विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

८६ विक्रमोर्वशीये सहअरिदुक्खालिद्धं सव्वरअम्मि सिणिद्धअम् । बाहोग्गिण्णअणअं तम्मइ हंसीजुअलअम् ॥ २ ॥ सहजन्या—(सखेदम् ।) सहि चित्तलेहे, म्लिअमाणसणलच्छ- सणा दे मुहच्छाआ हिअअस्स अमत्थदं सूचेदि । ता कहेहि मे अणिव्विदकारणं जेण दे समाणदुक्खा होमि । चित्रलेखा—सहि, अच्छरावारपज्जाएण तत्तभवदो सुज्जस्स उवट्ठाणे वहन्ती पिअसहीए विणा बलिअं उक्कण्ठिदम्हि । सहजन्या—सहि, जाणामि वो अण्णोण्णगदं पेम्मम् । तदो वदो । १ सहचरीदुःखालिढं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पावगलितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि चित्रलेखे, म्लायमानकमलदृष्ट्या ते मुखच्छाया हृदय- स्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मेऽनिर्वृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि । ३ सखि, अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । ४ सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः । शुद्धान्तःपुरसंबन्धिन्या मता ॥ ईदृशं प्रकृते वत्स्या... ... सहचरीति । सहचरीदुःखालिढं सरोवरेऽपि रम्य... हंसीयुगलम् ॥ बाष्पावगलितनय- नम् । ताम्यति । उत्कण्ठितं भवति ॥ २ ॥ सहजन्या । सखि चित्रलेखे, म्लायमानक- मलच्छव्या ते मुखच्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय मे निर्वृतेः का- रणं येन ते समानदुःखा भवामि ॥ चित्रलेखा । सखि अप्सरोवारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । यद्य- प्युपस्थानं कुर्वत्या मया प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितं तथापि वर्तते तु यदुपस्थीयते तस्यैव कृतेन मम । यथा तथापि वा परस्येवेति । अत्र सूर्यो वदेत् ॥ सहजन्या । सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । हञ्जे एत्थु

चतुर्थोऽङ्कः। ८७ चित्रलेखा—तदो इमेसु दिवसेसु को णवो वृत्तन्तो वट्टइत्ति प्पणिधाणट्ठिदाए मए अच्चाहिदं उवलद्धम्। सहजञ्जा—सहि, कीरिसं तं। चित्रलेखा—(सखेदम्।) उव्वसी किल रायर्सिं लच्छीसणाहं गेण्हिअ अमच्चेसु णिक्खित्तधुरे कैलाससिहरदेसं गन्धमादणवणं विहरिदुं गदा। सहजञ्जा—(सश्लाघम्।) सहि, सो संभोओ जो तारिसेसु प्पदेसेसु। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो तर्हि मन्दाइणीतीरे सिक्तापव्वतेहिं कील- माणा उदयवती णाम विज्जाहरदारिआ तेण रायसिणा चिरं णिज्झाइदेत्ति बहुअं कुविदा मे पिअसही उव्वसी। १ तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितमुपलब्धम्। २ सखि, कीदृशं तत्। ३ उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वामात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता। ४ सखि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु। ततस्ततः। ५ ततस्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निर्ध्यातेति भृशं कुपिता मे प्रियसख्युर्वशी। दिवसेसु को णवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयात्याहितं मुपलब्धम् । अत्याहितं तु अर्थान्तरम् न सह्यते इति विश्वकोषः । सहजञ्जा । सहि कीदृशं तत् ॥ चित्रलेखा । उर्वशी किल राजर्षिं लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वा- मात्येषु निक्षिप्तधुरं कैलासशिखरदेशं गन्धमादनवनं विहर्तुं गता ॥ सहज- ञ्जा । सहि स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । तत- स्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन

८८ विक्रमोर्वशीये सहजन्या—असहणा खु सा। दूरारूढो अ से प्पणओ। ता मदिव्वदा एत्थ बलवदी। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो भत्तुणो अणुणअं अप्पडिवज्जमाणा गुरुसा- यसम्मूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिअमा अम्मअजणपरिहरणिज्जं कुमारवणं पविट्ठा। पवेसाणन्तरं अ काणणोवन्तवत्तिलदाभावेण परिणदं से रूवम्। सहजन्या—(सशोकम्।) सव्वधा णत्थि विहिणो अलङ्घणीअं णाम। जेण तारिसस्स अण्णारिसो एन्व पलिणामो संवृत्तो। तदो तदो। चित्रलेखा—तदो सो वि तस्सिं एव्व काणणे पिअदमं अण्णेसअन्तो उम्मत्तभूदो इदो उव्वसी तदो उव्वसी त्ति कहुअ १ असहना खलु सा। दूरारूढश्चास्याः प्रणयः। तद्भवितव्यतात्र बलवती। ततस्ततः। २ ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानि- यमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा। प्रवेशानन्तरं च काननोपान्त- वर्तुलताभावेन परिणतमस्या रूपम्। ३ सर्वथा नास्ति विधेरलङ्घनीयं नाम। येन तादृशस्यायादृश एव परिणामः संवृत्तः। ततस्ततः। ४ ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्विष्यन्नुन्मत्तभूत इत उर्वशी तत उर्वशीति कृत्वाहोगणमतिवाहयति। अनेन पुन- राजार्षेण विरचित्तेयमिति कृत्वा कुपिता मयिप्रसक्तपुर्वंशी । निर्यातापरोधिता ॥ सहजन्या। असहना खलु सा । दूरारूढश्च स्याः प्रणयः । तद्भवितव्यतात्र बलवती । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवता नियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च कान नोपा न्तरतुलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अप्रतिपद्यमा नामीकुर्व्वणा । गुरुप्र रित्येव शापस्तत्र । गुरुभरतमुनिशापतयाकेन वा । अम्महाएणं स्त्री धीयाच क ॥ सहजन्या । सर्वथा नास्ति विधारलङ्घनीयं नाम । येन तादृशस्यायादृश एव परिणाम संवृत्तः । ततस्ततः ॥ चित्रलेखा । ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रिय

चतुर्थोऽङ्कः । ८९ अहोरात्तं अदिवाहेदि । (नभोऽवलोक्य ।) इमिणा उण णिव्विदाण वि उक्कण्ठाकारिणा मेहोदएण अप्पत्तीआरो भविस्सदि त्ति तक्केमि । (अनन्तरे जम्भरिका ।) सहअरिदुक्खालिद्धअ सरवरअम्मि सिणिद्धअम् । अविरलबाप्पकलोलअ तम्मइ हंसीजुअलम् ॥ २ ॥ सहजन्‍या—सहि, अपि कोवि समागमोवाओ । चित्तलेखा—गौरीचरणरागसंभव संगगमणिं वज्जिअ कुदो से समागमोवाओ । सहजन्‍या—णँ तादिसा आकिदिविसेसा चिरं दुक्खभाअणो निर्वृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि । १ सहचरीदुःखार्दितं सरोवरे स्निग्धम् । अविरलबाष्पकलोलं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ २ सखि, अपि कोऽपि समागमोपायः । ३ गौरीचरणरागसंभवं संगमणिवर्जयित्वा कुतोऽस्य समा- गमोपायः । ४ न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःखभाजो भवन्ति । तदवश्यं तन्नामस्मिरसुलभतीभूतमन्वर्थं हित्वा अवशिष्टेन होरात्रमतिवाहयति। अने न पुनर्निवृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि ॥ अनन्तरे जम्भरिकेति । जम्भा वा गीतिर्भेदः । तथा चाह भरतः— सह हो । सहचरीशब्दात् ततोऽयमस्य यत्र श्रुतो । राज्ञो हि मुखे शुचिः सा लम्भनं ॥ इति । तस्याश्च रूपं लभते वारिणा कल्पयन् मुखं कुर्यात्कुर्यात् पूर्वोक्तपदसंकोचात् न हीति श्रीहर्षदेवस्य वचनं पुनः सहचरी इत्येव घटते श्रीहर्षपदमिश्रितत्वं तथा चोक्तम् अचिरप्रणयवत्या इदं क्रोष्टुकी ॥ १ ६९१ ॥ सहजन्या । * अपि कोऽपि समागमोपायः । चित्रलेखा । वि । से इति अस्या अपि न कुतोऽस्य समागमोपायः । सहजन्‍या न तादृशा आकृतिविशेषाः * अपी इत्यादौ ॥२७६८/६६८

९० विक्रमोर्वशीये होन्ति । ता अवस्सं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूओ समागमोराओ भविस्सदि त्ति तक्केमि । (प्राचीं दिशं विलोक्य ।) ता एहि । उदआदि- व्वस्स भगवदो सुज्जस्स उवट्ठाणं करेम्ह । (अनन्तरे खण्डधारा ।) चिन्तादुब्भिअमाणसिआ सहअरिदंसणलालसिआ । विसमिअकमकमलोहदं विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥ (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिकी द्विपदिकोत्थिता ।) गअण गइदगादो पिअविरहुम्माअअणिअविआरो । विसइ तरुगुव्मन्मिलअगुसिअणिअददवक्खारो ॥ ५ ॥

