वायु पुराण

[अ०६९--श्लो० २५८-२८०] वायुपुराणम् । २६३

( कश्यपीयप्रजासर्गः ) युग्मानि षोडशान्यानि वर्तमानास्तदन्वयाः । नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि पुरुषादांस्तदन्वयान् ॥ २५८ छगलश्छगली चैव वक्रो वक्रमुखी तथा । षोडशानां गणा चैव सूची सूचीमुखस्तथा ॥ २५९ कुम्भपात्रश्च कुम्भी च वज्रदंष्ट्रश्च दुन्दुभिः । उपचारोपचारश्च उलूखल उलूखली ॥ २६० अनर्कश्च अनर्का च कखण्डश्च कुखण्डिका । पाणिपात्रा पाणिपात्री पांशुः पांशुमञ्जी तथा ॥ णितुण्डश्च नितुण्डी च निपुणा निपुणस्तथा । छलादोच्छेषणा चैव प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा ॥ षोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु षोडश ॥ २६२ अजामुखा बकमुखाः पूरिणः स्कन्दिनस्तथा । विषादाङ्गारिकाश्चैव कुम्भपात्राः प्रकुन्दकाः ॥ २६३ उपचारोलूखलिका ह्यनर्काश्च कुखण्डिकाः । पाणिपात्राश्च नैतुण्डा ऊर्णाशा निपुणास्तथा ॥ सूचीमुखोच्छेषणादाः कूलान्येतानि षोडश । इत्येता ह्यभिजातास्तु कूष्माण्डानां प्रकीर्तिताः ॥ पिशाचास्ते तु विज्ञेयाः सुकुल्या इति जज्ञिरे । बीभत्सं विकृताचारं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ अतस्तेषां पिशाचानां लक्षणं च निबोधत ॥ २६६ सर्वाङ्गकेशा वृत्ताख्या दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा । तिर्यङ्गाः पुरुषादाश्च पिशाचास्ते ह्यधोमुखाः ॥ अकेशा ह्यरोमाणस्त्वग्वसाश्मर्मवाससः । कूष्माण्डिकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः सदामिषाः ॥ वक्राङ्गहस्तपादाश्च वक्रशीलागतास्तथा । ज्ञेया वक्रपिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः ॥ २६९ लम्बोदरास्तुण्डनाशा ह्रस्वकायशिरोभुजाः । नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षा प्रियश्रवाः ॥ २७० वामनाकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः । पिशाचानकर्मर्कास्ते वृक्षवासादनप्रियाः ॥ २७१ ऊर्ध्वबाहूर्ध्वरोमाण उद्वृताश्च तथाऽलयाः । मुञ्चन्ति पांशूनङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवश्च ते ॥ २७२ धमनीमन्तकाः शुष्काः श्मश्रुलाश्चीरवाससः । उपवीराः पिशाचाश्च श्मशानायतनास्तथा ॥ २७३ विष्टब्धाक्षा महाजिव्हा लेलिहाना ह्युलूखलाः । हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विरता बद्धपिण्डकाः ॥ २७४ पिशाचाः कुम्भपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते । सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति वै ॥ आयुक्तांश्च विशन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः । आकर्णदारितास्याश्च लम्बभ्रूस्थूलनासिकाः ॥ *शून्यागाराश्रयाः स्थूलाः पिशाचाः पूरणास्तु ते । हस्तपादाक्रान्तगणा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः ॥ बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः ॥ २७७ पृष्ठतःपाणिपादाश्च ह्रस्वका वातरंहसः । पिशितादाः पिशाचास्ते सङ्ग्रामे रुधिराशिनः ॥ २७८ नग्ना ह्यनिकेताश्च लम्बकेशाश्च पिण्डकाः । पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्या उच्छेषणाशिनः ॥ षोडश जातयस्तेषां पिशाचानां प्रकीर्तिताः ॥ २७९ एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वाऽनुकम्पया । तेभ्यो ब्रह्मा वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः ॥ अन्तर्धानं प्रजास्तेषां कामरूपत्वमेव च ॥ २८०

---

* इदमर्धं नास्ति क. पुस्तके ।

२६४ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०६९श्लो०२८१-३०७] ( कश्यपीयप्रजासर्गः )

उभयोः संध्ययोश्चारं स्थानान्यजीवमेव च । गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजनानि च ॥ २८१
विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषितानि च । असंस्पृष्टोपलिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि च ॥ २८२
राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुटाश्चत्वराणि च । द्वाराण्यट्टालकाश्चैव निर्मान्संक्रमांस्तथा ॥ २८३
पथो नद्योऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् । पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः ॥ २८४
अधार्मिका जनास्ते वै आजीवा विहिताः सुरैः । वर्णाश्रमाः संकरिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा ॥
अमृतोपमसत्त्वानां चौरविश्वासघातिनाम् । एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैर्धनैः ॥ २८६
आरभन्ते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः ॥ २८७
मधुमांसादनैर्दद्या तिलचूर्णसुरासवैः । धूपैर्हारिद्रकुशरैस्तैलभद्रगुडौदनैः ॥
कृष्णानि चैव वासांसि धूपाः सुमनसस्तथा । एवं युक्ताः सुबलयस्तेषां वै पर्वसंधिषु ॥ २८८
पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा सोऽधिपतिर्ददौ ॥ २८९
सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् । दंष्ट्रा त्वजनयत्पुत्रान्व्याघ्रान्सिंहांश्च भामिनी ॥
द्विपिनश्च सुतास्तस्य व्यालेयाश्चाऽऽमिषाशिनः । क्रुषायाश्चापि कार्त्स्न्येन प्रजासर्गं निबोधत ॥ २९०
तस्य दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे शृणु ॥ २९१
मीना माता तथा वृत्ता परिवृत्ता तथैव च । अनुवृत्ता तु विज्ञेया तासां वै शृणुत प्रजाः ॥ २९२
सहस्रदन्ता मकराः पाठीनास्तिमिरोहिताः । इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते ॥ २९३
ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेया तथाऽनुज्येष्ठका अपि । निष्कांश्च शिशुमारांश्च मीना व्यजनयत्प्रजाः ॥ २९४
वृत्ता कूर्मविकारणि नैकानि जलचारिणाम् । तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः ॥ २९५
गण्डूकानां विकाराणि अनुवृत्ता व्यजायत । ऐणेयानां विकाराणि शम्बूकानां तथैव च ॥ २९६
तथा शुक्तिविकाराणि वराटककृतानि च । तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत ॥ २९७
कालकूटविकाराणि जलौकाविहितानि च । इत्येष हि ऋषेर्वंशः पञ्च शाखाः प्रकीर्तिताः ॥ २९८
तिर्यग्धेतुक्रमाद्याहुर्बहुलं (?) वंशविस्तरम् । संस्वेदजार्तवकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह ॥ २९८
स्वस्तिकिकशरीरेभ्यो जायन्त्युत्पादका द्विजाः । मनुष्याः स्वेदमलजा उशना नाम जन्तवः ॥ २९९
[ * तथा शिरसि चैले च यूकाः संस्वेदजाः स्मृताः । चन्द्रादित्याभितप्तायां पृथिव्यां संभवन्ति ये ॥
तृणमेवप्रसिक्तायाः स्मृताः संस्वेदजन्तवः । ] नानापिपीलिकगणाः कीटका बद्धपादकाः ॥ ३०१
शङ्खोपलविकाराणि कीलकाचारकाणि च । इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवाः गणाः ॥ ३०२
तथा घर्मादितप्ताभ्यस्त्वद्द्भ्यो वृष्टिभ्य एव च । नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे ॥ ३०३
मीनकाः पिप्पला दंशास्तथा तित्तिरपुत्रिकाः । नीलाचित्राश्च जायन्ते शलका बहुविस्तराः ॥ ३०४
जलजः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तवस्त्विमे । काशतयञ्ज (ज) काः कीटानलदा बहुपादकाः ॥ ३०५
सिंहला रोमलाश्र्चैव पिच्छलाः परिकीर्तिताः । इत्येवमादिर्हि गणो जलजः स्वेदजः स्मृतः ॥ ३०६
सर्षिभ्यो माषमुद्गानां जायन्ते क्रमशस्तथा । बिल्वजम्ब्वाम्रपूगेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः ॥ ३०७

