः, निवातकव- चादीनां हननम्, द्वैतवने युधिष्ठिरादीनां गन्धर्वैर्युद्धमित्यादि सर्वमेतानेव स्वर्गदेवादीनधिकृत्य सुसंगतं भवति । एवं भारते विशिष्टा विद्वांसो महाराजाश्च मनुष्यदेवपदेन व्यपदिश्यन्ते । सा भूलोकनिवासिनां देवानां द्वितीया विधा। तदेवं मुख्या प्राणरूपा देवाः १। तेषामध्यात्मं रूपम् २ । अधिदैवतं तारामण्डलादिरूपम् ३ । अधिभूतमन्यादि ४। लोकान्तरस्थाः प्राणिनो देवाः ५। भूमण्डलस्थाः सुमेरुप्रान्तनिवासिनो देवाः ६। भार- तस्य विशिष्टा विद्वांसो वीराश्च देवाः ७। एतेषां परस्परं कः सम्बन्धः ? कुतश्चैकस्यैव देवशब्दस्य तद्विशेषवाचकानामिन्द्रावरुणादिशब्दानाञ्च विभिन्नेषु प्रवृत्तिरिति वैदिकरहस्यम्, तदेवावगन्तुं ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति स्म। अवगत्य च यज्ञादिविधानेन स्वां देवरूपेण परिणमयन्ति स्म । तदेत भारतीयानां सर्वस्वभूतरहस्यम् । भेदतिरोधिनां प्रगल्भैरा- क्रमणैर्विलुप्तप्रायम् । एतद्रहस्यज्ञानाधीनैव वैदिकी यज्ञप्रक्रिया विलुप्तप्राया।" इत्यादिकम् । तदपि न, समीचीनम् धर्मब्रह्मणोरेव वेदतात्पर्य्यविषयतया सर्वत्रप्रतिपादितत्वेन तत्पारम्पर्य्याविच्छेदस्याद्यापि सत्त्वात् । वेदे तावत्परापरभेदेन देवद्वैविध्यं दृश्यते। परो देवः परमेश्वर एव। 'एको- देवः सर्वभूतेषु गूढः' इत्यादि श्रुतेः। तस्यैव शिवविष्णुरामकृष्ण त्रिपुरादिरूपेण सर्वकारणत्वादिकमपि श्रूयते । अपरश्च प्राणरूपो देवाः। तस्यैव च विस्तारस्त्रयस्त्रिंशदादयः अध्यात्ममधिदैवञ्च । तेषां

ष्ट्रा might be missing or dropped, let's look closely at L18: तस्माद्दा वर्षीयांसोऽथ. Wait, look at भववतस्मात्समा: भववतस्मात्समा or भवतस्तस्मात्समा? भववतस्मात्समा - it has भववतस्मात्समा! Double व? No, भवतस्तस्मात्समा! Look at the loop: भ व त स्त स्मा त्स मा -> भवतस्तस्मात्समा!). * Wait, let's re-examine L18: रयति तस्माद्दा वर्षीयांसोऽथ यत्सच्छन्दसावेव संयाज्ये भवतस्तस्मात्समा Wait, is it तस्माद्दा or तस्माद्दंष्ट्रा? Look at L18: तस्माद्दा - the letter after दा is space, then वर्षीयांसोऽथ. Wow, ष्ट्रा seems omitted by the printer: तस्माद्दा वर्षीयांसोऽथ. * L19: एव जम्भ्याः । अथ यद् बर्हिस्तृणाति तस्मादिमाः प्रजा लोमशा जायन्ते । * L20: `अथ यत्पुनरिव प्रस्तरं स्तृणाति तस्

२४० वेदस्वरूप-विमर्शः उपरिष्टादाज्यभागाः स यजमानं स्वर्गलोकमभिवहति य एवमेतद्वेद । अनया आख्यायिकया स्पष्टमिदं सिद्धयति यद्दर्शपूर्णमासभूता अध्यात्मं याः क्रियास्ता एव दन्तलोमाद्युत्पादिकास्तत्र परिवर्त्तनादिकारिण्यश्च भवन्ति । ये तु दर्शपूर्णमासादिष्वनुष्ठीयमानाः क्रिया एव दन्तमूलाद्युत्पादिकाः इत्यागृह्णीरन् ते सर्वेषु प्राणिषु दन्तलोमाद्युत्पत्तिं तत्परिवर्त्तनानि च न समाधातुमीशते । येऽपि द्विजातिरिक्ता म्लेच्छादिका दर्शपूर्णमासादिकं नानुतिष्ठन्ति तेषामपि दन्तलोमादिर्जायते परिवर्तते च तस्मान्मूलतया प्राणादिक्रिययैव तात्पर्य्यं नेयं स्यात् । अधिदैवञ्च या गायत्री सैव यजमानं स्वर्गे लोके प्रापयतीति च । तदित्थं मूलभूतं प्राकृतं यज्ञमेवावलम्ब्य कृत्रिमा यज्ञा वेदेषु विहिताः। [L