• १ अवश्यमपि कोऽपि अनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोत्पन्नो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि उदयादित्यस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः । १ चिन्तादुर्भितमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विषण्णक्रमक्रमनोहरा विहरति हंसी सरोवरे ॥ ३ गगनं गयन्दगामी प्रियविरहोन्मादजनितविकारः ।

चतुर्थोऽङ्कः । ५१ (ततः प्रविशत्याकाशबद्धलक्ष्य उन्मत्तो राजा) राजा—(सक्रोधम् ।) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क्व मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ।) हन्त, शैलाग्रच्छत्राद्रुङ्गम मुत्पत्य खार्णवाभिमुखं धावति । (इति गृहीत्वा हन्तुं यतते । अथाग्रे दृष्ट्वा यथास्थितोऽवलोक्य ।) दिसाअसिअविसदुल्लभवो वरकन्द भुअङ्गलभो । वादोयगिअमअलमणो लग्गइ हंसतुमाणभो ॥ ६ ॥ (विभाव्य सकरुणम् ) कथम् । नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुमिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रियेति ममोदिता ॥ ७ ॥ (इति मूर्च्छित्वा पतति । पुनर्धृतिमालम्ब्योत्थाय विलोक्य ।) सोह जाणिश मिअलोअणि णिरीअह कोह हरेइ । जाव णु अणदिट्ठाणयि धाराहर वरिसइ ॥ ८ ॥ १ दृढवारितविष दुःसहो भुजगः । व्याघ्राद्यैः समाक्रान्तहस्तिसुतः ॥ २ यथा क्षान्त्यागच्छन् क्षिप्रं कोऽप्यहरति । ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् । विगलद्रूपं समवेतान्तःकरणो ह्येष नोऽपि नापेक्ष्यत एतेन एकस्माद्द्वितीयम् — अजहति हरदन्तं दुःखशीतोष्ण- सहोऽन्यस्यन्दनं ददात्यल्पदिवसानामन्ते धावतो वर्षम् ॥ ६ ॥ एष यदि परं गतो दृढं सा दृश्येत तथा न चेतु दृढं न शक्नोत्यन्यथा नैषा मदनप्रवृत्तैर्विचेतनैः क्रियते यद्वा यन्मत्तमत्तश्चास्य न कश्चिद् दर्शयति स्थित्वा मन्दमुत्कण्ठते इति नो चेत् तपोवनं गत्वा दृष्ट्वैवाऽस्य विकृतिं कश्चिन्न व्याप्रियते । इति हेतुना देव्यास्तदागमनं । तु यत् स्वयम- क्त ।

९२ विक्रमोर्वशीये (इति सक्रुणं विचिन्त्य ।) क्व नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् । तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावाद्रेमस्या मनः । तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ता पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥ ९ ॥ (इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य सास्रम् ।) अये, परावृत्तभागधेयानां दुःस- दुःखानुबन्धि । कुतः । अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभि- र्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १० ॥ (अनन्तरं चर्चरी।) जलहर संहरएहु कोपमिआढत्तओ अविरलधारासारदिशामुहकन्तओ । १ जलधर संहरान रोषमादत्त अविरलधारामारदिशामुखकान्तः । वपति तावन्मृगलोचनामुर्वशी सोऽपि राक्षस इतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् । यपणोत्तरं तु जरुदनिश्चयात्वेन नाता क्व वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानीं करोमि मन्दभाग्य इति । इति क्वापि सक्रुणं विचिन्त्येत्युत्तरश्लोकाद्यगच्छति । मह कोइ इति च सदा को पि इत्यथ तत्रैव ॥ ॥ तिष्ठेदिति । प्रभावपिहिता तिर- स्कहरिण्या विद्याप्रभावान्नच्छत्रा । सप्तायत स्वय प्राप्तं यन्तुमित्यर्थः । विधिः प्र- कारः ॥९॥ अयमिति । एकपदे । तत्समकरुपदं तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम् इति हरायुधः ॥१०॥ अनन्तर इति । चर्चरीवृत्तो गीतिविशेषः । यदुक्तम्- द्रुतमध्योदयं समाश्रिता पठन्ति भ्रमराष्ट्री यदि । प्रतिमण्डकरासकेन वा द्रुत- मध्या प्रथमा हि चर्चरी ॥ सोमा वा प्रतिमण्डकः । उत्थानिकातो षोडशरा रास इत्यभिधीयते ॥ इति ॥ मय प्रत्याह-जलहरेति । जलधर संहरात्र को- पमाद्दत अविरलधारासारदिशामुखकान्त । एहह पृथ्वीं भ्रमयति प्रियां प्रेक्षिष्ये तदा यथारुचिरिष्यसि हत्त१४दिष्येऽए इति संबोधन एवमर्थे वा । संहर एहु कोपम्