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ।

[अ० ६९ श्लो० ३०८-३३२] वायुपुराणम् २६५

(कश्यपीयप्रजासर्गः)

मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च । तथा कोटरशूष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ॥ ३०८ अन्येभ्योऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा । जन्तवस्तुषगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च ॥ ३०९ बहून्यहानि निक्षिप्ते संभवन्ति च गोमये । जायन्ते कृमये विप्राः काष्ठेभ्यश्च घुणादयः ॥ ३१० कृमा द्रुमाणां जायन्ते विविधा नीलमक्षिकाः । तथा शुष्कविकारेभ्यः पुत्रिकाः प्रभवन्ति च ॥ कालिका शतिकेभ्यश्च सर्पा जायन्ति सर्वशः । संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् ॥ (* गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च जायन्ते जन्तवः प्रभो । मत्स्यादयश्च विविधा अण्डकुक्षौ विशेषतः ॥ चैवरीकाश्व जायन्ते तथा गोजाकुलानि च । तथाऽन्यानि च सूक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः ॥ [+ कपोतकुररादिभ्यः सूक्ष्मा यूकास्तथैव च । \times तथैवान्येऽपि संख्याता अष्टापदकुलीरकाः ] ॥ मक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जातयोऽपरे ।) प्रायेण तु वसन्त्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्दमे ॥ ३१६ मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च । तृणेभ्यः समजायन्त पुत्रिकाः पुत्रसप्तकाः ॥ ३१७ मणिच्छेदास्तथा व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः । शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्ति हि ॥ एवमादिरसंख्यातो गणः संस्वेदजो मया । समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ॥ ३१९ तथाऽन्ये नैऋता सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः । पूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकारः स्मृताः प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः । केचित्तु योनिजा देवाः केचिदेवानिमित्ततः ॥ ३२१ तूल्लालाघश्च कोलश्च शिवा कन्या तथैव च । अपत्यं सरमायास्तु गणा वै सरमादयः ॥ ३२२ श्यामश्च शबलश्चैव अर्जुनो हरितस्तथा । कृष्णो धूम्रारुणश्चैव तूल्लालाबूश्च कद्रुकाः ॥ ३२३ सुरसाऽथ विजज्ञे तु शतमेकं शिरोमृत्तम् । सर्वाणा तक्षको राजा नागानां चापि वासुकिः ॥ तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशात्मकः ॥ ३२४ पुलहस्याऽऽत्मजासर्गस्ताम्रायास्तान्निबोधत । बह्वन्यास्त्वभिविख्यातास्ताम्रायाश्च विजज्ञिरे ॥ ३२५ श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा । अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ ॥ संपातिं च जटायुं च प्रसूता पक्षिसत्तमौ ॥ ३२६ संपातिरजनयत्पुत्रं कन्यामेकां तथैव च । जटायुषश्च ये पुत्राः काकगृध्राधकर्णिनः ॥ ३२७ भार्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची तथा शुकी । धृतराष्ट्री च भद्रा च तास्वपत्यानि वक्ष्यते(च्म्यहम्) शुकी गरुत्मतः पुत्रान्सुषुवे षट् परिश्रुतान् । त्रिशिरं सुमुखं चैव बलं पृष्ठं महाबलम् ॥ ३२९ त्रिशङ्खनेत्रं सुमुखं सुरूपं सुरसं बलम् । एषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम् ॥ ३३० चतुर्दश सहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम् । पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरः ॥ ३३१ व्याप्तानि यानि देशानि(स्थानानि)तानि वक्ष्ये यथाक्रमम् । शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटं च पर्वतम् ॥

---

• धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थोः घ. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति \times इदमर्धं नास्ति ङ. पुस्तके । ३४

२६६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ६९–श्लो० ३३३-३५५] ( कश्यपीयप्रजासर्गः )

मणिमन्तं च शैलेन्द्रं सहस्रशिखरं तथा । पर्णमालं सुकेशं च शतशृङ्गं तथाऽचलम् ॥ ३३३ कौरजं पद्मशिखरं हेमकूटं च पर्वतम् । प्रचण्डवायुप्रभवैर्दीपितैः पद्मरागिभिः ॥ ३३४ शैलजालानि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूकाः काककुक्कुटाः ॥ मयूराः कलविङ्काश्च कपोता लावात्तित्तिराः । * क्रौञ्ची वार्धीणसाञ्श्येनी कुररान्सारसान्बकान् ॥ इत्येवमादयोऽन्येऽपि कव्यादा ये च पक्षिणः । धृतराष्ट्री च हंसांश्च कलहंसांश्च भामिनी ॥ ३३७ चक्रवाकांश्च विन्दूगान्सर्वाश्चैवादकाजिहान् । एतानेव विजज्ञेऽथ पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ३३८ गरुडस्याऽऽत्मजाः प्रोक्ता इरायाः शृणुत प्रजाः । इरा प्रजज्ञे कन्या वै तिस्रः कमललोचनाः ॥ वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः । लता चैवाथ वल्ली च वीरुधा चेति तास्तु वै ॥ ३३९ लता वनस्पतीञ्जज्ञे सपुष्पान्पुलिनास्थितान् । युक्तान्पुष्पफलैर्वृक्षांल्लता वै संप्रसूयते ॥ ३४० अथ वल्ली तु गुल्मांश्च त्वक्सारास्तृणजातयः । वीरुधा तदपत्यानि वंशश्चात्र समाप्यते ॥ ३४१ एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं पूरितं जगत् ॥ इति सर्गैकदेशस्य कीर्तितोऽवयवो मया । मारीचोऽयं प्रजासर्गः समासेन प्रकीर्तितः ॥ न शक्यं व्यासतो वक्तुमपि वर्षशतैर्द्विजाः ॥ ३४३ अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिः स्मृता । तपःशीला तु सुरभिर्मायाशीला दनुः स्मृता ॥ [+ मुनिश्च गन्धशीला वै प्राबाध्ययनशालिनी । गीतशीला त्वरिष्टाऽथ क्रोधशीला खशा स्मृता ] क्रूरशीला तथा कद्रूः कौञ्च्यथ श्रुतिशालिनी । इराऽनुग्रहशीला तु दनायुर्भक्षणे रता ॥ ३४२ वाहशीला तु विनता ताम्रा वै पाशशालिनी । स्वभावा लोकमातृणां शीलान्येतानि सर्वशः ॥ धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः । रजःसत्त्वतमोवृत्ता धार्मिकाधार्मिकास्तु वै ॥ ३४७ मातृतुल्याश्चाभिजाताः कश्यपस्याऽऽत्मजाः प्रजाः । देवदासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतगवीरुधः ॥ ३४८ यस्मादाक्षयणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्विह । मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः ॥ ३४९ धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै । ततोऽधःश्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः ॥ ३५० जायन्ते कार्यसिद्धयर्थं मानुषेषु पुनः पुनः । इत्येव वंशप्रभवः प्रसंख्यातस्तपस्विनाम् ॥ ३५१ सुराणामसुराणां च गन्धर्वाप्सरसां तथा । यक्षरक्षःपिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम् ॥ ३५२ व्यालानां शिखिनां चैव ओषधीनां च सर्वशः । कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलजाश्च ये ॥ पशूनां ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यलक्षणः ॥ ३५३ आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान्हितसुखावहः । श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानसूयता ॥ ३५४ इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणवैद्यसंसदि । अपत्यलाभं हि लभेत पुष्कलं श्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ ३५५ इति महापुराणे वायुप्रोक्ते उपोद्घातपादे कश्यपीयप्रजासर्गो नाम नवषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-६५०६

---

* एतदर्धस्थाने 'क्रौञ्चा वार्धीणसाः श्येनाः कुरराः सारसा बकाः' इति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।

• धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ग. पुस्तके नास्ति ।

[अ०७०श्लो०१-२३] वायुपुराणम्। २६७

अथ सप्ततितमोऽध्यायः। ऋषिवंशानुकीर्तनम् ।

सूत उवाच— एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना। प्रतिष्ठितासु सर्वासु स्थावरासु चरासु च ॥ १ अभिषिच्याधिपत्येषु (?) तेषां मुख्यः प्रजापतिः। ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टमुपचक्रमे ॥ २ द्विजातीनां वीरुधां च नक्षत्राणां ग्रहैः सह । यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ३ बृहस्पतिं तु विप्रेषां ददावङ्गिरसां पतिम् । भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ४ आदित्यानां पुनार्विष्णुं वसूनामथ पावकम् । प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम् ॥ ५ दैत्यानामथ राजानं प्रह्लादं दितिनन्दनम् । नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृषभध्वजम् ॥ ६ विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथाऽऽदिशत् । अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञ वैश्रवणं पतिम् ॥ यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च ॥ ७ वैवस्वतं पितॄणां च च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् ॥ ८ शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तदा ॥ ९ उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत् । मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च चतुष्पदाम् ॥ १० पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम् । गन्धानां मारुतं चैव भूतानामशरीरिणाम् ॥ ११ शब्दाकाशबलानां च वायुं बलवतां वरम् । सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् ॥ १२ सरीसृपाणां सर्पाणां नागानां चैव तक्षकम् । सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च ॥ आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान् ॥ १३ सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथैव च । ऋतूनामथ मासानामार्तवानां तथैव च ॥ १४ पक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्तानां च पर्वणाम् । कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा ॥ गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ॥ १५ प्रजापतिर्वै रजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम् । पुत्रं नाम्ना सुधामानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १६ पश्चिमस्यां(मार्यां) दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १७ मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम् । तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ॥ यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते ॥ १८ स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा तेऽभिषेचिताः । नृपा ह्येतेऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै ॥ ॥ १९ मन्वन्तरेष्वतीतेषु मता ह्येतेषु पार्थिवाः । एवमन्येऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः ॥ अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः ॥ २० राजसूयेऽभिषिक्तश्च पृथुरेभिनंरोत्तमैः । वेददृष्टेन विधिना कृतो राजा प्रतापवान् ॥ २१ एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासंतानकारणात् । पुनरेव महाभागः प्रजानां पतिरीश्वरः ॥ २२ कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः । पुत्रो गोत्रकरो मह्यं भवेतामित्यचिन्तयत् ॥ २३

२६८ श्रीमहैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७०श्लो०२४-५०] ( ऋषिवंशानुकीर्तनम् )

तस्य प्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः । ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्तादुभूतौ महौजसौ ॥ २४ वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ । वत्सारात्रिध्रुवो जज्ञे रैभ्यश्च स महायशाः ॥ २५ रैभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया निध्रुवस्य निबोधत । च्यवनस्य सुकन्यायां सुमेधाः समपद्यत ॥ २६ निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम् । असितस्यैकपर्णायां बलिष्ठः समपद्यत ॥ २७ शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा देवलः सुमहायशाः । निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यायाश्चः पश्चात्तु कश्यपाः ॥ वरप्रभृतयो देवा देवलस्य प्रजास्त्विमाः । चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्वैक्रादशे प्रजाः ॥ अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तते ॥ २९ मानसस्य च रिष्यन्तस्तस्य पुत्रो दमः किल । मानसस्तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति श्रुतः ॥ ३० त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह । तस्य कन्या त्विडिविला रूपेणाप्रतिमऽभवत् ॥ पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत् ॥ ३१ ऋषिरेिडिविलायां तु विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धनाः ॥ ३२ बृहस्पतेबृहत्कीर्तिर्देवाचार्यस्य कीर्तिता । कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिना म् ॥ ३३ पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतः स्थिते । कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्व सुषुवे देववर्णिनी । दिव्येन विधिना युक्तमार्षेणेव श्रुतेन च । राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च ॥ ३५ त्रिपादं सुमहाकायं स्थूलशीर्षं महातनुम् । अष्टदंष्ट्रं हरिच्छ्मश्रुं शङ्कुकर्णावलौहितम् ॥ ३६ ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिङ्गलं सुविभीषणम् । वैवर्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं ज्ञानसंपदा ॥ ३७ एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विश्वरूपधरं तथा । पिता दृष्ट्वाऽब्रवीत्तत्र कुबेरोऽयमिति स्वयम् ॥ ३८ कुत्सायां कितिशब्दोऽयं शरीरं बेरमुच्यते । कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोऽङ्कितः ॥ ३९ यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना लोके भविष्यति ॥ ४० ऋद्धयां कुबेरोऽजनयद्विश्रुतं जन्नकूबरम् । रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा ॥ बिभीषणचतुर्थांस्तान्कैकस्यजनयत्सुताम् ॥ ४१ शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्धजः । चतुष्पाद्द्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः ॥ ४२ जात्याऽञ्जननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च । राजसेना यथा युक्तो रूपेण च बलेन च ॥ ४३ सत्यबुद्धिदृढंतनू राक्षसैरेव रावणः । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणस्तु सः ॥ ४४ हिरण्यकशिपुस्त्वार्सीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि (णि) राजाऽत्र त्रयोदश स राक्षसः ॥ ४५ ताः पञ्च कोट्यो वर्षाणामारुख्याताः संख्यया द्विजैः । नियुतान्येकषष्टिश्च संख्या विद्भिरुदाहृता ॥ षष्टिं शतसहस्राणि वर्षाणां तु स रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम् ॥ ४७ त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान् ॥ ४८ महोदरः प्रहस्तश्च महापांशुः खरस्तथा । पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा ॥ ४९ त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्या ह्यस्रालिका चैव वाकायाः प्रसवाः स्मृताः ॥ ५०

[अ० ७० श्लो ५१-७७] वायुपुराणम्। २६१ (ऋषिवंशानुकीर्तनम् ) इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश । दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः ॥ ५१ सर्वे लब्धवराश्चैव पुत्रपौत्रसमन्विताः । यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या ये च राक्षसाः ॥ ५२ आमस्त्यवैशामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् । वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम् ॥ ५३ तेषामैडविलो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः । इतरे वै यज्ञमुखास्तेन रक्षोगणास्त्रयः ॥ ५४ यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः । निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः ॥ ५५ पौलस्त्या नैर्ऋताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा । इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः ॥ ५६ तेषां रूपं प्रवक्ष्यामि स्वभावेन व्यवस्थितम् । वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः ॥ ५७ अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकर्णा ऊर्ध्वरोमाण एव च । आकर्णदारितास्याश्च मुञ्जधूमोध्वर्मूर्धजाः ॥ ५८ स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वकाश्च प्रबाहुकाः । ताम्रास्या लम्बजिह्वोष्ठा लम्बभ्रूस्थूलनासिकाः ॥ नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गम्भीराक्षा विभीषणाः । महाघोरस्वराश्चैव विकटा बद्धपिण्डकाः ॥ ६० स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः । दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्माणः ॥ ६१ सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः । विचित्रवस्त्राभरणाश्चित्रस्रगनुलेपनाः ॥ ६२ अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः । इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां बुधैः स्मृतम् ॥ न समस्तबलं बुद्धं यतो मायाकृतं हि तत् ॥ ६३ पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च भ्रमरा हस्तिनस्तथा ॥ वानराः किंनराश्चैव मयूकिंपुरुषास्तथा । *येऽन्ये चैव परिक्रान्ता मायाक्रोधवशानुगाः ॥ ६५ अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे । न तस्य पुत्रः पौत्रो वा तेजः संक्षिप्य वा स्थितः ॥ अत्रेर्वंशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः । तस्य पत्न्यश्च सुन्दर्यो दशैवाऽऽसन्पतिव्रताः ॥ ६७ भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः । भद्रा शूदा च मद्रा च शलदा मलदा तथा ॥ ६८ वेला खला च सप्ताैता या च गोचपला स्मृता । तथा मानरसा चैव रत्नकूटा च ता दश ॥ ६९ आत्रेयवंशकृत्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः । भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ॥ ७० स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् । तमोभिभूते लोकेऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्तिता ॥ ७१ स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्तः स पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ॥ ७२ आत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः । यज्ञेष्वविघ्नंश्चैव सुरैश्चैव प्रवर्तितः ॥ (?) ७३ सता स्वजनयत्पुत्रानात्मतुल्याननामकान् । दश तास्वेव महता तपसा भावितप्रभाः ॥ ७४ स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः । तेषां विख्यातयशसौ बलिष्ठौ सुमहौजसौ ॥ ७५ दत्तात्रेयस्तस्य ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः । यवीयसी सुता तस्यामबला ब्रह्मवादिनी ॥ अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा ॥ ७६ अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् । दत्तात्रेयं तनुं विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥ ७७