णै, the loop is on the left, then two vertical strokes with two matras. Here, it has ONE vertical stroke with a left loop? That's त! With an e-matra: ते. And then 'ना' is न with an a-matra. Wait, "पूर्वेतेना"? Could it be "पूर्वेणैव"? Wait, look at line 10 on the left page: "सीमितैरेव जनैः". The 'नैः' has two matras on top. On line 7 of right page: above the letter after र्वे, there is one matra: ते. Above the next letter, no top matra, just a vertical bar: ना. So it literally reads: पूर्वेतेना or पूर्वेनेना? Wait, could it be printer's typo in the original book? Yes, Karpatriji's books (often printed by small presses like Sri Radha Krishna Press or similar in Varanasi) have occasional typos like पूर्वेतेना instead of पूर्वेणैवा or अपूर्वेणैव. Let's transcribe exact characters, while being mindful: व(र्षा)तान्तकृत्यापूर्वेतेनाक्षीयमाणत्वोपपत्तेः । (or व(षो)तान्त...) Wait, let's look at: `वर(बो)तान्तकृत्यापूर्वेतेनाक्षीयमाण

ो-"? Let's look at line 16 end: "...व्याख्यान..." Wait, is it "न्याय"? Let's read from line 16: ", वि - द्व - न्म - त - ङ्ग - जै - र् ..." Wait, look at the letters before व्याख्यान: Is it "वात्स्यायन"? YES! VĀTSYĀYANA! Look at: "वा - त्स्या - य - नो - द्द्यो -" at the end of line 16?? LET'S LOOK AT LINE 16 VERY CAREFULLY! After धुरीणैः, Letter 1: वि Letter 2: द्व Letter 3: न्म Letter 4: त Letter 5: ङ्ग Letter 6: जै (or गै?) Wait, no! Is it: वि - द्व - न्म - त - ङ्ग - ज - [?] Wait, look at: वि - द्व - न्म - त्त - ग - ज - कु - म्भि - वि - दा - र - ण ? No, look at the characters: वि - द्व - न्म - त - ज्ञ - जै - मी - नी - यै - र्वा - त्स्या - य - नो - द्यो - WAIT! Look at line 16: वि - द्व - न्म - त - ज्ञ - जै - मी - नी - यै - र्वा - त्स

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

Left Page

२६६ वेदप्रामा ण्य-विमर्शः इति मया प्राक्तनान् सन्दर्भान् यथावन्निभाल्य स्वयञ्च युक्तिमुक्ता आकल्य्य प्रयत्नोऽयमारब्धः । सोऽयं प्रस्तूयते । यद्यपि सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमपरिच्छिन्नमनन्तमपारं सर्वव्यवहारातीतमनाद्यनन्तं ब्रह्म व परमं तत्त्वम् सर्वाप्रणिपरप्रेमास्पदं सर्वात्मभूतं, तथाप्यनधिगतं सत्तदकिञ्चित्करमेव । 'नैनमविदितो देवो भुनक्ती' ति श्रुतेः । तत एवाचिन्त्यानिर्वाच्ययाऽघटितघटनापटीयस्या स्वशक्त्यैव स्वाधिगमाय स्वयमेव तद्वाच्यवाचक लक्ष्यलक्षकाद्यात्मना सप्रपञ्चमिवापद्यते । तत्रापि वाच्यलक्ष्यसदानन्दापेक्षयापि संविदानन्दा- त्मकमोमित्यभिधानमेवातिशेते, प्रकाश्यविषयापेक्षया प्रकाशकविषयि- महात्म्यातिशयस्य सर्वजनीनत्वात् । अचिन्त्यानन्तसच्चिदानन्दसुधा- महाम्भोधावभिधानाभिधेयात्मकप्रपञ्चोत्पादनानुकूलशक्त्यवच्छिन्नब्रह्म- विवर्त्तभूत एवाभिधानाभिधेयात्मकः प्रपञ्चोऽपि तेनैव तदभिन्नाभि- ज्ञस्य तदभिन्नत्वनियमात् अभिधानात्मकप्रपञ्चोत्पत्त्यनुकूलशक्त्यवच्छि- न्नसदानन्दविवर्त्तभूतानामभिधेयानाञ्चाभेद एव पर्य्यवस्यति । तत्रापि पादविभूतिगतमायाशक्त्या तदन्तर्गताभिधानाभिधेयभेदविजृम्भणेन जीवब्रह्मणोरिवाभेदतिरोधानम् । तेनैवाग्निमोदकाद्युच्चारणेनापि न मुख दाहपाटनपूरणादिकम् । त्रिपादविभूतौ त्वभेद एव जागर्ति । तत एव 'ओमितीदं सर्वं' 'ब्रह्मैवेदं सर्वं' मित्युपास्यते प्रतिपद्यते च समाहितैः पारहग्श्वभिः । सर्वत्र वाच्यप्रपञ्चापेक्षया वाचकस्य शब्दस्य श्रेष्ठयम् प्राकृतापभ्रंशमयशब्दापेक्षया च तत्प्रकृतिभूतसाधुसंस्कृतशब्दानां कोऽपि बिलक्षणो माहात्म्यतिशयः, येषामधिकारिकत्तु र्कोच्चारणेनापि पुण्यजनिः । तत्रापि शब्दसामान्यापेक्षयापि दोषबाधविधुरस्य शब्दविशे- षस्य कोऽपि माहात्म्यातिशयः सुख्यात एव । तदभ्यासेन वाचां क्रिया- फलाश्रयत्वं सम्पद्यते । लौकिकानामाृषीणां वागर्थमनुधावति विशिष्टानां तादृशानान्तु वाचमर्थोऽनुधावति । तेनैव कस्यचित् तपोघनस्य वाचैव नहुषोऽजगरत्वं, वाचैव च कस्यचित्सत्यव्रतस्य नन्दिनस्तेनैव देहेन देवत्वं सम्पन्नमिति पौराणिकाः ।' 'नास्ति सत्यसमं तपः'

