अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

214 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा। कल्पिष्यमाणा महते फलाय वसुन्धरा काल इवोप्तबीजा।।6-27।।

मिश्रकेशी-अपरिच्चत्ता दाणिं दे भविस्सदि। (अपरित्यक्ता इदानीं ते भविष्यति।)

चेटी-(जनान्तिकम्) अज्जे, एदं पत्तं पेसअन्तेण दिउणाणुदावो किदो भट्ठा अमच्चेण। ता मेहच्छण्णावद्विदं संतावणिव्वावइत्तअं अज्जमाधव्वं गेण्हिअ आअच्छ। (आर्ये, एतत्पत्रं प्रेषयता द्विगुणानुतापः कृतः भर्ता अमात्येन। तन्मेघच्छन्नावस्थितं संतापनिर्वापयितारम् आर्यमाधव्यं गृहीत्वा आगच्छ।)

प्रतीहारी-सुट्ठु दे भणिदं। (सुष्ठु ते भणितम्।) (इति निष्क्रान्ता)

राजा-अहो, दुःषन्तस्य संशयमारूढाः पिण्डभाजः। अस्मात्परं बत यथास्मृति संभृतानि को नः कुले निवपनानि करिष्यतीति। नूनं प्रसूतिविकलेन मया प्रसिक्तं धौताश्रुसेकमुदकं पितरः पिबन्ति।।6-28।।

मिश्रकेशी-सदि क्खु दीवे ववधानदोसेण अन्धआरं अणुभवदि राएसी। (सति खलु दीपे व्यवधानदोषेणान्धकारमनुभवति राजर्षिः।)

चेटी-भट्ठा, अलं संताविदेण। वअत्थो ज्जेव पहू अवरासुं देवीसुं अणुरूवपुत्तजन्मेण पुव्वपुरिसाणं अरिणो भविस्सदि। (आत्मगतम्) ण मे वअणं पडिच्छदि भट्ठा। अथवा अणुरूव जेव ओसधं आदङ्कं णिअत्तेदि। (भर्तः, अलं संतापितेन। वयःस्थः एव प्रभुः अपरासु देवीषु अनुरूपपुत्रजन्मना पूर्वपुरुषाणामनृणः भविष्यति। न मे वचनं प्रतीच्छति भर्ता। अथवा- अनुरूपमेवौषधम् आतङ्कं निवर्तयति।)

---

संरोपित इति।। (6-27)।। आत्मनि संरोपितेऽर्थात् तस्या गर्भे जाते इत्यर्थः। यदुक्तम् “आत्मा वै जायते पुत्र” इति। काले वर्षासु।। अपरित्यक्तेदानीं ते भविष्यति। आर्ये इदं पत्रं प्रेषयता द्विगुणानुतापः कृतो भर्तामात्येन। तन्मेघच्छन्नावस्थितं संतापनिर्वापकमार्य-माधव्यं गृहीत्वा गच्छ। श्रेष्ठं प्रशस्तं यत्त्वया भणितम्। पिण्डभाजः पितरः।।

अस्मात्०।। (6-28)।। दुष्म(ष्य)न्तात्। निवपनानि जलाञ्जल्यादीनि। मृतेद्देश्यकोदकदानं निवापः। प्रसिक्तं दत्तम्। धौतेति क्रियाविशेषणम्। विन्यासो नाम नाट्यालङ्कारः। तदुक्तं-“निर्वेद-वाक्यवचनं विन्यासस्तु प्रकीर्तितः“ इति शङ्करः।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 215

राजा- (शोकनाटिकेन) सर्वथा—

आमूलशुद्धसंततिकुलमेतत्पौरवं प्रजावन्ध्ये।
मय्यस्तमितमनार्ये देश इव सरस्वतीस्रोतः॥६-२९॥

(इति मोहमुपागतः)

चेटी- (संसभ्रमम्) समस्ससदु समस्ससदु भट्टा। (समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता।)

मिश्रकेशी- किं इदाणिं जेव णं णिव्वुदं करइस्सं। अथवा सुदं मए सउन्तलं संभावअन्तीए देवजणणीए मुहादो जण्णभाअसमूसुआओ देवदाओ ज्जेव तथा करइस्सन्ति जधा सो भत्ता तुमं अइरेण धम्मवत्तिं अहिणन्दिस्सदि त्ति। ता ण जुत्तं मम एत्थ विलम्बिदुं। जाव इमिणा वुत्तन्तेण पिअसहिं सउन्तलं समस्ससेमि। (किमिदानीमेवेनं निर्वृतं करिष्यामि। अथवा श्रुतं मया शकुन्तलां संभावयन्त्याः देवजनन्याः मुखात् यज्ञभागसमुत्सुकाः देवताः एव तथा करिष्यन्ति। यथा सः भर्ता त्वामचिरेण धर्मपत्नीम् अभिनन्दिष्यतीति। तन्न युक्तं ममात्र विलम्बितुम्। यावदनेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं शकुन्तलां समाश्वासयामि।

(इत्युद्भ्रान्तकेन निष्क्रान्ता।)

नेपथ्ये- भो, अव्वम्हण्णं अव्वम्हण्णं। (भोः अब्रह्मण्यम् .....। अब्रह्मण्यम्।)

राजा- (प्रत्यागतचेतनः कर्णं दत्त्वा) अये माधव्यस्येवार्तनादः।

चेटी- भट्टा, मा णाम सो माधव्वतवस्सी पिङ्गलियामिस्सिआहिं चित्तफलअहत्थो पाविदो भविस्सदि। (भर्तः, मा नाम सः माधव्यतपस्वी पिङ्गलिकामिश्राभिः चित्रफलक-हस्तः प्राप्तः भविष्यति।)

राजा- चतुरिके, गच्छ। मद्वचनादनिषिद्धपरिजनां देवीमुपालभस्व।

चेटी- जं देवो आणवेदि। (यद्देवो आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्ता)

---

सति खलु दीपे व्यवधानदोषेणान्धकारमनुभवति राजर्षिः। भट्टारक अलं संतापितेन। वयःस्थ एव प्रभुः, अपरासु देवीष्वनुरूपपुत्रजन्मना पूर्वेषाम् अनृणो भविष्यामि। न मे वचनं प्रतिगृह्णाति भर्ता अथवानुरूपमेवौषधमातङ्गं निवर्तयति।।

आमूलेति०।। (6-29)।। प्रजापत्यं तद् वन्ध्ये अत एवानार्ये पापिष्ठे। यथानार्येऽधमदेशे सरस्वतीनदीस्रोतः।। समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता। किमिदानीमेवैनं निर्वृतं करिष्यामि। अथवा मया श्रुतं शकुन्तलां संभावयन्त्या देवजनन्या मुखात् यज्ञभागसमुत्सुका देवा एव तथा करिष्यन्ति यथा भर्ता त्वामचिरेण धर्मपत्नीमभिनन्दिष्यति। तन्न युक्तं ममात्र विलम्बितुम्। यावदेतेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं शकुन्तलां समाश्वासयामि। उद्भ्रान्तकेन ऊर्ध्वगतिभेदेन। भो अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम्। अवध्योऽहमित्यर्थः। “अब्रह्मण्यम् अवध्योक्तावि” त्यमरः।