---

* एतदर्थस्थानेऽपाठः—प्रायोऽन्योयः परिक्रान्तो मयाक्रोश वशान्वय इति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।

२७० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० ७०-७१ श्लो० ७८-९१।१-३] (श्राद्धप्रक्रियारम्भः)

तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि । श्यामाश्व मुद्गलाश्चैव बलारकगविष्ठिराः ॥
एते नृणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ॥ ७८
कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा । जज्ञिरे च त्वरुन्धत्यास्तान्निबोधत सत्तमाः ॥ ७९
नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धतीं प्रत्यपादयत् । ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ॥ ८०
पुरा देवासुरे तस्मिन्सङ्ग्रामे तारकामये । अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शक्रे सुरैः सह ॥
वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः ॥ ८१
अन्नौषधं मूलफलमोषधीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन तु ॥ ८२
अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पाद्यद्विजाः । सागरं जनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ? ॥ ८३
कालात्पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् । द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ॥ ८४
उत्पद्यन्ते च पीवर्यां षडिमे शुकसूनवः । भूरिश्रवा प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥ ८५
कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता । जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सात्वगृहस्य च ॥ ८६
श्वेताः कृष्णाश्च गौराश्च श्यामा धूश्राः समूलिकाः । ऊष्मपा द्वारकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः ॥
पाराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ॥ ८७
अत ऊर्ध्वं निबोधध्वमिन्द्रप्रतिमसंभवम् । वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यां समपद्यत ॥
कुशीतिया समाख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ॥ ८८
पृथोः सुतायाः संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः । उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः । ८९
मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः । एकार्षेयास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः ॥
एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशैव तु ॥ ९०
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः । भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ॥
त्रींल्लोकान्धारयन्तिमान्देवर्षिगणसंकुलान् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभास्तिभिः ॥ ९१

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते उपोद्घातपादे ऋषिवंशानुकीर्तनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—६५९७

---

अथैकसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धप्रक्रियारम्भः ।

* एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सूतस्य विदितात्मनः । उत्तरं परिपप्रच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ॥ १

शांशपायन उवाच—
कथं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी प्राकसती तु या । आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत ॥ २
मेनायां पितृकन्यायां जनयामास शैलराट् । के चैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ॥ ३

---

* एतस्मात्पूर्वं सूत उवाचेति ख. पुस्तके ।

$ \begin{gathered} [अ० ७१ श्लो० ४-२९] वायुपुराणम् । २७१ \ (श्राद्धप्रक्रियारम्भः) \end{gathered} $

मैनाकश्चैव दौहित्रो दौहित्री च तथा सुभ्रू । एकपर्णा तथा चैव तथा या चैकपाटला ॥ ४
गङ्गा चैव सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा । पूर्वमेव मयोद्दिष्टं शृणुत्वं मम सर्वशः ॥ ५
क एते पितरश्चैव वर्तन्ते क च वा पुनः । श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च परं विधिम् ॥ ६
पुत्राश्च ते स्मृताः केषां कथं च पितरस्तु ते । पितरः कथमुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः ॥ ७
स्वर्गे तु पितरोऽन्ये ये देवानामापि देवताः । एवं वै श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्वमुत्तमम् ॥
यथावदत्तमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ॥ ८
यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् । स्वर्गे हि के तु वर्तन्ते पितरो नरके तु के ॥ ९
अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा । पितुः पितामहं चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः ॥ १०
कानि श्राद्धानि देयानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् । कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः ॥ ११
के चेह पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः । देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम् ॥ १२
एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुत । स्पष्टाभिधानमर्थं वै तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३
ऋषीणां तु वचः श्रुत्वा सूतस्तत्त्वार्थदर्शिवान् । आचचक्षे यथाप्रश्नं ऋषीणां मानसं ततः ॥ १४

सूत उवाच—

अत्र वो वर्णयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः ॥ १५
अतीतानागते ज्येष्ठाः कनिष्ठा क्रमशतस्तु ते । दैवैः सार्धं पुराऽतीताः पितरो येऽन्तरेषु वै ॥
वर्तन्ते सांप्रतं ये तु तान्वै वक्ष्यामि निश्चयात् ॥ १६
श्राद्धं चैषां मनुष्याणां श्राद्धमेव प्रवर्तते । देवानसृजत ब्रह्मा नायक्षन्निति वै पुनः ॥
तमुत्सृज्य तदात्मानमसृजंस्ते फलार्थिनः ॥ १७
ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ । न स्म किंचिद्विजानन्ति ततो लोको ह्यमुह्यत ॥ १८
ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् । अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः ॥ १९
प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः । पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ॥ २०
ततस्ते स्वान्सुतांश्चैव प्रायश्चित्तजिघृक्षवः । अपृच्छं संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः ॥ २१
तेभ्यस्ते नियतात्मनः प्रशशंसुरनेकधा । प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि तु ॥ २२
ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः । यूयं वै पितरोऽस्माकं ये वयं प्रतिबोधिताः ॥
धर्मज्ञानं च कामश्च को वरो वः प्रदीयताम् ॥ २३
पुनस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः । तस्माद्यद्युक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा । २४
उक्तं च पितरोऽस्माकमिति वै तनया स्वकाः । पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्योऽयं दीयतां वरः ॥ २५
तेनैव वचसा पुत्रा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ॥ २६
तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम् । एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्रान्पुत्राश्च पितरस्तथा ॥
व्याजहार पुनर्ब्रह्मा पितॄनात्मविवृद्धये ॥ २७
यां हनिष्ट्वा पितॄञ्छ्राद्धे क्रियां कांचित्करिष्यति । राक्षसा दानवाश्चैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत् ॥
श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् । आप्यायमाना युष्माभिर्वर्धयिष्यन्ति नित्यशः ॥ २९

२७२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७१श्लो०३०-५७] ( श्राद्धप्रक्रियारम्भः )

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैरवृतम् ॥ ३० श्राद्धानि पुष्टिकामश्च ये करिष्यन्ति मानवाः । तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ॥ ३१ श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः । सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहम् ॥ तेष्यामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ॥ ३२ एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ॥ ३३ ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः । इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ॥ अन्योन्यापितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह ॥ ३४ एतद्वलवचः श्रुत्वा सूतस्य विहितात्मनः । पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम् ॥ ३५ ऋषय ऊचुः-- कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः । वर्तन्ते देवप्रवरा देवानां सोमवर्धनाः ॥ ३६ सूत उवाच-- एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् । शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम् ॥ ३७ बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् । पुनः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ ३८ क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः । समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः ॥ ३९ कस्माच्च पितरं पूर्वे यज्ञेऽप्युज्यन्त नित्यशः । क्रियाश्च सर्वा वर्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम् ॥ ४० कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्तं महाफलम् । केषु वाऽप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च ॥ ४१ केषु वै सर्वमाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः । कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्तते ॥ ४२ एतदिच्छामि भगवांन्विस्तरेण यथातथम् । व्याख्यातुमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया ॥ ४३ बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः । व्याजहाराऽऽनुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ॥ ४४ बृहस्पतिरुवाच-- कथयिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसे । विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम् ॥ ४५ द्यौरन्तरीक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा । सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाऽहोरात्रमेव च ॥ ४६ न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमिदं जगत् । ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र चचार परमं तपः ॥ ४७ शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् । सर्वदेव व्रतस्नातं सर्वज्ञानविदां वरम् ॥ ४८ कीदृशं सर्वभूतशस्तपस्तेपे प्रजापतिः । एवमुक्तो बृहत्तेजा बृहस्पतिरुवाच तम् ॥ ४९ सर्वेषां तपसां युक्तिस्तपोगमनुत्तमम् । ध्यायंस्तदा तद्भगवांस्तेन लोकानवासृजत् ॥ ५० भूतभव्यानि ज्ञानानि लोकान्वेदांश्च कृत्स्नशः । योगमाविश्य तत्सृष्टं ब्रह्मणा योगचक्षुषा ॥ ५१ लोकाः सांताानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । ते वैराजा इतिख्याता देवानां दिवि देवताः ॥ ५२ योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः । देवानसृजत ब्रह्मा योगं युक्त्वा सनातनम् ॥ ५३ आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः । सर्वकामप्रदाः पूज्या देवदानवमानवैः ॥ ५४ तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः । अमूर्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु सुमूर्तयः ॥ ५५ उपरिष्टात्रयस्तेषां वर्तन्ते भावमूर्तयः । तेषामधस्ताद्वर्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्तयः ॥ ५६ ततो देवास्ततो भूमिरेशा लोकपरम्परा । लोकं वर्तन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः । वृष्टिर्भवति तैर्वृष्ट्या लोकानां संभवः पुनः ॥ ५७