Right Page

वेदप्रामाण्य-विमर्शः २६७ 'अश्वमेधसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते ॥' इति तन्माहात्म्योक्तिः सुस्फुटैव । मृषावादिनामपि सत्योक्तिराद्रियते, किमुत सत्यवादिनां तथोक्तयः; सत्यव्रतानामृषीणां सुसिद्धानामृतसत्य- निष्ठानां देवानां देवदेवानामीश्वरस्य चोक्तयो दोषबाधवैधुर्यतारतम्ये- नोत्तरोत्तरं विशिष्यन्ते । तदपेक्षयाऽपि स्वप्रकाशपरब्रह्मानिःश्वसित- प्रायाणां पुरुषभावबुद्धिप्रयत्तनिरपेक्षाणामपास्तसमस्तपुन्दोषशङ्काकलङ्कप- ङ्कानां तदीयोनित्यानन्तज्ञानानुविद्धाकृत्रिम नित्यानन्तापौरुषेयशब्दराश्यात्म- कमन्त्रब्राह्मणात्मकानां वेदानां सर्वातिशायी माहात्म्यातिशयस्तु सर्वत्र जागर्तिंतमाम् । येषामनुग्रहादेव धर्मब्रह्मादयोऽतीन्द्रिया अपि पदार्थाः करतलामलकायन्ते । तन एव स्वात्मावबोधनाय करुणावरुणालयस्या- कारणकरुणस्य सर्वेश्वरस्यैव वेदात्मना चिशिष्यावतरणं मन्यन्ते वैदिकाः । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूदिति शुश्रुम ।' 'वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः' इत्यादि व्यासोक्तेः । तन्वागमपुराणन्यायसांख्ययोगमीमांसाधर्मशास्त्राज्ञ्जोपवृंहितविविधा - नवद्यविद्योद्गमस्थानभूतानां वेदानां सर्वार्थप्रद्योतित्वं निरुपचरितमेव । 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' 'शास्त्रयोनित्वादि' ति रीत्या विश्वस्रष्टृतत्सृष्टिप्रकाशकत्वेन वेदानामनितरसाधारणम् माहात्म्यम् । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेय' मित्यापस्तम्बादभिस्तत्स्वरूपाव- बोधकं लक्षणं विहितम् । अनुपलभ्यमानमूलान्तरत्वे सति महाजनपरि गृहीतवाक्यत्वं वेदत्वमित्युद्यनाचार्येणापि तल्लक्षितम् । शब्दातिरिक्तं शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्तञ्च यत्प्रमाणं तज्जन्य- प्रमितिविषयानतिरिक्ताथंको यो यस्तदन्यत्वे सति आमुष्मिकसुखजनको- च्चारणकत्वे संति जन्यज्ञानाजन्यो यो प्रमाणशब्दस्तत्त्वं वेदत्वमिति च प्राचीनैस्तल्लक्षणमुक्तम् । अत्र व्यासादियाक्षुषादिप्रत्यक्षजन्ये दृष्टार्थके भारत्तायुर्वेदादिभागेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसत्यन्तम् । इत्थञ्च तदुभया- तिरिक्तं प्रमाणं चक्षुरादिरेव तज्जन्यप्रमितिविषयार्थकतया तयोर्नाति-

thaa) Wait, between 'का' and 'र्था' there is NO space! The whole word is "वैज्ञानिकार्था"! Wait, but is there a visarga or is it masculine plural: "अनेके वैज्ञानिकार्था वेदशब्दार्थत्वेन गृह्यन्ते"? In Sanskrit: "वैज्ञानिका अर्थाः" -> can it be compound: "वैज्ञानिकार्थाः"? Wait, does it have a visarga? No visarga. Wait, could it be "वैज्ञानिकाथी"? Look at the top of that letter: Is it 'र्था' or 'थी'? Wait, compare it with 'र्थ' in 'वेदशब्दार्थत्वेन' right next to it! Look at 'र्थ' in 'वेदशब्दार्थत्वेन': exactly the same glyph: 'र्थ'! And in 'वैज्ञानिकार्था', it is 'र्थ' with an 'aa' matra: 'र्था'! Wait, why no visarga? Look at line 18: 'कामदोग्धृत्वात्कामं' In this printing, visargas are sometimes dropped before consonants or at ends, or it's "वैज्ञानिकार्था वेदशब्दार्थत्वेन गृह्यन्ते" (arshasandhi or printer dropped visarga). Wait, look at the letter between 'क' and 'र्था': it is 'ा' (aa). Wait, could it be

वेदप्रामाण्य-विमर्शः (पृ. ३००-३०१)

३०० वेदप्रामाण्य-विमर्शः व्यतिरेकव्याप्तावप्रमात्वस्यैवोपाधित्वात् । विज्ञानसामग्रीमात्रादेव प्रमो- त्पत्तिसम्भवेन तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोषाभावस्य वा हेतुत्वे गौरव- प्रसङ्गो विपक्षे बाधकस्तर्कः । न च प्रमा, विज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना, कार्यत्वात्पटवदिति परतस्त्वप्रयोगोऽपि सम्भवत्येवेति वाच्यम् । प्रमा दोषव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्या न भवति, ज्ञानत्वादप्रमावदिति सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । न चाप्रमाज्ञाने तत्प्रसक्तिः, प्रयोजकाभावात् । दोषासहकृतज्ञानसामग्र्याः प्रमाप्रयोजकत्वेनाप्रमायां दोषसहकृततज्जन्य- त्वेन तदसम्भवात् । न च तर्हि दोषाभावस्य प्रमात्वप्रयोजकत्वमिति वाच्यम्; अन्वयव्यतिरेकयोर्विरोध्यप्रमाप्रतिबन्धकत्वेनैवोपक्षीणत्वात् । न च संस्कारस्यानुभवेनाशकत्वस्मृति

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown Devanagari.

