विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३०९॥

तृ० सं० अ० ५

रोऽस्याप्यथो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ॥ अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥ १ ॥ उत्सर्गाप- वादेन द्विविधं तत्प्रकीर्तितम् ॥ सूत्रं व्युदासश्च तथा तथोदाहरणं नृप ॥२॥ प्रत्युदाहरणं चैव चतुर्थं प्रकीर्तितम् ॥ वाक्यं चैवार्थवाक्यार्थः पदार्थः पदमेव च ॥ ३ ॥ चतुरङ्गमिदं चेति तथैवान्वयकीर्तितम् ॥ प्रतिज्ञा हेतुदृष्टान्तादुपसंहार एव च ॥ ४ ॥ तथा निगमनं चैव पञ्चावयवमिष्यते ॥ आरम्भोऽथापि संबन्धः सूत्रार्थैतन्निरूपणम् ॥ ५ ॥ चोदना परिहारश्च व्याख्या सूत्रस्य षड्विधा ॥ सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद्भूतं सङ्ग्रहात्मना ॥ ६॥ विस्तरस्तेन मतिं हन्ति समासोक्तं न गृह्यते ॥ समासविस्तरो हित्वा वक्तव्यं यदिदार्हितम् ॥७॥ अपार्थं व्यर्थत चैव पुनरुक्तं तथैव च ॥ तथा विभिन्न- संस्थानं युक्तिहीनं विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ क्रमेदो विसंज्ञञ्च गुरुसूत्रं तथैव च ॥ अभिप्रायस्य चान्यत्वं नैतानि स्युरकारणात् ॥९॥ सर्वं कृत्वा पदच्छेदं समासं तदनन्तरम् ॥ समासे तु कृते पश्चादर्थं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥ १० ॥ सूत्रार्थश्च पदार्थश्च हेतुश्च क्रमशस्तथा ॥ निरुक्तमथ विन्यासो व्याख्या- जोगस्य षड्विधा ॥ ११ ॥ प्रत्यक्षमनुमानं च तथोपवनं भवेत् ॥ त्रिभिः प्रमाणैः संयुक्तस्तत्त्वी प्रामाण्यमर्हति ॥ १२ ॥ प्रत्यक्षाभास- मयुक्तं तथा वै सुगतोक्तिका ॥ आभासमनुमानस्य बाष्पेरण्वह्नयो यथा ॥ १३ ॥ धूसरोकसञ्जनयतो न च वह्निमुपलब्धये ॥ आप्तत्वं दर्शयित्वा तु पञ्चनेनेव भाषितम् ॥ १४॥ तद्भासवचनाभासं वदन्ति नृपसत्तम ॥ रागाद्वेषोविनिर्मुक्त आप्त इत्यभिधीयते ॥ १५ ॥ नैरुक्तं द्विविधं विद्धि सिद्ध- मौपाधिके तथा ॥ निर्वक्तव्यं ततस्सिद्ध्यर्थसिद्धस्त्वं सर्वदा ॥ १६॥ तत्र त्वौपाधिकं सर्वं गौरश्वः पुरुषो यथा ॥ दृष्टार्थञ्च गुणोदीर्ते तद्वत्ख्यासि नृपाम- तज ॥ १७॥ गगणे नैमित्तिकोभक्तः संर्वादः कारिकस्तथा ॥ उपचारश्च संबन्धः गौणिको यौगिकस्तथा ॥ १८॥ गुणाद् दृष्टे गौणं पश्यामो महोदयम् मादयः ॥ निमित्ततस्तु रूपोक्तो दृष्ट्वोत्पादिके यथा ॥ १९॥ भक्त्या भक्तं नृसिंहास्यादमातरे च मातवत् ॥ समं वदन्ति यस्मिंश्च संवादीत्युत्तरी- यथा ॥२०॥ कार्तकः स्यात् कृतैको देवतातादिको यथा ॥ उपचारस्तूपचारोल्लापरो तुला यथा॥२१॥ संबन्धतस्तु संबन्धो दृष्टी मीमांसको यथा ॥ संयोगोऽपि संयोगः क्रियायाः क्रयिकः स्मृतः ॥ २२॥ षट्‌सुह्येषुद्वयो ज्ञेयः शक्तिकर्तकतया ॥ एवं परेषां च परं स्यान्नियमनिश्चयक्रमम् ॥ ॥ २३ ॥ स्वार्थो न प्रसिद्धेश्चेत्तस्यानार्थं विधिः शृणु ॥ यदिच्छं तु दृश्यत तत्साध्यं साधनैस्समैः ॥ २४ ॥ आत्मैन्द्रियमनोर्थानां संयोग उपादिश्यते ॥ ज्ञानंदर्शनादिसिद्धिं प्रत्यक्षमिति तद्विदुः ॥ २५ ॥ बुद्धया शरीरभूतात्मा बुध युक्तोऽहमित्यते ॥ सोऽध्यक्षैस्साधया विद्यादनुमानं तदि- ष्यते ॥ २६ ॥ वेदोविधाविरुद्धं यत्सा स्मृतिः शिष्टसंमता ॥ अप्रत्यक्षफले विद्यात्साधनं शास्त्रसंज्ञितम् ॥ २७ ॥ द्वयोः सहचारयोरेकं निर्दिष्टं