216 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

नेपथ्ये—भो, अब्बम्हण्णं अब्बम्हण्णं। (भोः अब्रह्मण्यं अब्रह्मण्यम्।)
राजा—परमार्थतो भीतिभिन्नस्वरो ब्राह्मणः। कः कोऽत्र भोः।
प्रविश्य कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः।
राजा—निरूप्यतां किमेवं माधव्यमाणवकः क्रन्दतीति।
कञ्चुकी—यावदालोकयामि। (इति निष्क्रम्य ससंभ्रमं पुनः प्रविष्टः)
राजा—पार्वतायन। न खलु किं चिदत्याहितम्।
कञ्चुकी—एवम्।
राजा—तत्कुतोऽयं वेपथुः। तथा हि—

प्रागेव जरसा कम्पः सविशेषेण सम्प्रति।
आविष्करोति सर्वाङ्गमश्वत्थमिव मारुतः॥६-३०॥

कञ्चुकी—परित्रायतां सुहृदं महाराजः।
राजा—कस्मात्परित्रातव्यः।
कञ्चुकी—महतः कृच्छ्रात्।
राजा—अयि, भिन्नार्थमभिधीयताम्।
कञ्चुकी—योऽसौ दिगवलोकनप्रासादो मेघच्छन्नो नाम।
राजा—किं तत्र।
कञ्चुकी—

तस्याग्रभागाद्गृहनीलकण्ठैरनेकविश्रामविलङ्घ्यशृङ्गात्।
सखा प्रकाशेतरमूर्त्तिना ते केनापि सत्त्वेन निगृह्य नीतः॥६-३१॥

---

भट्टारक, मा नाम स माधव्यतपस्वी पिङ्गलिका-मिश्रिताभिश्चित्रफलकहस्तः प्राप्तो भविष्यति। ताभिः स हन्यत इति भावः। नाम संभावनायाम्। मा काकौ। मा नामेत्यव्ययसमुदायः संभावनार्थ इति केचित्। भो अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम्। “माणवको हावभेदे बाले कुपुरुषेऽपि च” इति मेदिनी। अत्याहितं महाभीतिरित्यामरः।

प्रागेवेति०।। (6-30)।। स कम्पः सम्प्रति विशेषेणाविष्करोति प्रकटयति च तमेवेत्यर्थः। आविष्करोति चालयतीत्यन्यः।। परित्रायतां रक्षतु। अत्र पर्याप्नोत्विति पाठोऽमरटीकाकृद्भिर्धृतः। पर्याप्नोतु परित्रायताम्। स्यात् पर्याप्तिः परित्राणमित्यमरः। भिन्नार्थं व्यक्तार्थम्।।

तस्येति०।। (6-31)।। प्रकाशेति गुप्तशरीरेण अदृश्येनेत्यर्थः। सत्त्वेन प्राणिना।।

ममापीति गर्वाख्यो नाम नाट्यालङ्कारः। तदुक्तं “गर्बोऽवलेपजं वाक्यमिति”।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 217

राजा- (सहसोत्थाय) आः। ममापि सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः। अथ वा बहुप्रत्यवायं नृपत्वम्।

अहन्यहन्यात्मनः एव ताव- ज्ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम्। प्रजासु कः केन पथा प्रयाती- त्यशेषतः कस्य पुनः प्रभुत्वम्॥6-32॥

नेपथ्ये- अविद अविद भो। (अविद अविद भोः।)

राजा- (आकर्ण्य गतिभेदं रूपयन्) सखे, न भेतव्यं न भेतव्यम्।

नेपथ्ये- भो। कधं ण भाइस्सं। एसो मं को वि पच्छामोडिअ सिरोधरं इक्खुं विअ भग्गगन्ठिं करिदुं इच्छदि। (भोः कथं न भेष्यामि। एषः मां कोऽपि पश्चान्मोट्य शिरोधरम् इक्षुमिव भग्नग्रन्थिं कर्तुमिच्छति।)

राजा- (सदृष्टविक्षेपम्) धनुर्धनुस्तावत्।

प्रविश्य धनुर्हस्ता यवनी- भट्टा, एदं ससरं सरासणं हत्थावाओ अ।

(भर्ता, एतत् सशरं शरासनं हस्तावापः च। (राजा सशरं अनुरादत्ते)

नेपथ्ये-

एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी शार्दूलः पशुमिव हन्मि चेष्टमानम्। आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा दुःषन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम्॥6-33॥

राजा- (सक्रोधम्) कथं मामेवोद्दिशति। आः। तिष्ठ तिष्ठ कौणपापसद। अयमिदानीं न भवसि। (चापमारोप्य) पार्वतायन, सोपानमार्गमादेशय।

कञ्चुकी- इत इतो देवः। (सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति)

राजा- (समन्तादवलोक्य) अये, शून्यमिदम्।

नेपथ्ये- परित्ताहि परित्ताहि। अहं भवन्तं पेक्खामि तुमं ण मं पेक्खसि। मज्जारगहिदो विअ उन्दुरो णिरासो म्हि जीविदे।

---

अहनीति०।। (6-32)।। प्रभुत्वं ज्ञातृत्वम्।। अभिधावेति अभिधावनं गतिभेदः। अतिशीघ्रं गच्छेत्यर्थः। भोः कथं न भेष्यामि। एष मां कोऽपि पश्चान्मोटित-शिरोधरभिक्षुमिव भग्नास्थिं कर्तुमिच्छति। मोटितं पाटितम्। उच्छुमिति उद्विक्षुवृश्विकयोरिति प्राकृतसूत्रात्।

भट्टारक इदं सशरं शरासनं हस्तावापश्च।।

एष०।। (6-33)।। चेष्टमानं करचरणादिप्रसारणशीलम्।।

218	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(परित्राहि परित्राहि। अहं भवन्तं प्रेक्षे, त्वं न मां प्रेक्षसे। मार्जारगृहीतः इव उन्दुरः निराशः अस्मि जीविते।)

राजा–भोस्तिरस्करिणीगर्वित, किं मदीयमस्त्रमपि त्वां न पश्यति। स्थिरो भव। मा च ते वयस्यसम्पर्काद् विश्वासोऽभूत्। एष तमिषुं संदधे–

यो हनिष्यति वध्यं, त्वां रक्ष्यं रक्षिष्यति द्विजम्।
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥६-३४॥

(इति शस्त्रं संधत्ते)
(ततः प्रविशति मातलिर्विदूषकश्च)

मातलिः–आयुष्यमन्

कृताः शरव्यं हरिणा तवासुराः
शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम्।
प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने
पतन्ति चक्षूंषि न दारुणाः शराः ॥६-३५॥

राजा–(ससंभ्रममस्त्रमुपसंहरन्) अये, कथं मातलिः। स्वागतं देवराजसारथे।

विदूषकः–भो, मणं म्हि इमिणा अहं पसुमारणेण मारिदुं ण पारिदो। भवं उण इमं साअदेण अहिणन्ददि। (भोः मनाक् अस्मि अनेन अहं पशुमारणेन मारयितुं न पारितः। भवान् पुनः इमं स्वागतेन अभिनन्दति।)

मातलिः–(सस्मितम्) आयुष्मन्, श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा त्वत्सकाशं प्रेषितः।

राजा–अवहितोऽस्मि।

मातलिः–अस्ति कालनेमिप्रसूतो दुर्जयो नाम दानवगणः।

राजा–श्रुतपूर्वो मया नारदात्।

मातलिः–

सख्युस्ते स किल शतक्रतोरवध्य-
स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता।

