भारतकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ८६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

( ८६ ) पञ्चतन्त्रम् । नदी और नारियोंका समान प्रभाव होताहै, उनके दोनो किनारे और कन्याके मातृ पितृ कुल समान हैं, नदी जलसे और नारी दोषसे अपने कुलको नष्ट करती हैं ॥ २२३ ॥ तथाच- और देखो- जननीमनो हरति जातवती परिवर्द्धते सह शुचा सुहृदाम् । परसात्कृतापि कुरुते मलिनं दुरातिक्रमा दुहितरो विपदः ॥” कन्या उत्पन्न होतेही माताका मन हरती है, सुहृज्जनोंके शोचके सहित बढ़ती है, पराये आधीन करनेपर भी मलीन करती है, कन्यारूपी विपत् तरी नहीं जाती ॥ २२४ ॥” एवं बहुविधं विचिन्त्य देवीं रहःस्थां प्रोवाच-“देवि ! ज्ञायतां किमेते कञ्चुकिनो वदन्ति । तस्य कृतान्तः कुपितो येन एतदेवं क्रियते” । देवी अपि तदाकर्ण्य व्याकुलीभूता सत्वरं कन्यान्तःपुरे गत्वा तां खण्डिताधरां नखविलिखितशरीरा- वयवां दुहितरमपश्यत् । आह च-“आः पापे ! कुलकलङ्का- रिणि ! किमेवं शीलखण्डनं कृतम् । कोऽयं कृतान्तावलो- कितः त्वत्सकाशमभ्येति । तत्कथ्यतां ममाग्रे सत्यम्” इति कोपाटोपविशङ्कटं वदन्त्यां मातरि राजपुत्री भयलज्जानताननं प्रोवाच-“अम्ब ! साक्षान्नारायणः प्रत्यहं गरुडारूढो निशि समायाति । चेदसत्यं मम वाक्यम् । तत् स्वचक्षुषा विलो- कयतु निगूढतरा निशीथे भगवन्तं रमाकान्तम्” । तत् श्रुत्वा सा अपि प्रहसितवदना पुलकाङ्कितसर्वाङ्गी सत्वरं गत्वा राजा- नमूचे-“देव ! दिष्ट्या वर्द्धसे । नित्यमेव निशीथे भगवान् नारायणः कन्यकापार्श्वेऽभ्येति तेन गान्धर्वविवाहेन सा वि- वाहिता । तदद्य त्वया मया च रात्रौ वातायनगताभ्यां निशीथे द्रष्टव्यो, यतो न स मानुषैः सह आलापं करोति” । तच्छ्रुत्वा हर्षितस्य राज्ञस्तद्दिनं वर्षशतप्रायमिव कथञ्चिद् जगाम । ततस्तु रात्रौ निभृतो भूत्वा राज्ञीसहितो राजा

भाषाटीकासमेतम् । ( ८७ )

वातायनस्थो गगनासक्तदृष्टिः यावत्तिष्ठति तावत्तस्मिन् समये गरुडारूढं तं शंखचक्रगदापद्महस्तं यथोक्तचिह्नाङ्कितं व्योम्नोऽवतरन्तं नारायणमपश्यत् । ततः सुधापूरप्लावितमिव आत्मानं मन्यमानः तामुवाच-“प्रिये ! नास्ति अन्यो धन्य- तरो लोके मत्तस्त्वत्तश्च, यत्प्रसूतिं नारायणो भजते । तत्सिद्धाः सर्वेऽस्माकं मनोरथाः । अधुना जामातृप्रभावेण सकलामपि वसुमतीं वश्यां करिष्यामि”। एव निश्चित्य सर्वैः सीमाधिपैः सह मर्यादाव्यतिक्रममकरोत् । ते च तं मर्यादाव्यतिक्रमेण वर्त्तमानमालोक्य सर्वे समेत्य तेन सह विग्रहं चक्रुः । अत्रा न्तरे स राजा देवीमुखेन तां दुहितरमुवाच-“पुत्रि ! त्वयि दुहितरि वर्त्तमानायां नारायणे भगवति जामातरि स्थिते तत् किमेवं युज्यते यत् सर्वे पार्थिवा मया सह विग्रहं कुर्वन्ति। तत् सम्बोध्योऽद्य त्वया निजभर्त्ता यथा मम शत्रून् व्यापादयति” ततः तया स कौलिको रात्रौ सविनयमभिहितः-“भगवन् ! त्वयि जामातरि स्थिते मम तातो यच्छत्रुभिः परिभूयते तन्न युक्तम् । तत्प्रसादं कृत्वा सर्वान् तान् शत्रून् व्यापादय ” । कौलिक आह-“सुभगे ! कियन्मात्रास्तु एते तव पितुः शत्रवः। तद्विश्वस्ता भव क्षणेनापि सुदर्शनचक्रेण सर्वान् तिलशः खण्डयिष्यामि”। अथ गच्छता कालेन सर्वदेशं शत्रुभिः उद्वास्य स राजा प्राकारशेषः कृतः, तथापि वासुदेवरूपधरं कौलिकमजानन् राजा नित्यमेव विशेषतः कर्पूरागुरुकस्तू- रिकादिपरिमलविशेषान् नानाप्रकारवस्त्रपुष्पभक्ष्यपेयांश्च प्रै- षयन् दुहितृमुखेन तमूचे-“भगवन् ! प्रभाते नूनं स्थान- भङ्गो भविष्यति, यतो यवसेन्धनक्षयः सञ्जातः तथा सर्वोऽपि जनः प्रहारैर्जर्जरितदेहः संवृत्तो योद्धुमक्षमः, प्रचुरो मृतश्च । तदेवं ज्ञात्वा अत्र काले यदुचितं भवति तद्विधेयम्” इति । तच्छ्रुत्वा कौलिकोऽपि अचिन्तयत् । “यत् स्थानभङ्गे जाते मम अनया सह वियोगो भविष्यति । तस्मात् गरुडमारुह्य

(८८) पञ्चतन्त्रम् ।

(८८) पञ्चतन्त्रम् । सायुधमात्मानमाकाशे दर्शयामि । कदाचित् मां वासुदेवं मन्यमानास्ते साशंका राज्ञो योद्धृभिः हन्यन्ते । उक्तञ्च- इस प्रकार बहुत विचार कर एकान्तमें रानीसे कहा-"देवि ! जानो तो जो यह कंचुकी कहते हैं। उसपर कालने क्रोध किया है जो ऐसा करताहै" देवीभी यह वचन सुनकर व्याकुलहो शीघ्र कन्याके अन्तःपुरमें जाय खंडित अधर नखोंसे चिन्हित शरीरके अवयववाली अपनी कन्याको देखती हुई बोली- "हे पापे ! कुलकलंककारिणी ! यह क्या चरित्र दूषण किया, कौन यह कालका देखा हुआ तेरे समीप आताहै ? सो मेरे आगे सत्य कह" । इस प्रकार क्रोधके वेगसे निष्ठुर कहती हुई अपनी मातासे राजपुत्री भय लज्जासे शिर झुकाये बोली-"माता ! साक्षात् नारायण प्रतिदिन गरुडपर चढ रात्रिमें आतेहैं । यदि मेरा वाक्य असत्य मानो तो अपनी नेत्रोंसे गूढतर अर्धरात्रमें रमाकान्त भगवान्को देखो" । यह वचन सुन वह भी प्रहसितवदन होकर सब अंगसे पुलिकित शरीर हो शीघ्र जाकर राजासे बोली-"देव ! भाग्यसेही बढतेहो । नित्यही अर्धरात्रिमें भगवान् नारायण कन्याके निकट आतेहैं । और उन्होंने गान्धर्वविवाहसे उससे विवाह किया । सो आज हम और तुम रात्रिमें झरोखोंमें बैठकर अर्धरात्रमें देखें कारण कि, मनुष्योंके साथ वह वार्ता नहीं करते" । यह सुन प्रसन्नहुए राजाको वह दिन सौ वर्षकी समान बीता । फिर रात्रिमें एकान्तमें प्राप्तहोकर रानीके सहित राजा झरोखेमें बैठकर आकाशमें दृष्टि लगाये जबतक बैठा कि, उसी समय गरुडपर चढे, शंख, चक्र, गदा, पद्म हाथमें लिये, यथोक्त चिन्होंसे युक्त, आकाशसे उतरते हुए, नारायणको देखा । तब अमृतके पूरसे प्लावितकी समान अपने आपको मानताहुआ उससे बोला-"प्रिये ! हमसे अधिक कोई धन्य नहीं जिसकी कन्याको नारायण भजतेहैं । सो हमारे सब मनोरथ सफल हुए । अब जामाताके प्रभावसे सब पृथ्वीको अपने वश करूंगा" यह विचार सबही सीमाधिपतियोंके साथ मर्यादाका अतिक्रम करता भया वे उसको मर्यादा अति- क्रमसे वर्तते देखकर सब मिलकर उसके साथ विग्रह करतेहुए, इसी समय राजा दवीके मुखसे अपनी कन्याको कहलाताहुआ-"पुत्रि ! तुमसी कन्या होनेपरभी और भगवान् नारायणसें जामाताहोनेमें भी यह क्या उचितहै कि, सब राजा मेरे साथ विग्रहकरें । सो आज यह अपने स्वामीसे कहना कि, वह मेरे शत्रुओंको

[Page Header: भाषाटीकासमेतम् । (८९)]

मारें" । तब उसने उस कौलिकको विनयपूर्वक रात्रिमें कहा- "भगवन् ! आपसे जामाता स्थित होनेमें मेरे पिता शत्रुओंसे तिरस्कृत होतेहैं, सो युक्त नहींहै, सो कृपाकर उनको मारो" । कौलिक बोला-"सुभगे ! तुम्हारे पिताके वे शत्रु क्या पदार्थ हैं, सो विश्वास रख क्षणमात्रमें उन सबको सुदर्शनचक्रसे तिलवत् खण्ड खण्ड कर दूंगा" । तब कुछ समय बीतनेपर सबदेश शत्रुओंने नष्टकर वह राजा परकोट मात्र अवशिष्ट किया (परकोटमात्र बचा ) तोभी वासुदेवरूपधारी कौलिकको न जानकर वह राजा नित्यही विशेष कपूर अगर कस्तूरी आदि सुगन्धित द्रव्योंसे नानाप्रकार वस्त्र पुष्प भक्ष्य पेय आदि पदार्थ भेजकर कन्याके मुखसे कहलाताभया-"भगवन् ! कल प्रभात काल अवश्यही स्थान भग होगा, कारण कि, अब घास इन्धन आदिकाभी क्षय हुआहै और सम्पूर्ण जन प्रहारसे जर्जरित देहहुए युद्ध करनेको असमर्थहैं और बहुत मरगये सो यह जानकर इस समय जो उचितहो सोकरो" । यह सुन कौलिकभी विचार करने लगा कि- "स्थानभग होनेसे अवश्य इसका मेरे साथ वियोग होगा, इसकारण गरुडपर चढ आयुधसहित अपनेको आकाशमे दिखाऊ, कदाचित मुझे वासुदेव जानकर वे डरे हुए राजाके योद्धाओंसे मारे जाय । कहा भी है- निर्विषेणापि सर्पेण कर्त्तव्या महती फणा । विषं भवतु मा भूयात्फटाटोपो भयंकरः ॥ २२५ ॥ निर्विष सर्पकोभी महाफणा नी चाहिये विष हो या नही फणाटोप भय- कर है ॥ २२५ ॥ अथ यदि मम स्थानार्थमुद्यतस्य मृत्युः भविष्यति तदपि सुन्दरतरम् । उक्तञ्च- सो यदि मेरी इस स्थानके लिये मृत्यु हो तोभी अच्छाहै । कहाहै- गवामर्थे ब्राह्मणार्थे स्वाम्यर्थे स्त्रीकृतेऽथवा । स्थानार्थे यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥२२६। गौ, ब्राह्मण, स्वामी, स्त्री और स्थानके निमित्त जो प्राणोंका त्यागन करतेहैं उनके लिये सनातन लोकहैं ॥ २२६ ॥ चन्द्रे मण्डलसंस्थे विगृह्यते राहुणा दिनाधीशः । शरणागतेन सार्द्धं विपदपि तेजस्विनां श्लाघ्या ॥ २२७॥''

( ९० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( सूर्यके अमावस्थाको ) चन्द्र मण्डलमें स्थित होते यदि राहु सूर्य- को ग्रहण करता है तो यह शरणागतके संग विरक्ति तेजस्वियोंको श्लाघनी- य है ॥ २३७॥” एवं निश्चित्य प्रत्यूषे दन्तधावनं कृत्वा तां प्रोवाच-“सु- भगे ! समस्तैः शत्रुभिर्हतैरन्नं पानं च आस्वादयिष्यामि । किं बहुना त्वयापि सह सङ्गमं ततः करिष्यामि । परं वाच्यस्त्वया आत्मपिता यत् प्रभाते प्रभूतेन सैन्येन सह नगरात् निष्क्रम्य योद्धव्यम्, अहं च आकाशस्थित एव सर्वान् तान् निस्तेजसः करिष्यामि पश्चात्सुखेन भवता हन्तव्याः । यदि पुनरहं तान् स्वयमेव सूदयामि तत्तेषां पापात्मनां वैकुण्ठीया गतिः स्यात् । तस्मात्ते तथा कर्त्तव्या यथा पलायन्तो हन्यमानाः स्वर्गं न गच्छन्ति” । सापि तदाकर्ण्य पितुः समीपं गत्वा सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत् । राजापि तस्या वाक्यं श्रद्दधानः प्रत्यूषे समुत्थाय सुसन्नद्ध- सैन्यो युद्धार्थं निष्चक्राम । कौलिकोऽपि मरणे कृतनिश्चय- श्चापपाणि र्गगनगतर्गरुडारूढो युद्धाय प्रस्थितः । अत्रान्तरे भगवता नारायणेन अतीतानागतवर्त्तमानवेदिना स्मृतमात्रो वैनतेयः सम्प्राप्तो विहस्य प्रोक्तः-“भो गरुत्मन् ! जानासि त्वं यन्मम रूपेण कौलिको दारुमयगरुडे समारूढो राज- कन्यां कामयते?”। सोऽब्रवीत्-“देव ! सर्वं ज्ञायते तच्चेष्टितम्। तत् किं कुर्मः साम्प्रतम्” श्रीभगवानाह-“अद्य कौलिको मरणे कृतनिश्चयो विहितनियमो युद्धार्थं विनिर्गतः । स नूनं प्रधानक्षत्रियशराहतो निधनमेष्यति । तस्मिन् हते सर्वो जनो वदिष्यति यत्प्रभूतक्षत्रियैर्मिलित्वा वासुदेवो गरुडश्च निपातितः । ततः परं लोकोऽयमावयोः पूजां न करिष्यति । ततस्त्वं द्रुततरं तत्र दारुमयगरुडे संक्रमणं कुरु । अहमपि कौलिकशरीरे प्रवेशं करिष्यामि । येन स शत्रून् व्याप्राद- यति । ततश्च शत्रुवधात् आवयोर्माहात्म्यवृद्धिः स्यात्” ।

भाषाटीकासमेतम् । ( ९१ )

अथ गरुडे तथेति प्रतिपन्ने श्रीभगवान् नारायणस्तच्छरीरे संक्रमणमकरोत् । ततो भगवन्माहात्म्येन गगनस्थः सः कौलिकः शंखचक्रगदाचापचिह्नितः क्षणादेव लीलयैव सम- स्तानपि प्रधानक्षत्रियान् निस्तेजसश्चकार । ततस्तेन राज्ञा स्वसैन्यपरिवृतेन संग्रामे जिता निहताश्च ते सर्वेऽपि शत्रवः । जातश्च लोकमध्ये प्रवादो यथा- "अनेन विष्णुजामातृप्रभावेण सर्वे शत्रवो निहताः" इति । कौलिकोऽप तान् हतान् दृष्ट्वा प्रमुदितमना गगनादवतीर्णः सन् यावद्राजामात्यपौर- लोकास्तं नगरवास्तवं कौलिकं पश्यन्ति ततः पृष्टः किमे- तदिति । ततः सोऽपि मूलादारभ्य सर्वं प्राग्वृत्तान्तं न्यवेदयत्। ततश्च कौलिकसाहसानुरञ्जितमनसा शत्रुवधात् अवाप्तते- जसा राज्ञा सा राजकन्या सकलजनप्रत्यक्षं विवाहविधिना तस्मै समर्पिता देशश्च प्रदत्तः । कौलिकोऽपि तया सार्द्धं पञ्चप्रकारं जीवलोकसारं विषयसुखमनुभवन् कालं निनाय । अतस्तूच्यते-"सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य"-इति ।

यह निश्चयकर प्रात.काल दतोन कर उससे वाला- "सुभगे ! आज सम्पूर्ण शत्रु- ओको मारकर मैं अन्नपान सेवन करूंगा। बहुत कहनेसे क्या तेरे साथ भी समागम तभी होगा, परन्तु तू अपने पितासे कह कि, प्रात'कालही बहुत सेनाके साथ नगरसे निकलकर युद्ध करे । और मैं आकाशमे स्थित हुआही उन सत्रको निस्तेज करदूगा, फिर तुम सुखसे उनको मारडालना और यदि मैं स्वयं ही उनको मारूंगा तो वे पापी बैकुण्ठको जायगे, इस कारण ऐसा करना चाहिये कि, भागते मारे हुए वे स्वर्गको न जाय" । वहभी यह सुन पिताके समीप जाय सब वृत्तान्त कहती हुई । राजाभी उसके वाक्यमें श्रद्धा कर प्रातःकाल उठ सेना तयार कर युद्धके लिये निकला, कौलिकभी मरणमे निश्चयकर धनुष ले आकाशमें गरुडपर चढ युद्धको निकला । इसी अवसरमें भगवान् नारायण भूतमविष्यवर्तमान गति जाननेवाले स्मरण करतेही प्राप्तहुए गरुडको कहने लगे कि- "हे गरुड ! क्या तुम जानतेहो ? कि, हमारे रूपसे कौलिक काठके गरुडपर चढा राजकन्यासे रमताहै" वह बोला-"देव ! सब उसको

( ९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

चेष्टा विदित है । सो अब क्या करें" । भगवान् बोले-"आज कौलिक मरणमें निश्चयकर नियमकर युद्धके निमित्त निकला है वह अवश्यही प्रधान क्षत्रियोंके बाण लगनेसे मरजायगा । उसके मरनेमें सब मनुष्य कहेंगे प्रधान क्षत्रियोंने मिलकर वासुदेव और गरुडको मारडाला तब यह लोक हमारी पूजा न करेंगे, तो तू बहुत शीघ्र काठके गरुडमें प्रवेशकर मैंभी कौलिकके शरीरमें प्रवेश करूंगा, जिससे वह शत्रुओंको मारेगा तब शत्रुवधसे हमारा तुम्हारा माहात्म्य बढेगा" । 'बहुत अच्छा' यह गरुडके कहनेपर श्रीभगवान् नारायण उसके शरीरमें प्रवेश करगये । तब भगवान्‌के माहात्म्यसे आकाशमें स्थित हुआ वह शंख, चक्र, गदा, चापके चिन्हसे क्षणमें लीलासेही उन सम्पूर्ण क्षत्रियोंको तेज रहित करताहुआ । तब उस राजाने अपनी सेनासे युक्त संग्राममें वे सब शत्रु जीतकर मारदिये । और सब लोकमें यह चर्चा फैली कि, 'इस राजाने जामाता विष्णुके प्रभावसे सब शत्रु नष्ट करदिये' । कौलिकभी उनको मृतक देख ज्योंही आकाशसे उतरा कि, तबतक राजाके अमात्य और नगरनिवासी लोग उसको कौलिक देखते हुए पूछने लगे यह क्या है ? तब वह आदिसे अपना सब वृत्तान्त कहता भया । तब कौलिकके साहससे प्रसन्न मनहो शत्रुवधसे तेजको प्राप्त हुए राजाने वह राजकन्या सब जनोंके समक्ष विवाहविधिसे उसको समर्पण करदी और देशभी दिया । कौलिकभी उसके साथ पंचोन्द्रियके भोग्य जीवलोकक सार विषय सुखको अनुभव करता समय बिताता हुआ । इसी कारण कहा है कि, “भली प्रकार प्रयोग किया दम्भ" इत्यादि । तच्छ्रुत्वा करटक आह- "भद्र । अस्ति एवम्, परं तथापि महन्मे भयम् । यतो बुद्धिमान् सञ्जीवकः रौद्रश्च सिंहः । यद्यपि ते बुद्धिप्रागल्भ्यं तथापि त्वं पिंगलकात् तं वियोज- यितुमसमर्थ एव" । दमनक आह- "भ्रातः ! असमर्थोऽपि सम एव । उक्तञ्च- यह सुन करटक बोला-"भद्र । यह तो ऐसेही है तोभी मुझको महाभय है कारण कि, संजीवक बुद्धिमान् और सिंह भयंकर है । यद्यपि तेरी बुद्धि तीव्र है तौभी तू पिंगलकसे उसे वियुक्त करनेको असमर्थ है"। दमनक बोला-"भ्रातः ! असमर्थभी समर्थहूं । कहा है--

कथा ६.

भाषाटीकासमेतम् । ( ९३ ) उपायेन हि यत्कुर्यात्तन्न शक्यं पराक्रमैः । काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः ॥ २२८ ॥” उपायसे जो होसकता है वह पराक्रमसे नहीं । काकीने सुवर्णसूत्रसे कृष्णस- र्पको मारा ॥ २२८ ॥” ॥ करटक आह—“कथमेतत् ?” । सोऽब्रवीत्- करटक बोला--“यह कैसा ?” वह बोला- कथा ६. अस्ति कस्मिंश्चित्प्रदेशे महान् न्यग्रोधपादपः । तत्र वाय- सदम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ तयोः प्रसवकाले वृक्षविव- रात् निष्क्रम्य कृष्णसर्पः सदैव तदपत्यानि भक्षयति । ततस्तौ निर्वेदात् अन्यवृक्षमूलनिवासिनं प्रियसृहदं शृगालं गत्वा ऊचतुः-“भद्र ! किमेवंविधे सञ्जाते आवयोः कर्त्तव्यं भवति । एवं तावत् दुष्टात्मा कृष्णसर्पो वृक्षविवरात् निर्गत्य आवयोर्बालकान् भक्षयति । तत् कथ्यतां तद्रक्षार्थं कश्चिदुपायः। किसी स्थानमें एक वडा वटका वृक्ष है वहां एक कौआ और काकी रहते थे । उसके प्रसव समयमें वृक्षकी खखोडलसे निकलकर काला सर्प सदा उनके सतानको खाजाता । तब वे परम दुःखसे दूसरे वृक्षकी मूलमे रहनेवाले प्रिय सुहृद शृगालके निकट जाकर बोले--“इसप्रकारके कृत्यमें हमको क्या करना चाहिये, इसप्रकारसे वह दुष्टात्मा कृष्णसर्प वृक्षकी खखोडलसे निकल कर हमारे बालक खाजाता है, सो इसकी रक्षाका कोई उपाय कहो । यस्य क्षेत्रं नदीतीरे भार्या च परसंगता । ससर्पे च गृहे वासः कथं स्यात्तस्य निर्वृतिः ॥ २२९ ॥ जिसका खेत नदीके किनारे है, भार्या परपुरुषगामिनी है, और सर्पयुक्त जिसका निवास है, तिसको सुख कैसा अर्थात् सुख नहीं है ॥ २२९ ॥ अन्यच्च- औरभी-

( ९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

सर्पयुक्ते गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः । यद्ग्रामान्ते वसेत्सर्पस्तस्य स्यात्प्राणसंशयः ॥ २३० ॥ कहा है कि, सर्पयुक्त घरमें निवास होवे तो मृत्युमें कोई संदेह नहीं जिस ग्रामकी सीमामें सर्प रहता है उसका वहां प्राण संशय होता है ? इसमें सन्देह नहीं ॥ २३० ॥ अस्माकमपि तत्र स्थितानां प्रतिदिनं प्राणसंशयः । " स आह-“ न अत्र विषयं स्वल्पोऽपि विषादः कार्यः । नूनं स लुब्धो न उपायमन्तरेण वध्यः स्यात् । सो वहां रहनेसे हमको भी प्रतिदिन प्राणसंदेह रहता है” वह बोला- “इसमें कुछभी दुःख मतकरो वह लुब्धक उपायके बिना न मरेगा । उपायेन जयो यादृग् रिपोस्तादृग् न हेतिभिः । उपायज्ञोऽल्पकायोऽपि न शूरैः परिभूयते ॥ २३१ ॥ जिस प्रकार शत्रु उपायसे दमन होता है इस प्रकार हथियारोंसे नहीं, उपा- यका जाननेवाला छोटे शरीरवालाभी शूरोंसे तिरस्कृत नहीं होता ॥ २३१ ॥ तथाच- और देखो- भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलौल्याद्वकः कश्चिन्मृतः कर्कटकग्रहात् ॥ २३२ ॥ उत्तम मध्यम् अनेक मत्स्योंको खाकर अति चपलता करनेसे कोई बक कैकड़ेसे पकड़े जानेके कारण मृतकहुआ । तावूचतुः-“कथमेतत् ? ” सोऽब्रवीत्- वे दोनो बोले,-“यह कैसी कथा है ” ? वह (शृगाल) कहने लगा- कथा ७. अस्ति कस्मिंश्चित् वनप्रदेशे नानाजलचरसनाथं महत् सरः। तत्र च कृताश्रयो बक एको वृद्धभावमुपागतो मत्स्यान् व्या- पादयितुमसमर्थः । ततश्च क्षुत्क्षामकण्ठः सरस्तीरे उपविष्टो मुक्ताफलप्रकरसदृशैः अश्रुप्रवाहैर्धरातलमभिषिञ्चन् रुरोद । एकः कुलीरको नानाजलचरसमेतः समेत्य तस्य दुःखेन

भाषाटीकासमेतम् । (९५) दुःखितः सादरमिदमूचे,- "माम ! किमद्य त्वया न आहार- वृत्तिः अनुष्ठीयते ? । केवलमश्रुपूर्णनेत्राभ्यां सनिःश्वासेन स्थीयते"। स आह- "वत्स ! सत्यमुपलक्षितं भवता, मया हि मत्स्यादनं प्रति परमवैराग्यतया साम्प्रतं प्रायोपवेशनं कृतं, तेनाहं समीपगतानपि मत्स्यान् न भक्षयामि" । कुली- रकः तच्छ्रुत्वा प्राह- "माम ! किं तद्वैराग्यकारणम् ?" । स प्राह, - "वत्स ! अहम् अस्मिन् सरसि जातो वृद्धिं गतश्च । तत् मया एनत् श्रुतं यत् द्वादशवार्षिकी अनावृष्टिः सम्पद्यते लग्ना"। कुलीरक आह, - "कस्मात् तच्छ्रुतम् ?" बक आह- "दैवज्ञमुखात् । यतः शनैश्चरो हि रोहिणीशकटं भित्वा भौमं शुक्रञ्च प्रयास्यति । किसी वनमें अनेक जञ्चरोंसे युक्त एक सरोवर है । वहापर रहनेवाला एक बगला वृद्ध भावको प्राप्त हुआ मछलियोंके खानेको असमर्थ था, वहां भूखसे शुष्ककंठ नदी क किनारे बैठा मोतियोंके समूहकी समान आसुओंके प्रवा- हसे पृथिवीको भिजोता हुआ रोताथा । एक केंकडा अनेक जलचरोंके साथ उसके दुःखसे दुःखी हुआ आदरसे यह बोला,- "मामा ! आज तुम अपने आहारकी वृत्ति क्यों नहीं करते हो? केवल अश्रुपूर्ण नेत्रोंको किये स्वास लेरहे हो"। वह बोला,- "वत्स! आपने सत्य देखा, मैने अब मछलियोके खानेमें परम वैराग्यता होनेसे मरने का व्रत लिया है, इस समयमें समीपमे गई हुई मछलियोको भी नहीं खाताहू"कुली- रक यह सुनकर बोला,- "म.मा ! तुम्हारे वैराग्यका कारण क्या है ?" वह बोला,- मैं इस सरोवरमें उत्पन्न हुआ और यहीं वृद्धिको प्राप्त हुआहू। सो मैने यह सुना है बारह वर्षकी अनावृष्टि होगी" । कुलीरक बोला- "किससे सुना ?" उस बकने कहा- "ज्योतीषीके मुखसे सुना है कारण कि, शनैश्चर रोहिणीको भेदकरे मगल शुक्रके निकट प्राप्त होगा । उक्तञ्च वराहमिहिरेण- जैसा कि, वराहमिहिरने कहा है- यदि भिन्ते सूर्य्यपुत्रो रोहिण्याः शकटमिह लोके । द्वादशवर्षाणि तदा न हि वर्षति वासवो भूमौ ॥ २३३ ॥

( ९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९६ ) पञ्चतन्त्रम् । जो सूर्यपुत्र (शनि) इस लोकमें रोहिणी शकटको भेदन करे तो बारह वर्षतक इन्द्र पृथ्वीमें वर्षा नहीं करता है ॥ २३३ ॥ तथाच- और भी- प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वैव पातकं वसुधा । भस्मास्थिशकलकीर्णा कापालिकमिव व्रतं धत्ते ॥ २३४॥ रोहिणीका शकट शनिसे भेदित होनेसे पृथ्वीमें पातक होता है । तथा पृथ्वी भस्म अस्थिके खण्डसे व्याप्त होकर कापालिक व्रतको धारण करती है॥२३४॥ तथाच- और देखो-- रोहिणीशकटमर्कनन्दनश्चेद्भिनत्ति रुधिरोऽथवाशशी । किं वदामि तदनिष्टसागरे सर्वलोकमुपयाति संक्षयः २३५ जो रोहिणीके शकटको शनि मंगल अथवा चन्द्रमा भेदनकरे तो इस अनिष्ट सागरको मैं क्या कहूँ सबही लोक क्षय होजांय ॥ २३५ ॥ रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते चन्द्रमस्यशरणीकृता जनाः । क्वापि यान्ति शिशुपाचिताशनाः सूर्यतप्तभिदुराम्बुपायिनः॥ चन्द्रमाके रोहिणी शकटमें स्थित होनेसे शरण रहित होके मनुष्य बालक- मारकर खानेवाले तथा सूर्यके तापसे भेदको प्राप्त हुए जलके पीनेवाले कहां जांय ॥ २३६ ॥ तदेतत्सरः स्वल्पतोयं वर्त्तते । शीघ्रं शोषं यास्यति अ- स्मिन् शुष्के यैः सह अहं वृद्धिं गतः सदैव क्रीडितश्च ते सर्वे तोयाभावात् नाशं यास्यन्ति । तत् तेषां वियोगं द्रष्टुमहमस- मर्थः । तेनैतत् प्रायोपवेशनं कृतम् । साम्प्रतं सर्वेषां स्वल्प- जलाशयानां जलचरा गुरुजलाशयेषु स्वस्वजनैर्नीयन्ते, केचिच्च मकरगोधाशिशुमारजलहस्तिप्रभृतयः स्वयमेव गच्छन्ति । अत्र पुनः सरसि ये जलचरास्ते निश्चिन्ताः सन्ति तेनाहं विशेषात् रोदिमि यद्बीजशेषमात्रमप्यत्र न उद्धरि- ष्यति”। ततः स तदाकर्ण्य अन्येषामपि जलचराणां तत् तस्य

भाषाटीकासमेतम् । ( ९७ )

वचनं निवेदयामास । अथ ते सर्वे भयत्रस्तमनसो मत्स्यकच्छ- पप्रभृतयस्तमभ्युपेत्य पप्रच्छुः- "माम ! अस्ति कश्चिदुपायो येनास्माकं रक्षा भवति?” । बक आह-“अस्ति अस्य जला- शयस्य नातिदूरे प्रभूतजलसनाथं सरः पद्मिनीखण्डम- ण्डितं यच्चतुर्विंशत्यापि वर्षाणामवृष्ट्या न शोषमेष्यति। तद्यदि मम पृष्ठं कश्चिदारोहति तदहं तं तत्र नयामि"। अथ ते तत्र विश्वासमापन्नाः तात ! मातुल ! भ्रातः ! इति ब्रुवा- णा अहं पूर्वमहं पूर्वमिति समन्तात् परितस्थुः । सोऽपि दुष्टाशयः क्रमेण तान् पृष्ठे आरोप्य जलाशयस्य नातिदूरे शिलां समासाद्य तस्यामाक्षिप्य स्वेच्छया भक्षयित्वा भूयोऽपि जलाशयं समासाद्य जलचराणां मिथ्यावार्त्तासन्देशैर्मनां- सि रञ्जयन्नित्यामिवाहारवृत्तिमकरोत् । अन्यस्मिन् दिने च कुलीरकेणोक्तः--“माम ! मया सह ते प्रथमः स्नेहसम्भाषः सञ्जातः। तत् किं मां परित्यज्य अन्यान्नयसि । तस्मादद्य मे प्राणत्राणं कुरु”। तदाकर्ण्य सोऽपि दुष्टाशयश्चिन्तितवान् । “निर्विण्णोऽहं मत्स्यमांसादनेन । तदद्य एनं कुलीरकं व्यञ्जन- स्थाने करोमि”। इति विचिन्त्य तं पृष्ठे समारोप्य तां वध्य- शिलामुद्दिश्य प्रस्थितः । कुलीरकोऽपि दूरादेवास्थिपर्वतं शि- लाश्रयमवलोक्य मत्स्यास्थीनि परिज्ञाय तमपृच्छत्--“माम! कियद्दूरे स जलाशयः ? मदीयभारेण अतिश्रान्तस्त्वं तत् कथय” । सोऽपि मन्दधीर्जलचरोऽयमिति मत्वा स्थले न प्रभवतीति सस्मितमिदमाह--“कुलीरक ! कुतोऽन्यो जला- शयः मम प्राणयात्रेयम्, तस्मात् स्मर्य्यतामात्मनोऽभीष्टदे- वता । त्वामपि अस्यां शिलायां निक्षिप्य भक्षयिष्यामि”। इत्युक्तवति तस्मिन् स्ववदनदंशद्वयेन मृणालनालधवलायां मृदुग्रीवायां गृहीतो मृतश्च । अथ स तां बकग्रीवां समादाय शनैः शनैः तज्जलाशयमाससाद । ततः सर्वैरव ७

( ९८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९८ ) पञ्चतन्त्रम् । जलचरैः पृष्टः–“भोः कुलीरक ! किं निवृत्तस्त्वम् ? स मातुलॊऽपि न आयातः ? तत् किं चिरयति ?, वयं सर्वे सोत्सुकाः कृतक्षणास्तिष्ठामः” । एवं तैरभिहिते कुलीरको- ऽपि विहस्योवाच–“मूर्खाः सर्वे जलचरास्तेन मिथ्यावा- दिना वञ्चयित्वा नातिदूरे शिलातले प्रक्षिप्य भक्षिताः । तन्मया आयुःशेषतया तस्य विश्वासघातकस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा ग्रीवेयमानीतां । तदलं सम्भ्रमेण । अधुना सर्वजलच- राणां क्षेमं भविष्यति” । अतोऽहं ब्रवीमि–“भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान्” इति । सो यह सरोवर स्वल्प जलवाला है शीघ्र सूख जायगा और इसके सूखनेसे जिनके साथ मैं वृद्धिको प्राप्त हुआ हूं, सदैव क्रीडा की है वे सब जलके न होनेसे नाशको प्राप्त होंगे, सो उनका वियोग देखनेको मैं असमर्थ हूं । इसी कारण यह मरनेका व्रत लिया है इस समय सबही स्वल्प सरोवरोंके जलचर बडे २ जलाशयोंमे अपने स्वजनों द्वारा लेजाये जाते हैं; कोई मकर, गोधा, घडियांल, जलहस्ति आदि स्वयमेवही जाते हैं और इस सरोवरके जो जलचर है वे निश्चिन्त हैं; इस क्रारण मैं विशेष कर रोताहूं कि, इसका तो बीजमात्र न बचेगा” । तब वह यह वचन सुनकर और जलचरोंसे उसके वचन निवेदन करता भया, तब वे सब भयसे व्याकुल मन हुए मच्छ कच्छ आदि उसके पास आनकर पूछने लगे–“मामा ! क्या कोई उपाय है ? जिससे हमारी रक्षाहो” बगला बोला–“इस सरोवरसे थोटी ही दूर बहुत जलसे युक्त कमलिनीसे शोभा- यमान सरोवर है, जो चौबीस वर्षकी अनावृष्टिमेभी नहीं सूखेगा सो यदि कोई मेरी पीठपर चढे तो मैं उसे वहां लेजाऊँ” । तब वे वहां विश्वासको प्राप्त हुए तात, मामा, भाई इस प्रकार बोलते हुए प्रथम मैं पहले मैं इस प्रकार उसके चारों ओर स्थित हुए । वहभी दुष्टात्मा उनको पीठपर चढाय जलाशयके थोडी दूर शिलापर आरोपणकर उसमें डाल अपनी इच्छासे भक्षण कर फिरभी जलाशयको प्राप्त होकर जलचरोंकी मिथ्या वार्ताके सन्देशोंसे मन प्रसन्न करता हुआ इस प्रकार अपनी आजीविका करता रहा । एक . दिन कुलीरकने कहा– “मामा ! मेरे संग पहले तेरा स्नेह सम्भाषण हुआथा, सो क्यों मुझे छोडकर

[header] भाषाटीकासमेतम् । (९९) [/header]

अन्योंको लेजाता है ? सो आज मेरे प्राणोंकी रक्षा कर" । यह सुनकर वहभी दुष्टात्मा विचारने लगा । "मछलियोंके मास खानेसे मेरा जीभी उकता गयाहै, सो आज मैं इस कुलीरकको व्यञ्जनके स्थानमे करू" । यह विचार उसको पीठपर चढाकर उस वध्यशिलाके उद्देश्य करके चला । कुलीरक भी दूरसे अस्थिपर्वत शिलाआश्रयको देखकर मत्स्योंकी अस्थि पहचानकर उससे पूछने लगा-“मामा ! वह जलाशय कितनी दूर है ? मेरे भारसे तुम अधिक थकगये हो सो कहो ।" वहभी मन्दबुद्धि यह जलचर है ऐसा मानकर कि, स्थलमें यह बलवान् न होगा हँसता हुआ यह बोला-"कुलीरक ! दूसरा जलाशय नहीं है, यह मेरी प्राणयात्रा है। सो अब अपने इष्टदेवताका स्मरण करो, तुझेभी इस शिलामें डालकर मैं भक्षण करजाऊंगा" । उसके यह कहने- पर कुलीरकने अपने दोनो दांतोंसे कमलनालकी समान उसकी श्वेत मृदुग्रीवा पकडी जिससे वह मरगया, तब वह उस बगलेकी गरदनको ग्रहणकर सहज सहज उस जलाशयको प्राप्त हुआ, तब सम्पूर्ण जलाशयोंके रहनेवालोंने पूछा "भो कुलीरक ! तू किसप्रकारसे लौट आया ? वह मातुलभी न आया, सो क्यों देर करता है, हम सब बडे उत्कंठित क्षण २ मे वाट देखते स्थितहैं ।" उनके ऐसा कहनेपर कुलीरक हँसकर बोला-“मूर्खो ! सम्पूर्ण जलचर उस मिथ्यावादीने ठगकर थोडीही दूर शिलातलपर पटकर खाये । सो मैं आयुशेष होनेसे उस विश्वासघातकका अभिप्राय जानकर यह उसकी गर्दन लेआयाहूं, सो अब उद्वेग मत करो । अब सब जलचरोकी क्षेम होगी" इससे मैं कहता हूं-"बहुतसे मत्स्योंको खाकर" इत्यादि । वायस आह-“भद्र ! तत्कथय कथं स दुष्टसर्पो वधमुपै- ष्यति ?” । शृगाल आह-“गच्छतु भवान् कञ्चिन्नगरं राजा- धिष्ठानम् । तत्र कस्यापि धनिनो राजामात्यादेः प्रमादिनः कनकसूत्रं हारं वा गृहीत्वा तत् कोटरे प्रक्षिप येन । सर्पस्त- द्ग्रहणेन वध्यते" । अथ तत्क्षणात् काकः काकी च तदा- कर्ण्य आत्मેચ્છयोत्पतितौ । ततश्च काकी किञ्चित्सरः प्राप्य यावत्पश्यति तावत् तन्मध्ये कस्यचिद्राज्ञोऽन्तःपुरं जलासन्नं न्यस्तकनकसूत्रं मुक्तमुक्ताहारवस्त्राभरणं जलक्रीडां कुरुते ।

( १०० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १०० ) पञ्चतन्त्रम् ।

अथ सा वायसी कनकसूत्रमेकमादाय स्वगृहाभिमुखं प्रत- स्थे । ततश्च कंचुकिनो वर्षधराश्च तं नीयमानमुपलक्ष्य गृही- तलगुडाः सत्वरमनुययुः । काकी अपि सर्पकोटरे तत् कन- कसूत्रं प्रक्षिप्य सुदूरमवस्थिता । अथ यावद्राजपुरुषास्तं वृक्षम Pair? No, वृक्षम"ारुह्य तत् कोटरमवलोकयन्ति तावत्कृष्णसर्पः प्रसा- रितभोगस्तिष्ठति । ततस्तं लगुडप्रहारेण हत्वा कनकसूत्रमा- दाय यथाभिलषितं स्थानं गताः । वायसदम्पती अपि ततः परं सुखेन वसतः। अतोऽहं ब्रवीमि-“उपायेन हि यत् कुर्यात्” इति । तन्न किञ्चिदिह बुद्धिमतामसाध्यमस्ति । उक्तञ्च- कौआ बोला-“भद्र ! सो कहो किसप्रकारसे वह दुष्ट सर्प वधको प्राप्त होगा?” । शृगाल बोला-“तुम किसी राजाके नगरमें जाओ, वहां किसी धनी राज अमात्यादि किसी असावधानका कनक सूत्र वा हार ग्रहण करके उसकी खखोडलमें डालदो जिससे उसके ग्रहणसेभी वह सर्प वध किया जाय” । तब उसीक्षण वे कौए और कौअन उस वचनको सुन अपनी इच्छासे उडे । सो काकी किसी सरोवरको प्राप्त होकर जबतक देखतीहै तबतक उसके मध्यमें कोई राजाके अन्तःपुरकी स्त्री जलके निकट कनक सूत्र मोती हार तथा वस्त्र रखकर जलक्रीडा करती देखी, तब वह काकी कनकसूत्रको लेकर अपने घरकी ओर चली, तब वे कंचुकी और वर्षधर उसको लेजाता देखकर लकडी ले बहुत शीघ्र उसके पीछे गये, काकी भी सर्पके खखोडलमें उस कनकसूत्रको डाल दूर स्थितहुई । सो जबतक राजपुरुष उस वृक्षमें चढकर उसकी खखोडलको देखते है, तबतक काला सांप फणफैलाये बैठा देखा, तब उसको डंडोके प्रहारसे वध- कर कनकसूत्रले अपने अभिलषित स्थानको गये । वायसदम्पतीभी परम सुखसे रहने लगे, इससे मैं कहताहूं “जो उपायसे शक्य है” इत्यादि । सो बुद्धिमानोंको कुछभी असाध्य नहीं है, कहा है- यस्य बुद्धिर्बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । वने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥ २३७ ॥” जिसको बुद्धि है, उसीको बलहै, निर्बुद्धिको बल नहीं । देखो ! वनमें मदोन्मत्त सिंह खरगोशसे मारागया ॥ २३७ ॥”

करटक बोला-“यह कैसी कथा है ?” वह बोला-

भाषाटीकासमेतम् । (१०१) करटक आह-“कथमेतत् ?” स आह- करटक बोला-“यह कैसी कथा है ?” वह बोला- कथा ८. कस्मिंश्चिद्वने भासुरको नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । अथासौ वीर्य्यातिरेकान्नित्यमेवानेकान् मृगशशकादीन् व्यापादयन्न उपरराम । अथान्येद्युस्तद्वनजाः सर्वे सारङ्ग- वराहमहिषशशकादयो मिलित्वा तमभ्युपेत्य प्रोचुः-“स्वा- मिन् ! किमनेन सकलमृगवधेन नित्यमेव ? यतस्तव एकेनापि मृगेण तृप्तिर्भवति । तत् क्रियतामस्माभिः सह समयधर्मः । अद्य प्रभृति तव अत्रोपविष्टस्य जातिक्रमेण प्रतिदिनमेको मृगो भक्षणार्थं समेष्यति । एवं कृते तव तावत्प्राणयात्रा क्लेशं विना अपि भविष्यति, अस्माकञ्च पुनः सर्वोच्छेदं न स्यात् । तदेष राजधर्मोऽनुष्ठीयताम् । उक्तञ्च- किसीएक वनमें भासुरकनाम सिंह रहताथा वह पराक्रमकी अधिकतासे अनेक मृग शशक आदिको मारताहुआ उपरामको प्राप्त न होता । तब दूसरे किसी दिन उस वनके सब जिव मृग शूकर भैंसे शशकादि मिलकर उसके निकट जाकर बोले,-“स्वामिन् ! इन सब मृगोंके मारनेसे क्या लाभ है, नित्यही तुम्हारी तो एकही मृगसे तृप्ति होजाती है सो हमारे सग प्रतिज्ञा करलो । आजसे लेकर तुम्हारे यहा बैठेहुएके पास जातिक्रमसे भक्षणके निमित्त एक मृग आवेगा ऐसा करनेसे तुम्हारी प्राणयात्रा क्लेशके बिना होगी और हम सबकाभी नाश न होगा सो यह राजधर्मका अनुष्ठानकरो । कहाहै- शनैः शनैश्च यो राज्यमुपभुङ्क्ते यथाबलम् । रसायनमिव प्राज्ञः स पुष्टिं परमां व्रजेत् ॥ २३८ ॥ हे राजन् ! जो शनैः २ बलके अनुसार खाताहै वह प्राज्ञ रसायनकी समान पुष्टिको प्राप्त होताहै ॥ २३८ ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन रूक्षापि मथितापि च । प्रयच्छति फलं भूमिररणीव हुताशनम् ॥ २३९ ॥

(१०२) पञ्चतन्त्रम् ।

(१०२) पञ्चतन्त्रम् । विधि और मन्त्रसे युक्त (अर्थात् सुयुक्ति विधिसे) जोतीहुई कठिन भूमि भी बहुत फलको देतीहै, जैसे अरणी अग्निको मथनेसे देतीहै ॥ २३९ ॥ प्रजानां पालनं शस्यं स्वर्गकोशस्य वर्द्धनम् । पीडनं धर्मनाशाय पापायायशसे स्थितम् ॥ २४० ॥ प्रजापालन राजाओंको प्रशंसनीय है। यही स्वर्गके कोषका बढानाहै। प्रजाको पीडा देना धर्मके नाश, पाप और अकीर्तिके लिये होताहै ॥ २४० ॥ गोपालेन प्रजाधेनोर्वित्तदुग्धं शनैः शनैः । पालनात्पोषणाद्ग्राह्यं न्याय्यां वृत्तिं समाचरेत् ॥ २४१ ॥ गोपालको प्रजारूपी गौका दूध शनैः २ ग्रहण करना चाहिये, पालन पोषण और न्यायकी वृत्तिसे ग्रहणकरै ॥ २४१ ॥ अजामिव प्रजां मोहाद्यो हन्यात्पृथिवीपतिः । तस्यैका जायते तृप्तिर्न द्वितीया कथञ्चन ॥ २४२ ॥ और जो राजा मोहसे बकरी समान प्रजाको नष्टकरताहै, उस एककीही तृप्ति होती है, दूसरेकी कदाचित् नहीं ॥ २४२ ॥ फलार्थी नृपतिर्लोकान्पालयेद्यतमास्थितः । दानमानादितोयेन मालाकारोऽङ्कुरानिव ॥ २४३ ॥ फलकी इच्छावाला राजा यत्नसे लोकोको पालनकरै जिसप्रकार दान मानके जलसे माली अंकुरोंको बढाताहै ॥ २४३ ॥ नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । आन्तरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥ २४४ ॥ दीपककी समान राजा प्रजासे धनरूपी स्नेहको ग्रहण करता हुआ अपने अन्तरमे स्थित श्रेष्ठ गुणोके कारण किसीको लक्षित नहीं होताहै ॥ २४४ ॥ यथा गौर्दुह्यते काले पाल्यते च तथा प्रजाः । सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा ॥ २४५ ॥ जैसे समयपर गौ दुही जातीहै ऐसेही पालीहुई प्रजा समयपर दुही जातीहै सींचीहुई लताही समयपर पुष्प फलादि प्रदान करतीहै ॥ २४५ ॥ यथा बीजङ्कुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिरक्षितः । फलप्रदो भवेत्काले तद्वल्लोकः सुरक्षितः ॥ २४६ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( १०३ )

जिस प्रकार सूक्ष्मबीजोंके अंकुर यत्नोसे रक्षितहुए समयपर फल देते हैं इसी प्रकार सुरक्षित लोकभी ॥ २४६ ॥ हिरण्यधान्यरत्नानि यानानि विविधानि च । तथान्यदपि यत्किञ्चित्प्रजाभ्यः स्यान्महीपतेः ॥ २४७ ॥ सुवर्ण, धान्य, रत्न, विविध यान तथा औरभी जो कुछ है वह सब राजाको प्रजासे ही प्राप्त होताहै ॥ २४७ ॥ लोकानुग्रहकर्त्तारः प्रवर्द्धन्ते नरेश्वराः । लोकानां संक्षयाच्चैव क्षयं यान्ति न संशयः ॥ २४८ ॥" लोकोपर अनुग्रह करनेवाले राजा वृद्धिको प्राप्त होतेहैं और लोकके क्षय करनेसे नाश होजातेहैं इसमे सन्देह नही ॥ २४८ ॥" अथ तेषां तद्वचनमाकर्ण्य भासुरक आह-“अहो ! सत्यम- भिहितं भवद्भिः परं यदि ममोपविष्टस्यात्र नित्यमेव नैकः श्वापदः समागमिष्यति तन्नूनं सर्वानपि भक्षयिष्यामि” । अथ ते तथैव प्रतिज्ञाय निर्वृतिभाजः तत्रैव वने निर्भयाः प- र्यटन्ति । एकश्च प्रतिदिनं क्रमेण याति । वृद्धो वा वैराग्ययुक्तो वा, शोकग्रस्तो वा, पुत्रकलत्रनाशभीतो वा, तेषां मध्यात्तस्य भोजनार्थ मध्याह्नसमये उपतिष्ठते । अथ कदा- चित् जातिक्रमाच्छशकस्य अवसरः समायातः । स समस्त- मृगैः प्रेरितोऽनिच्छन्नपि मन्दं मन्दं गत्वा तस्य वधोपायं चिन्तयन् वेलातिक्रमं कृत्वा व्याकुलितहृदयो यावद्गच्छति तावद् मार्गे गच्छता कूपः संदृष्टः । यावत्कूपोपरि याति तावत्कूपमध्ये आत्मनः प्रतिबिम्बं ददर्श । दृष्ट्वा च तेन हृदये चिन्तितं । “यद्भव्य उपायोऽस्ति, अहं भासुरकं प्रकोप्य स्वबुद्ध्या अस्मिन् कूपे पातयिष्यामि” । अथासौ दिन- शेषे भासुरकसमीपं प्राप्तः । सिंहोऽपि वेलातिक्रमेण क्षुत्क्षा- मकण्ठः कोपाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन् व्यचिन्तयत् । “अहो ! प्रातराहाराय निःसत्त्वं वनं मया कर्त्तव्यम्” । एवं चिन्तयतस्तस्य शशको मन्दं मन्दं गत्वा प्रणम्य

( १०४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १०४ ) पञ्चतन्त्रम् । तस्य अग्रे स्थितः । अथ तं प्रज्वलितात्मा भासुरको भर्त्सयन्नाह,-"रे शशकाधम ! एकतस्तावत् त्वं लघुः प्राप्तोऽपरतः वेलातिक्रमेण, तदस्मादपराधात् त्वां नि- पात्य प्रातः सकलान्यपि मृगकुलानि उच्छेदयिष्यामि" । अथ शशकः सविनयं प्रोवाच,-"स्वामिन् ! नापराधो मम,न च सत्त्वानाम्, तत् श्रूयतां कारणम्" । सिंह आह- “सत्वरं निवेदय यावत् मम दंष्ट्रान्तर्गतो न भवान् भवि- ष्यति"इति । शशक आह-"स्वामिन्! समस्तमृगैरद्य जाति- क्रमेण मम लघुतरस्य प्रस्तावं विज्ञाय ततोऽहं पञ्चशशकैः समं प्रेषितः । ततश्च अहमागच्छन्नन्तराले महता केनचि- दपरेण सिंहेन विवरान्निर्गत्य अभिहितः-"रे ! क प्रस्थिता यूयम् ? अभीष्टदेवतां स्मरत" । ततो मयाभिहितम्-“वयं स्वामिनो भासुरकसिंहस्य सकाशे आहारार्थं समयधर्मेण गच्छामः" । ततः तेन अभिहितम्-"यद्येवं तर्हि मदीयमेत- द्वनं मया सह समयधर्मेण समस्तैरपि श्वापदैर्वर्तितव्यम् । चौररूपी स भासुरकः । अथ यदि सोऽत्र राजा ततो विश्वा- सस्थाने चतुरः शशकानत्र धृत्वा तमाह्वय द्रुततरमागच्छ, येन यः कश्चिदावयोर्मध्यात् पराक्रमेण राजा भविष्यति स सर्वानितान् भक्षयिष्यति" इति । ततोऽहं तेनादिष्टः स्वा- मिसकाशमभ्यागतः, एतत् वेलाव्यतिक्रमकारणम् । तदत्र स्वामी प्रमाणम्" । तच्छ्रुत्वा भासुरक आह-"भद्र ! यदि एवं तत् सत्वरं दर्शय मे तं चौरसिंहम्, येन अहं मृगकोपं तस्य उपरि क्षिप्त्वा स्वस्थो भवामि । उक्तञ्च- तब उनके यह वचन सुनकर भासुरक बोला--"अहो तुमने सत्य कहा, परन्तु यदि मेरे बैठेहुए नित्य एक जीव न आवेगा तो अवश्यही सबको खा जाऊंगा' । तब वे ऐसाही करेंगे यह प्रतिज्ञा करके निरुद्वेग होकर उस वनमे निर्भय फिरने लगे । प्रति दिन एक क्रमसे उनके पास जाता वृद्ध या वैराग्ययुक्त वा शोकग्रस्त वा पुत्र कलत्रके नाशसे भीतहुआ उनके मध्यसे उनके भोजनके

भाषाटीकासमेतम् । ( १०५ )

निमित्त मध्यान्ह समय प्राप्त होता था । तब कभी जातिके क्रमसे खरगोशकी वारी आई वह सब मृगोंसे प्रेरित हुआ इच्छा न करनेपरभी शनै २ जाता उसके मारनेके उपायको चिन्ता करता हुआ समयको बिताकर व्याकुल हृदयसे जबतक जाताहै, तबतक मार्गमें जाते हुए उसने कूपदेखा । जब कूपपर गया तब उसमे अपनी परछाही देखकर उसने मनमे विचार किया कि, “यह एक उत्तम उपाय है मैं भासुरकको क्रोधित कराकर इस कूपमें गिराऊंगा” तब यह कुछ दिनशेषरहे भासुरकके समीप प्राप्तहुआ। सिहभी समयके बीतनेसे भूखसे शुष्ककंठ क्रोधमें भरा जीभको चाटता हुआ विचारता था, “अहो प्रभात ही भोजनके निमित्त यह वन निर्जीव कर दूंगा” इसप्रकार उसके विचारते वह खरगोश शनै २ जाय प्रणा- मकर उसके आगे स्थित भया । तब प्रज्वलित आत्मा भासुरक उसे घुड़कता- हुआ बोला-“रे नीच खरगोश ! एक तो तू लघु दूसरे समयको बिताकर आया हे इस अपराधसे तुझको मारकर सबेरे सभी मृगोका नाश करूंगा” । तब खरगोश विनयपूर्वक बोला-“स्वामिन् ! इसमें न मेरा अपराध न अन्यजीवोंका है सो कारण सुनिये । सिह बोला,-“शीघ्र निवेदन कर जबतक तू मेरी डाढोंके अन्तर्गत न होता है”। खरगोश बोला,-“स्वामिन् ! संपूर्ण मृगोंने आज जाति- क्रमसे मेरा अति लघु कलेवर जानकर पाच खरगोशोंसहित मुझे आपके पास भेजा । सो मैं आता हुआ मार्गमें एक अन्य सिंहने विवरसे निकल कर कहा,- “रे तुम कहा जातेहो ? अपने इष्टदेवताका स्मरण करो” । तब मैने कहा-“हम स्वामी भासुरकके पास उसके भोजनको प्रतिज्ञार्थमैसे जाते हैं” उसने कहा-“जो ऐसा है तो यह वन मेरा है, मेरे साथ प्रतिज्ञासे सब जीवोको वर्तना चाहिये, चोर है वह भासुरक । और जो वह यहाका राजा है तो विश्वासके निमित्त चार खरगोशोंको यहा रखकर उसे बुलाकर बहुतशीघ्र आधा इससे हम दोनोंके बीचमें जो कोई पराक्रमसे राजा होगा वही इन सबको खायगा” सो मैं उसकी आज्ञासे स्वामीके पास आया हू यह समयके उल्लंघनका कारण है सो इसमे स्वामीही प्रमाण हैं”। यह सुनकर भासुरक बोला,-“भद्र ! जो ऐसा है तो शीघ्र मुझे उस चोर सिंहको दिखाओ जिससे मैं इन मृगोके कोपको उसके ऊपर छोडकर स्वस्थ होऊ । कहा है-