चतुर्थोऽङ्कः । ९१ ए मह पुढविं भमन्ते णइ रिअं पेक्खिस्सिन्ति तच्छे अ जु करीदसं सं तु सहीहिंति ॥ ११ ॥ (विभाव्य ।) वृथा खलु मया मनसः संतापवृद्धिरेत्पाद्यते । यदा मुन- षोऽप्येवं व्याहरति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जलधरसमयं न प्रत्यादिशामि । (अनन्तरे चचरी ।) गंधुम्माइअमहु मरगीयहि वज्जन्तेहिं पाहुअतूरेहिं । पसरिअघवणु डेलिअपत्तवणेणह सुरभिमविविहपभारोहिं णारह कप्पअरु ॥ १२ ॥ (दिशोऽवलोक्य ।) अथवा न प्रत्यादिशामि यन्म्रातृवेष्येव विदेगम राजोपचारं संप्रति । कथमिव । विद्युल्लेभाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममोर्ध्वं व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि । ए अह पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रक्षियन्ते तदा यथारिप्यति तथासखिभ्यः ॥ गन्धा मान्त्रितमुदवगीते वाद्यमाने दव्यूततूर्यैः । प्रसृतपवनानां प्रसरद्वैश्वह सुरभितविविधप्रभारोभूत्वा कल्पतरुः ॥ श्चिय मया तद् यथा प्रिया वा क्षणं तत काल महतः वा कुर्वितव्य इति वा । य... राज कृतान्तः यदा... अर्थ कल्पतरुः ॥ ११ ॥ पथा विचिन्त्यावधार्य । यदा यदा विमुक्तं तदभिधा दीयते । यन्न विभूतेन ताड- रानं ततः स्वानेन - गन्धुम्माइएति । गन्धेन मद्येनामोदितपुष्परसोद्गीतसमान- य... वादना...न प्रवृत्तपवनैश्च सुरभिताविविधैरेण कल्पयति ... यन्मानुय्यैव पुरः कल्प इति श्लोकार्थः । स्फुरत्प्रनभ्रमन्तं मेघपरता वापना- नो ना... न दण्डकर विप्रस्तमुतो यथार्थम् । ततस्तद् चलचारिकरम्ब करेषु नियतम् ॥ १२ ॥ राजोपचारमेव वर्णयति - विद्युल्लेखेति । विदुल्लक्षण

९४ विक्रमोर्व्वशीये घर्मच्छेदपटुप्रवरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ १३ ॥ (पुनर्धचरी ।) भवतु । किमेव परिच्छदश्लाघया । यावदस्मिन्कानने तां प्रियामन्वेषयामि । (पाठ्यान्ते भिन्नकः ।) दइआरहिओ अहिअं दुहिओ विरहाणुगओ परिमन्थरओ । गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए गजजूदवई तह झीणगई ॥ १४ ॥ (अनन्तरे द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ।) हन्त हन्त, व्यव- सितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः ।

१ दयितारहितोऽधिक दुःखितो
विरहानुगतः परिमन्थरः ।
गिरिकानने कुसुमोन्ज्वले
गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥
निर्वैतशकारौहिवश्चापरनामभिद्रुमशिगेरे । निचुडन्तु निचोले स्यान्निचुलो हिम
ण्डुम । निर्माल्येऽप्यश्वकोशम् इति विश्वलोचनः । घर्मच्छेदाद्ग्रीष्मममयना
शात् । प्रावृदप्रवृत्तरित्यर्थः । घर्मं स्यात्पातपे प्रोक्त ऊष्मस्वेदाद्यडपि च इति
विश्वलोचनः । धारासारो वर्षप्रसरः । यत्र धारारूपः सारे धन तद्दानवत्परा । नैगमा
वणिजः । धारा खशातवपने सङ्कटे । अस्त्रि च प्रमङ्गाद्ध्वं जयत्प्रशस्तनेयथ
कं इति विश्वलोचनः । जागारस्तु प्रवरणं धा १०० ०५ ० न ५ तहातन ।
'वाध्ये अले विते इत्यपि सः । तनय इव सर्व्वशाखायनागरे'
॥ १३॥ पाठ्यान्ते भिन्नक इति । पा । वाद्यं रश कर भिन्न
। भिन्नको रागविशेषः । तथा चाह भरतः - षड्जमप्यंशिको यस्तु भिन्नशो भ
बहुः । षड्जग्रहांशो मन्द्रासो मद्रसोऽतोऽथवा भवेत् ॥ पञ्चाग्निपूजने
वि० सङ्गाहकौ । प्रमन्नादिशुनोगरीरे रौद्रे द्रुतरसे ॥ भिन्नः पश्चिमे
यामे प्रयोक्तव्यः सोमदैवतः ॥ इति ॥ गतायतदा स्वावस्थामाह-दइआरहिओ
इति । दयितारहितो धिकदुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमो
ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ॥ भ्रमणी वृत्त०-१हारः । गण्यूथपतिरह् क्षीणो प्रा

चतुर्थो ऽङ्कः । १५ आरुणगंभिरिच्छि सुत्तंविअ अज्ज णई णाईं । ओरुदन्ता व सव्वदा । २ । अञ्चने लाअ ॥ १५ । इतो गतोऽपि वर्षं नु गतो मयन्नपि शुभ्रकिरणा । ३८ । पञ्जरे ऽपि द्विजमतीं ऽपि भा शुभं ऽपि गधामिषवृत्यिविनामु बन्धवर्गं सु । पद्मासना गुहातिमग्नतया स १ व्या ददति धारय पङ्कजजन्मवाहाः ॥ १६ । (इति परिक्रम्य परिजनं यद्यथा मया सकृदभ्यस्तस्तदनुरूपं चैतत् ) मौरवायो गाण्डीवगुणीव त । एतं शरणं देय रोदश्चिन्दूभि विवशानामो पलिहङ्कियम् । स्फुरतं क्या बिलाणु देवानां ५ दायोरहरहम् नि ५ ६ १ ६ १ । गमनु । आहादह लावतु । (एवं स... ) सुखद्... (सकृत... ) ( इति चेत् ) मध्यगत... व्या ददतु... पञ्चानां द्विजादू... • ... १४ । आरुडगभीरिच्छि ... ... ४ १५ । ३ ... ... ... ... ... ... ७ । ४ ...

The provided image is completely blank, so there is no text to transcribe.

चतुर्थोऽङ्कः । ९७ (उपविश्योपविश्य। अञ्जलिं बध्वा।) नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन्वनितातया। दीर्घापाङ्गा सितापाङ्ग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ॥ २१ ॥ (परिक्रम्या विलोक्य।) कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तितुं प्रवृत्तः। किं नु खलु हर्षकारणमस्य। (विचिन्त्य।) आं, ज्ञातम्। मृदुपवनविभिन्नो मन्मथायो विनाशा- द्घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः। रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्येष बर्ही ॥ २२ ॥ भवतु। परव्यसनमुखिनं न पुनरेनं पृच्छामि। (द्विपदिकया दिशो- ऽवलोक्य।) अये, इयमातपात्ययेपुषितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते परभृता। विहङ्गेषु पण्डितैषा जातिः। यावदेनां पृच्छामि। मता। अथ वने भ्रमन्तः इत्यपि क्वचित्पाठः। निशामय शृणु। पदान्तरे - न दृष्टेयं मां त्वाम्। अथ वने भ्रमन्तः। मां प्रति तामावहयेदर्थे। बदनतायुपदर्शने तृतीया ॥ * ॥ उपविश्योपविश्येत्यादि उपविश्य गतिविशेषः तालविशेषो वा। प्रमाणं च भरतः - विरामात्तुङ्गमूर्ध्वपुष्यं च चचरी इति। यथा- । ।।।।।।। अञ्जलिं बद्ध्वा। यदुक्तम् - पताका हस्तद्वयेो यो यदाऽङ्गुल्यैर्जताः संयुता नताश्चाग्रतस्तदाऽञ्जलिः स्यात्। तस्याङ्गे स्यो कृतिश्च विधीयते । डा नीलकण्ठेत्यादि। हे अपकृष्टपक्षज दृष्टा स्यात्। अस्मिन्वने दीर्घापाङ्गाऽऽयतेक्षणा । वि० । प० तव ऽथ न० । वि० वि० । वि० वि० । २ ई । ऽई वि० म व । त म० र ॥ ऽ० न दृष्टाऽपि वि० न व न । २६९ न ५०६ । ५०९ न ज । २६ । । त य व म १ ९५ ४ ० । २९१ मृदुपवनवि० । ६० वि० ५ म ६ । ६० ५ ६ १' ५ ५ २४ १ : ४ २५६ ६६० ५। ६५ १ ६२ २१५ ३ ५ ० १ ५ २५ ३ । १ ६६०५ ३ ५ ग य० क्री व०य०ि २ प० ५ कुरू वा सम०प०य० क । २९९०५ । २ २९ वि०५० व ०८ २ प० क० ५ ६९१ ५ ६० ५ ०५ इत्येष इ०प क इ० व ०५५०॥ त० ५ ०पु०३० प०३०। क ९०५

९८ हितोपदेशे (अपरं चाह ।) किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ २३ ॥ ० । २ । विद्वान् यः शुचिरित्युक्तः कुली- नः शक्तश्च स भूपते । स एव भृत्यः कर्तव्यो विद्वां- स्तस्मात् स पूज्यते ॥ २४ ॥ १ २ (तथा चोक्तं) २ ३ १ ४ , १ ४ , ० ० ० ० ० ० ० ० । ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ! ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

चतुर्थोऽङ्कः । ९५ (एतदेव नर्तित्वा वरण्डिकोपगत्य जानुभ्यां स्थिता ।) भवति, त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति मानावरोहनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् । तामानय प्रियतमां मम वा समीप- र्म्मा वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥ २५ ॥ (वामेन किंचिदुन्नता । आकाशे ।) किमाह भवती । कथं त्वामे- वमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती । कुपिता नु न कोपकारणं सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता रमणेषु योषितां नहि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६ ॥ (ससंभ्रममुपविश्य अनन्तरं जानु वा स्थिता 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च ।) कथं कथाविच्छेदकारिणी स्वकार्य एव व्यासक्ता । महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्रुतस्य । अधरमिव मदाधा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाकं राजजम्बूद्रुमस्य ॥ २७ ॥ वा । 'परभृते परपुष्ट इत्यर्थेऽथ परभृतः परपुष्टा वा' इत्यमरः । यद्वा मधुपदे पुष्ट इत्येव पदम् । मधुना पुष्परसेन परमन्यन्तं पुष्टे इत्यर्थः । मधुमदा वाग्घो दुहति वा मधा वसान्त इति वा ॥ २४॥ एतदिति । वरण्डिकामुपविश्येत्यर्थः । तथा च संगीतकौमुद्याम्- वसतिको तदन्त स्थादिति ज्ञान्देश्या । शंङ्खाला रामदेहायां शृङ्गारे वापरण्योनिता ॥ इति ॥ त्वामिति । मन्दस्य मन्मथस्य दूतिमुदाहरन्ति वदन्ति । दूतेनूतौ च दूतीका इति रूपविस्तारोऽपि ॥ २५ ॥ वामेन किञ्चिदुन्नतेति । वामेन पार्श्वेनापसरनन्तरं केही सौव नवि- रूपः । तदुक्तम्- मुक्तेन शिरसा यस्तु पार्श्वेन भ्रमितश्च सः । स्तूयाकं वै करणं पार्श्वसभ्रान्तयोजने ॥ इति ॥ आकाश इति । कि नवीषीत्यादिनि दिश्यन्त प्रदीति रूपः । मु देत्यनुक्तनं केवलस्व हस्तदक्षतवि मुः ॥ इति दण्डवदनी । कुपितेति । अनुक्तं नै कै । हि यतः । रमणेषु प्रियेपु योषितां स्त्रीणां प्रभुता प्रभुत्वं भावस्खलितान्यभिप्राय दोषादि नैवापेक्षतेऽपेक्षते । अभिप्रायस्वरूपाभावे च कुपिता विभुतात्त्वभावत इति भावः ॥ २६ ॥ महदपीति । लोके हि महदपि परकीय दुःखं सर्वं शीतलं शीतलं सम्यगाहुः ।

६० शिल्परत्नम् ... ... ... ... ... ... । ... । ... ॥ ... । ... ॥ ... (शेष पृष्ठ अत्यधिक क्षत-विक्षत तथा अस्पष्ट मुद्रण के कारण अपाठ्य है।)

चतुर्थोऽङ्कः । १८१ (सानन्दं द्विपदिकया दिशामवलोक्य ।) पिंअवइणीविच्छेदिएण ओ गुम्मओअन्तम्भीरिजए । षादअलम्डएणोज्जणओ परिभ्र मणइ समाटओ ॥ ३८ ॥ (सकरुणम् ।) हा धिक् कष्टम् । मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । कूजितं राजहंसेन नेदं नूपुरशिञ्जितम् ॥ ३९ ॥ भवतु । यावदेते मानसोत्सुका एनं सरः समासादयन्ति तावदेतेभ्यः प्रियाप्रवृत्तिश्रवणमर्थिना । (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा) अम्बुविहङ्गमराज, पश्चात्सरः प्रतिगमिष्यसि मानसं त्वं पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः । मां तावदुद्धर शुचो दयिताप्रवृत्त्या स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ॥ ४० ॥ (विलोक्याग्रे विलोक्य च ।) यावत्तो मुञ्चेन्न यथा न करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् अहम् । १ द्विपद्यां ने विमुक्तो गुम्फन स्तम्भेन दम्भेन कृत चित्तं करोतीत्यर्थः इति मूलम् । ३९ ॥ मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा । षा. २. मेघमालां दृष्ट्वा मानसोत्सुकेन चेतसा कूजितं हंसेन । ननु । ३९ इदं नूपुरशिञ्जितम् । इति । ३९ क. इत्येतेभ्यः । ४० क. पश्चात्सरः । ४० ख. मृणालाग्रम् । ४० ग. स्वाथ्र्याद्गुरुतरा । ४० घ. यावन्न मुञ्चति । पञ्चमश्च । ४० च. विलोक्य । हंसमुत्सुकं वीक्ष्य । ४० छ. करिष्यति ममाभ्यर्थनाम् । इति । ४० ज. पृष्टः । तत्रान्तरं । इति । ४० झ.

१०२ विक्रमोर्वशीये (उपविश्य चचरी ।) रे' रे हंसा किं गोइज्झइ (इति मूर्च्छित्वा उत्थाय ।) यदि हंस गता न ते नतभ्रूः सरसो रोधसि दृक्पथे प्रिया मे । मदनोलपदं कथं नु तस्याः सकलं चौरिगतं त्वया गृहीतम् ॥ १२ ॥ (चचरी ।) गोइअणुमारे मइ सविभज्जइ । (चचरीकयेोपगत्याङ्कलिं बद्ध्वा ।) हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १३ ॥ (पुनश्चचरी ।) 'छइ पहु णिमित्तर ए गइलालस मा पहु दिशी नज्जणगणकमा ॥ १४ ॥ १ रे रे हंस किं गोयसे । २ गोपनुसारे मयि संविभज्यते ३ कृतहस्तया निर्निमित्तं ए गतिलालस मा यहु दिशि नज्जनगणकमा । (१४ - १ - ४ र इति ... ... यदि हंसानां स्वाभाविकी गतिः कथं न स्यात् ... ... सा पुनस्तस्या एव सकाशाद् गृहीता इत्युपहासायोक्तिरियम् । ... ... अत्र च अनेकपदैरनेक ... ... इति श्लेष रूपकम् । अत्रानव ... ... इष्टं चानिष्टार्थं ... सम्पादकं चेद् दृष्टं तत् ... तदा विभावितैकदेशेन । उभयत्रार्थे दृष्टान्तोऽयम् । तेन च ... सा दृश्यताम् । इति । कृतेनापह्नवेन किं फलम् । ... नहि सत्यं तिरोधीयते । तिरोधानेऽप्यहं ज्ञास्याम्येवेत्यर्थः । एतन्मध्यस्थश्च श्लोकः कश्चित्क्वचित्पुस्तके दृश्यते । इत्युपहासायोक्तिरियम् । 'पुनश्चचरी' इत्यारभ्य 'ऋतुवर्णनं' यावत् ।

चतुर्थोऽङ्कः । १८३ (पुनर्भ्रान्त्वा । हन्त, प्रत्यक्षं कुसुमानि चिनुवत्या दृश्यते । विलोक्य ।) एषा गोपाङ्गनाङ्गी मञ्जरी भयात्कम्पिता । यावदस्यास्तदपनयार्थं गमिष्यामि । (परिक्रम्य पश्चाद्भागमागच्छन् ।) कान्ते, विलोकयात्मानं याव- न्निवर्तयामि । तावदेतं शृणोषि । (अकाण्डे कुर्व्वन् पठति) शेषाशेषशिरोमणीश (अपरतः) कुसुमिशतपत्रवनायित । (अपरतः) ईशादिस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ १५ ॥ (दिक्षां द्वे कवती ?) १ शेषाशेषशिरोमणीश २ कुसुमिशतपत्रवनायित । ३ ईशादिसंस्तुतपादाम्भो षण्मुखगणेशहृदयस्थ ॥ ततश्चारभ्य पद द्वितये न जात्यन्तरता ॥ १ ॥ गद्येऽपि क्वचिद् भव- न्तीत्याहुः तै २३ केवलैः ४ ३ ४ २ ६ मात्राश्चतु- र्विंशत् । अन्येषां तु सप्तानां पदानामेकैकस्य १ ८ ३८ पद द्वये केवलैर्मोपनवेनाक्षरस्य । कश्चिद्भूमेरक्षरस्य १ ७० षां तु षडक्षरस्य ३० ६१३ मरेष्वस्य ६ २ ४३ इत्येकेषां १०८३ + २४० ६ ६ ५ पद अक्षरस्य पूर्वरीतिकरीतिः १४ * * * १ ७ ८२ रूपाणां १४८५६ ५१३५४ ३ ७ ५४ ४ ५४ ५२५६ ३३ ४२ ५ ८ ५ * ४१ ८२ * ५२ ९३६० ११८ ४४ ० ५ ४१३२ ६ ५ इत्थं १४ २ ५ ९८७१ ३४४५४१ ३ ८ २५ १ ३० १३४२४५३४ ५५ ७ १० ५ ६