॥३०९॥

गुरुः स्मृतः ॥ लघुगुरुविभागेन प्रस्तारेणैन यादव ॥ १२ ॥
सर्वे छन्दोविकल्पाश्च भवन्ति बहुशो नृप ॥ स्वाख्यानानयने तेषां तथा वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १३ ॥
यावत्संख्याक्षरं च्छन्दस्तावन्तो गुरवो नृप ॥ स्थाप्या अधश्च पूर्वाणो लघु पूर्वस्य विन्यशेत् ॥ १४ ॥
अतोऽन्येषु त्ववस्थाप्यं नृपसुस्थ यथास्थितम् ॥ एवमेव विधिं कुर्यादादिश्य गुरुभिः पुनः ॥ १५ ॥
प्रक्षीणैरक्षैस्तावत्कुर्यादेतं नृपोत्तम ॥ यावदक्षरसंख्याः स्युः सर्वे हि लघवो नृप ॥ १६ ॥
एतत्स्यादाक्षरेच्छन्दो मात्राश्छन्दास्तथैव हि ॥ उक्तवर्णान्तरं छन्दो भवेत्कविविवर्जितः ॥ १७ ॥
यदा तदा निवृत्तसंज्ञो द्व्यधिकेन तमतथा ॥ वर्णद्वयेन रहितं विराडिति हि शब्दितम् ॥ १८ ॥
अधिकं च सुरासंज्ञं कथितं यदुसत्तम ॥ तेभ्यो भवन्ति सर्वाणि मात्राच्छन्दांसि यादव ॥ १९ ॥
दिक्मात्रमेतत्कथितं नरेन्द्र विस्ताराज्जिज्ञासुरतो मनुष्यः ॥
संसाधयेत्तत्त्वधिया यथावत्सुदुस्तरं विस्तरशो हि वक्तुम् ॥ २० ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे छन्दोविधानंनाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥
तत्राप्युक्तमृषेर्द्वयं दीप्तं गम्भीरशब्दवत् ॥ कचिद्विक्लिसंयुक्तं वाक्यमेतत्स्रवंशुभः ॥ १ ॥
यत्किंचिन्मिथ्यासंयुक्तं युक्तं नाम विमुक्तिकिमैः ॥ प्रत्यक्षाभिहितं यच्च तादृशीनां वचः स्मृतम् ॥ २ ॥
नैगमर्षावविधेः शब्देर्निपातं बहुलं च यत् ॥ न चापि सुमहद्वाक्यमृषीणांनां वचः स्मृतम् ॥ ३ ॥
अविस्पष्टपदं ज्ञेयमृषिशुश्रूषवो नृप ॥ भूतमन्मथसंज्ञान जन्मदुःखविमुक्तसनम् ॥ ४ ॥
मित्राणां तद्वदेवांगस्य गर्भेषु च प्रवर्तनम् ॥ आज्ञायुक्तं च वचनं तथा हेतुविवर्जितम् ॥ ५ ॥
राजर्षीणां तु विज्ञेयं बह्वर्थं बुद्धिविस्तरम् ॥ बहुविधानं बह्वर्थं देवतानां प्रकीर्तितम् ॥ ६ ॥
बहुविधानमल्पार्थं दानवानां प्रकीर्तितम् ॥ अल्पाभिधानमल्पार्थं गन्धर्वाणां तथा भवेत् ॥ ७ ॥
दुर्बोधं विषमं चैव राक्षसानां प्रकीर्तितम् ॥ गूढाक्षरं तु यक्षाणां किन्नरैरुक्तमेवतथा ॥ ८ ॥
नागानामतिमतिविस्पष्टं पुनरुक्तसमन्वितम् ॥ रागद्वेषसमायुक्तं हेतुमत्पौरुषं भवेत् ॥ ९ ॥
मन्त्रा नवाविधाः प्रोक्ताः ऋग्यजुःसामलक्षणाः ॥ स्तुतिर्निन्दा प्रशंसा च आक्रोशः प्रेष्य एव च ॥ १० ॥
प्रश्नोऽनुज्ञा तथाख्यानमाशारिस्ताविषया मताः ॥ एवं ते सर्वविद्यानां विहितं सर्वलक्षणम् ॥ ११ ॥
पौरुषे विद्यते तत्त्वं नान्यत्रेति विनिश्चयः ॥ स्वभावाञ्च च्यवन्तेऽथ ये श्रोता नरवाजिताः ॥ १२ ॥
दृश्यन्ते हि पुमाञ्कश्चित्कश्चिच्छ्रेष्ठतमो धिया ॥ तस्मात्तेनैव तस्योक्ता बुद्धिः श्रेष्ठतमा नृप ॥ १३ ॥
एतन्मयोक्तं सुपरीक्षणं ते वाक्यस्य भो वाक्यविदां वरिष्ठ ॥
विचक्षणैर्पत्र च रागस्तस्तु ज्ञेयं तथा द्वेषसमागमाच्च ॥ १४ ॥
दिव्येन तुल्यं यदि वर्णवाक्यैः वाक्येन तुल्यं यदि वा परेणा।
वाक्यं नराणां तुपरागतस्तु ज्ञेयं यथोद्देशसमागतत्वात्॥ १५॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वाक्यप

