रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१४८ रसार्णवे चतस्रो गतयो दृश्या अदृश्या¹ पञ्चमी गतिः ॥ १५ ॥ मन्त्रध्यानादिना तस्य चोच्यते² पञ्चमी गतिः ॥ १६ ॥ धूमश्चिटिचिटिश्चैव³ मण्डूकगतिरेव च । चकम्पश्च विकम्पश्च⁴ पञ्चावस्था रसस्य तु ॥ १७ ॥ मध्यमानस्य⁵ कल्केन सम्भवेद्धि गतित्रयम्⁶ । जले गतिर्मलगतिः पुनहँसगतिस्ततः⁷ ॥ १८ ॥ हेम⁸ दत्त्वा ततः शुद्धं तत्तु सम्भवेन्नियामके⁹ । नियामकगणौषध्या¹⁰ रसं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ १९ ॥ नियमितो¹¹ न प्रयाति तथा धूमगतिं¹² शिवे ॥ २० ॥ कणिकाचालरहितो बुद्बुदैश्चापवर्जितः¹³ । नियमितो भवल्येष¹⁴ चूलिकाग्निसहस्तथा¹⁵ ॥ २१ ॥ (1) M reads न दृश्या. Cf. रस.स., which exactly agrees with the above. (2) रस.स. reads बध्यते. [Vide Chap. I. v. 85.] (3) K reads धूमश्विटीचिटिश्चैव. M reads घूम instead of धूम. (4) K has सपक्वश्च विपक्वश्च. (5) M reads मद्यमानेन, which appears to be inc. (6) K reads erroneously सम्भवेद्धी गतित्रये. M reads सम्भवेन्ने गतित्रयम्, which is not perfectly correct. (7) M has जलेन विमलगतिस्तथा हंसगतिः पुनः. (8) K reads हंसं. (9) K has तलसत्त्वं नियामयेत्. M has काश्रसत्त्वे नियासके. (10) नियासकगणो, विध्यो, a variant in M. (11) K reads नियमाभीतो, which destroys the metre. All the texts read नियामितो, which is gram. inc. (12) K reads धूमूगतिः. (13) K has बुद्बुदस्यामवर्जितः. M has बुद्बुदद्याघवन्दितः, which is inc. (14) M reads भवत्येव. (15) चूलिकाग्निसण्डलथा, a variant in K.

दशमः पटलः । १४६ अनियम्य यदा¹ सूतं जारयेत् काञ्जिकाग्नये² । जायते निश्चितं भद्रे तदा³ तस्य गतिद्वयम् ॥ २२ ॥ दोलास्वेदेन चावश्यं⁴ स्विदितो हि दिनत्रयम्⁵ । वसुभण्डादिभि⁶र्देवि रसराजो न⁷ हीयते ॥ २३ ॥ प्रक्षीणं तु रसं दृष्ट्वा दद्या⁸ व्योमादिकं ततः । स्वेदनं च⁹ ततः कार्यं दीयमानस्य मर्दनम् ॥ २४ ॥ रसालिङ्गित आहारः¹⁰ पिष्टिकेत्यभिधीयते । तद्द्रुतं रसगर्भे तु जारणं परिकीर्तितम् ॥ २५ ॥ जारणा तन्ममाख्याता तदेवञ्चोपलभ्यते¹¹ । जीर्णान्ते रञ्जनं कार्यं रक्तवर्ग¹²गुणेन च ॥ २६ ॥ जीर्णां जार्णन्तु¹³ संरक्तं¹⁴ समहेम्ना तु सारयेत् । सारणायन्त्रयोगेन बध्यते सारितो¹⁵ रसः ॥ २७ ॥ (1) M reads यथा, which seems to be incorrect. (2) जालयेत् काञ्जिकाशय, a variant in K. (3) M reads यथा, which is not correct. (4) K reads दालास्वेदनतोऽवश्य. M reads डाला in place of दोला. (5) The portion commencing from दिनत्रयम् and ending in रसराजो न ही is wanting in K. (6) M reads वसुभट्टादिभि. (7) M has रसराजेन, which is not accurate. (8) K reads देंया, which is gram. inc. (9) K reads तु. (10) रस लिङ्गीतकाहार, an incorrect variant in K. (11) K has नान्यैव नोपलभ्यते. (12) K reads रक्तवर्णं. (13) M reads जाणौजीर्णे तु. (14) M reads संरक्त (without अनुस्वार). (15) M has सारता, which seems to be the error of the scribe.

” रससार, 1st Patala, v. 5.] (4) K has an incorrect reading—बद्धूपां स्यात्. (5) M reads विषवह्निञ्जलस्तथा, wherein the term जल is incorrect. [Vide रस.स. Chap. XI. v. 14.] (6) K reads द्यात्. M reads विन्दात्. [Vide रस.स. Chap. XI. v. 15.] (7) M reads लक्षा. [रस.स. agrees closely with the texts in vs. 32, 33 and 34. Vide Chap. X. vs. 102–105.] (8) K reads incompletely the whole hemistich thus :—ष···शश्चैव···क्षा स्यात् षड्‌लिखायुगेव च. M reads षूक्ष्मैष षट्- (9) चाकरष रजःसंज्ञा, a variant in M, which seems to be inc.