---

कौणपाः राक्षसाः। मृत्यावयं न भवसीति नाट्योक्तौ त्रिलोचनमिश्राः। सोपानमारोहणम्। परित्राहि। अहं भवन्तं प्रेक्षे। त्वं मां न प्रेक्षसे। तस्मान्मार्जारगृहीत इवोन्दुरुर्निराशोऽस्मि जीविते।। यः०।। (6-34) ।। शरः। अपो जलानि। हंसस्वभावोऽयम्।। कृतेति०।। (6-35)।। शरव्यं लक्ष्यम्। हरिणा इन्द्रेण। शरव्या इति शङ्करधृतः पाठः।। भो मनागस्मि एतेन पशुमारणेन मारितुं न पारितः। भवान् पुनरिमं स्वागतेनाभिनन्दति। मनागल्पेन।। सख्युरिति०।। (6-36) ।। अपाकरोति व्यसनयति। प्रतिवस्तूपमा।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् षष्ठोऽङ्कः 219

उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्ति- स्तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः ।। 6-36 ।।

स भवानात्तचाप एवेदानीं देवरथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठताम्।

राजा—अनुगृहीतोऽस्म्यनया मघवतः संभावनया। अथ भवद्भिर्माधव्यं प्रति किमेवं प्रयुक्तम्।

मातलिः—एतदपि कथ्यते। किंनिमित्तादपि मनस्तापादायुष्मान्विकलवो दृष्टः। पश्चात्कोपयितुम् आयुष्मन्तं तथा कृतवानस्मि। कुतः—

ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।
तेजस्वी संक्षोभात्प्रायः प्रतिपद्यते तेजः ।। 6-37 ।।

राजा—वयस्य, अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा। तद्गच्छ। परिगतार्थं कृत्वा मद्वचनाद् अमात्यपिशुनं ब्रूहि।

त्वन्मतिः केवला तावत्प्रतिपालयतु प्रजाः।
अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः ।। 6-38 ।।

विदूषकः—जं भवं आणवेदि। (यदभवानाज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तः)

मातलिः—रथमारोहतवायुष्मान्। (राजा तथा करोति)

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

।। षष्ठोऽङ्कः ।।

---

संभावना आदरः। अथ प्रश्ने। आयुष्मान् भवान्।।
ज्वल० ।। 6-37 ।। विप्प(प्र)कृतः पीडितः। संक्षोभात् भयनिमित्तात्।।
व्यापृतं० ।। (6-38) ।। व्यापृतिः(तं) व्यावृतम्।। यद् भवान्⁸⁷ आज्ञापयति। रथमिति परालंकारः(?) ।।

।। इति षष्ठाङ्क-विवरणम् ।।

---

87. मातृका 4117 इत्यत्र यन्न वानाज्ञा० इति पठ्यते।

॥ सप्तमोऽङ्कः॥

(ततः प्रविशत्याकाशवर्त्मना रथारूढो राजा मातलिश्च)

राजा—मातले, अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवतः सत्क्रियाविशेषादनुपयुक्तमिवात्मानं समर्थये।

मातलिः—आयुष्मन्, उभयत्राप्यसंतोषमवगच्छ। कुतः—

उपकृत्य हरेस्तथा भवाल्लँघु सत्कारमवेक्ष्य मन्यते।
गणयत्यवदानसंमितां भवतः सोऽपि न सत्क्रियामिमाम्॥7-1॥

राजा—मा मैवम्। स खलु मनोरथानामप्यतिदूरवर्ती विसर्जनावासरे सत्कारः। मम हि दिवौकसां समक्षमधार्धासनोपविष्टस्य

अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन।
प्रमृज्य वक्षो हरिचन्दनाङ्कं मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा॥7-2॥

मातलिः—किमिव सुरेशादायुष्मान्नार्हति। पश्य—

सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्धृत-दानवकण्टकम्।
तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः॥7-3॥

राजा—अत्र खलु शतक्रतोरेव महिमा। पश्य—

सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः
सम्भावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम्।
किं प्राभविष्यदरुणस्तमसां वधाय
तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत्॥7-4॥

---

॥ अथ सप्तमाङ्क-विवरणम्॥

अयुक्तमनुपकारकम्⁸⁸। समर्थयेऽवगच्छामि। उभयत्र स्वविषये इन्द्रविषये च। उप०। (7-1) ।। तवोपकृत्य लघु मन्यते। अवदानमसाधारणं कर्म, तत्तुल्यं न गणयति।। विसर्जनं प्रस्थापनम्। अन्तर्गतति० (7-2)।। तन्माना नोथापनमित्यर्थः। हरिचन्दनेन, चन्दनभेदेन। वक्षः प्रमृज्य उपलिप्य। मयेति मस्तकस्थेनान्वयः। पारिजातमाला पिनद्धा। हरिचन्दनाङ्कमिति क्वचित्।। अथ नतेति० (7-3)।। पक्वता(?) सूचनार्थम्। पुरुषेति नृसिंहस्य।। सिध्यन्ति (7-4)।। कृतकृत्या भवन्ति। नियोज्याः सेवकाः। धुरि रथाग्रे।।

---

88. मातृका 4117 इत्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 221

मातलिः–सदृशं तवैतत्। (स्तोकमन्तरं गत्वा) आयुष्मन्! इतः पश्य नाकपृष्ठप्रस्थितस्य सौभाग्यमात्मयशसः।

विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतान्तरेषु।
संचिन्त्य गीतिक्षममर्थतत्त्वं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति॥७–५॥

राजा–मातले, असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युरधिरोहता न लक्षितोऽयं प्रदेशो मया। तत्कतमस्मिन्पथि वर्तामहे मरुताम्।

मातलिः–
त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां
ज्योतींषि वर्तयति चक्रविभक्तरश्मिः।
तस्य व्यपेतरजसः प्रवहस्य वायो-
र्मार्गो द्वितीयहरिविक्रमपूत एषः॥७–६॥

राजा–अतः खलु मे सबाह्याकरणोऽन्तरात्मा प्रसीदति। (रथाङ्गमवलोक्य) शङ्के मेघपदवीमवतीर्णाः स्मः।

मातलिः–आयुष्मन्, कथमवगम्यते।

राजा–
अयमगविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि -
र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः।
गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां
पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः॥७–७॥

मातलिः–अथ किम्। अन्यच्च। क्षणादूर्ध्वमायुष्मानातमाधिकारभूमौ वर्तिष्यते।

---

विच्छि० (7-5) ।। विच्छित्तिरङ्गरागः। “विच्छित्तिरङ्गरागेऽपि हारविच्छेदयोरपीति” विश्वः। वर्णैश्चन्दनादिभिः। कल्पलतावस्त्रेषु लिखन्ति गीतिक्षमं गने(गान)योग्यम् अर्थतत्त्वं अर्थजातम् वा।।
तिस्रो० (7-6) ।। ति(त्रि)स्रोतसं गङ्गाम्। गगनेति आकाशस्थाम्। ज्योतींषि⁸⁹ सूर्यादीनि। वर्तयति दधातीत्यर्थः। चक्रेति-चक्रकोषेण ज्योतिषा विभक्ता रश्मयो येन। त्वत् स्यन्दनप्रान्तासन्नकिरणं यथा स्यादिति तु शङ्करः। रजो गुणः प्रवहनाम्नो वायोर्द्वितीयेन हरेः विक्रमेण विशिष्टपादक्षेपेण पूतः। विक्रमः पाद इत्यन्यः।। करणम् इन्द्रियम्।
अयमिति० (7-7) ।। अगाः पर्वताः। हरिभिरिन्द्राश्वैः। अचिरभासां विद्युताम्। जलगर्भमुदरं येषाम्।।

---

89. मातृका 4117 इत्यत्र ज्योतींषि इति पठ्यते।

222 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- (अधोऽवलोक्य) मातले, वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संपद्यते मनुष्यलोकः।
तथाहि-

शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मज्जतां मेदिनी
पर्णाभ्यन्तरलीनतां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः।
सन्धानं तनुभागनष्टसलिलव्यक्त्या व्रजन्त्यापगाः
केनाप्युत्क्षिपतेव पश्य भुवनं मत्पार्श्वमानीयते॥७-८॥

मातलिः-आयुष्मन्, साधु दृष्टम्। (सबहुमानमवलोक्य) अहो, उदग्ररमणीया पृथ्वी।
राजा-मातले, कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढः कनकरसनिष्यन्दी सांध्य इव मेघः सानुमान् अवलोक्यते।
मातलिः-आयुष्मन्, एष खलु हेमकूटो नाम किंपुरुषपर्वतः परं तपस्विनां सिद्धिक्षेत्रम्।
पश्य-

स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः।
सुरासुरगुरुः सोऽस्मिन् सपत्नीकस्तपस्यति॥७-९॥

राजा-(सादरम्) तेन ह्यनतिक्रमणीयानि श्रेयांसि। प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं गन्तुमिच्छामि।
मातलिः-आयुष्मन्, प्रथमः कल्पः।
(रथावतरणं नाटयित्वा) एताववतीर्णौ स्वः।
राजा-(सविस्मयम्) मातले,

उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः
प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः।
अभूतलस्पर्शंतया निरुद्धति-
स्तवावतीर्णोऽपि न लक्ष्यते रथः॥७-१०॥

मातलिः-एतावानेवायुष्मतः शतक्रतोश्च रथस्य विशेषः।
राजा-कतमस्मिन्प्रदेशे मारीचाश्रमः।

---

शैला० (7-8)।। शैलशिखरादवरोहतीव। पर्णेति पर्णसमूहलीनतामैक्यम्। कृशभागे नष्टस्य सलिलस्य भक्त्या तनुभावनष्टसलिला {व्यक्तमिति}। तनुभावः कृशता। व्यक्तं स्फुटमिति शङ्करः।।
उदग्रम् (7-9)।। अत्यर्थम्⁹⁰। सानुमान् पर्वतः। मरीचेर्मरीचिनाम्नो यो जातः कश्यप इत्यर्थः।।
उपो०। 7-10।। रथाङ्गं चक्रम्। नेमिः प्रान्तः।

---

90. उदग्रमत्यर्थात् इति 4।18 इत्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 223

मातलिः-(हस्तेन दर्शयन्) पश्य, वल्मीकार्द्धनिमग्नमूर्तिरुरगत्त्वग्ब्रह्मसूत्रान्तर : कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनात्यन्तसंपीडितः। अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः॥7-11॥

राजा-(विलोक्य) नमोऽस्मै कष्टतपसे।

मातलिः-(संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा) एतावदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षकं प्रजापतेराश्रमपदं प्रविष्टौ स्वः।

**राजा-**अहो, स्वर्गादिदमधिकतरं निर्वृतिस्थानम्। अमृतह्रदमिवावगाढोऽस्मि।

मातलिः-(रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्यमान्।

राजा-(साभिनयमवतीर्य) भवान् कथमिदानीम्।

**मातलिः-**समययन्त्रित एवायमास्ते रथः। तदयमप्यवतरामः। (तथा कृत्वा) आयुष्मन्, इतो दृश्यन्तामत्रभवतां सिद्धमुनीनां तपोवनभूमयः।

**राजा-**ननु विस्मयादुभयमप्यवलोकयामि। प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यद्वाञ्छन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥7-12॥

**मातलिः-**उत्सर्पिणी खलु महतां प्रार्थना। (परिक्रम्याकाशे) वृद्धशाकल्य, किंव्यापारो भगवान्मारीचः। (आकर्ण्य) किं ब्रवीषि। एष दाक्षायण्या पतिव्रतापुण्यमधिकृत्य पृष्टस्तदस्यै कथयतीति। प्रतिपाल्यावसरः खलु प्रस्तावः।

(राजानमवलोक्य)

अस्यामशोकच्छायायामास्ताम् आयुष्मान् यावत्वामहमिन्द्रगुरवे निवेदयामि।

**राजा-**यथा भवान्मन्यते। (इति निष्क्रान्तो मातलिः।)

---

वल्मी०।। (7-11) सर्पकञ्चुक एव यज्ञोपवीतान्तरमस्य यज्ञोपवीती। यज्ञमृगेव यज्ञोपवीतं तदन्तरं यस्येति शङ्करः। "अन्तरम-वकाशा-वधि-परिधाना-न्तर्धि-तादर्थ्ये" इत्यमरः। नीडः कुलायः। स्थाणुः शाखादिशून्यवृक्षः। अभ्यर्कबिम्बं सूर्यमण्डलस्याभिमुखम्।। कथमिदानीमिति “अवतरिष्यामी"ति शेषः। तदा रथानवेक्षणादिति भावः। उभयं सुखं दुःखं चेत्यन्यः(?)।

प्राणा०।। (7-12) सत्कल्पवृक्षे०। विद्यमानकल्पतरौ। उत्सर्पिणी यथोत्तरवृद्धेति सुभेदः। दाक्षायण्यादित्या।

224 चंद्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- (निमित्तं सूचयित्वा)

मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे मुधा। पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते॥7-13॥

(नेपथ्ये) मा खु मा खु चवलत्तणं करेहि। जहिं तहिं जेव अत्तणो पइदिं दंसेसि। (मा खलु मा खलु चपलत्वं कुरु। यत्र तत्रैव आत्मनः प्रकृतिं दर्शयसि।)

राजा- (कर्णं दत्त्वा) अभूमिरियमविनयस्य। तत्को नु खल्वेवं निषिध्यते। (शब्दानुसारेणावलोक्य सविस्मयम्) अये, अयम् अनुरुध्यमानस्तापसीभ्याम् अबालसत्त्वो बालः।

अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेसरम्। विलम्बितं सिंहशिशुं करेणाहत्य कर्षति॥7-14॥

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो बालस्तापस्यौ च)

बालः- यिम्भ ले सिंहशावआ यिम्भ। दन्ताईं दे गणइश्शं। (जृम्भस्व रे सिंहशावक, जृम्भस्व। दन्तान् ते गणयिष्यामि।)

प्रथमा- अविणीद, किं ति णो अपच्चणिव्विसेसाईं सत्ताइं विप्पकरेसि। संपहरदि विअ दे संरम्भो। ठाणे क्खु मुणिअणेण सव्वदमणो त्ति किदणामधेओ सि। (अविनीत, किं इति नः अपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि। सम्प्रहरति इव ते संरम्भः। स्थाने खलु मुनिजनेन सर्वदमन इति कृतनामधेयः असि।)

राजा- किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे हृदयम्। (विचिन्त्य) आम्। नूनमनपत्यता मां वत्सलायति।

द्वितीया- एसा तुमं केसरिणी लङ्घेदि जइ से पुत्तअं ण मुञ्चेसि। (एषा त्वां केसरिणी लङ्घयति यद्यस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि।)

---

मनो०।। (7-13) ।। परिवर्ततेऽद्येति शेषः। श्रेयो यत्तत्पूर्वमवज्ञातम् इदानीं दुःखमेवेति भावः। यद्वा पूर्वावज्ञात-कल्याणं दुःखं यथा स्यात्तथा परिवर्तते दुःखेनेति शङ्करः।।

“मा खलु मा खलु चपलतां कुरु”। यत्र तत्रैवात्मनः प्रकृतिं स्वभावं दर्शयसि। युवानस्तरुणाः।