• ६१३०५८५ ५८६५ * ७ १ ६ २-४ ७४ - ५८०१०१५ । द्वितीयान्तरे ऋगवेऽपि पुनः ६२८७५ ४८३ ३०१

१०४ विक्रमोर्वशीये गोरोअणकुङ्कुमवण्णा चक्क मणइ मह । महुबामर फीरन्ती पणिभा ण दिट्ठी उइ ॥ ३६ ॥ (पदान्तरेणोपसृत्य अनुबध्या स्थिता ।) रथाङ्ग नाम नियतो रथाङ्गश्रोणिविम्बया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्हृतः ॥ ३७ ॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुरवश्या च भुवा च यः ॥ ३८ ॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (गत्वा शं ०ए ० ) तनुक तावदासाणुमानीरे वर्णिउर् । पुन्र । सरसि मन्जिरतनाडि हरमाश्रतनिसहा ननु सव्वग्गी दरे मत्ता विशोरि समुगुतः । इति च भवन्ता सावप्रणामवस्थितगीरिन्ता मवि च विपुह भाव काय नहतिरागध्रुव ॥ ३९ ॥

• • चन इमाउ चक मण मइ । मधुवन * * * * ण दिट्ठा ।
• • • • • • • • — इतो श्लोको विश्वरूप
• • • • • • • । नाक्षत्रमपि । यद्
• • • • • • • • । ग्याङ्घ्रिः । अन्यत्रै

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (उपविश्य ।) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभाव । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (दिशोऽवलोक्य परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) अये, इदं रणद्वि मा पद्ममन्त क्वणितषट्पदम् । मया दष्टाधरं तस्या समीत्कारमिवाननम् ॥ ४० ॥ इतोऽनस्थानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं करिष्ये । (भणान्तरे अपद्विचतुरस्रकम् ।) ऐक्कसमवद्धिमगुरुअरपेम्मरसे । सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे ॥ ४१ ॥ १ एक्कसमवर्द्धितगुरुतरप्रेमरसे । सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसे ॥ क्री। पूर्वस्थितिनिर्णावस्थान वन मौदन्या भयगीतनम् । विधुरे विरहिते । भावो ऽभिप्राय । प्रकृतेपराङ्मुख्या बलात्प्रवृत्त । बलात्कारेण हता वलभ्दत स्याद् इति त्रिकाण्डी ॥३९॥ इदमिति। रणद्भि भये सन्तु न प्रयतपति । क्वणितो शन्दो यस्यान्त षटपदोष भ्रमरा । षीत्कार कण्ठाभिम्धअशब्दस्तपन्नाजलितशब्दानुकरणम् ॥४०॥ अथद्विचतुरस्रक इति। मन्दाक्रान्तापराऽन्तक चेस्थानविशेषोऽपरानु रसक । स च द्विवारे कृत्तस्त्वान्यद्विचतुरस्रक इत्युच्यते । लक्षणन्तु-अस्यैव चे चरणस्यारन्तरे स्यात्पहद्वयम् । त्रितलियाम्रयश्चाऽन्योऽन्तरङ्गे समुप्यते ॥ इति। अ स्यैवति प्रकृतसंस्थानस्यसार्थ । अनन्तरश्चाप्यचतुरस्रक इत्याहु । कमलसेविनि भ्र मरे प्रणय करिष्य इत्युपक्रम्यान्त तरे दृढं हसं वर्णयति-एक्ककामेति । पर' इति पदरहिंता वा पाठ । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमरस। सरसि सयुवा क्रीडति कामरसे जाऽबायामिनिवेग्नेत्यर्थ । यद्वा डन्गादारितायद न भ्रमरमेव हंसयुव्या वर्णयति एकति । अथवा कृतान्तोल्या स्वावस्थामाह-एकैति । एकसमवर्धितगुरुतरप्रेमर साऽमरेन हसयुवा नावकीडति कामरसेन॥कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन शरेन विद्ध इतिशेष । एवक्रमेण गुरुपणधान्तचित्त । क्रियाविरहेण त भाव । गुरु तर प्रेमरसो यस्यास्तादृशो हसयुवा नावकीडति । ईषत्क्रीडामपि न करोतीत्यर्थ । यद्वा । हसजुआणओ इत्यकमेव पदम् । कुसुमससायकसायकाचित्तम प्रियाविच्छेद खिन्नप्रया हसयुवा व्रीडतीति विद्धान्तनेऽपि तु कथमपि क्रीडालवमपि न करोती ति भाव । ष्पूङ्-ने'इति धातु । नियतरसे' इति पाठात्तरे कामरसेन कामानि १