वि० ध० ॥ ३०८॥ तृ० खं० अ० ३ ॥ ३०८॥

वेत्ति यथाविधि ॥ ७ ॥ वज्र उवाच ॥ गीतशास्त्रं समाचक्ष्व सर्वभूतहितं वर ॥ गीतशास्त्राविदश्चाद्य सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः ॥ ८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ संस्कृतं प्राकृतं चैव गीतं द्विविधमुच्यते ॥ अपभ्रष्टं तृतीयं च तदनन्तं नराधिप ॥ ९ ॥ देशभाषाविशेषेण तस्यानन्तो नेह विद्यते ॥ गीतं पाठवशाज्ज्ञेयं स च पाठो द्विधा मतः ॥ १० ॥ गद्यं पद्यं च धर्मज्ञ गद्यं संख्यया स्मृतम् ॥ पद्यं छन्दोविशेषेण च्छन्दश्च बहुधा भवेत् ॥ ११ ॥ गद्यमप्यनुप्रासेन ज्ञेयो लक्षणसंयुतौ ॥ पद्यं च द्विविधं तत्र वृत्तमात्रामृतिक्रमम् ॥ १२ ॥ एकविंशतिसंख्याः स्युः सुपः सुप्तिङ्गरं स्मृतम् ॥ प्रथमः पुरुषस्त्वेको द्वितीयो मध्यमो मतः ॥ १३ ॥ उत्तमश्चापरस्तूक्तस्तु तिक्रियावचनं त्रिकम् ॥ तिङश्च नवकं तत्र परस्मैपदसंज्ञकम् ॥ १४ ॥ आत्मनेपदसंज्ञं च नवकं परिकीर्तितम् ॥ युष्मद्युपपदे तत्र मध्यमः पुरुषो भवेत् ॥ १५ ॥ अस्मद्युपपदे चैव स्यात्तथोत्तमसंज्ञकः ॥ शेषे प्रथममित्युक्तं पुरुषं यदुसत्तम ॥ १६ ॥ अर्थे प्रातिपदिकस्य स्वाद्यौ वचनमन्वये ॥ परिमाणे च कथिता विभक्तिः प्रथमा बुधैः ॥ १७ ॥ द्वितीया कर्मणि मता तृतीया करणे स्मृता ॥ कारके कर्माणि तथा सैव चान्यैः प्रकीर्तिता ॥ १८ ॥ चतुर्थी संप्रदाने स्यादपादाने च पञ्चमी ॥ संबंधे च तथा षष्ठी सप्तम्याधारभावयोः ॥ १९ ॥ तेषां तु पूर्वमेवोक्तं व्याख्यानं रिपुसूदन ॥ द्वितीयं तव धर्मज्ञ मया तत्परिकीर्तितम् ॥ २० ॥ प्रातिपदिकमिह स्वं प्रकृतिः स्यातत्प्रकृतिमपि धातुरिच्छन्ति ॥ वाङ्मयमखिलमनेन निबद्धं गद्यमपि पद्यपद्यसमेतम् ॥ २१ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शब्दव्याख्यानो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ षडक्षरेण पादेन गायत्रं छन्द उच्यते ॥ उष्णिक् सप्ताक्षरं चैव अष्टाक्षरमनुष्टुभम् ॥ १ ॥ नवाक्षरा च बृहती पंक्तिसंज्ञं दशाक्षरम् ॥ एकादशाक्षरं त्रिष्टुब्जगती द्वादशाक्षरा ॥ २ ॥ त्रयोदशाक्षरं ज्ञेयमतिपूर्वं तथैव हि ॥ चतुर्दशाक्षरा चैव शक्करी यदुनन्दन ॥ ३ ॥ अतिशक्करी च कथिता तथा पञ्चदशाक्षरा ॥ षोडशाक्षरमिच्छन्ति च्छन्दोऽष्टिरिति यत्सत्तम ॥ ४ ॥ अत्यष्टिसंज्ञं छन्दश्च तथा सप्तदशाक्षरम् ॥ अष्टादशाक्षरं चैव धृतिसंज्ञं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ तथातिधृतिसंज्ञं च विशतिस्त्वेकवर्जिता ॥ विशत्यक्षराणि स्युः कृतिसंज्ञं यदुत्तम ॥ ६ ॥ विशतित्रिसंयुक्ता प्रकृतिः परिकीर्तिता ॥ द्वाविंशतियुतं कथितं तथैवाकृतिसंज्ञकम् ॥ ७ ॥ त्रयोविंशतिश्च विकृतिः सा चैकातस्तुकल्पिता ॥ संकृतिश्चैकसंयुक्ता कथिता विकृतिर्नृप ॥ ८ ॥ षड्विंशतिश्चातिधृतिश्छन्दोऽस्ति मनीषिभिः ॥ पृथग्गद्यं चतुर्भिः स्वैः पादैरेतानि निर्दिशेत् ॥ ९ ॥ मात्रकस्तु लघुर्वर्णः स्पष्टलेखाभिचिह्नितः ॥ संख्यायः स्याद्विमात्रास्तु गुरुर्वक्रस्तथा भवेत् ॥ १० ॥ लघ्वन्तश्च यो वर्णः स गुरुश्च भवेन्नृप ॥ दीर्घयुक्तो च कथितो तथैव गुरुसंज्ञकौ ॥ ११ ॥ संयोगाद्याः परे यस्मात्स लघुश्च

ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ ॥ अथ श्रीविष्णुमहापुराणे विष्णुधर्मोत्तरेतृतीयखण्डप्रारम्भः ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ किं कर्तव्यं मनुष्येण किं कुर्वन्सुखमेधते ॥ अस्मिंल्लोके परे चैव केनमोहेति महद्वसृम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अन्त- र्बाद बहिवैदि पुरुषेण विजानता ॥ देवताद्विजनं कार्यं लोकद्वयमभीप्सता ॥ २ ॥ यक्षेषु देवयजनमन्तर्वेदि प्रकीर्तितम् ॥ बहिर्वेदि तथैवो- क्तमुपवासाद्वितादिकम् ॥ ३ ॥ इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान्बुभूषता ॥ ३ ॥ देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र दृश्यते ॥ विशेषेण कलौ काले कर्तव्यं देवतार्चनम् ॥ ४ ॥ कृतेत्रेताद्वापरेषु नराः पश्यन्ति देवताम् ॥ तिष्ये प्राये न पश्यन्ति पूजास्त्वर्चिता गताः ॥ ५ ॥ कृता- दिष्वपि दृष्टा च देवासन्दर्शनक्षमम् ॥ अर्चागतास्त्वशेषेण भुञ्जन्ति विधानतः ॥ ६ ॥ चित्रसूत्रविधानेन देवतार्चा विनिर्मिताम् ॥ सुरूपां पूजये- द्विद्वांस्तत्र संनिहिता भवेत् ॥ ७॥ स्वाकारां लक्षणोपेतां यस्तां संपूजयेन्नरः ॥ स सर्वकामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ अस्मिंल्लोके परे चैव सुखवान्स भवेत्सदा ॥ ८ ॥ अपार्थां लक्षणैर्हीनां यस्तु पूजयते नरः ॥ तस्यानर्था विवर्धन्ते तस्मात्तां च विवर्जयेत् ॥ ९ ॥ प्रासादकरणं पुण्यं देवार्चाकरणं तथा ॥ सुरार्चापूजनं पुण्यं तत्र पुण्या नमस्क्रिया ॥ १० ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सुरार्चा लक्षणाभ्विताम् ॥ कारयेत्पूजने विद्वांस्त- त्त्वलक्षणसंयुताम् ॥११॥ धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं च यदुनन्दन ॥ प्रयच्छन्ति महाराज नराणामिह देवताः ॥ १२ ॥ कामानिष्टान्प्रयच्छन्ति स्वर्गमप्यत्यतम्भवं च ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नृणां पूज्या दिवौकसः ॥ १३ ॥ नित्यं नराणां सुखपूजकनरा लोका मनोज्ञाः सुलभा भवन्ति ॥ लोके तथास्मिन्धनधान्ययुक्ताः समृद्धिभाजश्च नरा मन्ति ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ वज्र उवाच ॥ देवतारूपनिर्माणं कथयस्व ममानघ ॥ यस्मात्संनिहिता नित्यं शास्त्रवत्सादसहिद्भवेत्॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच॥ चित्रसूत्रं न जानाति यस्तु सम्यङ् नराधिप ॥ प्रतिमा लक्षणं वेत्तुं न शक्यन्तेन कर्हिचित् ॥ २ ॥ वज्र उवाच ॥ चित्रसूत्रं समाचक्ष्व भृगुवंश विवर्धन ॥ चित्रसूत्राद्विदेवाथ वेत्ति वाग्गलक्षणं यतः ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ विना तु नृत्तशास्त्रेण चित्रसूत्रं सुदुर्विदम् ॥३॥ जगत्पते न क्रिया कार्या द्वयोरपि यतो नृप ॥ वज्र उवाच ॥ नृत्तशास्त्रं समाचक्ष्व चित्रसूत्रं वदिष्यसि ॥ नृत्तशास्त्रविधानेन च चित्रं वेत्ति यतो द्विज ॥४॥ मार्कण्डेय उवाच॥ आतोद्य यो न जानाति तस्य नृत्तं हि दुर्विदम् ॥ आतोद्येन विना नृत्तं विद्यते न कथंचन ॥ ५ ॥ वज्र उवाच ॥ आतोद्यं त्वं हि धर्मज्ञ नृत्तशास्त्रं वदि- ष्यसि ॥ तस्मिन्सुविदिते वेत्ति नृत्तं भार्गवसत्तम॥६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ न गीतेन विना शक्यं ज्ञातुमातोद्यमच्युत ॥ गीतशास्त्रविधानज्ञः सर्व