[अ०७१-७२श्लो०५८-७९।१] वायुपुराणम् । २७३

( श्राद्धकल्पः ) आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः । ऊचुस्तान्रै पितॄंस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ॥५८ मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामपरिच्छदाः । लोभमोहभयांपेता निश्चिन्ताः शोकवर्जिताः ॥ ५९ एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान् । दिव्याः पुण्या महात्मानो विपाप्मानो भवन्त्युत ॥ ६० ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः । प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्तयः ॥ ६१ व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्प्रभेव च ॥ ६२ उत्सृज्य देहजातानि महायोगबलेन च । निराख्योपाख्यतां यान्ति सरितः सागरे यथा ॥ ६३ क्रियया गुरूपूजाभिर्योगं कुर्वन्ति नित्यशः । ताभिराप्यायन्त्येते पितरो योगवर्धनाः ॥ ६४ श्राद्धे प्रीताः पुनः सोमं पितरो योगमास्थिताः । आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति ॥ ६५ तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिभ्यो यत्नतः सदा । पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्तते ॥ ६६ सहस्रशस्तु विप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् । एकस्तु योगवित्प्रीतः सर्वानर्हति तच्छृणु ॥ ६७ काल्पितानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च । योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महतो भयात् ॥ ६८ गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च । ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी ह्येको विशिष्यते ॥ ६९ नास्तिको वा विकर्मा वा संकीर्णस्तस्करोऽपि वा । नान्यत्र कारणं दानं योगेष्ववाह प्रजापतिः ॥७० पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः । पुत्रो वाऽप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति ॥ ७१ अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणौ । तदलाभेऽप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ॥ ७२ यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः । ध्यानयोगी परतस्मादिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ ७३ सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् । तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ॥ ७४ पूजयेच्चार्घ्यपाद्येन वेश्मना भोजनेन च । उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वराः सदा ॥ ७५ नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ७६ तस्माद्दद्याच्च वै दानं विप्रायातिथये नरः । प्रदानानि प्रवक्ष्यामि फलं चैषां तथैव च ॥ ७७ अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुण्डरीकसहस्रेण योगिष्वावसथो वरम् ॥ ७८ आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् । भावयन्सप्त कालान्वै स्थित एष गणः सदा ॥ ७८ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वान्पितॄगणान्पुनः । संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम् ॥ ७९

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोद्घातपादे श्राद्धप्रक्रियारम्भो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-६६७६

अथ द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

सूत उवाच-- सप्त मेधावतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः । चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्तयः ॥ तेषां लोकविसर्गं तु कीर्तयिष्ये निबोधत ॥ १

३५

२७४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७२श्लो०२-२६] (श्राद्धकल्पः)

या वै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चैव ये स्मृताः । धर्ममूर्तिधरास्तेषां ये त्रयः परमा गणाः ॥ २ नामानि लोकसर्गं च तेषां वक्ष्ये समासतः । लोका विरजसो नाम्ना यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ॥ ३ अमूर्तयः पितृगणाः पुत्रास्ते वै प्रजापतेः । विरजस्य द्विजाः श्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः ॥ एष वै प्रथमः कल्पो वैराजानां प्रकीर्तितः ॥ ४ तेषां तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः । पत्नी हिमवतः शुभ्रा यस्यां मैनाक उच्यते ॥ ५ जातः सर्वौषधिधरः सर्वरत्नाकराम्ववान् । पर्वतः प्रवरः पुण्यः क्रौञ्चस्तस्याऽऽत्मजोऽभवत् ॥ ६ तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलराट् । अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम् ॥ ७ आश्रिते द्वे ह्यपर्णां तु अनिकेता तपोऽचरत् । न्यग्रोधमेकपर्णी तु पाटलामेकपाटला ॥ शतं वर्षसहस्राणि दुश्चरं देवदानवैः ॥ ८ आहारमेकपर्णेन एकपर्णी समाचरत् । पाटलेनैव चैकेन विदध्यादेक पाटला ॥ ९ पूर्णे पूर्णे सहस्रे द्वे आहारं वै प्रचक्रतुः । एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ॥ १० निषेधयन्ती हुमेति माता स्नेहेन दुःखिता । सा तथोक्ता तया देवी मात्रा दुश्चरचारिणी ॥ ११ उमेति सा महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता । तथति नाम्ना तेनासौ निरुक्ता कर्मणा शुभा ॥ १२ एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थास्याति शाश्वतम् । एतासां तपसा दृप्तं यावद्भूमिर्धारिष्यति ॥ १३ तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः । देव्यस्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः ॥ १४ सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः । उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ॥ १५ महायोगबलोपेता महादेवमुपास्थिता । दन्तकाण्वोशनास्तस्याः पुत्रौ वै भृगुनन्दनः ॥ १६ असितस्यैकपर्णी तु पत्नी साध्वी दृढव्रता । दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते ॥ देवलं सुषुवे सा तु बलिष्ठं मानसं सुतम् ॥ १७ या चैतासां कुमारीणां तृतीया त्वेकपाटला । पुत्रं शतशिलाकस्य जैगीषव्यमुपास्थिता ॥ १८ तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ । इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः ॥ १९ रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वगुणैरतिरिच्यते । अन्योन्यप्रीतिरनयोरुमाशंकरयोरथ ॥ २० श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा । ताभ्यां मैथुनसक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा ॥ तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ॥ २१ अनयो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन । सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तदा ॥ २२ इत्येवमुक्ते तु तथा वह्निना च तथा कृतम् । उमादेहं समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ विसर्जितम् ॥ २३ ततो रुषितया देव्या शप्तोऽग्निः शांशपायन । इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा ॥ २४ यस्मान्मय्यवितृप्तायां रतिविघ्नं हुताशन । कृतवानस्य कर्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः ॥ २५ यद्देवं बिभृतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम् । गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा ॥ २६

[अं० ७२ श्लो० २७-५०] वायुपुराणम् । २७५

( श्राद्धकल्पः )
स शापरोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः । बहून्र्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विजाः ॥ २७
स गङ्गामुपगम्याऽऽह श्रूयतां सरिदुत्तमे । सुम्हान्परिखेदो मे गर्भधारणकारणात् ॥ २८
मद्धितार्थमिमं गर्भमतो धारय निम्नगे । मत्प्रसादाच्च खेदो वै मन्दस्तव भविष्यति ॥ २९
तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रहृष्टा महानदी । तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन तेजसा ॥ ३०
साऽपि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी । कालं प्रकृष्टं सुमहद्गर्भधारणतत्परा ॥ ३१
तया परिगतं गर्भं कुक्षौ हिमवतः शुभे । शुभं शरवणं नाम चित्रं पुष्पितपादपम् ॥
तत्र तं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ३२
रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातोऽरुणप्रभः । आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् ॥ ३३
तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीस्रुते । विमानयानैराकाशं पतत्रिभिरिवावृतम् ॥ ३४
देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वराः । मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः ॥ ३५
जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किंनराश्चैव सर्वशः ॥ ३६
महाभागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्रिणः । उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शंकरात्मजम् ॥
प्रभावेण हतास्तेन दैत्यदानवराक्षसाः ॥ ३७
सह सप्तर्षिभार्याभिर्भादावेवाभिसंभवः । अभिषेकप्रयाताभिर्द्दष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम् ॥ ३८
ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः । स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकाभिरिव मातृभिः ॥ ३९
युगपत्सर्वदेवीर्हि दिदृक्षुर्जाह्नवीसुतः । षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तासां प्रीत्या महाद्युतिः ॥ ४०
श्रीमान्कमलपत्राक्षस्तरुणादित्यसंनिभः । येन जातेन लोकानामाक्षेपस्तेजसा कृतः ॥ ४१
तेन जातेन महता देवानामसाहिष्णवः । स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान् ॥ ४२
कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्धितः स पुरातनः । कार्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः ॥ ४३
जृम्भतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वालामालाकुलात्तदा । मुखान्निर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता ॥ ४४
क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना । गरुडादति सृष्टौ हि पक्षिणौ हि प्रभद्रकौ ॥ ४५
मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना । बस्त्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना ॥
अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना ॥ ४६
मायाविहरणे विप्रा गिरौ क्रौञ्चे निपातिते । तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते ॥ ४७
सेन्द्रेपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः । सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् ॥ ४८
देवसेनापतिस्त्वेवं पठ्यते नरनायकः । देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ॥ ४९
प्रमथैर्विविधैर्देवैस्तथा भूतगणैरपि । मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्तथा ॥ ५०