[ अर्धपीतस्तनम०।। (7-14) ] अर्द्धवक्लिष्टे विपर्यस्तः केसरः। खलु बालः, विलम्बितं लम्बमानम्।।

जृम्भस्व रे सिंहशावक जृम्भस्व। मुख-व्यादानं विधेहि। दन्तांस्ते गणयिष्यामि। अविनीत किमिति नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकुरुषे, सोदरनिर्विशेषेषु एषु अस्मिन् वा दुःखं ते (?) संरम्भः। स्थाने खलु मुनिजनेन “सर्वदमन” इति कृतनामधेयोऽसि।

एषा त्वां केसरिणी लङ्घयति, भविष्यदर्थे लट्, यद्यस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि। अम्मो विस्मये। बलवत् खलु भीतोऽस्मि। “बलिकम्” अव्ययमप्यर्थवाचीति शङ्करः।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 225

बालः- (सस्मितम्) अम्मो, बलिअं खु भीदे स्मि। (अम्मो, बलीयः खलु भीतोऽस्मि।) (इत्यधरं दशति)

राजा- (सविस्मयम्) महत्तस्तेजसो बीजं बालोऽयं प्रतिभाति मे।
स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधःक्षय इव स्थितः॥7-15॥

प्रथमा- वच्छ, मुञ्च इमं बालमइन्दअं। अण्णं दे कीळणअं दाइस्सं। (वत्स, मुञ्चेमं बालमृगेन्द्रम्, अन्यं ते क्रीडनकं दास्यामि।)

बालः- कहिं शे। देहि मे। (कुत्र एषः, देहि मे।) (इति हस्तं प्रसारयति)

राजा- (हस्तं विलोक्य) कथं चक्रवर्तिलक्षणमनेन धार्यते। तथा हि-
प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो
विभाति जालग्रथिताङ्गुलिः करः।
अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया
नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम्॥7-16॥

द्वितीया- सुव्वदे, ण एसो सक्को वाआमेत्तकेण समइदुं। ता गच्छ, मम केरए उडए मङ्कणअस्स इसिकुमारअस्स केरओ वण्णअचित्तिदो मट्टिआमोरो चिट्ठदि। तं से उवहर।
(सुव्रते, नैषः शक्यः वाङ्मात्रेण शमयितुम्। तद्गच्छ। मदीये उटजे मङ्कणकस्य ऋषिकुमारकस्य वर्णकचित्रितः मृत्तिकामयूरः तिष्ठति। तमस्मै उपहर।)

प्रथमा- तथा। (तथा) (इति निष्क्रान्ता)

बालः- ताव इमिणा येव कीळ्इशं। (तावत् अनेनैव क्रीडिष्यामि।)

---

बीजं०।। (7-15)।। महतः कारणम्। शङ्करस्तु अयं बालो नोऽस्माकं तेजसः क्षत्रिय-रूपस्याहितमर्पितं बीजं रेतः प्रतिभातीत्याह। एधः क्षत्रिये काष्ठे क्षयार्थम्। एधः काष्ठे इति शङ्करः।।

मुञ्चेमं बालमृगेन्द्रम्। अन्यते क्रीडनकं दास्यामि। कुत्र मे देहि। चक्रवर्तिलक्षणं अङ्कुशादिरेखारूपम्। तदुक्तम्-अङ्कुशं कुण्डलं चक्रं यस्य पाणितले भवेत्। चक्रवर्ती भवेन्नित्यं सामुद्रकवचो यथा।। इति⁹¹।।

प्रलोभ्य ०।। (7-16)।। प्रणयः प्रार्थनम्। संहताङ्गुलिः संश्लिष्टाङ्गुलिः करवत्तापि महापुरुषत्व सूचिका नवो यदापि जले पदे भुजारिति नरनारा[य]ण विशेषणमुक्तम्। जलेति करे आवर्तभेद इत्यन्यः। अलक्ष्यमदृश्य पत्रमभ्यन्तरं उषसा सन्ध्या उषः प्रत्यूषसि क्लीबं पितृप्रस्वान्तेयोषितीति कोषः। मुञ्चते मुञ्चैनं। न एवं शक्यो वाङ्मात्रेण शमयितुम् तद् गच्छ मदीये उटजे मङ्कणकस्य⁹² ऋषिकुमारस्य वर्णकचित्रितो मृत्तिकामयूरस्तिष्ठति, तमस्मै उपहर। तावदेतेनैव क्रीडिष्यामि। मुञ्चैनम्।

---

91. मैथिलपाठे शङ्करस्य टीकायाम् इतस्तः गृहीतोऽयम् [[कोष्ठे निवेशितः]] अंशः अत्र समाप्यते।
92. देवनागरी-वाचनायां मार्कण्डेयस्येति पाठो दृश्यते।

226
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

तापसी-(विलोक्य हसन्ती) मुच्च णं। (मुञ्चैनम्।)
राजा-स्पृहयामि खलु दुर्ललितायास्मै। (निःश्वस्य)

आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासै-
रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् ।
अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयानवहन्तो
धन्यास्तदङ्गरजसा परुषीभवन्ति ॥ 7-17 ॥

तापसी-(साङ्गुलितर्जनम्) भो, णं मं गणेसि। (पार्श्वमवलोकयन्ती) को एत्थ इसिकुमारआणं मज्झे। (राजानं दृष्ट्वा) भद्दमुह, एहि। मोआवेहि दाव इमिणा दुम्मोअहत्थग्गहेण डिम्भएण बाधीअमाणं बालमइन्दं।
(भोः न मां गणयसि। कोऽत्र ऋषिकुमाराणां मध्ये। भद्रमुख, एहि मोचय तावदनेन दुर्मोचहस्तग्रहेण डिम्भकेन बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम्।)
राजा-तथा। (इत्युपगम्य सस्मितम्) अयि भो महर्षिपुत्रक।

एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना संयमी किमिति जन्मदस्त्वया।
सत्त्वसंश्रयसुखोऽपि दूष्यते कृष्णसर्पशिशुनेव चन्दनः ॥ 7-18 ॥

तापसी-भद्दमुह, ण क्खु एसो इसिकुमारओ। (भद्रमुख, न खल्वेषः ऋषिकुमारकः।)
राजा-आकारसदृशं चेष्टितमेवास्य कथयति। स्थानप्रत्ययात्तु वयमतर्किणः।
(यथाभ्यर्थितमनुतिष्ठन्बालकस्य स्पर्शमनुभूयात्मगतम्)

अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण
स्पृष्टेषु गात्रेषु सुखं ममैवम्।
कां निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्
यस्यायमङ्गात्कृतिनः प्रसूतः ॥ 7-19 ॥

---

दुर्लङ्घं ललितमीप्सितं यस्य। आलक्ष्य० ॥ (7-17) अङ्के क्रोडे य आश्रयोऽवस्थानं तत्र प्रणयिणः प्रार्थकाः स्पृहा नाम नाट्यालंकारोऽयमिति शङ्करः। भो न मां गणयसि। कोऽत्र ऋषिकुमाराणां मध्ये तिष्ठतीति शेषः। भद्रमुख, एहि तावत्। मोचय एतेन दुर्मोचहस्तग्रहेण बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम्।

एवं० ॥ (7-18) वृत्तिर्व्यवहारः संयमी व्रती जन्मदः पिता, पुण्याश्रमे⁹³ सुखं यस्य, पुण्याश्रमं सुखं यस्मादिति वा। कण्वस्य ते मलिनीक्रियते। भद्रमुख, न खल्वेष ऋषिकुमारकः।