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

॥ अथ श्रीविष्णुमहापुराणे २ भागे विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डप्रारम्भः॥

वि० ध०
॥३०६॥

द्वि० खं०
अ० १८३

विज्ञेण मूले यस्य स्यादाध्वस्थानं महाभुजः ॥ पताकानां गुणे यस्य आयुधानां समर्पणम् ॥ १६ ॥ समागन्तं महाभागं तथा सारथिरक्षणम् ॥
स्यान्तां धनुर्भूगे तत्र तथा च रथिनोऽग्रगौ ॥ १७ ॥ योधौ धनुर्धरौ श्रेष्ठ सर्वायुधविशारदौ ॥ तुरगांश्च सुसन्नद्धा दान्ताः कार्य्यास्तथा रथे ॥
॥ १८ ॥ तुल्यसंवत्सराश्चैव तथा लक्षणैरुच्छ्रिताः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तव नागेन्द्रकल्पनम् ॥ १९ ॥ कुञ्जरः स्यात्सुसन्नद्धः सवर्णगणः कुथा-
वृतः ॥ सर्वायुधधरश्चैव तथा योधा वरायुधाः ॥२०॥ पृष्ठारूढावरौ तत्र स्यात मङ्गुष्ठद्वितौ ॥ २१ ॥ एकः पृष्ठिरथस्तस्तत्र द्वितीयः स्कन्धगो भवेत् ॥
पताका च तथा कार्य्या कुञ्जरस्य सुशोभना ॥ वराङ्कुशधरो तत्र स्यातौ मङ्गुष्ठद्वितौ ॥ २२ ॥ तयोस्तुभ्रमतौ वे तथा रक्षाविधायिनौ ॥ एकः पाणिस्थितस्तत्र वंशशक्तिपताकयुक्त ॥ २४ ॥
योधौ द्वौ धनुषाद्युक्तौ द्वौ च खड्गधरौ नृपौ ॥ २३ ॥ एवं परस्परायत्ता रक्षा तेषां वृथा भवेत् ॥ २६ ॥ महामात्रस्य धर्मज्ञ तथा च गजयोधिनः ॥ एवमेव
पाल्यञ्चाध्वनं यद्वद्धनुर्द्धरस्य महात्मने ॥ एवं परस्परायत्ता रथा तेषां वृथा भवेत् ॥ २६ ॥ रथेऽश्वे गजे वापि तुरगाणा

च भुजाद्विसमं तथा ॥ १७ ॥ क्रोशद्भूतविमार्गं च पदाह्विति विपादकम् ॥ गात्रसंश्लेषणं कान्तं तथा गोविधिकर्षणम् ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वप्रहारं घातं च गोमूत्रं सव्यदक्षिणम् ॥ पादसंभारकं गण्डं कवरीबन्धमाकुलम् ॥ १९ ॥ तिर्यग्गतमपामार्गं भीसवेगं सुदर्शनम् ॥ सिंहक्रान्तं गजक्रान्तं वृष- भाक्रान्तमेव च ॥ २० ॥ गदाकर्म विजानीयाद्बुद्धेर्बुद्धिविशारदः ॥ आक्षेपणं विकर्षं च बाहुनामनमेव च ॥ २१ ॥ ग्रीवाविपरिवर्त्तं च पृष्ठभङ्गं सुदारुणम् ॥ पर्णासनं विपर्यासः पशुरामसगात्रिकम् ॥ २२ ॥ पादप्रहारमास्फोटं करिविरोचितकं तथा ॥ गात्रश्लेषं कण्ठगते महीत्याजन- मेव च ॥ २३ ॥ उत्लोलाटघातं च विस्पष्टकरणं तथा ॥ उद्धतमवधूतं च तिर्यग्मार्गगतं तथा ॥ २४ ॥ गजस्कन्धमवक्षेपमबाहुसक्तमेव च ॥ देवमार्गम्शोणमार्गसंसर्गममनाकुलम् ॥ २५ ॥ इतिपातसमक्षेपो वसुधारणं तथा ॥ जानुबन्धं संजानुबन्धं ऊरुबन्धं सुदारुणम् ॥ २६ ॥ संसृष्टं सोदरं शूभ्रं भुजावक्षिप्तमेव च ॥ नियुद्धकर्म जानीयान्नियुद्धकुशलो जनः ॥ २७ ॥ प्रधानकर्माणि तवेरितानि न्यस्तप्रधाने पुरुषप्रवीर ॥ नामानि रूपाणि भवन्ति तानि ज्ञेयानि सर्वाणि यथानुरूपम् ॥२८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्यावर्णनो नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सन्नद्धैश्चामिसंनार्य्ये तथा बद्धकृपाणिभिः ॥ चर्म्माणि तत्र वैय्याघ्रमाहिषाण्युपथाणि च ॥ १ ॥ खेटकाद्य च वा राम चर्म्माणि प्रभवन्ति तु ॥ तथा वरुणमुल्यानि खड्गानि विविधानि च ॥ २ ॥ बद्धा- दिभिः सतूणीरैस्तथा राम सतोमरैः ॥ बद्धगोधाङ्गुलित्राणैर्बद्धदेशैर्विभीषणैः ॥ ३ ॥ तथा परश्वधोपेतै राम स्वासनयोधिभिः ॥ ४ ॥ गदा- धरैस्तथैवान्यैः सकृत्पाणिपरिच्छदाः ॥ सुसंनद्धाः सुमनसो मयेयुर्विपुलो जसः ॥ ५ ॥ युद्धं यस्य विशेषेण शस्त्रास्त्रैर्वितकौशलम् ॥ तदेव तस्य निर्द्दिष्टं यथानवमनुजोत्तम ॥ ६ ॥ स्रवल्लीनाः सपर्याणस्तथा सास्तरणा हयाः ॥ कार्याः सकवचा युद्धे चामरापीडधारिणः ॥ ७ ॥ अश्वौ- मतेत्समुत्सोढो रश्मिप्रग्रहकोविदः ॥ तथा सावरणी राम सकृपाणी परिच्छदः ॥ ८ ॥ बद्धासिर्बद्धजीवश्च तुरगारूढपिण्डकः ॥ समुत्प्रासो भवद्राम नानायुधधरस्तथा ॥ ९ ॥ रथः कार्यस्तथा युक्तः ईषादण्डकबन्धुरैः ॥ सुचक्रोपरस्कुशयुतः सर्वदण्डः पताकराट् ॥ १० ॥ त्रिवेणुसंततश्चैव वैयाघ्रपरि- वारणः ॥ किंकिणीजालनिर्घोषस्तथा वै सुप्रतिष्ठितः ॥ ११ ॥ उपासङ्गिनिषङ्गीच तूणीरवरकार्मुकैः ॥ सर्वयुद्धोपेतश्च तथा वृक्षावृतीवृतः ॥१२॥ तोयजीर्णकपिण्डीभिर्युक्तः शुद्धैस्तथैव च ॥ सन्नद्धः सारथिस्तत्र सवेष्टाम प्रतोदवान् ॥ १३ ॥ रश्मिग्रहणविद्यापि तथा मण्डलकोविदः ॥ तथाश्व- हृदयज्ञश्च दृढदृष्टिः सुयन्त्रितः ॥ १४ ॥ स्वासनः कालविच्चैव बद्धासिः पाशसंयुतः ॥ पार्ष्णिः स्यादयुद्धज्ञस्य तथैवायुधकोविदः ॥ १५ ॥

वि० ध०
॥३०५॥

द्वि० खं०
अ० १८२

विजित्य तु पृथग्न्यायं ततो बन्धं समाचरेत् ॥ कट्यां बद्धा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बिनम् ॥ १० ॥ दृढं विगृह्य
वामेन विक्षिप्तं दक्षिणेन तु ॥ षडङ्गुलगृहीतं संहस्तं¹ समुत्क्षिप्तम् ॥ ११ ॥ अयोमयशिलाकाष्ठ चर्म्माणि विविधानि च ॥ आहतस्तं
समं चैव तिर्यगूर्ध्वहतं तथा ॥ १२ ॥ शोधयेच्चिह्निना येन तथा मे गदतः शृणु ॥ त्राणं चर्मणश्छाद्यं स्थापयित्वा नरं दृढम् ॥ १३ ॥ करेणादाय
खड्गं दक्षिणेनाप्लुतक्रमाः ॥ उद्यम्य घातयेद्यस्य नावस्तं हिंसतो दृढम् ॥ उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां कुर्यात्तस्य निपातनम् ॥ १४॥ बिम्बोऽथ विधि
सहितो हि सः सुमुक्तिः रिख्याणां हितमुक्तिकैषा मया ते ॥ बाहानां श्रमरणभयारणार्थं योग्यं प्रथमतरं बुधेन बोध्यम् ॥ १५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदविद्याकथनो नामैकाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
॥ १८१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाप्लुतं विप्लुतं सृतम् ॥ संपातं समुदीर्णं च सेनापात मनाकुलम् ॥ १ ॥ उद्धावमवधूतं च
सव्यं दक्षिणमेव च ॥ अनालक्षितविस्फोटौ करालैन्द्रमहासखौ ॥ २ ॥ विकरालोऽवपातौ च विभीषणभयङ्करौ ॥ समग्रं वा तृतीयां वा पादपादा
वजाङ्गिजाः ॥ ३ ॥ प्रत्यालीढमनालीढं वराहकलितं तथा ॥ इति द्वात्रिंशद्धा ज्ञेया खड्गकर्मविधौगुणाः ॥ ४ ॥ ऋज्वायतविशालं च तिर्यङ्नमित
मेव च ॥ पक्षकर्म विनिर्दिष्टं व्यध्रे प्रासं महामसिः ॥ ५ ॥ छेदनं तर्जनं पातो भ्रमणं भ्रामणं तथा ॥ विकर्तनं कर्तनं च चक्रभ्रम एव च ॥ ६ ॥
आस्फोटवेदनं भेदस्त्रासोल्लासितको तथा ॥ शूलकर्म्माणि जानीहि पृथग्भावातसंज्ञकम् ॥ ७ ॥ दधिवातं भुजावातं पार्श्ववातं च भार्गव ॥
ऋजुवातलोपमाघातं तोमरस्य प्रकीर्तितम् ॥ ८ ॥ संतातविततं वामं गोमूत्रं कमलावलिम् ॥ ततोऽर्धमवनामितं वामदक्षिणमेव च ॥ ९ ॥
व्यावृतं च परावृतं पादोद्धूतमविप्लुतम् ॥ हंसमार्गप्रभागं च गदाकर्म प्रकीर्तितम् ॥ १० ॥ करालमथपातं च विक्षेपोपप्लवेव च ॥ क्षिप्तं हस्त
स्थितं शून्यं परगात्रं विनिर्द्दिशेत् ॥ ११ ॥ ताडनं छेदनं भङ्गं तथा चूर्णनमथ च ॥ मुद्गरस्य तु कर्माणि भिण्डस्य च तान्यपि ॥ १२ ॥
अनल्पमध्यं परावृत्तं निदेशार्द्ध तथैव च ॥ वज्रस्यैतानि कर्माणि पट्टिशस्य तथैव हि ॥ १३ ॥ हरणं छेदनं घातो भेदनं रक्षणं तथा ॥
कृपाणीकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा ॥ १४ ॥ त्रासनं रक्षणं घातं ततोद्धरणमथाञ्चितम् ॥ क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मतदेव तु ॥ १५ ॥ सन्ध्या
गामङ्गमर्द्दश्य वगहोद्धूतकं तथा ॥ हस्तानिवर्हतनपालीनामक्ष्दस्ततोर्द्धहस्तकम् ॥ १६ ॥ द्वितस्तबाहुपादौ च कोटिरोचितकोद्धतौ ॥ उरो ललाटघातो