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते सेनान्युत्पत्तिकथनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-६७२६

---

* नात्राध्यायपरिसमाप्तिः क. ख. घ. ङ. पुस्तकेषु । परंतु कथासंगत्याऽयमेव पाठः समीचीन इति प्रतिभाति ।

२७६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ७३श्लो० १-२५] (श्राद्धकल्पः)

अथ त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

[ * बृहस्पतिरुवाच-- लोकाः सोमपदा नाम मारीचेर्यत्र वै सुताः । पितरो दिवि वर्तन्ते देवास्तान्भावयन्ति वै ॥ १ अग्निष्वात्ता दिति ख्याताः सर्व एवामितौजसः । एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा ॥ अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्याः समुच्छ्रितम् । अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानैर्धिष्ठितं दिवि ॥ ३ अमूर्तिमंतश्च पितॄन्ददर्श सा तु विस्मिता । पीडिताऽनेन दुःखेन बभूव वरवर्णिनी ॥ ४ सा दृष्ट्वा पितरं वव्रे वसूनामन्तरिक्षगम् । अमावसुरिति ख्यातमायोः पुत्रं यशस्विनम् ॥ ५ सा तेन व्यभिचारेण मनसः कामचारिणी । पतिकाम्रा तदा सा च योगभ्रष्टा पपात ह ॥ ] ६ सा त्वपश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता । त्रसरेणुप्रमाणानि तेष्वपश्यच्च तान्पितॄन् ॥ ७ सुसूक्ष्मानपरित्यक्तानग्नीनग्निष्वात्ताऽऽहितान् । त्रायध्वमित्युवाचाथ पतन्ती तानवाक्शिराः ॥ ८ तैरूक्ता सा तु मा भैषीरित्युक्ताऽवाष्ठिताऽभवत् । ततः प्रासादयत्सा वै पितॄंस्तान्दीनया गिरा ॥ ९ ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात् । भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ॥ १० यैः क्रियन्ते च कर्माणि शरीरैरिह दैवतैः । तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्तीह देवताः ॥ ११ सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे । तस्मादमावसौ(सुं)पत्यं(तिं) त्वं प्रेत्य माप्स्यसे फलम् ॥ इत्युक्त्या वै पितरः पुनस्ते तु प्रसादितः । ध्यात्वा प्रसादं संचक्रुस्तस्यास्ते त्वनुकम्पया ॥ १३ अवश्यंभाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्ततः सुराः । सोमपाः पितरः कन्यां राज्ञश्चैव ह्यमावसोः ॥ १४ उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषत्वे महात्मनः । कन्या भूत्वा त्विमाल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि स्वानिति ॥ अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा । अस्यैव राज्ञो दुहिता अद्रिकायां ह्यमावसोः ॥ १६ पराशरस्य दायादमृषेस्त्वं जनयिष्यसि । स वेदमेकं विप्रर्षिश्चतुर्धा वै करिष्यति ॥ १७ महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शांतनोः कीर्तिवर्धनौ । विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि ॥ १८ चित्राङ्गदं च राजानं तेजोबलगुणान्वितम् । एतानुत्पाद्य पुत्रांस्त्वं पुनर्लोकानबाप्स्यसि ॥ १९ व्यतिक्रमात्पितॄणां न्वं द्वाप्स्यसे जन्म कुत्सितम् । तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि ॥ २० कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यासि । एवमुक्ता तु दासेयी जाता सत्यवती तु सा ॥ २१ अद्रिकायां सुता मत्स्यां सुता जाता ह्यमावसोः । अद्रिकामत्स्यसंभूता गङ्गायामनुसंगमे ॥ २२ तस्य राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्ये सदैव हि । विरजा नाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः ॥ २३ अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्वरप्रभाः । तान्दानवगणा यक्षा रक्षोगन्धर्वकिंनराः ॥ २४ भूतसर्पपिशाचाश्च भावयन्ति फलार्थिनः । एते पुत्राः समाख्याताः पुलहस्य प्रजापतेः ॥ २५

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु नास्ति ।

[अ०७३श्लो०२६-५५] वायुपुराणम् । २७७

(श्राद्धकल्पः) त्रय एते गणाः प्रोक्ता धर्ममूर्त्तिधराः शुभाः । एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता ॥ २६ योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च । भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशं तदैव तु ॥ २७ पराशरकुलोद्भूताः शुको नाम महातपाः । श्रीमान्योगी महायोगी योगस्तस्माद्विजोत्तमाः ॥ २८ व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः । स तस्यां पितृकन्यायां योगाचार्य्यान्परिश्रुतान् ॥ २९ कृष्णं गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै । कन्या कीर्त्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् ॥ ३० ब्रह्मदत्तस्य जननी महिषी त्वणुहस्य तु । एतानुत्पाद्य धर्मात्मा पुत्रान्योगमवाप्य च ॥ ३१ महायोगतपाश्चैव अपरावर्त्तिनीं मतिम् । आदित्यकिरणोपेतं त्वपुनर्भावमास्थितः ॥ ३२ सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः । अमूर्त्तिमन्तः पितरो धर्ममूर्त्तिधरास्तु ये ॥ ३३ त्रय एते गणास्तेषां चत्वारोऽन्ये निबोधत । यान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा मूर्त्तिमन्तो महाप्रभाः ॥ ३४ उत्पन्नास्ते स्वधायास्तु कन्या अग्नेः कवेः सुताः । पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः ॥ ३५ सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत । एतेषां मानसी कन्या गौर्नाम दिवि विश्रुता ॥ ३६ दत्तसना कुमारेण शुक्रस्य महिषी प्रिया । एकत्रिंशच्च विख्याता भृगूणां कीर्त्तिवर्धनाः ॥ ३७ मरीचिगर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि श्रुताः । एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः सह विवर्धिताः ॥ ३८ उपहूताः मृतास्ते तु पितरो भास्वरा दिवि । तान्क्षत्रियगणाद्दृष्ट्वा भावयन्ति फलार्थिनः ॥ ३९ एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता । पत्नी सा विश्वमहतः स्नुषा वै विश्वशर्मणः ॥ ४० राजर्षेर्जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः । यस्य यज्ञे पुरा गीता गाथा दिव्यैर्महर्षिभिः ॥ ४१ अग्रेर्जन्म तथा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः । यजमानं दिलीपं ये पश्यन्ति सुसमाहिताः ॥ ४२ सत्यव्रतं महात्मानं ते स्वर्गजयिनोऽमराः । आज्यपा नाम पितरः कर्द्दमस्य प्रजापतेः ॥ ४३ समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य वै पुनः । लोकेष्वेतेषु वर्तन्ते कामगेषु विहंगमाः ॥ ४४ एतान्वैश्यागणाः श्राद्धे भावयन्ति फलार्थिनः । एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ॥ ४५ ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य तु । सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः ॥ ४६ हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तान्भावयन्त्युत । मानसा नाम ते लोका वहन्ते यत्र ते दिवि ॥ ४७ एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा । सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी ॥ ४८ जननी त्रसदस्योर्हि पुरुकुत्सपरिग्रहः । एतेषामभ्युपगमान्मुनेर्मन्वन्तरेश्वरः ॥ ४९ मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्त्तयति सर्वशः । पितृणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः ॥ ५० तस्मादिह स्वधर्मेण श्राद्धं देयं तु श्रद्धया । सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः ॥ ५१ दत्तं स्वधां पुरोधाय तथा प्रीणाति वै पितॄन् । सोमस्याऽऽप्यायनं कृत्वा ह्यग्नेर्वैवस्वतस्य च ॥ ५२ उदगायनं चाग्र्यौ च अश्वमेधं तदामुयात् । पितॄन्प्रीणाति वै भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम् ॥ ५३ पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः । पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति न संशयः ॥ ५४ देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते । देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ॥ ५५