अनेन० ॥ (7-19) ॥ कृतिनो भाग्यवतः॥

आश्चर्यमाश्चर्यम्। अस्य बालस्यासन्न(?)पि भद्रमुखे सम्वादिनी आकृति(तिः), विस्मितासि।

---

93. पुण्याश्रमेण इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 227

तापसी-(उभौ विलोक्य) अच्छरीयं अच्छरीयं। (आश्चर्यम् आश्चर्यम्।)
राजा-आर्ये, किमिव।
तापसी-इमस्स बालअस्स असंबद्धे वि भद्दुमुहे संवादिणी आकिदि त्ति विम्हिद म्हि। अवि अ वामसीलो वि भविअ अवरिचिदस्स ण दे पडिलोमो संवृत्तो।
(अस्य बालकस्य असंबद्धे अपि भद्रमुखे संवादिनी आकृतिः इति। विस्मितास्मि। अपि च वामशीलः अपि भूत्वा अपरिचितस्य न ते प्रतिलोमः संवृत्तः।)
राजा-(बालकमुल्लापयन्) आर्ये, न चेन्मुनिकुमारकोऽयं तत्कोऽस्य व्यपदेशः।
तापसी-पोरवो त्ति। (पौरवः इति)
राजा-(स्वगतम्) कथमेकान्वयोऽयमस्माकम्। अतः खलु सम्भाव्यते। (प्रकाशम्) अस्त्येतत्कुलव्रतं पौरवाणाम्।

भवनेषु सुधासितेषु पूर्वं क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम्।
विहितैकयतिव्रतानि पश्चात्तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम्॥7-20॥

कथं पुनरात्मगत्या मानुषाणामेष विषयः।
तापसी-जधा भद्दुमुहो भणादि। अच्छरासम्बन्धेण उण इमस्स बालअस्स जणणी देवगुरुणो तवोवणे पसूदा। (यथा भद्रमुखः भणति। अप्सरःसंबन्धेन पुनः अस्य बालकस्य जननी देवगुरोः तपोवने प्रसूता।)
राजा-(आत्मगतम्) हन्त, द्वितीयमिदमाश्वासनजनम्। (प्रकाशम्) अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी।
तापसी-को तस्स धम्मददारपरिच्चाइणो णामं कित्तइस्यदि। (को तस्य धर्मदारपरित्यागिनः नाम कीर्तयिष्यति।)
राजा-(स्वगतम्) कथमियं कथा मामेव लक्षीकरोति। यदि तावदस्य शिशोर्नामतो मातरं पृच्छेयम्। (विचिन्त्य) अथवा अनार्यः परदारव्यवहारः।

---

अपि च, बालश्रील्पे(शीलो)पि भूत्वापरिचितस्य न ते प्रतिलोमः संवृत्तः। अपरिचितस्य ते वचनेन प्रकृतिस्थोऽयं संवृत्त इति पाठान्तरे।
उल्लापयन् चालयन् व्यपदिश्यते परिचीयतेऽनेनेति व्यपदेशो वंशादिः। पौरव इति।
भवने०।। (7-20) ।। उशन्ति इच्छन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः। नियतमद्वितीयं मुनिव्रतं येषु। यथा भद्रमुखी भणति। अप्सरः सम्बन्धेन पुनरस्य जननी देवगुरोस्तपोवने प्रसूता।।
हन्त हर्षे। कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम कीर्तयिष्यति। परिभाषणं निर्वहणाङ्गमिदम्। तदुक्तम् वदन्ति परिभाषणं परिवादकृतं वाक्यमिति।
सर्वदमन पश्य, शकुन्तलावण्यम्। अथ च शकुन्तलावर्णं रूपम्। कुत्र सा मे आर्या माता।

228 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(प्रविश्य मृन्मय-मयूरहस्ता तापसी) सव्वदमण, पेक्ख सउन्तलावण्णं।

(सर्वदमन, प्रेक्षस्व शकुन्तलावण्यम्।)

बालः- (सदृष्टिविक्षेपम्) कहिं शा मे अय्युआ। (कुत्र सा मे अज्जुका) (उभे प्रहसिते)

प्रथमा- णामसारिस्सेण उवच्छन्दिदो मादिवच्छलो। (नामसादृश्येन उपच्छन्दितः मातृवत्सलः।)

द्वितीया- इमस्स मोरस्स रमणीअत्तणं पेक्ख त्ति भणिदो सि। (अस्य मयूरस्य रमणीयत्वं प्रेक्षस्व इति भणितोऽसि।)

राजा- (स्वगतम्) कथं शकुन्तलेत्यस्य मातुराख्या। अथवा सन्ति पुनर्नामसादृश्यानि। अपि नाम मृगतृष्णिकेव नायमन्ते प्रस्तावो विषादाय कल्पेत।

बालः- अन्तिके लोअदि मे चडुलके एशे मऊलके। (अन्तिके, रोचते मे चटुलः एषः मयूरकः।) (इति क्रीडनकमादत्ते)

प्रथमा- (विलोक्य सावेगम्) अम्मो, रक्खागण्डओ से मणिबन्धे ण दीसदि। (अम्मो, रक्षागण्डकः अस्य मणिबन्धे न दृश्यते।)

राजा- आर्ये, अलमावेगेन। नन्वयमस्य सिंहशावकविमर्दात्परिभ्रष्टः। (इत्यादातुमिच्छति)

उभे- मा खु मा खु। (विलोक्य) कथं गहिदं जेव। (मा खलु मा खलु। कथं गृहीतमेव।) (उभे विस्मयादुरसि निहितहस्ते परस्परमालोकयतः)

राजा- किमर्थं भवतीभ्यां प्रतिषिद्धोऽस्मि।

प्रथमा- सुणादु महाभाओ। महप्पहावा एसा अवराइदा णाम सुरमहोसही इमस्स दारअस्स जादकम्मसमए भव्वदा मारीचेण दिण्णा। एदं किल मादापिदरे अत्ताणं च वज्जिअ अवरो भूमिपडिदं ण गेण्हदि। (शृणोतु महाभागः। महाप्रभावेषापराजिता नाम सुरमहौषधिः अस्य दारकस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता। एतां किल मातापितरौ आत्मानञ्च वर्जयित्वा अपरः भूमिपतितां न गृह्णाति।)

---

अज्जुका शब्दो मातरि देशीय इति शङ्करः। नामसादृश्येन उपच्छिन्दितः प्रलोभितमातृवत्सलः। एतस्य मयूरस्य रमणीयत्वं प्रेक्षस्वेति भणितोऽसि। अन्तिके, रोचते मे चटुलक एष मयूरः। “अन्तिका भगिनी ज्येष्ठा अत्रार्तिकेत्यपि साध्वित्याभिधानिकाः।” अन्तिका धात्रीति शङ्करः। अम्मो कष्टे, रक्षागण्डकोऽस्य मणिबन्धे न दृश्यते। गण्डको वीद इति ख्यातो जातुषभेदः, मणिबन्धे करमूले। मा खलु मा खलु संप्रक्ष्यसीति शेषः। कथं गृहीतमेवानेन। शृणोतु महाभागः महाप्रभावा खल्वेषौपराजिता नाम सुरमहौषधिः, एतस्य दारकस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता, एतां किल मातापितरावात्मनो वर्जयित्वापरा भूमिपतितां न गृह्णाति। सा सर्पो भूत्वा तं दशति। अनेकशः। सहर्षमिति प्रहर्ष नामा नाट्यालङ्कारः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 229