¹ 'संहस्तम्' इति ख० ।

॥३०५॥

दि० सं० ॥३०४॥ दि० सं० अ० १८०

अन्तरं खड्गं ज्ञेयं त्रिषुस्थानेष्वसंस्त्य च ॥ प्रथमं त्र्यङ्गुले विन्द्या द्वितीयं द्व्यङ्गुलं स्मृतम् ॥ २४॥ तृतीयमङ्गुलेऽर्द्धे चायतं चिबुकांस्तथा ॥ गृहीत्वा सायकं तत्र तर्जन्यङ्गुष्ठमेव च ॥ २५॥ अनासया ततो मूर्द्ध पुनःसंमर्द्यमथापि च ॥ तावद्व्रतद्विकंपेवेणागाढाहूणः सुभीतः ॥ २४ ॥एवं विमुच्यक्रमं मोक्षव्यो विविधस्त्वयम् ॥ दक्षिणादिष्टतं लक्ष्यं सिञ्चादाणेन मागधी। राधमुक्ता चापं वामहस्तं लिप्योगेन पृच्छतः ॥ एतदुच्छेदमित्यु क्तं ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज ॥ २६ ॥ रूपेणं विविधं कार्यमङ्गाङ्गन्तु धनुष्मता ॥ तथापि मुक्तके कार्यमसंश्लिष्टन्तु मध्यमम् ॥ २७॥ ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुःशास्त्राविशारदाः ॥ ज्येष्ठस्तु पावको ज्ञेयो मन्दश्चाङ्गुष्ठमुच्यते ॥ २८ ॥ एकादश तथा साध्यः कनीयानङ्गुष्ठमुच्यः ॥ चतुर्हस्तं धनुःश्रेष्ठं प्रयोगं चास्य मध्यमम् ॥ २९॥ कनीयसं त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदानिना ॥ अश्वे रथे गजे ज्येष्ठं तदेव परिकीर्तितम् ॥ ३० ॥ तदेव हीनं खलु मध्यमं स्यात्तदेव हीनं च तथा कनीयः ॥ पूर्णाशुभस्यैव विचिन्यया ते प्रोक्ताः समासाद् धनुरुद्भवस्य ॥३१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे सा० वज्रसं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामैकोनशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७९॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्णाशुधो भृतिं कृत्वा ततो मांसे र्गतान्गुणान् ॥ गङ्गासंगमपाणां सन्निधावेव संस्तथा द्विज ॥ १ ॥ शुचिनौतं ततः कुर्याद्धनुः सुर्पाविधानवित् ॥ सुडसंस्तरगोपिते शुद्धे वल्गु च योज येत् ॥ २ ॥ ततो वह्निं समाश्रुत्य दंशितः सुसमाहितः ॥ तृणमारुह्य वर्मागाष्टां कक्षां च दक्षिणाम् ॥३॥ वेष्टयेश्चापि तत्चापं धारयन्बन्धसंधिषु तम् ॥ ४ ॥ ततो महुदरेद्राणं कृत्वादाक्षेणपाणिना ॥ ४॥ तज्जवः सहितं सर्वं मध्ये संमृद्य धारयेत् ॥ वामहस्तेन वै कक्ष्याङ्गुष्ठतस्मात्समुद्धृ तम् ॥ ५॥ मुनिपण्णमणिंसुंतवा गुणे पुच्छं निवेशयेत् ॥ संपीड्य सिंहकर्णेन मुखेनापि समे हृदम् ॥ ६॥ वामकर्णोपरिस्यं च फलं व्यासस्य धारयन्तात् ॥ वलभ्यमध्यगा तत्र वामांगुल्या च धारयेत् ॥ ७ ॥ मनोलक्ष्यगतं कृत्वा हृदि च सुविधानवित् ॥ दक्षिणे गात्रभागे च वलासंगुष्ठ विमोक्षयेत् ॥ ८ ॥ ललाटपुट्संस्थानं दृणौ लक्ष्ये निवेशयेत् ॥ ९ ॥ आकृष्य ताडयेत्तत्र दण्डकं षोडशांगुलम् ॥ मुक्ता चापं ततः पश्चादर्द्धा रिक्तेस्तथातदा ॥ १० ॥ विष्टीयान्यस्यमध्यस्था तेलोपुञ्जा पुनःपुनः ॥ अमिलक्ष्याद्दक्षिणतोऽग्यंश्च तुस्त्वं च दक्षिणम् ॥ ११॥ चतुरस्रगते देव्यमश्वत्थसंपादितः स्थितः ॥ तस्मादनन्तरं लेह्यं परवृतगतिं च यत् ॥ १२ ॥ निक्षेप्तुं लेतवेद्धन्तस्त्वस्येहेतुर्ध्यकं ततः ॥ वेध्यस्याभिध्वेधेतु सन्न्यस्तपुटंकं धनुः ॥ १३ ॥ हस्तावापगतैः संस्तैर्जिह्वांस्तत्केशेष्वपि ॥ तस्मिन्न्वे ष्यगते गात्र द्वे वेध्य हरसंस्रिते ॥ १४॥ द्वे वेध्य पुस्करे विद्धि द्वे तथा चित्रपुष्टके ॥ चतुर्थे च तोरणे च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते ॥ १५॥