पृष्ठ ३०२ (Left Page)

३०२ वेदप्रामाण्य-विमर्शः बाधकस्तर्कः । न च निलीनस्यैव प्रमाणस्यार्थव्यवहारजनकत्वोपपत्त्या नानवस्थेति वाच्यम् । तथात्वनिश्चायकप्रमाणाfieldनुदये तदस्तित्वस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । ननु ज्ञानस्य स्वतः स्फुरणं भवतु, तत्प्रामाण्यं तद्गतगुणत्वादिबदन्यत एवावगम्यतामिति चेन्न । तस्यादित एव प्रमाण- त्वेनास्फुरणे तद्विषये निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नहि ज्ञानमात्रेण प्रवृत्तिः संभवति, मरुमरीचिकादौ सत्यपि 'विज्ञाने तदप्रामाण्यनिश्चये प्रवृत्त्य- दर्शनात् । न चाप्रामाण्यास्फुरणे प्रामाण्यप्रत्ययमन्तराऽपि ज्ञानमात्रात्कुतो न प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोरस्फुरणे संशयात्प्रवृत्त्य- नुपपत्तेः । अस्ति चानभ्यासदशायां नववनस्थलीस्थितेषु फलितसह- कारादिषु तत्फलेप्सोर्निःशङ्कप्रवृत्तिः । पारलौकिकफलसाधनेषु निःशङ्क- प्रवृत्तिर्नैयायिकादिभिः प्रामाण्यनिश्चयपरतन्त्रैवोपैयते । न च कृष्यादौ संशयेऽपि प्रवृत्तिर्भवतीति वाच्यम्; तत्र निःशङ्कप्रवृत्तेरभावात् । तस्मात् प्रामाण्यनिश्चयार्थीनैव प्रवृत्तिरुपेतव्या, अन्यथा प्रामाण्यानिश्चयाद्वि- वृत्तिरपि सम्भवत्येव । तस्मात्पूर्वोक्तप्रवृत्तिसिद्धये स्वत एव प्रामाण्यं प्रमाणानामनिच्छताप्यङ्गीकार्यम् । अत एव 'फलेऽपि स्वतस्त्वमेव ज्ञेयाभिव्यक्तिलक्षणस्य फलस्य ज्ञानमात्रादेव सिद्धेः । न्याय्रकणिकायां वाचस्पतिमिश्रास्तु - "ननु बाधकारणदोषाभ्याम- प्रामाण्यज्ञानात् तद्भावमहापेक्षप्रामाण्यनिश्चयेन न स्वतः प्रामाण्यमिति चेन्न । एकहेतुत्वकल्पनायां कार्योत्पत्त्यावंक हेतुत्वकल्पनानुपपत्तेः । बाधस्य कारणदोषग्रहणस्य चाप्रामाण्यनिश्चयहे भावमात्रेण प्रामाण्योपहन्तृत्वेन तदभावे बोधमात्रादेव प्रामाण्योपपत्तौ न तदभावोऽपेक्षणोयः। स च सत्यामाशङ्कायाम्। सा च यादृशे विषये दृष्टचरी तादृशे एव न सर्वत्र । तस्मात्स्वत एव प्रमाणानां प्रामाण्यम्, वह्नेर्दाहनसामर्थ्यवत् । तदेव चोक्तम् भट्टपादैः- 'स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गृह्यताम् ।' इत्यादिना ।

पृष्ठ ३०३ (Right Page)

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३०३ नन्वव्यभिचाराग्रहे ज्ञानमात्रादनाश्वासप्रसंग इति चेत् ; कोऽयम- नाश्वासो नाम ? संशयः, आहाविद् अज्ञानम् ? न चरमः बोधस्यैव जातत्वात् । न प्रथमः विशेषस्मृत्यपेक्षाविमर्श त्रिकारणं पञ्चकारणं वा संशयं रोचयन्ते 'समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तो रुपलब्ध्यनुपलब्धिव्य- वस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशय' इति तद्विशेषाः। न चागृहीते विशेषे न स्मरणसंभवः, न वा संशयात्मैतद्ग्रहणं स्मृतिहेतुः, स्मृतौ सत्यां तदभावान्, तस्मिंश्च स्मृत्युपपत्तोरन्योन्याश्रयप्रसंगात् । संस्कारज- त्वेऽपि प्रसंगात्तदवस्थात् । अनादित्वाच्च गत्यन्तरसम्भवेऽनाश्रय- णात् । तस्माज्ञाव्यभिचारनिश्चयो ज्ञानस्य स्वार्थनिश्चयनिमित्तम्, तस्यो- त्पत्तौ तदपेक्षत्वात् । यत्स्वरूपोत्पत्तौ यदपेक्ष्यते, न तत्तस्य हेतुः, यथाऽनु- मेयविज्ञानं लिङ्गविज्ञानस्य । न चासिद्धताहेतुः, स्वार्थनिश्चयापेक्षम् तदव्यभिचारविज्ञानमिति कार्यात्यन्ताभावित्त्वे कारणत्वं व्याहृतम्; तद्वि- पक्षविरुद्धोपलब्ध्या वर्तमानं कारणत्वमपि व्यावर्तयति इति प्रतिबन्ध- सिद्धिः । अर्थप्रापणशक्तिरपि तस्यार्थप्रदर्शनान् नान्या । नहि ज्ञानमात्मीयहस्ते वस्तूपनयति, अपि तु तत्र प्रवर्त्तयति ज्ञातारम् । प्रवर्त्तनमपि तस्य न वस्तुतत्त्वोपदर्शनादन्यत् । अर्थस्य वस्तुतत्त्वमपि न स्वरूपादन्यत् । तच्चास्य रूपमनुभवः स्वभावत एवानुभवति न पुनरव्यभिचारायपेक्षते । तदिदमेवानुभवस्याऽर्थे स्वतः- प्रामाण्यम् । यदनुभूयमानाद्रूपात् अर्थस्यान्यथात्वं न तदनुभवत्यनुभवो रजत- भ्रमेण तदन्यत्वावग्रहणे रजतार्थिनस्तत्राप्रवृत्तेर्बाधकानुपपत्तेश्च । ततश्च ज्ञानान्तरादवसेयमन्यथात्वं तेन तत्रान्यदपेक्षत इति तदेवास्थ्य परतोऽप्रा- माण्यम् । यत्पुनरस्य तत्त्वावबोधरूपत्वं विज्ञानस्य तदपि तद्ग्राहिणः प्रत्ययान्तरन्मानसादानुमानिकाद्वावगम्यमानं स्वत इत्युच्यते, तत्स्वरूप- ग्राहिणः प्रत्ययात्प्रत्ययान्तरानपेक्षणात् । न चास्य बाधकाशङ्कायामप्रा- माण्यमाशङ्कनीयम्, बाधान तत्प्रहाङ्कानुपपत्तेः । नैयायिकाद्यस्तु - ज्ञानञ्च स्वविषयोचितव्यवहारप्रवर्तनेऽव्यभिचा- रितामपेक्षते । न हि विज्ञानं विज्ञानमित्येव व्यवहारं प्रवर्त्तयति, मिथ्या-