राजा—अथ गृह्णाति।
प्रथमा—तदा सप्पो भविअ तं दंसदि। (तदा सर्पः भूत्वा तं दंसति।)
राजा—अथात्रभवतीभ्यां कदाचिद् अन्यत्र प्रत्यक्षीकृतमिदम्।
उभे—अणेअसो। (अनेकंशः)
राजा—(सहर्षम्) तत्किं खल्विदानीं पूर्णामात्मनो मनोरथं नाभिनन्दामि। (इति बालकं परिष्वजते)
द्वितीया—सुव्वदे, एहि। इमं वृत्तन्तं णिअमवाउलाए सउन्तलाए गदुअ णिवेदेम्ह। (सुव्रते, एहि इमं वृत्तान्तं नियमव्याकुलायै शकुन्तलायै गत्वा निवेदयाव।) (इति निष्क्रान्ते)
बालः—मुञ्च मं। अय्युआशआशं गमिश्शं। (मुञ्च माम्। अज्जुकासकाशं गमिष्यामि।)
राजा—पुत्रक, मयैव सह मातरमभिनन्दयिष्यसि।
बालः—दुश्शन्ते मम तादे ण क्खु तुमं। (दुःषन्तः मम तातः, न खलु त्वम्।)
राजा—(सस्मितम्) एष विवाद एव मां प्रत्याययति।

(ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुन्तला)

शकुन्तला—(सवितर्कम्) विआरकाले वि पडइत्थं सव्वदमणस्स ओसहिं सुणिअ ण मे आसङ्गो अत्तणो भाअधेएसुं। अथवा जधा मिस्सकेसीए मे आचक्खिदं तथा सम्भावीअदि एदं। (विकारकाले अपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्योषधिं श्रुत्वा न मे आसङ्गः आत्मनः भागधेयेषु। अथवा यथा मिश्रकेश्या मे आख्यातं तथा सम्भाव्यते एतत्।)

(इति परिक्रामति)

राजा—(शकुन्तलां दृष्ट्वा सहर्षखेदम्) अये, इयमत्रभवती शकुन्तला—

वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति॥७-२१॥

---

तदुक्तं प्रहर्षः प्रमदाद्वाक्यमिति। सुव्रते, एहि। इमं वृत्तान्तं नियमव्याकुलायै शकुन्तलायै निवेदयावः। मुञ्च मां, आर्या(अज्जुका) सकाशं गमिष्यामि। दुःष्म(ष)न्तो मम तातो। न खलु त्वम्। विकारकालेऽपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्यौषधिं श्रुत्वा न मे आसङ्क आत्मनो भागधेयेषु। आसङ्गमशचुः(शुचः) प्राकृते अश्वासार्थः। अथवा यथा मिश्रकेश्या मे आख्यातं तथा संभाव्यते इदम्। वसने०॥ (7-21) धूसरे मलिने रोलः केशविन्यासः तथा च भरतः अमलास्ववधारणमलकाञ्च कल्पनम्। अनुलेपनसंस्कारं न कुर्यात् पथिकाङ्गना। पाण्डुच्छायाङ्गुशतनुर्वेणीयूतशिरोरुहा। लम्बालकादीना केशाविवर्जित भूषणेति। न खल्वार्यपुत्रोऽयं तव। कः खल्वेष कृतरक्षामङ्गलं मे दारकं गात्रसङ्गेन दूषयति। दारकं बालकम्। आर्ये, एष कोऽपि पुत्रक इत्यालपति। हृदय, समाश्वसिहि। प्रहार्य निवृत्तमात्सर्येण अनुकम्पितास्मि दैवेन। आर्यपुत्र एवैषः।

230 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला–(पश्चात्तापविवर्णं राजानमवलोक्य सवितर्कम्) ण क्खु अज्जउत्तो अअं। ता को णु क्खु एसो किदरक्खामङ्गलं मे दारअं गत्तसङ्गेण दूसेदि। (न खल्वार्यपुत्रोऽयम्। तत् कोऽनु खल्वेषः कृतरक्षामङ्गलं मे दारकं गात्रसङ्गेन दूषयति।)

बालः–(मातरमुपगम्य) अय्युए, एशे के वि पलकेलए मं पुत्तके त्ति आलवेदि। (अज्जुके, एषः कोऽपि परकीयः मां पुत्रकः इति आलपति।)

राजा–प्रिये, क्रौर्यमपि मे त्वयि प्रयुक्तमनुकूलपरिणामं संवृत्तम्। तदहमिदानीं त्वया प्रत्यभिज्ञातमात्मानमिच्छामि।

शकुन्तला–(स्वगतम्) हिअअ, समस्सस समस्सस। पहरिअ णिव्वुत्तमच्छरेण अणुकम्पिद म्हि देव्वेण। अज्जउत्तो ज्जेव एसो। (हृदय, समाश्वसिहि समाश्वसिहि। प्रहार्य निर्वृत्तमात्सर्यैणानुकम्पितास्मि दैवेन। आर्यपुत्रः एवैषः।)

राजा– स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि।
उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम्॥7–22॥

शकुन्तला–जअदु जअदु। (जयतु जयतु।) (इत्यर्धोक्ते बाष्पकण्ठी विरमति)

राजा–प्रिये। बाष्पेन प्रतिषिद्धेऽपि जयशब्दे जितं मया।
यत्ते दृष्टमसंस्कारपाटलोष्ठमिदं मुखम्॥7–23॥

बालः–अय्युए, के एशे। (अज्जुके, कः एषः।)

शकुन्तला–वच्छ, भाअधेआईं पुच्छ। (वत्स, भागधेयानि पृच्छ।) (इति रोदिति)

राजा– सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते
किमपि मनसः संमोहो मे तदा बलवानभूत्।
प्रबलतमसामेवंप्रायाः शुभेष्वपि वृत्तयः
स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया॥7–24॥
(इति पादयोः पतति)

---

स्मृति० ।। (7–22) प्रमुखे सम्मुखे प्रतिवस्तूपमा।
बाष्पे० ।। (7–23) अलकः केशभेदः। लोला अलका यत्र पाटलौष्ठेति च पाठः। आर्ये, क एषः। वत्स, भागधेयानि पृच्छ। भाग्यमेव भागधेयम्।
सुतनु० ।। (7–24) प्रत्याख्यानेति निराकरणं विश्रियं, परिहाराख्य-नाट्यालङ्कारोऽयम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम्    सप्तमोऽङ्कः    231

शकुन्तला—उत्थेदु उत्थेदु अज्जउत्तो। णूणं मम सुहप्पडिबन्धअं पुराकिदं तेसुं दिअसेसुं परिणामसुहं आसि जेण साणुक्कोसो वि अज्जउत्तो तथा संवुत्तो। (उत्तिष्ठतु उत्तिष्ठतु आर्यपुत्रः। नूनं मम सुखप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणामसुखम् आसीत्, येन सानुक्रोशः अप्यार्यपुत्रः तथा संवृत्तः।)

(राजा उत्तिष्ठति)

शकुन्तला—अध कधं अज्जउत्तेण सुमरिदो अअं दुक्खभाई जणो। (अथ कथमार्थपुत्रेण स्मृतः अयं दुःखभागी जनः।)

राजा—उद्धृतविषादशल्यः कथयामि।

मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते
यो बाष्पबिन्दुरधरं परिबाधमानः।
तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य
कान्ते प्रमृज्य विगतानुशयो भवामि॥7-25॥

(इति यथोक्तमनुतिष्ठति)

शकुन्तला—(प्रमृष्टबाष्पाङ्गुलीयकं विलोक्य) अज्जउत्त। तं इदं अङ्गुलीअअं। (आर्यपुत्र, तदिदमङ्गुरीयकम्।)