वि० ध० ॥२.३॥

द्वि० खं० अ० १७८

सर्वा सेनापि विद्रुता ॥ ८० ॥ एवं निवासस्तं कुर्यात्परेषां भुनन्दन ॥ ८० ॥ विद्रुतानां तु योधनां सुविघातो विधीयते ॥ धनुर्वेदविधानेन कल्पना न च तथा भवेत् ॥ ८१ ॥ पापांश्च देया धर्मज्ञा तथैव परमोहनाः ॥ पलाकिरभ्युच्चयः कार्यः स्वबले च तथा शुभः ॥ ८२ ॥ संस्कारश्चैव कर्तव्यो वादिनां मयन्तः ॥ एतस्य वपु वक्ष्यामि तत्रोपनिषदि द्विज ॥ ८३ ॥ संप्राप्य विजयं युद्धे कार्यं देवतपूजनम् ॥ पूजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र गुरू- नापि च पूजयेत् ॥ ८४ ॥ रत्नानि राजगमिनीनि चर्म वाडहमायुधम् ॥ सर्वमन्यद्धरेत्तस्य यद्येनैव रणे हतम् ॥ ८५ ॥ कुलोचितैस्तु विज्ञेयास्तथा राग न कस्य चित् ॥ स्वदेशे परदेशे वा साध्वी यत्नान्न दूष्यते ॥ ८६ ॥ अन्यथा संकरो घोरो भवतीह संशयावहः ॥ ८८ ॥ शक्तः प्राप्य रणे मुक्तः पुत्रस्तस्य प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥ पुरस्तेनास्य योद्धव्यं तस्य धर्म विजानता ॥ देशदेशे च आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ ८८ ॥ स एव परे पाल्यः स्वात्माप्य देशे महीक्षिता ॥ नृणां प्रदर्शयेद्राज्ञा स्वमभीष्टं हते रिपौ ॥ ८९ ॥ न मे प्रियं कृतं तेन येनायं समरे हतः ॥ किन्तु पूजां करोम्यस्य स्वच्छन्दमविजानतः ॥ ९० ॥ हतोऽयं मद्हितार्थाय प्रियं यद्यपि नो मम ॥ अपुत्राश्च स्त्रियश्चैव नृपतिः परिपालयेत् ॥ ९१ ॥ ततस्तु स्वपुरं प्राप्य नृपतिः प्रविशेद्वेश्म ॥ यथाविधानविहितै भूयो देवतपूजनम् ॥ ९२ ॥ पितॄणां पूजनं चैव तथा कुर्याद्विशेषवत ॥ संवि- भागं परावर्त्तः कुर्याद्भृत्यजनस्य तु ॥ ९३ ॥ अवाप्य धर्मेण नृपस्तु पृथ्वीमरासधातुसहितुल्यङ्गाम् ॥ कृत्वा तथान्यां द्विजसाच्च शस्त्या लोकं जयत्यस्य नराधिपस्य ॥ ९४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुप्रत्यभिगमनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ राम उवाच ॥ धनुर्वेदं समाचक्ष्व संक्षेपात्कुरुनन्दन ॥ सर्वं त्वमेवं जानासि यथा देवः पितामहः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चतुष्पादो धनुर्वेदस्तथा पश्चविधो द्विज ॥ रथानागाश्चपत्तीनां पादानांश्चैव कीर्तितः ॥ २ ॥ यन्मुक्तं प्राणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा ॥ अमुक्तं बहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ तत्र शस्त्रास्त्रसंपत्त्या द्विविधं परिकीर्तितम् ॥ दण्डमात्रावशेषेण भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ऋजुमार्गाभिसन्धेन भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ४ ॥ क्षेपणीपाशचक्राद्यं यन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ शिलातोमरशक्त्यग्रं पाणिमुक्तं तथैव च ॥ मुक्तासन्धारितं ज्ञेय पाशाश्रमपि युद्धवित् ॥ ६ ॥ खड्गादिकममुक्तं च तथा ज्ञेयं महाभुज ॥ नियुद्धं ज्यायुधं ज्ञेयं पाणिप्रहरणादि- कम् ॥ ७ ॥ तत्रादावेव योग्यत्वं गात्राणां तु विधीयते ॥ तथा व्यायामशालित्वं भारकर्षणमेव च ॥ ८ ॥ जितेश्रमो हि युद्धेषु कर्मयोग्यत्वमा- प्नुयात् ॥ रथाश्वगजपृष्ठेषु तानि शस्त्राणि चाभ्यसेत् ॥ ९ ॥ तानि वै खड्गमुख्यानि बाहुप्रत्यवराणि च ॥ धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ॥ १० ॥

॥३.३॥

नित्यं सन्मार्गमाश्रिताः ॥ अनाहार्याः परैर्नित्यं कथं न स्याज्जयो मम ॥ ५५ ॥ राजश्रीस्सेवितामेव भवद्भिः केवलं मम ॥ इह चामुत्रिकै सुख्यञ्चै न चन्ममिस्र व च ॥ ५६ ॥ जित्वारीन्भोगसंशान्तिमुपेत्य च व परा गतिः ॥ निष्कृतिः स्वामीपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥ ५७ ॥ आगणं चेद्विनिर्योति गत्वाबाधितः क्वचित् ॥ तेनैव सह पाप्मानं सर्वं त्यजति धार्मिक ॥ ५८ ॥ तथा यद्यधिकंसभायां वेदनारोहितं तथा ॥ ततो नास्त्यधिकं लोके किञ्चित्परमदारुणम् ॥ ५९ ॥ मृतस्य नाग्निसंस्कारो नाशौचंनोदकक्रिया ॥ कर्त्तव्याचेति यत्पूर्व्वं संभागादिकं तु किम् ॥ ६० ॥ तपस्विनो दानपरा यज्वानो बहुदक्षिणाः ॥ शूराणां गतिमि च्छन्ति दृष्टा भोगामलानुरसान् ॥ ६१ ॥ वरप्सरसःसहस्राणि शुश्रूषाविघवेन हतम् ॥ अभिद्रवन्ति कामानां मम भर्ता भविष्यति ॥ ६२ ॥ स्वामी सुकृतेमादत्ते भगानां विनिवर्तकम् ॥ ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्राज्ञैः पदंपदे ॥ ६३ ॥ यः सहायन्परित्यज्य स्वस्तिमनगन्तुमिच्छति ॥ अनर्थिस्त तस्य कुर्व्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ६४ ॥ अधर्म्यफलं प्रोक्तं भयान्नामनिवर्तताम् ॥ पदेपदे महाभागा संमुखानां महात्मना म् ॥ ६५ ॥ देवीमुच्यन्तथा लक्ष्मीः पाप्मानमपयश्वस्तथा ॥ प्रतीक्षन्ते महाभाग संग्रामे समुपस्थिते ॥ ६६ ॥ पराङ्मुखा मया ग्राह्या जीवन्तो प्यथवा हताः ॥ इत्येवसमयस्तस्य पाप्मना सह तिष्ठति ॥ ६७ ॥ लक्ष्मीः संतिष्ठते तस्य जीवतः कृतकर्मणः ॥ ६८ ॥ मृतस्य चापि तिष्ठन्ति विमानास्थाः सुरस्त्रियः ॥ एवमुद्घोषणं कृत्वा धर्मेणेच्छेज्जयं रणे ॥ ६९ ॥ अधर्मीविजयो राज्ञो नृपलोके भयप्रदः ॥ अधर्म्मविजयाद्योधैर्नृकुड्टसुपधीयते ॥ ७० ॥ छिद्रादेव परं छिद्रं तस्य स्यान्नात्र संशयः ॥ न कर्णी न तथा दिग्व्यः शरः स्याद्धर्मयो धिनाम् ॥ ७१ ॥ नास्थिशल्यस्यः शरः कार्यो दुश्शल्यश्च मणिश्च ॥ समः समेन योद्धव्यो नागचारो रणे द्विज ॥ ७२ ॥ सशस्त्रेन च सन्नद्धः साध्वथाश्चगतेन तु ॥ रथी च रथिना राम पदातिश्च पदातिना ॥ ७३ ॥ कुञ्जरस्थो गजस्थेन योद्धव्यो भृगुनन्दन ॥ विमुखो भग्नशस्त्रश्च क्षीणाल्यपरिरक्षिता ॥ ७४ ॥ व्यायुधो भग्नाशास्त्रश्च तथैव शरणागतः ॥ परेण युद्ध्यमानश्च युद्धप्रेक्षक एव च ॥ ७५ ॥ आर्त्तस्तोयप्रदाता चः दण्डपाणिस्तथैव च ॥ एते रणे न हन्तव्या क्षत्रधर्मसमीप्सता ॥ ७६ ॥ पापिष्ठो कूटयुद्धे च कर्त्तव्यमपि चाहेह ॥ श्रान्तेन बाधिसुत्तेन अधोर्लोनोर्घबलेन च ॥ ७७ ॥ दुर्दिने न च युद्धानि कर्तव्यानि महाबल ॥ ७८ ॥ प्रवृते समरे राम परेषां नामकारणात् ॥ बाहू प्रगृह्य विक्षोपुर्द्धर्मा भग्नाः परे त्विति ॥ प्रातं मित्रबलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ॥ ७९ ॥ सेनानीर्निहतश्चायं