ित साधननिर्भासस्य विज्ञानस्य तज्जातीया- L21: द्विज्ञानादर्थक्रियाप्राप्त्यर्था । यथा कृषीवलोऽद्य कर्परस्थितायां मृत्तिकायां L22: कृषिपरीकर्मितायां बीजावपनलक्षणा प्रवृत्तिराद्या बीजपरीक्षार्था, स L23: तु तत्राङ्कुरोत्पादादवगतबीजतत्त्वः सस्याधिगमकाम्यया तज्जातीयबी- L24: जावपनस्वरूपां द्वितीयां प्रवृत्तिमारभते परिकर्मितायां भुवि, तथैय- L25: मपि प्रवृत्तिद्वयीति नान्योन्याश्रयः । Ah! Excellent! My earlier line count was off by one because of splitting/grouping. Let's align exactly with the printed lines:

Left page line by line: 1: [header] ३०४ वेदप्रामाण्य-विमर्शः 2: ज्ञानादपि तत्प्रसङ्गात् । तस्मान्मिथ्याज्ञानव्यावृत्तमस्य संवादकत्वमर्थ- 3: क्रियाप्रापणसामर्थ्यमव्यभिचारितलक्षणं प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमिति निग- 4: दन्ति । 5: तच्च द्विविधम्—प्रत्यक्षज्ञानमर्थक्रियासाधननिर्भासं प्रमाणमभ्या- 6: सदशापन्नं तद्विपरीतञ्च । तत्र विपरीतमप

वेदस्वरूप-विमर्शः

मसत्यमपि तज्ज्ञानमात्रादुत्पादनाज्जागरेऽनुवृत्तेरविरोधात् । अन्यथा कामिनीवस्तुसाध्याधरपल्लवादितल्लक्षतादिवद्द्रव्यावृत्तिस्रग्ज्ञानमदोष इति चेन्न । प्रकृतेऽर्थक्रियानिर्भासस्य ज्ञानस्याव्यभिचारित्वाग्रहेणार्थ- क्रियाया अनिश्चयेन प्रवर्त्तकस्य ज्ञानस्यार्थक्रियासमर्थवस्तुपरिमापण- लक्षणप्रामाण्यानिश्चये स्वप्नज्ञानसाम्यात् । न चार्थक्रियानिर्भासं ज्ञानं स्वतःप्रमाणमर्थक्रियानिश्चयात्मकत्वात् । न च स्वप्नादौ प्रसङ्गः, तत्रावस्थान्तरे पुरुषान्तरे कालान्तरे वा बाधकोत्पादादप्रामाण्यादिति तत्प्रवर्त्तकेष्वपि ज्ञानेषु समत्वादन्यत्राभिनिवेशात् । अव्यभिचारित्वं नाम ज्ञानस्यार्थेन सह नियतः सम्बन्धः । न च तदर्थमगृह्णानैते शक्याध्य- वसानम् । न खल्वगृहीतवह्निः धूमस्य तद्व्यभिचारमवधारयितुमर्हति । न खल्वप्रामाण्येन गृ

"त्" ? Wait, "त" + "त्" + "प्रा" = "तत्प्रामाण्या..." Wait, look at the word: Could it be "ततः प्रामाण्या..."? No, there is no visarga. Could it be "तत्प्रामाण्या..."? Yes, "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य". Wait, could it be "यत्प्रामाण्या..."? Wait, if "यत्", "यत् प्रामाण्यानिर्धारकस्य..." doesn't make good sense, but "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य ज्ञानस्याप्येवं..." means: "Of that knowledge which does not determine validity..." (referring to guṇāvadhāraṇa-jñāna). Yes! "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य ज्ञानस्य"! Wait, let's look at the first letter again. Is it 'त' or 'य'? Actually, it looks very much like 'त'. Let's check if it could be 'त': Look at 'त' in "तथात्वे" (line 10) vs 'य' in "यदुच्यते" (line 11). The letter at line 29 has the left curve of 'त'. It is definitely 'त'! Wait, is there a 'त्'? It is "तत्प्रामाण्यानिर्धारकस्य".