राजा—अथ किम्। अस्माद् अद्भुतोपलम्भान्मया स्मृतिरुपलब्धा।

शकुन्तला—संपादितं खु अणेण जं तथा अज्जउत्तस्स पच्चअकारणं दुल्लहं मे आसि। (सम्पादितं खल्वनेन यत् तथा आर्यपुत्रस्य प्रत्ययकारणम् दुर्लभं मे आसीत्।)

राजा—तेन हि, ऋतुसमागमशंसि प्रतिपद्यतां लता कुसुमम्।

शकुन्तला—ण से विस्ससामि। अज्जउत्तो ज्जेव णं धारेदु। (न अस्य विश्वसिमि। आर्यपुत्रः एव एतत् धारयतु।)

प्रविश्य मातलिः—दिष्ट्या, धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखसन्दर्शनेन चायुष्मान्वर्धते।

राजा—सुहृत्सम्पादितत्वात्साधुतरफलो मे मनोरथः। मातले, न खलु विदितोऽयम् आखण्डलस्यार्थः।

---

तदुक्तम्-परिहारः परिज्ञेयं कृतानुचितमार्जनमिति। उत्तिष्ठ उत्तिष्ठत्वार्यपुत्र। नूनं मम सुखप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणतमासीत्। येन सानुक्रोशोऽप्यार्यपुत्रस्तथा संवृत्तः। अथ कथमार्थपुत्रेण स्मृतोऽयं दुःखभागिनी जनः।

मोहा०।। (7-25) परिबाधमानः प्री(पी)डयन्। आर्यपुत्र तदिदम् अङ्गुरीयकम्। सम्पादितं खलु(ल्त्व)नेन यत्तदार्यपुत्रस्य प्रत्ययकारणं दुर्लभं मे आसीत्। नास्य विश्वसिमि। आर्यपुत्र एवैनं धारयतु। सुहृदां भवतां सम्पादितत्वात्। लज्जे खल्वार्यपुत्रेण सह गुरुजनसमीपं गन्तुम्।

232
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

मातलिः- (सस्मितम्) किमीश्वराणां परोक्षम्। एहि। भगवान्मारीचस्ते दर्शनमिच्छति।
राजा- प्रिये, अवलम्ब्यतां पुत्रः। त्वामेव पुरस्कृत्य भगवन्तं द्रष्टुमिच्छामि।
शकुन्तला- लज्जामि क्खु अज्जउत्तेण सद्धं गुरुअणसमीवं गन्तुं। (लज्जे खलु आर्यपुत्रेण सार्धं गुरुजनसमीपं गन्तुम्।
राजा- आचरितमेतदभ्युदयकालेषु। तदेहि तावत्। (इति परिक्रामन्ति)
(ततः प्रविशत्यदित्या सहहासनोपविष्टो मारीचः)
मारीचः- (राजानमवलोक्य) दाक्षायणि।

पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी
दुःषन्त इत्यभिहितो भुवनस्य भर्ता।
चापेन यस्य विनिवर्तितकर्म जातं
तत्कोटिमत्कुलिशमाभरणं मघोनः॥ ७–२६॥

अदितिः- सम्भावणीअप्पहावा खु से आकिदी। (सम्भावनीयप्रभावा खल्वस्य आकृतिः।)
मातलिः- भूपते, एतौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां पितरावायुष्मन्तमेवावलोकयतः। तदुपसर्प।
राजा- मातले,

प्राहुर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणं
भर्तारं भुवनत्रयस्य सुषुवे यद्यज्ञभागेश्वरम्।
यस्मिन्नात्मभुवः परोऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं
द्वन्द्वं दक्षमरीचिसंभवमिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम्॥ ७–२७॥

मातलिः- अथ किम्।
राजा- (प्रणिपत्य) उभाभ्यामपि वां वासावनियोज्यो दुःषन्तः प्रणमति।
मारीचः- वत्स, चिरं पृथिवीं पालय।
अदितिः- जाद, अप्पदरधो होहि। (जात, अप्रतिरथः भव।)
(शकुन्तला पुत्रसहिता पादयोः पतति)

---

पुत्रस्य०।। (7-26) कोटिमत् ति(ती)क्ष्णाग्रेशालि आभरणं भूषणमेव, न तु तेन युक्तमाचरतीत्यर्थः। सम्भावनीयप्रभावा आपन्नाकृतिः।

प्राहुः०।। (7-27) द्वादशधेति सूर्यस्येत्यर्थः। यज्ञेति इन्द्रं आत्मभुवो ब्रह्मणः परः पुरुषो नारायणः।

जात भर्तुर्बहुम[ता] भव, यावताराय(?)। अप्रतिहतरथो भव।

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 233

मारीचः-वत्से,

आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः।
आशीरन्या न ते योज्या पौलोमीमङ्गला भव॥7-28॥

अदितिः-जाद, भत्तुणो बहुमदा होहि। अअं च दीहाऊ उहअपक्खं अलंकरेदु। ता एध उपविसध। (जात, भर्तुः बहुमता भव। अयं च दीर्घायुः उभयपक्षं अलङ्करोतु। तत् एत उपविशत।)

(सर्वे उपविशन्ति)

मारीचः-एकैकं निर्दिशन्।

दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान्।
श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम्॥7-29॥

राजा-भगवन्, प्रागभिप्रेतसिद्धिः पश्चाद्दर्शनमित्यपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः। पश्यतु भगवान्।

उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं
घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः।
निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधि-
स्तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः॥7-30॥

मातलिः-आयुष्मन्, एवं विश्वगुरवः प्रसीदन्ति।

राजा-भगवन्, इमामाज्ञाकरीं वो गान्धर्वेण विधिनोपयम्य कस्य चित्कालस्य बन्धुभि-
रानीतां स्मृतिशैथिल्यात्प्रत्यादिशन्नपराद्धोऽस्मि तत्रभवतो युष्मद्गोत्रस्य कण्वस्य।
पश्चादेनामङ्गुलीयकदर्शनादूढपूर्वामवगतोऽस्मि। तच्चित्रमिव मे प्रतिभाति।

यथा गजे साधुसमक्षरूपे
कस्मिन्नपि क्रामति संशयः स्यात्।
पदानि दृष्ट्वाथ भवेत्प्रतीति-
स्तथाविधो मे मनसो विकारः॥7-31॥

---

अङ्ग०॥ (7-28) पौलोमीति अविधवा भवेत्यर्थः। शङ्करस्तु भर्ता इन्द्रतुल्यो भवतु, जयन्ततुल्यश्च पुत्रो भवत्वित्याह। आशीर्नाम नाट्यालङ्कारोऽयम्। जात, भर्तुर्बहुमता भव। अयञ्च ते दीर्घायुरुभयपक्षेऽलङ्करोतु। तदत्रोपविशतु।। दिष्ट्या०।। (7-29) दिष्ट्या आनन्दे श्रद्धा प्रसिद्धा वेदबोधिताचरणं विधिः।

उदेति०।। (7-30) प्रियोक्ति नाम नाट्यलक्षणमिदम्। तदुक्तं स्यात् संप्रीणयितुम् पूज्यं(?) प्रियोक्तिर्हर्षभाषणमिति। कस्यचित् कस्मिंश्चिदित्यर्थः। षष्ठी सप्तम्यो(म्य)भावात्।

यथा०।। (7-31) साधु आबाधितं समक्षं विद्यमानं रूपं यस्य। पदानि पदचिह्नानि।