वि० ध० ॥ ३०२ ॥

आयुधानां तु संसर्गो यथा न स्यात्परस्परम् ॥ २८ ॥ तथा तु कल्पना कार्या गोयानां भृगुनन्दन ॥ मेचकैश्चः परानीकं संहतैरेव भेद्यते ॥ २९॥ मन्दसारपरावेपि कर्तव्या संहता तथा ॥ स्वेच्छया कल्पयेद्व्यूहं ज्ञात्वा वारिपुकारितम् ॥ ३० ॥ व्यूहे भेदं न वै कुर्याद्रिपुव्यूहस्य पार्थिवः ॥ गजस्य देया ग्वश्या चत्वारस्तु रथा द्विजा ॥ ३१॥ गजस्य वाश्वश्चत्वारोऽश्वस्य तस्य च वाजिनः ॥ वाजिभिश्च समास्तत्र धन्विनः परिकीर्तिताः ॥३२॥ पुरस्ता द्वाजिनां देया द्वेयाङ्गलङ्गु धन्विनः ॥ धन्विनामस्तु चामार्थं रथांस्तद्वद् योजयेत् ॥ ३३॥ रथानां कुञ्जराश्चाथ दातव्याः पृथिवीक्षिता ॥ पदातिकु अरश्वानां कर्म कार्यं प्रयत्नतः ॥३४॥ अश्वाश्चित्वा यो वाहे चात्मानं वमेश्वरः ॥ स संप्राम नरकं याति स्वकृतेनापि कर्मणा ॥ ३५ ॥ शूराः प्रमुखतो देया न देया भीरवः क्वचित् ॥ शूरानाञ्च सुवन्तो दत्त्वा स्कन्धात्समप्रदेशिनम् ॥ ३६॥ कर्तव्यं भीरुसंघेन शत्रुविद्रावकारकम् ॥ दास्यन्ति युग्मतातु विद्रुता भीरवः पुरः ॥ ३७ ॥ प्रोत्साहयन्ते वरणी भीरुःशूरान्पुनः स्थिताः ॥ प्राच्याः शूकनासार्थं ये च जिह्वालोपा नराः ॥ ३८ ॥ संहतयुद्धज्ञाश्चैव कोसताः कलहोत्तियाः ॥ नियंतं दृढेश्च हस्त्याश्च शूरा ज्ञेयाश्च कासिनः ॥ ३९ ॥ दाक्षिणात्याश्च विज्ञेयाः कुशलाः खड्गवर्मिणः ॥ वङ्गला बान्धिनो ज्ञेयाः पर्वतीयास्तथैव च ॥ ४० ॥ पाषाणयुद्धकुशलास्तथा पर्वतवासिनः ॥ पांचालाः शूरसेनाश्च रथेषु कुशला नराः ॥ ४१ ॥ काम्बोजा ये च गांधाराः कुशलास्ते हयेषु च ॥ प्राशशक्त्या तथा म्लेंच्छा विज्ञेयाः पाशयोथिनः ॥ ४२ ॥ अङ्गा वङ्गा कलिङ्गाश्च ज्ञेया मातङ्गयोधि नः ॥ आहतानां हतानां च गवांनयनविक्रिया ॥ ४३ ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४६ ॥ आयुधालयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते ॥ ॥ ४४ ॥ रिपूणां भेदकमानां गवांस्थस्य तु रक्षणम् ॥ भेदनं संहतानां च कर्मैणां चर्म कीर्तितम् ॥ ४५ ॥ विमुशीकरणं युद्धे धन्विनां च तथो च्यते ॥ ४७ ॥ वाजिभिः क्रियते शूरैर्मित्राणामपि संहतिः ॥ ४६ ॥ सुरापसरण वापतसार्वविध्यस्य तथोच्यते ॥ त्रास्ते रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्य ते ॥ ४७ ॥ प्राकारगोपुरगृहाहनमंगश्च मार्गव ॥ गजानां कर्म निर्दिष्टं युद्धसंहे तथा परैः ॥ ४८ ॥ प्रतिसूर्यविषमलेया रथाश्वस्य तथा समा ॥ शर्मोद्गमा च नागानां युद्धेऽभिमुखदहता ॥ ४९ ॥ एवं विरचितव्यूहः कृतदृष्टिविभाकरः ॥ तथाद्युलोकमहेशो वा दिकपालवृषमारुताः ॥ ५० ॥ योधातुरेजयस्सर्वान्प्रशमोग्रोपवादनतः ॥ भोगायतिश्च विजये स्वगेर्यातिहेतस्य च ॥ ५१ ॥ धन्यानि तु निमित्तानि वदन्ति विजयं द्विज ॥ स्पन्दनं सुप्रगावाणां शुभस्वप्ननिदर्शनम् ॥ ५२ ॥ निमित्तं च गजाश्वस्य सर्वतो दृश्यते शुभम् ॥ शकुना मङ्गलाश्चैव दृश्यन्ते हि मनोज्ञ्गुणाः ॥ ५३ ॥ विपरीतसरीपर्पन्तुः स्यूयन्तिनान्यथा ॥ भवन्तोऽपि कुले जाताः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ ५४ ॥ गान्धर्वे च परा नित्यं

द्वि० वं० अ० १७७ ॥३०२॥