Let's re-verify line 29 ending: "प्रमाणान्तरापेक्षेत्य-" Wait, after 'पेक्षे':

ाऽपि न भवत्येव । L58: यादृग्विधेषु हि अप्रामाण्यसंभवः, तत्रैव दोषाशङ्का, न सर्वत्र ।

Let's re-verify Left page line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वात्र दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, let's look closely at "अवस्तुत्वात्र" vs "अवस्तुत्वान्न": In line 9: "ननु अप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न दोषजन्यमिति चेन्न ।" Wait, look at "अवस्तुत्वान्न": The conjunct after त्वा has a vertical stem, a hook to the left, and another hook: it is definitely "न्न"! Yes, "अवस्तुत्वान्न"! Because in Sanskrit, अवस्तुत्वात् + न = अवस्तुत्वान्न.

Let's check line 17: "प्रमाणान्तरायत्तप्रमाण्यवत्" or "प्रामाण्यवत्"? Look at the character: it is definitely "प्रामाण्यवत्" - wait, there is an aa-stroke next to प्र! Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्तप्रामाण्यवत्": The प्र has a slant to the right: "प्रा". Wait, look at "प्रमाणान्तरायत्त": the first प्र has no aa, the second has: "प्रामाण्यवत्". Yes, प्रामाण्यवत्!

Let's

३१२ वेदस्वरूप-विमर्श न हि ज्ञानत्वमात्रेण संशयः, तस्य साधारणधर्मादिनिश्चयाधीनत्वात् । तस्मात् अवश्यं कानिचित् ज्ञानानि अप्रमाणान्येवोत्पद्यन्ते, यत्र दूरत्वा- दिदोषसम्भवादप्रामाण्यशङ्का, तत्रापि प्रत्यासत्तिगमनादिनाऽन्यतरपदार्थ- निर्णयात् नातिदूरगमनम् । तृतीयज्ञाने यदि दोषो न संभावितः, ततस्तदवधिरेव निर्णयः । यदि सम्भावितस्तत्त्वन्निराकरणप्रयत्नेन चतुर्थज्ञानावसानो निर्णयः, नाधिकज्ञानापेक्षा । तृतीयेन चतुर्थेन वा द्वितीयस्य तृतीयस्य वा बाधे आद्यस्य द्वितीयस्य वा यस्यैव प्रामाण्यं समर्थ्यते, तस्य स्वाभाविकं प्रामाण्यमनपोहितं भवति । इतरदपवादादप्रमाणमिति नातस्था । तदुक्तम्— “एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मतिः । प्राप्यते तावतैवैकं स्वतःप्रामाण्यमश्नुते ॥” तत्र शब्दे वक्तृधीन एव दोषोद्भवः, क्वचिद् गुणवद्वक्तृकत्वेन दोषाभावश्च । वेदस्य चापौरुषेयत्वात् पुरुषाभावेन निराश्रयत्वात् दोषाभावेनाऽनपोहितं स्वतः प्रामाण्यमेव । न च वक्तृगुणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् शब्दस्य गुणाधीनमेव प्रामाण्यमिति तदभावेन वेदस्याप्रामाण्यमेवेति वाच्यम् । प्रमाणानां परायतत्प्रामाण्यस्य निराकृतत्वेन प्रामाण्यस्वतस्त्वसाधनात्, अन्वयव्य- तिरेकयोश्च दोषाभावेन गतार्थत्वाच्च प्रमाणभूतपौरुषेयवचस्सु न केवलं गुणा दृष्टाः किन्तु दोषाभावोऽपि दृष्टः । दोषाभावनिबन्धन्तवेन प्रामाण्यस्य वेदेऽपि सुलभत्वात् । न चैवमपि प्रामाण्यपरतस्त्वमेवायाताम्, तस्यापवादाभाव एवेोप- योगित्वात् । गुणेभ्यो दोषाभावाद्वाप्रामाण्यद्रव्याभावः, तत्तच्चानपोहितं स्वतःप्रामाण्यमेव तिष्ठति । यत्र साक्षाद्विपरीतबोधकज्ञानादर्थान्यथात्वम- वगम्यते, यत्र च दोषज्ञानेनोभयत्रापि ज्ञानस्यायथार्थत्वे दोषा एव कारणम्, दोषाभावेन तद्द्वयासत्त्वेनोत्सर्गस्यानपवाद एव सिद्ध्यति । अपवादा- भावे प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वात् प्रत्यक्षादिवत् पौरुषेयवाक्यस्यापि प्रामाण्यं ग्राह्यम्, तन्नापनीयते । एवं पौरुषेयवाक्यस्यापि स्वतःप्रामाण्ये सिद्धे- ऽपौरुषेये वेदे तु सुतरां स्वतःप्रामाण्यम् ।

वेदप्रामाण्य-विमर्शा ३१३ ननु दोषाभावस्य गुणाधीनत्वे पुनरपि सैव स्थितिरिति चेन्न । प्रामाण्यावधारणे गुणानां ज्ञायमानत्वेन कारणत्वेऽनवस्थासम्भवेऽपि दोषाभावस्य सत्तामात्रेणापकारित्वेन तदसम्भवात् । गुणनिरकृतदोषा औत्सर्गिकं प्रामाण्यं नोपघ्नन्तीति कानवस्थावकाशः ? वेदे तु वक्तृप्रभा- वादपवादनिवृत्तिस्ततोऽपि लघीयसी, तेन तत्रापवादशङ्काऽपि नोदेति । एवं लोकेऽपि शब्दप्रामाण्यस्य वक्तृनपेक्षाभावेन वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थं कर्तृकल्पनमनावश्यकम् । शाक्यादिवत् अप्रामाण्ये कल्पयितव्ये एव कर्तृकल्पना युक्ता । यथोक्तमात्राप्रणीतत्वेन, बालोन्मत्तादिवाक्यवद- प्रामाण्यमेवेति चेन्न । प्रामाण्यस्वतस्त्वसिद्धेः । न च तर्हि पौरुषेयेऽपि वाक्ये प्रमाणान्तरापेक्षाऽनपेक्षणीयेति वाच्यम् ; तथात्वेऽप्रमाणमूलतया दुष्टमूलत्वेन प्रामाण्यापवादापातात् । वेदे त्वपौरुषेयतयाऽप्रमाणमूलत्वा- शङ्काया अभावेन तद्योगात् । वेदे प्रमाणान्तरमूलाभावो भूषणमेव, न दूषणम् । प्रमाणान्तरविषयत्वेनानधिगतगन्तृत्वाभावेनानुवादक- त्वापत्तेः । ननु प्रत्यक्षादीनां पौरुषेयवाक्यानाञ्च प्रमाणान्तरसंवादनिबन्धनमेव प्रामाण्यम्; अतो वेदस्यापि तथात्वमेवेति चेन्न । प्रमाणान्तरसंगतिरू- पसंवादस्य प्रामाण्यविरोचित्वेन तद्धेतुत्वानुपपत्तेः । यत्रैकस्मिन्नर्थेऽनेक- प्रमाणसन्निपातस्तत्र तेषामन्योन्यनिरपेक्षार्थावबोधहेतुत्वेन तुल्यानामेव प्रामाण्यम् , न समुच्चितानाम् । अतः प्रमाणान्तरमूलत्वेनानुवादत्वा- पत्त्या नो संवादाधीनं प्रामाण्यम् । ननु चैकमेव वस्तु दूरात् दृष्ट्वाऽपि पुनः प्रमित्सयैव प्रत्यासीदन्तो दृश्यन्ते । तदेतत्पूर्वस्य नैरपेक्ष्ये नोपपद्यते । अतः संवादापेक्षमेव प्रामाण्यमिति चेन्न । अप्रमितिविशेषप्रमित्सयैव प्रत्यासत्त्युपपत्तेः । तदुक्तम्— “यत्रापि स्यात्परिच्छेदः प्रमाणैरुत्तरैः पुनः । नूनं तत्रापि पूर्वेण सोऽर्थो नावधृतस्तथा ॥” यदि हि उत्तरोत्तरप्रमाणसंवादेन पूर्वपूर्वप्रमाणानां प्रामाण्यं भवेत् , तदानवस्थानात् न क्वचिद् व्यवस्था स्यात् ।

: णबुद्धिशब्दयोः । तच्चाज्ञातादेव ज्ञानात् स्वत एव गृहीतमित्यनपेक्षकं (Left page ends with प्रमा-, right page starts with णबुद्धिशब्दयोः ।) L2: प्रमाणान्तरम् । अप्रमाणं तु न स्वीयमप्रामाण्यं स्वतो गमयति; तस्यापि L3: स्वरूपेणैव स्वानुरूपार्थग्राहकत्वात् । रजतज्ञानं हि शुक्तिशकलं रजत- L4: मित्येव गृह्णाति । न पुनर्नेंदं रजतमिति, तेनाप्रमाणज्ञानमपि स्वतः- (Notice पुनर्नेंदं - is it पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं or पुनर्न चेदं? In text: न पुनर्नेंदं रजतमिति - the print has पुनर्नेंदं with an anusvara/e-matra, i.e., पुनर्नेंदं or पुनर्नैदं? It has नें with e-matra and dot: पुनर्नेंदं.) L5: प्रामाण्यमेवात्मनोऽविद्यमानमपि गृहीतनिबन्धनं तद्व्यवहारमपि प्रवर्त- Wait, look at प्रामाण्यमेवात्मनोऽ: Does L5 start with प्रामाण्य

११६ वेदस्वरूप-विमर्श तत्रापि वेदादसंदिग्धाविपर्यस्तार्थबुद्धेर्निष्पन्नत्वेन प्रामाण्यासद्धेरभावाच्च । द्वेषादसिद्धयुक्त्याऽपि न तदप्रामाण्यम् । न चात्मेच्छाद्वेषादिभिरप्रामाण्यं वक्तुं युक्तम्; अग्निदाहादिदुःखप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यापादनासम्भवात् । अभिलषितस्य ज्ञानस्याभिलाषविषयत्वमात्रे प्रामाण्यानुपपत्तेश्च । तस्मा- दालोकवत् वेदेन सर्वसाधारन्येन संदिग्धाविपर्यस्तार्थावबोधजननात् स्वाभाविकमेव प्रामाण्यम् । यदुक्तम् 'वेदार्थो दुर्बोधः लोके प्रमाणान्तरपरिच्छेद्यत्वाद्वाक्यार्थस्य तदवगमोपायतवं शब्दानां योजयितुं शक्यते । वेदार्थस्त्वतीन्द्रियः । न च रागादिमतां तद्दर्शनकौशलमस्ति । अत एव तद्दर्शिनां वृद्धव्यवहारा- दिना व्युत्पत्तिरपि न सम्भवति । न च वेदे 'वृद्धिरादैजि'ति पाणिनिरिव [

परिग्रहं वर्णयन्ति । अन्ये स्वागमानाम् । तदिदं सर्वमप्रमाणमेव । नैतत्सर्वं मीमांसकैः कल्प्यते वेद प्रामाण्याय । “दृष्टादधिकं न किञ्चिददृष्टं परिकल्प्यते ।” अपौरुषेयत्वेन नित्यनिर्दोषस्यासंदिग्धाविपर्यस्ताबाधितज्ञान- जनकस्य वेदस्याप्रामाण्यशङ्काया नास्त्यवकाशः । दोषसंशयात् प्रामाण्य- संशयः, दोषनिश्चयाच्चाप्रामाण्यनिश्चयः । यथा चक्षुरादीनां प्रमाजनकत्वं स्वाभाविकम्, यथैव शब्दस्यापि स्वाभाविकमेव तत् । अत एव 'स्वर्गकामो यजेत' इति वेदवाक्येन विदितपदपदार्थ- शाब्दन्यायसतत्त्वस्य यागात् स्वर्गो भवतीत्यसंदिग्धमेव गम्यते । भवति स्वर्गो न वा ?, न भवतीत्येवेति संशयविपर्ययादिकमनेन न भवत्येव । तदुक्तं शबरस्वामिना - “यो हि जनित्वा प्रध्वंसते नैतदेवमिति स मिथ्याप्रत्ययः । न

३२० वेदस्वरूप-विमर्शः हिततयाऽनुमानमपि न प्रवर्तते । अतो नानुमानादिभिरपि सर्वज्ञ- त्वसिद्धिः। लौकायतिकैस्तु—सर्वज्ञत्वकल्पनावदेव अपौरुषेयत्वकल्पनाऽपि निष्प्रमाणिकैवोच्यते । तेनैवोच्यते— "सर्वशो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः । निराकरणवच्छक्त्या न चासीदिति कल्पना ॥” ‘अतीतः कालः सर्वज्ञशून्यः, कालत्वादद्यत्ववत् ।' न वाऽऽगमो बुद्धादिसर्वज्ञत्वसिद्धौ प्रमाणम् । सिद्धे सर्वज्ञे तदाग- मस्य प्रामाण्यम्, तत्प्रामाण्ये च सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । पुरुषान्तरप्रणीतस्य तु मूलान्तरासम्भवात् न सर्वज्ञसद्भावे प्रामाण्यम् । यत्तूक्तम्— “नित्यागमगम्यः सर्वज्ञः" इति तन्न; तदभावात् । न च 'यः सर्वज्ञः स सर्ववित्' इति नित्यागमोऽस्त्येवेति

प्रामाण्यम् ? यदि तादृक् कश्चन मुक्तः सर्वज्ञोऽद्यत्वे दृश्येत, ततो- ऽन्योऽपि सम्भाव्येत । एवमेव प्रजापतेः प्रथममार्षज्ञानेनैव वेदो- ऽवबुद्धो भवतीत्यपि न विचारसहम्; अनुच्चरितशब्दज्ञानमपि सर्वज्ञज्ञानवत् धर्माधर्मादिज्ञानवच्च कारणमेव; तत्रापि तेन कृतो वा नित्यसिद्ध एव प्राप्तो वेत्यनाश्वासस्यैवाप्रामाण्यकारणत्वसम्भ- वात् । न च तद्वचनात् विश्रम्भसम्भवः; अद्यत्ववत् तदानीमपि पुरुषाणामनृतवादित्वसम्भवात् । अयमागमप्रतिभासः स्वप्नादिवत् आकस्मिको निर्निमित्त- श्चाप्रमाणञ्च भवतीत्यविश्रम्भ एव । अस्मिन् पक्षे बहून्यदृष्टानि कल्पनीयानि । अनुच्चरितशब्दग्रहणसामर्थ्यवतोऽसाधारणपुरुषस्य कल्पनम् । तथैवागमन्नित्यतां कल्पयित्वा जन्मान्तरानुभवनिबन्धनं तत्स्म- रणकल्पनं गौरवा

३२४ वेदस्वरूप-विमर्शः पौरुषेयवाक्यानां सामान्येन मूलज्ञानावधारणशक्तिर्भवति, अनाप्त- वाक्यानां तदशक्तिश्च । तत एव केषाञ्चित्प्रामाण्यमप्रामाण्य- ञ्चान्येषाम् । ननु तर्हि कथं वाचकत्वविरहिताद् वाक्यात् तज्ज्ञानमवगम्यत इति चेन्न । ज्ञानाबधारणस्यानुमानिकत्वेन बाधाभावात् । पदपदार्थ- रचनादीनाहि वाक्यार्थप्रत्ययाः। उक्त रचना च विवक्षाधीना । सा च ज्ञानाधीनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतदवगम्येत । यद्यपि पौरुषेयवाक्यादर्थनिश्चयो भवति, तथापि तत्प्रामाण्यं वक्तृज्ञानमुखेनैव भवति । तत एवाप्रोक्तकारी पर्य्यनुयुक्तः सन् आप्तमेव निर्दिशति । न चैवमर्थमनवबोधयतः शब्दस्य वाचकत्व- मेव न स्यात् । न चानवगतबोधकत्वानां लोके वेदे वा बोधकत्वं सम्भवति, ततो