Wait, check line is a horizontal divider line:
Let's represent it as `---` or directly prefix the footnote lines.
Line markers are ``, ``, etc.

Let's double-check all

दशमः पटलः । १५१ षड्रजः सर्षपः साक्षात्¹ सिद्धार्थः स च कीर्त्तितः² । षट्सिद्धार्थैश्च देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्त्तितः ॥ ३३ ॥³ षड्यवैरेकगुञ्जा स्यात्⁴ पञ्चगुञ्जैश्चैकमाषकः । माषा द्वादश तोलः स्यात्⁵ षष्टी तोलाः पलं भवेत्⁶ ॥३४॥ द्वात्रिंशत्पलकं देवि शुभ्रम्भु⁷ परिकीर्त्तितम् । शुभ्रस्य तु सहस्त्रे द्वे भार एकः प्रकीर्त्तितः ॥ ३५ ॥ द्वे सहस्त्रे पलानान्तु सहस्त्रं शतमिव वा । अष्टाविंशत् पलानान्तु दश पञ्चकमेव वा ॥ ३६ ॥⁸ पलार्द्धेनैव⁹ संस्कारः कर्त्तव्यः सूतकस्य तु ॥ ३७ ॥ महाबला नागबला मेघनादा-पुनर्नवम्¹⁰ । मेषशृङ्गी¹¹ च तक्षारैः¹² नवसारसमन्वितम्¹³ ।

(1) M reads षड्रकः, which is an error of the scribe. रस.स. reads स स्यात्. (2) K has सिद्धार्थः स च प्रकीर्त्तितः, wherein प्र is redundant. (3) This hemistich is wanting in K. रस.स. reads षट्सिद्धार्थेण. (4) रस.स. has तु instead of स्यात्. After this charaṇa we find in रस.स. “त्रिगुञ्जा वल्ल उच्यते। षड्भिरेव तु गुञ्जाभिर्माष एकः प्रकीर्त्तितः ।” (5) माष- द्वादश तोला स्यात्, a variant in K. (6) K has सप्ततुभिः पलं भवेत्, thus differing from other texts as well as from रस.स. [Vide Chap. X. v. 105.] (7) K reads शुभ्रन्तु. M reads शुभ्रस्तु. (8) This śloka nearly agrees with रस.स. [Vide Chap. XI. v. 21.] (9) M reads पलादूनं न. (10) K reads पुनर्णवा. (11) K reads मेषशृङ्गा. (12) K reads तक्षारै. (13) M reads एव सारसमन्वितम्, which appears to be incorrect.

१५२ रसार्णवे पारदं देवदेवेशि स्वेदयेद्दिवसत्रयम् ॥ ३८ ॥ ॥ इत्योषधस्वेदनम् ॥¹ गिरिकर्णी च मोनाक्षी सहदेवो पुनर्णवा । उरगा त्रिफला कान्ता² लवुपर्णी³ शतावरौ ॥ ३९ ॥ तुषवर्जे तु धान्याम्ले⁴ सर्व्वं संक्षुभ्य⁵ निक्षिपेत् । एकादशगुणे⁶ऽम्लेऽस्मिन् षोड़शांशैर्विमर्द्दितम् ॥ ४० ॥ आसुरोलवणव्योष चित्रकार्द्रकमूलकैः⁷ । दोलायां⁸ स्वेदयेद्देवि त्रिदिनं मृदुनाग्निना ॥ ४१ ॥ ॥ इति सन्धानाम्लस्वेदनम् ॥ अङ्कोलस्तु⁹ विषं हन्ति वङ्घ्रि¹⁰मारग्वधः प्रिये । (1) K has इत्योषधिखेदन तु कथितं तव सुव्रते । After this we find in K the following verses, which we have rejected, as these seemed to us incongruous, incorrect and

दशमः पटलः । १५३ चित्रकस्तु^1 मलं हन्यात् कुमारी सप्तकञ्चुकम् ॥ ४२ ॥^2 लक्षादेभिः समोपेतै^3र्मर्दयेत् पातयेद्बुधः^4 ॥ ४३ ॥ विद्याधरेण यन्त्रेण भावयेद्दोषवर्जितम्^5 । ततस्त्रिगुणवस्त्रस्थं^6 तं रसं देवि गालितम्^7 ॥ ४४ ॥ त्रिफलांबङ्घ्रिमूलत्वात्^8 गृहकन्या^9रसान्वितम् । निबद्वारे^10 तु पाषाणे मर्दयेत् पातयेत् पुनः ॥ ४५ ॥ धूमसारगुड़^11व्योष-रजनोसित^12सर्षपैः । इष्टिकाकाक्षिकोर्णाभिः^13 त्रिदिनं मर्दयेत्ततः^14 ॥ ४६ ॥ निर्मलो जायते सूतः^15 सप्तभावं प्रकाशयेत्^16 ॥ ४७ ॥ बासकेन^17 विभौतेन मर्दयेत् पातयेत् पुनः । नागवङ्गादिका दोषा यान्ति नाशमुपाधिजाः^18 ॥ ४८ ॥ (1) M reads चित्रकश्च. (2) But compare रसै.स. Chap. XI. v. 28, which differs from the above in certain points. (3) K reads समोत्पेतै, which is incorrect. M reads तक्षादितत्. (4) K reads पुनः. After this śloka we find नागशुद्धिः in the MS. M. (5) K has वर्जितः, which is gram. erroneous. (6) K has ततस्त्रीगुणचेतस्त्रं, which is partly inc. [शैव=वस्त्र.] (7) M reads भावितम्. (8) त्रि- फलामूषवङ्घ्रिक्लात्, a variant in K. (9) K reads erroneously गृहकन्या. (10) K reads निद्वारे, which has no clear sense. (11) K has गुड़ा. M has गुड़. (12) K reads श्वेत. (13) K reads इष्टका. M reads काक्षिकोषीभिः. (14) K has मर्दितं ततः. (15) K and M read सृतं. (16) M reads चात्मभामात् प्रकारयेत्. (17) M reads वासकेन. (18) K reads नाम्नमुपाधिजा. M reads नाम्नगुपाधिकाः. 20

१५४ रसार्णवे सप्तवारं काकमाच्या गतदोषं¹ विमर्दयेत् । पातयेत्² सप्तवारं च गिरिदोषं त्यजेद्रसः³ ॥ ४९ ॥ क्षेत्रदोषं त्यजेद्देवि गोकर्णरसमूर्च्छितः ॥ ५० ॥ कार्पास⁴पत्रनिर्यासे खिन्नस्त्रिकटुकान्विते⁵ । सप्तकञ्चुक⁶निर्मुक्तः सप्ताहाज्जायते रसः ॥ ५१ ॥ काकमाची⁷ जया ब्राह्मी⁸ गाङ्गेरो⁹ रक्तचित्रकः¹⁰ । मण्डूकी¹¹ मुद्गपर्णी च शृङ्गवेरं रसाङ्कुशः¹² ॥ ५२ ॥ देवदाली¹³ शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । कुमारो भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः¹⁴ ॥ ५३ ॥ शूलिनो शूर्पपर्णी च¹⁵ गोजिह्वा चोर¹⁶कञ्चुकः । तद्रसैर्मर्दितः¹⁷ पात्यः¹⁸ सप्तधा निर्मलो भवेत् ॥ ५४ ॥ ताम्रेण¹⁹ पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्ध्वपातने²⁰ ।

(1) K has गप्तदोषं, which has no clear sense. (2) M reads पाचयेत्. (3) M reads व्यजेद्रसः. (4) K reads कर्पास. (5) K reads चिकटुकान्वितः. खिन्नं खिकरकान्विते, a variant in M. (6) M reads काञ्चुकि. (7) K reads काकमाचि. (8) M reads ब्रह्मी. (9) K reads मार्जारी. (10) M reads रक्तचित्रकम्. (11) K reads मण्डुका. M reads मण्डाको. (12) K has ससांकुशः. M has शृङ्गि वेर. (13) देवताली is the reading in M. (14) ग्रीष्मसुन्दरम् is the variant in M. (15) च is wanting in K. M reads शूर्पपाली च. (16) K reads चिर, which is inc. (17) K reads सर्वतः. M reads मर्दितं, which is gram. inc. (18) K reads पाल्यं. M reads पात्य. Both are gram. inc. (19) K reads रामेण. रस.स. reads शुल्वेन. (20) K reads उर्द्धपातने, which is an error of the scribe. But रस.स. reads ऊर्ध्वभाजने.

दशमः पटलः । १५५ वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ ५५ ॥¹ मर्दितस्त्रिफलाशिग्रुराजिका³पटुचित्रकैः । ऊर्द्धभाण्डगतः पाच्यः प्रदीप्तैरुपलैरधः⁴ ॥ ५६ ॥ सृष्ट्याम्बुजनिरोधिन लब्धापायो भवेद्रसः । कर्कोटो⁵कञ्चुकाबिम्बो सर्पाख्यम्बुजसंयुतम् ॥ ५७ ॥ रसं नियामके दद्यात् तेजस्वी निर्मलो भवेत् । एवं विशोधितः सूतो भद्राष्टांशविशोषितः ॥ ५८ ॥⁶ क्षुद्राम्ललवणक्षार⁷-भूखगोषणशिग्रुभिः⁸ । राजिकाटङ्कणयुतैरारनाले⁹ दिनत्रयम् । स्वेदनाद्दीपतो देवि ग्रासार्थी¹⁰ जायते रसः ॥ ५९ ॥¹¹ व्योमसत्त्वादिवोजानि रसजारणशोधने¹² । तन्ममाचक्ष्व देवेशि¹³ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६० ॥ (1) This hemistich closely agrees with रस.स. (vide Chap. XI. v. 31.) (2) M reads मर्दित, which is gram. inc. (3) M reads रासका. (4) प्रदीप्तवरुपलैरध, a variant in M, which appears to be inc. (5) M reads कर्कटो. [Vide रस.स. Chap. XI. vs. 41 and 42.] (6) The ślokas 57 and 58 are not found in K. (7) चौद्र- स्रलेवणक्षारः, a variant in M. (8) यूषगोषणशिग्रुभिः, a variant in K. (9) K reads भारनालैः. (10) K reads ग्रासार्थि, which is gram. inc. M reads ग्रासार्थी. (11) The 43rd śloka in रस.स. Chap. XI. mostly agrees with the 59th śloka of this text. (12) रसे जारण- शोधने, a variant in K. रसो जारय शोधिते, a variant in M. Both of these readings do not convey a clear sense. (13) This charana is not found in M.

१५६ रसार्णवे इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे रससंहिताया रसशोधनो नाम² दशमः पटलः ॥१०॥ — एकादशः पटलः ॥ ❖ श्रीदेव्युवाच¹ । लक्षणं शोधनं चैव पारदस्य श्रुतं मया । चारणं जारणं चैव श्रोतुमिच्छामि भैरव ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच² । सर्व्वपापक्षये जाते³ प्राप्यते रसजारणा⁴ । तत्प्राप्तौ प्राप्तमेव स्याद्विज्ञानं⁵ मुक्तिकारकम् ॥ २ ॥ मोक्षाभिव्यञ्जकं⁶ देवि जारणं साधकस्य तु । यावन्न जार्य्यते⁷ सूतः तावत्तु न च निर्वृतिः⁸ ॥ ३ ॥ (1) This is wanting in M. (2) K and M read रसशोधनं नाम. — (1) M has only देवी. (2) M has only भैरवः. (3) K reads सर्व्वपापक्षयं तस्य. (4) K reads रसजारणात्. (5) M has. विज्ञानां. (6) M reads मोक्षाभिव्यञ्जनं. (7) यावत् सुजीर्य्यते, a variant in K. यावन्न जायते, a variant in M. (8) K has an in- complete charana—तावन्न च तिष्ठति,.

एकादशः पटलः । १५७ खल्लस्तु पीठिका देवी रसेन्द्रो लिङ्गमुच्यते । मर्दनं वन्दनं² तस्य ग्रासः पूजा विधीयते ॥ ४ ॥ यावद्दिनानि वह्निस्यो जाय्यते धार्यते रसः । तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥ ५ ॥ दिनमेकं रसेन्द्रस्य यो ददाति हुताशनम् । द्रवान्ति तस्य पापानि कुर्व्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६ ॥ जारणा द्विविधा बाल-जारणा बज्रजारणा' । तत्रादौ परमेशानि वक्ष्यते बालजारणा ॥ ७ ॥ गगनं जारयेदादौ सर्व्वसत्त्वमतः परम् । ततो माक्षिकशुद्धं च सुवर्णं तदनन्तरम् ॥ ८ ॥ गर्भस्थं द्रावयित्वा तु १० ततो वाह्यद्रुतिं द्रवेत् । (1) K reads खल्लं तु पिंठिका. M reads खल्लन्तु. (2) M has चन्दनं, which is incorrect. (3) K reads पूजी, which is incorrect. (4) M reads जारणा, which seems to be gram, inc. (5) M has सिताशनम्, which has no clear sense. (6) Kreads बाला, M reads विविधा बाल. (7) K reads जारणादभ्रगुपासना, which is unintelligible. बज्रजारणा will be explained in the 13th Patala. (8) This hemistich is not found in M. [Vide रस. स. Chap. VIII. vs. 65 and 66, which state जारणा first as विरुपा, and next as विविधा.] (9) K has माक्षिकाशुद्धे च. We do not find this charana and the next in M. (10) गर्भं संद्रावयित्वा तु, a variant in K, which is gram. inc. (11) M reads क्षययुतिं, which seems to be inc. [Vide रस.स. Chap. VIII. v. 72, wherein वाह्यद्रुति is explained.]

१५८ रसार्णवे सितं सितेन द्रव्येण रक्तं रक्तेन रञ्जयेत् ॥ ९ ॥ सारणं क्रामणं ज्ञात्वा ततो वेधं प्रयोजयेत् ॥ १० ॥¹ ॥ चारणाजारणामन्त्रः ॥ ॐ नमोऽमृतलोहाय परामृततसोद्भवाय हुं स्वाहा ॥ ११ ॥ सर्व्वसत्त्वोपकाराय भगवन् त्वदनुज्ञया । जारणं कर्तुमिच्छामि ग्रासं गृह्ण² मम प्रभो ॥ १२ ॥ कुरुष्वेति शिवेनोक्तं ग्राह्यमेव³ सुबुद्धिना ॥ १३ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि व्योमजारणमुत्तमम् । पत्राभ्र⁴जारणं सत्त्वजारणञ्चेति तद्विधा⁵ ॥ १४ ॥ निर्मुखं समुखं⁶ चैव बासनामुखमेव च । एकैकं त्रिविधं तच्च तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्वशः⁷ ॥ १५ ॥ वैक्रान्त⁸वज्रसंस्पर्शात्⁹ दिव्यौषधिबलेन वा । निर्मुखो भक्षयेद्देवि¹⁰ क्षणेन गगनं रसः¹¹ ॥ १६ ॥

(1) This hemistich is wanting in M. (2) K reads ग्राह्य. M reads गृह्णां. Both the readings are gram. inc. [गृह्ण is generally used by Rishis, though the correct form is गृहाण.] (3) भावमेव सुबुद्धिमान्, a variant in K. वाह्यमेव, a variant in M. (4) M reads पत्राभ्रू, which appears to be incorrect. (5) K reads erroneously तद्दिधा. (6) K has निमुख. M has सम्मुखं. रस. स. reads—"समुखा निर्मुखा चेति जारणा द्विविधा पुनः ॥" "इयं हि सम्मुखा प्रोक्ता जारणा मृगचारिणा ॥" (Chap. VIII, vs. 66 and 69.) (7) K and M read तद्वक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः. (8) M reads बैक्रान्तं, which is inc. (9) K and M read संस्पर्श (without any suffix), which seems to be inc. (10) लघयेद्देवि, a reading in K. (11) M reads रसम्, which is gram. erroneous.

एकादशः पटलः । १५६ हेमकर्मणि हेमैव तारे तारो मुखं¹ भवेत् ॥ १७ ॥ तप्तखल्लकृता पिष्टिः² सूक्ष्म³मल्पल्पमभ्रकम् । अम्लवेतस⁴जम्बीरवोजपूराम्लभूखगैः⁵ । मर्दितं⁶ चरते देवि सेयं संमुखजारणा⁷ ॥ १८ ॥ क्षारत्रयं⁸ पञ्चपटु⁹ काचो¹⁰-कासीसगन्धकम् । माक्षिकं चाम्लसंयुक्तं ताम्रपात्रे तु जारयेत्¹¹ ॥ १९ ॥ एतन्नाभिषवाद्¹²दिव्यं कारयित्वा विचक्षणः । जारणार्थञ्च बीजानां¹³ वज्राणाञ्च विशेषतः ॥ २० ॥ तन्मिश्रावर्त्तितं नागं वङ्गं¹⁴ वा सुरवन्दिते । निषेचयेच्छतं वारं न रसायनकर्मणि ॥ २१ ॥ अनेन सकलं देवि¹⁵ चारणावस्तु भावयेत्¹⁶ । क्षाराम्ले¹⁷ भावितं व्योम रजसा प्रथमेन च ॥ २२ ॥

(1) रस.स. defines मुख thus :—“मुखं स्वर्णं च रूप्यं च बीजमित्यभिधीयते ॥ ६० ॥ चतुःषष्टांशतो बीजप्रक्षेपो मुखमुच्यते । ५८ ।” (Chap. VIII.) (2) तत्र खल्ले कृतापिष्ट, a variant in K. M reads कृताविष्टि. (3) K reads सूक्ष्म. (4) M reads चाम्लवेतस. (5) K has बीजपूजास्मभूषगै, which is gram. inc. (6) M reads मृदित. (7) K has जारणात्. M has सम्मुखजारणा. (8) K reads क्षारद्वयं. (9) K reads पञ्चलवण. M reads पञ्चवटुः, which seems to be incorrect. (10) K has कांजि. M has काचि. (11) K reads सारयेत्. (12) एतन्नामिषय, a variant in K. (13) जारणार्थे तु बीजानि, a variant in K. (14) M reads वङ्गं. (15) अनेन स चारणां यस्तु, a variant in K. (16) भावये शङ्खिचूर्णतः, a variant in K. (17) K reads क्षाराम्ब.

१६० रसार्णवे सृष्टिमयोदककणा¹ तुम्बुरुद्रवमर्दितम्² । खरेज्जरेद्वा पुटितं³ यवचिञ्चारसेन च ॥ २३ ॥ शतावरी गदा रम्भा मेघनादा पुनर्नवा । शिग्रुको यवचिञ्चा च भावितं तद्रसैः क्रमात् ॥ २४ ॥ मूलं हिलमुचायास्तु⁴ कौवेरीमूलमेव च । कदलीमुसलीशिग्रु-ताम्बूलीबाणपोलुकम्⁵ ॥ २५ ॥ अलम्बुषा बला कोल मास्फोटः खरमञ्जरी ।⁶ तुम्बुरुस्तिलवाकं वाप्येषामेकरसेन तु । राजिकाव्योषयुक्तेन त्रिदिनं स्विन्नमभ्रकम् ॥ २६ ॥ काणौसतुवरौसिन्धु⁷-टङ्कणक्षारसंयुतः⁸ । पूर्वाभिषव⁹योगेन सूतकञ्चरति क्षणात् ॥ २७ ॥ मोलको¹⁰ भवति क्षिप्रं सर्व्वसिद्धिप्रदायकः¹¹ ॥ २८ ॥ गृहीत्वा देवि धान्याम्ल-मम्लवर्गेण¹² संयुक्तम् ।

(1) K reads सृष्टो. M reads सष्ट. Both the readings are incorrect. (2) M reads तुम्बुरुद्रसमर्दितम्. (3) याजयेद्दी पटौ चैक, a variant in K, which seems to be unconnected with the text. (4) K reads erroneously हितमुचायासु. (5) K has बाणपौलुका. (6) This hemistich and the next two are not found in K. (7) K reads कौम्रोसतुवरौसौंधू, which is inc. (8) K has संयुतं, which is gram. inc. M has टङ्कणं क्षारसंयुतः, which is partly inc. (9) K reads पूर्वाभिषया, which is inc. (10) K has गोलकं. (11) सर्व्वसिद्धिप्रदायकं, a variant in K. M reads प्रदायकम्, which is gram. inc. (12) अम्म्रवर्गेण is the reading in K, which is not correct.

ऐकादशः पटलः । १६१ क्वाथयित्वाभ्रकं तन्तु¹ स्नुहीक्षीरेण² मर्दयेत् ॥ २९ ॥ आरख्य³गोमयेनैव कपोताख्यं पुटं⁴ ततः ॥ ३० ॥ कदलीकन्दनिर्यासै⁵र्मूलकन्दरसेन च। काकमाची च मोनाक्षी अपामार्गो मुनिस्तथा⁶ ॥ ३१ ॥ एरण्डमार्द्रकञ्चैव⁷ मेघनादा⁸ पुनर्नवा । एकैकस्य द्रवैरेव⁹ पुटकैकं प्रदापयेत्¹⁰ ॥ ३२ ॥ वज्रीक्षीरेण संयुक्तं दोलायन्त्रेण¹¹ पाचयेत् । छायाशुष्कं ततः कृत्वा चणकाम्लेन संयुतम्¹² ॥ ३३ ॥ नवसारं च काशोसं वचा¹³ निम्बं तथैव च । अभ्रस्य¹⁴ षोडशांशेन एकैकं तत्र¹⁵ निक्षिपेत् ॥ ३४ ॥ निधाय¹⁶ ताम्रपात्रे तु घर्षयेत्तच्च¹⁷ सुव्रते । नववारं¹८ ततो देवि लोहपात्रे तु जारयेत् ॥ ३५ ॥ रसेन सह देवेशि चणकाम्लेन काञ्जिकम् । (1) K reads काययित्वा भृशं तं तु. (2) M reads सुहिछीरेण. (3) M reads अरण्य. (4) M reads कपोताखापुट. (5) M has निर्यास. (6) K reads अपामार्गमुनौ तथा. (7) K reads मार्दकथैव. (8) M reads मेघनाद. (9) एकैकरमद्रवेकेण, a variant in K (10) K has पुटकैक. M has सुदापयेत्. (11) M reads डीलायन्त्रेण. (12) K reads भैरवि (13) M reads वशा. (14) K reads अभ्रकात्. (15) M reads तत्तु. (16) M reads विडारो, which is unintelligible. (17) प्रर्षतं य च, a variant in K, which has no sense. M reads घर्षयतश्च. (18) K has निव्वारी, which is absurd. 21

१६२ रसार्णवे मृदग्निना तु निःक्वाथ्यं प्रहरार्द्धेन जायते ॥ ३६ ॥ सोमवल्लोरसेः पिष्ट्वा व्योम सौवर्चलान्वितम् । शनैः शनैर्हंसपाद्या$^1$ दापयेच्च पुटत्रयम् ॥ ३७ ॥ सोमवल्लोरसेनेव सप्तवारञ्च दापयेत्$^2$ । पातयेन्मृन्मये भाण्डे$^3$ रसेन सह संयुक्तम् ॥ ३८ ॥ मूलं वल्लोपुपुङ्खाया$^4$ गव्यक्षीरेण घर्षयेत्$^5$ । कल्केन लेपयेत् सूतं गगनञ्च तदूर्द्धगम्$^6$ ॥ ३६ ॥ तापयेद्द्वितापेन निर्मुखं ग्रसते क्षणात् । जायते पिष्टिका शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४० ॥ तिलपर्णीरसेनेव गगनं भावयेत् प्रिये$^7$ । मर्दनाज्जायते पिष्टी$^8$ नात्र कार्या विचारणा ॥ ४१ ॥ मुण्डीनिर्यांसके नागं$^9$ बहुशस्तु निषेचयेत् ।$^{10}$ तेनाभ्रकं तु संप्लाव्य$^{11}$ भूयोभूयः पुटे दहेत् ॥ ४२ ॥

(1) The portion commencing from रसेन सह and ending in हंस पाद्या is not found in M. (2) K reads तापयेत्. (3) दापये- न्मृन्मये पात्रे, a variant in K. (4) K has शितेषुपुंखाया. (5) गो- क्षीरे सह पेषयेत्, a variant in K, which is gram. inc. (6) K reads गगनं तदधोर्द्धग. (7) गगनं तेन भावयेत्, a reading in K. (8) M reads पिष्टिः. (9) K reads नापि. (10) After this charana we find in K the following hemistich :—कल्केन लेपयेत् सूतं गगनं तदधोर्ध्वंगं which we have not adopted, seeing it to be the repetition of the latter half of the 39th śloka. (11) K reads संभाव्य.

एकादशः पटलः । १६३ चित्रकार्द्रकमूलाना¹मेकैकेन तु सप्तधा । प्लावितव्यं² प्रयत्नेन गन्धकाभ्रकचूर्णकम् ॥ ४३ ॥ मागमुण्डीरसस्तन्य³रजो⁴लुङ्गाम्लभावितम् । षोडशांशेन तद्दत्तं दोलायां⁵ तु चरेद्रसः ॥ ४४ ॥ चतुःषष्टि⁶गुणं देवि द्वात्रिंशद्गुणमेव वा⁷ । अथवा षोडशगुणं तथाष्टगुणमेव वा⁸ । चतुर्गुणं वा⁹ द्विगुणं समं वा चारयेत्¹⁰ प्रिये ॥ ४५ ॥ परमभ्रकसत्त्वस्य¹¹ जारणं शृणु पार्वति ॥ ४६ ॥ व्योमसत्त्वं समांशेन ताप्यसत्त्वेन संयुतम्¹² । स खल्वेवं¹³ चरेद्देवि गर्भद्रावो¹⁴ भवेद्रसः ॥ ४७ ॥ नागाभ्रं देवि वङ्गाभ्रं¹⁵ तीक्ष्णाभ्रं¹⁶ करकाभ्रकम्¹⁷ । ताराभ्रं देवि¹⁸ हेमाभ्रं¹⁹ रसगर्भेण²⁰ जारयेत् ॥ ४८ ॥

(1) K reads मूलानि. (2) All the texts have this reading, which is gram. erroneous, the correct form being प्लावयितव्यं. (3) K reads नागं मुण्डीरसस्तन्य. (4) K reads रसं लुङ्गाम्लभावितम्. (5) M reads डोलायां. (6) K reads चतुषष्टि, which is inc. (7) K reads च. (8) K and M read च, which is not accurate. (9) M reads च. (10) K has सम मारयते. (11) K reads पत्रस्य. (12) K reads erroneously पुंसक्तं. (13) K has संकल्वेन. (14) K reads गर्भद्रावि. M reads गर्भद्रावं. Both the readings are gram. incorrect. (15) M reads वङ्गाभं. (16) K reads तिक्ताभ्रं. (17) K reads भास्कराभ्रकम्. (18) K reads तु, which mars the metre. (19) M reads शुल्बाभ्रं. (20) K reads रसगर्भे, thus wanting one letter.

१६४ रसार्णवे

पूर्व्वाभिषेक¹योगेन गर्भे द्रवति मर्दनात् ॥ ४९ ॥ चतुःषष्ट्यंशकः पूर्व्वः² द्वात्रिंशांशो द्वितीयकः³ । तृतीयः षोड़शांशस्तु⁴ चतुर्थोऽष्टांश एव च⁵ ॥ ५० ॥ पञ्चमस्तु चतुर्थांशः⁶ षष्ठो ह्यंशः प्रकीर्त्तितः⁷ । ग्रासो रसस्य दातव्यः⁸ ससत्त्वस्याभ्रकस्य च⁹ ॥ ५१ ॥ चतुःषष्ट्यंशके¹⁰ ग्रासे दण्डधारी भवेद्रसः । जलौकावद्वितीये च¹¹ ग्रासयोगे सुरेश्वरि ॥ ५२ ॥ ग्रासेन तु तृतीयेन¹² काकविष्ठासमो भवेत्¹³ । ग्रासेन तु चतुर्थेन दधिमण्डसमो भवेत् ॥ ५३ ॥ पञ्चमे चारिते ग्रासे नवनीतसमो¹⁴ भवेत् । षष्ठे तु गोलकाकारः¹⁵ क्रमाज्जीर्णस्य लक्षणम् ॥ ५४ ॥ काञ्जिकेन निषिक्तेन रक्तव्योम शतप्लुतम्¹⁶ ।

(1) K reads पूर्व्वाभिर्शक, which is incorrect. (2) चतुषष्टांशक पूर्व्वा, an incorrect variant in K. (3) द्वात्रिंशांश द्वितीयक, a variant in K. (4) तृतीय षोडशांशेन, a variant in K. (5) चतुर्थाष्टांशमेव च, a variant in K, which is inc. (6) पञ्चमोपि चतुर्थांशो, a variant in K. (7) षष्ठो डिग्भागप्रकीर्त्तितः, a variant in M. (8) K reads ग्रासा रसस्य दातव्याः. M reads ग्रासो रसस्य दातव्य, wherein the last term is inc. (9) K has सत्वस्याभ्रकजस्य वा. (10) K reads चतुषष्टाशतो. M reads चतुष्षष्टाशता. Both are inc. (11) जलूकवद्वितीये तु, a variant in M. (12) M reads तृतीयस्य. (13) येन काकविष्ठा. भवेत्, a variant in M. (14) K reads नवनीतः समो, which is not correct. (15) K reads गोलकाकारं. (16) K reads रत्ने व्योमम, which is inc. तेन व्योम is the reading in M.

एकादशः पटलः। १५५ खल्लात्सञ्चारयेत्तञ्च^१ शुल्बवासनया^२ सह ॥ ५५ ॥ हेम तारञ्च संधृष्य^३ खल्ले तत्र रसं न्यसेत्^४ । काक्षोसहितकाग्रोस्रं^५ सिन्धुना चरते रसः ॥ ५६ ॥ हेम सोस्रन्तु संधृष्य^६ रसं तत्र प्रदापयेत् । बागहेमयुतं व्योम समजौर्णं द्रुतं^७ भवेत् । अभ्रकोपरसान्^८ क्षिप्रं सुखेनैव चरत्ययम् ॥ ५७ ॥ तारं वङ्गं च संधृष्य^९ रसं तत्र प्रदापयेत् । नागहेमयुतं व्योम समजीर्णं द्रुतं भवेत् ।^१० मुखेन चरते व्योम तारकञ्चापि शस्यते^११ ॥ ५८ ॥ समुखं निर्मुखं^१२ वापि यत्नत्स्रारयेन्नभः^१३ ॥ ५६ ॥ चारणां त्रिविधामेवं^१४ कृत्वा गर्भद्रुतिं रसे। क्षारयेत् स्वेदयेत् पिण्डं^१५ परिणामक्रमैस्त्रिभिः^१६ ॥ ६० ॥ कट्वम्ल^१७ क्षारगोमूत्र-सुहोक्षौरैः प्रलेपितम्^१८ ।

(1) खल्ले तु चालयेत्तच्च, a variant in K. (2) K reads शुल्ब वासनया. M reads वासनाया, which is inc. (3) K reads संस्थाप्य. (4) खल्ले तत्र च संन्यसेत्, a variant in K. (5) कांचीसहितकाश्रोस्र, a variant in M. (6) K reads संगृह्य. (7) M has समजीर्णद्रुत (8) M reads पध्रकांत्यवसान्. (9) K reads सङ्गृह्य. M reads संधृष्य. (10) This hemistich is not found in K. (11) K reads समुख. (12) निर्मुखं समुख is the reading in K. समुख निर्मुख is the reading in M. (13) K reads ततः, which is not accurate. (14) M reads जारणां त्रिविधामेव. (15) K reads incompletely—जारयेत् पिण्डे. (16) M reads in- completely—परिकर्मैस्त्रिभिः. (17) M reads पट्वम्ल. (18) सुहि- चौरे प्रलेपिते, a variant in M.

१६६ रसार्णवे वह्निष्ट बन्धं वस्त्रेण¹ भूयो ग्रासं निवेदितम्² । क्षारारनालतैलेषु स्वेदयेन्मृदुनाग्निना ॥ ६१ ॥ क्रमेणानेन देवेशि जायते दिवसैस्त्रिभिः³ । यन्त्रादुद्धृतमात्रं तु⁴ लोहपात्रे स्थितं रसम्⁵ ॥ ६२ ॥ साम्लेन⁶ काञ्जिकेनादौ क्षालितं वस्त्रगालितम् । पात्रे सुखोष्ण⁷हस्तेन यावत् शेषं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥ चतुर्गुणेन वस्त्रेण पीडितो निर्मलश्च सः⁸ ॥ ६४ ॥ गालनक्रियया ग्रासे सति निष्पेषनिर्गते⁹ । स¹⁰ भवेद्दण्डधारो च जीर्णग्रासस्तथा रसः¹¹ ॥ ६५ ॥ अजीर्णे पाचयेत् पिष्टीं¹² स्वेदयेन्मर्दयेत्तथा । वासवाम्ल¹³प्रयोगेण जीर्णे ग्रासं तु दापयेत्¹⁴ ॥ ६६ ॥ इष्टिकागुड़दुग्धोर्णी¹⁵-राजोसै

एकादशः पटलः । १५७ षोडशांशैः स धान्याम्लैः$^१$ मर्द्यः स्वेद्यश्च पारदः$^२$ ॥ ६७ ॥ निश्चिलीकरणार्थं तु$^३$ ग्रासे ग्रासे$^४$ पुनः पुनः । जीर्णाभ्रो जीर्णवीजोऽपि रागान् गृह्णाति$^५$ निर्मलः ॥ ६८ ॥ क्रमेणानेन दोलायां$^६$ चार्य्यं$^७$ ग्रासचतुष्टयम् । ततः कच्छपयन्त्रेण ज्वालनं बन्धनं$^८$ क्रमात् ॥ ६६ ॥ षड्भागं चाष्टमांशेन विडं दत्त्वापि जारयेत्$^९$ । समजीर्णाभ्रकः सूतः शतवेधी$^{१०}$ भवेत् प्रिये ॥ ७० ॥ सहस्रवेधी द्विगुणे त्रिगुणेऽयुतवेधकः । चतुर्गुणे लक्षवेधी स भवेद्भूमचरी रसः ॥ ७१ ॥ जीर्णे पञ्चगुणे$^{११}$ देवि बद्धायुर्जायते रसः$^{१२}$ । आयुस्तु$^{१३}$ षड्गुणे$^{१४}$