२७८ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ७३-७४ श्लो० ५८-७३।१-६] ( श्राद्धकल्पः )

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः । तपसा हि प्रसादेन दृश्यन्ते मांसचक्षुषा ॥ ५८ इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै । दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ॥ ५९ चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्तयः । तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः ॥ ६० भक्ताः प्राञ्जलियः सर्वे सेन्द्रास्तद्गतमानसाः । विधे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिन(ण)स्तथा ॥ कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत । प्रजास्ता वातरशना दिवाकीर्त्यास्तथैव च ॥ ६२ लेखाश्च मरुतश्चैव वस्त्राद्याश्च दिवौकसः । अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव च ॥ ६३ यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किंनरा राक्षसैः सह । पितॄंस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ॥ ६४ एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः । सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६५ हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा । मोक्षं योगमथैश्वर्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ६६ मोक्षोपायमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहाश्च देवताः । कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ६७ ऐश्वर्यं विहितं योगमथैश्वर्यं वित्तमुत्तमम् । योगैश्वर्यादृते मोक्षः कथंचिन्नोपपद्यते ॥ ६८ अपक्षस्यैव गमनं गमने पक्षिणो यथा । वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः ॥ ६९ विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः । सर्वकामप्रसिद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ७० प्रज्ञा पुष्टिः स्मृतिर्मेधा राज्यमारोग्यमेव च । पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते सुमहात्मनाम् ॥ ७१ मुक्तावैदूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च । कोटिशश्चापि रत्नानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ७२ हंसबर्हिणयुक्तानि मुक्तावैदूर्यवन्ति च । किङ्किणीजालनद्धानि सदापुष्पफलानि च ॥ प्रीत्या नित्यं प्रयच्छन्ति मनुष्याणां पितामहाः ॥ ७३

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते उपोद्घातपादे श्राद्धकल्पो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—६७९९

---

अथ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच— सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते । रजतं रजताकं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ॥ १ रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव च । अनन्तमक्षयं स्वर्ग्यं पितॄणां दानमुच्यते ॥ पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत ॥ २ राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रेऽस्मिन्पितृभिः पुरा । स्वधादायाऽर्थिभिस्तात तस्मिन्दत्ते तदक्षयम् ॥ ३ कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव वा रक्षोघ्नं ब्रह्मवर्चस्यं पितॄंस्तत्तारयेत ॥ ४ काञ्चनं राजतं ताम्रं दौहित्रं कुतपास्तिलाः । वस्त्रं च पावनीयानि त्रिदण्डी योग एव च ॥ ५ श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्बाह्यः सनातनः । आयुः कीर्तिः प्रजाश्चैव प्रज्ञासंततिवर्धनः ॥ ६

[अ० ७४ श्लो० ७-३०] वायुपुराणम् । २७९

( श्राद्धकल्पः )
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां विदिकस्थानं विशेषतः। सर्वतोऽरत्निमात्रं तु चतुरस्रं सुसंहितम् ॥ ७
वक्ष्यामि विविवत्स्थानं पितॄणामनुशासनात् । धान्यमारोग्यमायुष्यं बलवर्णविवर्धनम् ॥ ८
तत्र गर्तास्त्रयः कार्यास्त्रयो दण्डाश्च खादिरः। रत्निमात्रास्तु ते कार्या रजतेन विभूषिताः ॥
ते वितस्त्यायताः कार्याः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः ॥ ९
प्राग्दक्षिणमुखान्भूमौ स्थितानसुषिरांस्तथा । अद्भिः पवित्रपूताभिः प्लावयेत्सततं शुचिः ॥ १०
पायसा ह्यजगव्येन शोधनं वारिभिरेव तु । तर्पणात्सततं ह्येवं तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ ११
इह चामुत्र च श्रीमान्सर्वकर्मसमन्विताः । एवं त्रिषवणस्नातो योऽर्चयेत पितॄन्सदा ॥
मत्नेन विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत् ॥ १२
तत्स्थापयेदमावास्यां(?)गर्ते भूचतुरङ्गुले । त्रिःसप्तसंज्ञास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु वै ॥ १३
तस्य पुष्टिरथैश्वर्यमायुः संततिरेव च । विचित्रा भजते लक्ष्मर्मोक्षं च लभते क्रमात् ॥ १४
पाप्पापहं पावनीयमश्वमेधफलं तथा । अश्वमेधफलं ह्येतद्द्विजैः सत्कृत्य पूजितम् ॥
मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ १५
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्युत ॥ १६
आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्त्तं जपेत्सदा । पिण्डनिर्वपणे चैव जपेदेतत्समाहितः ॥
पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च ॥ १७
पितॄंस्तत्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत । पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतं ब्रह्मवादिभिः ॥ १८
राज्यकामो जपेदेवं सदा मन्त्रमतन्द्रितः । वीर्य्यशौचार्थसत्त्वं च श्रीरायुर्बलवर्धनम् ॥ १९
प्रीयन्ते पितरो येन जप्येन नियमेन च । सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ २०
अमूर्तानां समृतानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेभ्यो ध्यानिभ्यो योगचक्षुषः ॥ २१
इन्द्रादीनां जनयितारो भृगुमारीचयोस्तथा । सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्ममस्यामि कामदान् ॥ २२
मन्वादीनां सुरेशानां सूर्याचन्द्रमसोस्तथा । तान्रमस्कृत्य सर्वान्वै पितॄन्कुशलदायकान् ॥ २३
नक्षत्राणां ग्रहादीनां पितॄनथ पितामहान् । द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २४
देवर्षीणां जनयितॄंश्च सर्वलोकनमस्कृतान् । अभयस्य सदा दातृन्नमस्येऽहं कृताञ्जलिः ॥ २५
प्रजापंतः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च । योगयोगेश्वरेभ्यश्च नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २६
पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे ॥ २७
एतदुक्तं सप्तमर्षिब्रह्मर्षिगणपूजितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम् ॥ २८
अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरॉल्लभते नरः । अज्रमायुः सुतांश्चैव ददते पितरो भुवि ॥ २९
भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधाना जितेन्द्रियः । सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ॥
सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड्भवेत् ॥ ३०

२८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० ७४.७५श्लो० ३१-३२।१-१८] ( श्राद्धकल्पः )

यत्किंचित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव च । अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नायतने सदा ॥ ३१ क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम् । येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--५९९०

अथ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच-- पालाशं ब्रह्मवर्चस्यमश्वत्थे राज्यभावना । सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यमुदाहृतम् ॥ १ ( ×पुष्टिकामं च न्यग्रोधं बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम् । रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मर्ये पात्रमुच्यते ॥२ सौभाग्यमुत्तमं लोके मधुके समुदाहृतम् । ) फल्गुपात्रे च कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३ परा द्युतिरथो कर्तुः प्राकाश्यं च विशेषतः । बिल्वे लक्ष्मीस्तथा मेधा नित्यमायुष्यमेव च ॥ ४ क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव हि । वर्षेदजस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः ॥ ५ एतेष्वेव सुपात्रेषु ये चैवाऽऽग्रयणं दधुः । सकृदप्यत्र यज्ञानां सर्वेषां फलमुच्यते ॥ ६ पितृभ्यो यस्तु माल्यानि सुगन्धीनि च सर्वशः । सदा दद्याच्छ्रद्धया युक्तः स विभाति दिवाकरः ॥ ७ गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति । संयुक्तान्मधुसर्पिभ्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८ धूपं गन्धगुणोपेतं कान्तं पितृपरायणम् । लभते स्त्रीष्वपत्यानि इह चामुत्र चोभयोः ॥ दद्यादेव पितृभ्यस्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः ॥ ९ दीपं पितृभ्यः प्रयत: सदा वस्तु प्रयच्छति । स लोकेऽप्रतिमं चक्षुः सदा च लभते शुभम् ॥ १० तेजसा यशसा चैव कान्त्या चैव बलेन च । भुवि प्रकाशो भवति भ्राजते च त्रिविष्टपे ॥ अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे स मोदते ॥ ११ गन्धपुष्पाणि धूपांश्च दद्यादाज्याहुतीश्च वै । फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयत: शुचिः ॥ १२ श्राद्धकाले तु सततं वायुभूताः पितामहाः । आविशन्ति द्विजान्दृष्ट्वा तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३ वस्त्रैरन्नैः प्रदानैस्तैर्भक्ष्यपेयैस्तथैव च । गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ १४ भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु । तस्मादन्नेन विधिवत्पूजयेद्द्विजसत्तमान् ॥ १५ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः । मोक्षणं च तथा कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः ॥ १६ दर्भांन्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च । गन्धदानमलंकारमेकैकं निर्वपेद्बुधः ॥ १७ पोषयित्वा जनं सम्यग्वैश्वः स्यादुत्तरो द्विजः अभ्यज्यदर्भपिञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ॥ १८

---

× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ पुस्तके नास्ति ।

[अ० ७५ श्लो १९-४५] वायुपुराणम्। २८१

( श्राद्धकल्पः )
अपसव्यं पितृभ्यश्च दद्यादनमनुत्तमम्। तानुच्चार्याथ सर्वेषां वस्त्रार्थे सूत्रमेव च ॥ १९
खण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनं तथा। सकृदेव हि देवानां पितॄणां त्रिभिरुच्यते ॥ २०
एकं पवित्रं हस्तेन पितॄन्सर्वान्सकृत्सकृत्। चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वा दर्शनजं हितम् ॥ २१
सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि। जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ॥ २२
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान्। आहूय च पितॄन्मात्रांन्पितृतीर्थेन यत्नतः ॥
पिण्डान्‍परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ॥ २३
अन्नेनाद्भिश्श्व पुष्पैश्च भक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः। पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥ २४
त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण साङ्गुष्ठान्‍पुष्टिवर्धनान्। जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ॥ २५
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे मन्त्रे च पर्ययः। नमो व पितरः शुष्मै सदा ह्येवमतन्द्रितः ॥ २६
दाक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्। नमो व पितरः सौम्याः पठन्नित्यमतन्द्रितः ॥ २७
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे सर्वमतन्द्रितः। उलूखलस्य लेखायामुदपात्राच्च सेवनम् ॥ २८
क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छोणं कार्पासिकं तया। पत्रोर्णं पितृसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् ॥ २९
वर्जयेत्तद्दशां यज्ञे यदप्यहतवस्त्रजाम्। न प्रीणन्ति तथैतानि दातुरप्यायतो भवेत् ॥ ३०
श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च। कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च यत्तैलं परिरक्षितम् ॥ ३१
चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरभ्रकम्। धूपं च गुग्गुलं श्रेष्ठं तुरुष्कं धूपमेव च ॥ ३२
शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तर्था पद्मोत्पलानि च। गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥ ३३
जपासुमनसो भण्डीरूपकामकुरण्डकाः। पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्माणि नित्यशः ॥ ३४
यानि गन्धादपेतानि उग्रगन्धानि यानि च। वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमान्विच्छता तदा ॥ ३५
द्विजातयस्तथाऽन्विष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः। पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्दक्षिणामुखः ॥ ३६
तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भान्पिण्डांश्च यत्नतः। अनेन विधिना साक्षादर्चयेत्स्वान्‍पितामहान् ॥ ३७
हरिता वै सापिञ्जूल्यः पुष्पस्निग्धाः समाहिताः। रत्नमात्रप्रदानेन पितृतीर्थेन संस्थिताः ॥ ३८
उपमूले तथा नीलाः प्रस्तराद्यकुलोद्यमाः। तथा श्यामाकनीवारा दुर्वा॑राः समुदाहृताः ॥ ३९
पूर्वं कीर्तितवान्श्रेष्ठो बभूवाथ प्रजापतिः। तस्य बाला निपतिता भूमौ चाऽऽकाशमार्गतः ४०
तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्माणि पूजिताः। पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ ४१
प्रजापुष्टियुतिः कीर्तिः प्रज्ञाकान्तिसमन्विता। भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवार्जिताः ॥ ४२
सकृद्देवाऽऽस्तरेद्दर्भान्पिण्डार्थं दक्षिणामुखः। प्राग्दक्षिणाग्रनियतो विधिं चाप्यनुवक्ष्यति ॥ ४३
न दीनो वाऽपि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुधः ॥ ४४
निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्वेवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया ॥
रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ ४५ ॥

३६

२८२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७५श्लो०४६-६९] (श्राद्धकल्पः)

• एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तां वै वेदीं सकृदुल्लिख्य धीरः ।
  भूतिं शिवां हि ध्रुवामिच्छमानः क्षिपेद्द्विजातिर्दिशमुत्तरां गतः ॥ ४६ ॥
  एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे ।
  यस्मिन्देशे पठ्यते एष मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ॥ ४७ ॥
  (+अन्नप्राकारान्नाशुचिः साधु वीक्षन्र्चैवान्नं संस्पृशंश्चापि दद्यात् ।
  पवित्रपाणिश्च भवेत्तथा हि सहस्रकृत्वस्य फलं समश्नुते ॥ ४८ ॥)
  अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्द्विजाः सदा । मनसा काङ्क्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ॥ ४९
  पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च । भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ॥ ५०
  शूद्राः श्राद्धे क्षीरचाडु(?)बल्वजास्तरवस्तथा । वारणाश्च लवाश्चैव लववर्षांश्च नित्यशः ॥
  एवमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ॥ ५१
  अञ्जनाभ्यञ्जनागन्धा मानुपलयनं(?)तथा । काशैः पुनर्भवैः कार्यं सर्वमेव फलं भवेत् ॥ ५२
  काशाः पुनर्भावा ये च बर्हणा उपबर्हणाः । अथ ते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ॥ ५३
  पुष्पगन्धादिधूपानामेष मन्त्र उदाहृतः । आहृत्य दक्षिणायां तु होमार्थे विप्रयत्नतः ॥ ५४
  अस्वर्ग्यं लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये । अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते ॥
  समाहितेन मनसा प्रयताग्निः प्रयत्नतः ॥ ५५
  अग्नये कव्यवाहाय स्वधा आङ्गिरसे नमः । सोमाय वै पितृमते स्वधा आङ्गिरसे नमः ॥
  यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ॥ ५६
  इत्येते वै होममन्त्रा मन्त्राणामनुपूर्वशः । दक्षिणातोऽग्नये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा ॥ ५७
  एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते । उपचारं स्वधाकारं तथैवोल्लेखनं च यत् ॥ ५८
  होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः । अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवननं तथा ॥ ५९
  अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मन्त्रपूर्वकम् । क्रियाः सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ॥ ६०
  बहुहव्यत्वमेवाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ ६१
  अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सोऽपुत्र इति नः श्रुतम् ॥ ६२
  अल्पेन्धनो वा रूक्षा वा विस्फुलिङ्गश्च सर्वशः । ज्वालाधूमोऽपसव्यश्च स तु वह्निर्न सिद्धये ॥ ६३
  दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः । भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ॥ ६४
  अर्चिष्मान्पाण्डिताशिखः सर्पिष्काञ्चनसंभवः । स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये ॥ ६५
  नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् । अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ॥ ६६
  स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा । श्राद्धे चातिपवित्राणि मेध्यानीति विशेषतः ॥ ६७
  पवित्रं वा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्मसु । पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ॥ ६८
  तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् । कृत्वा समाहितं चित्तमग्नये वै करोम्यहम् ॥ ६९

---

* नास्त्ययं श्लोकः क. पुस्तके । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति ।