श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
| १८ | आनन्दरामायणे |
|---|
एवं नानाविधैर्वाक्यैः सीता देवानतोषयत् । एवं प्रासादसंस्थायाः सीताया विविधानि च ॥ १२१ ॥ तथा ड्रामा हि नारीणां नृपाणां जनकस्य च । वाक्यानि शृण्वन् श्रीरामः किञ्चित्कृत्वा स्मिताननम् ॥ १२२ ॥ ययौ चापं नमस्कृत्य कृत्वा तं च प्रदक्षिणम् । पुनर्नत्वा शिवं ध्यात्वा गुरुं दशरथं नृपम् ॥ १२३ ॥ कौसल्यां च गुरुं ध्यात्वा वामहस्तेन तद्दधौ । सव्यहस्तेन चापस्य गुणं धृत्वा ऽसृजत्तपः ॥ १२४ ॥ वामहस्तेन नम्रं तच्चकार सदसि क्षणात् । तदा निनेदुर्वाद्वानि तुष्टुवुर्बन्दिमागधाः ॥ १२५ ॥ एतस्मिन्नन्तरे चापो वामहस्तचलाद्गतुः । मध्येऽभजन्त्रिखण्डं सञ्जातं प्राचीनमुत्तमम् ॥ १२६ ॥ चापभङ्गान्महाशब्दस्तदाऽभूद्गगनांगणं चकम्पे धरणी त्वं चालिङ्ग्यन्मां भयाद्द्रुतम् ॥ १२७ ॥ चुक्षुभुः सागराः सर्वे निनेदुरन्ता दिशो दश । तारा निपेतुर्धरणीं शिरः शेषोऽप्यचालयत् ॥ १२८ ॥ ववुर्वाताः सुगन्धाश्च देवास्ते गगने स्थिताः । वादयामासुर्वाद्यानि वर्षन्तः कुसुमौघिनम् ॥ १२९ ॥ स्वर्गस्त्रीभिर्ननृतुः सा हि देवास्तवोत्सवं परेदिरे । तदा निनेदुः सदसि भेर्यो दमध्यो वराः ॥ १३० ॥ नववाद्यध्वनाः सर्वे बभूवुर्जयनिःस्वनाः । ननृतुर्वारनार्यश्च तुष्टुवुर्मागधादयः ॥ १३१ ॥ स्त्रियो गवाक्षसंबद्धा रामं पुष्पैरवाकिरन् तदा स रावणस्तूष्णीं लज्जयाऽधोनतमस्तकः ॥ १३२ ॥ मुकुटैरपि हीनश्च मुक्तकच्छोऽतिविह्वलः । सभायां न क्षणं तस्थौ तूर्णं लङ्कापुरीं ययौ ॥ १३३ ॥ रामेण सह तच्चापं दृष्ट्वा नार्यो मुदान्विताः । चक्रुर्जयास्यनेधोपान्करैश्च करतालिकाः ॥ १३४ ॥ सीताऽपि मुदिता जाता हर्षरोमांचनिर्भरम् । अनिमेष कंजनेत्रा राममुत्कण्ठिताऽभूत् ॥ १३५ ॥ एतस्मिन्नन्तरे राजा जनकः प्राह मन्त्रिणः । करिणास्थायाग्र सीतामानयध्वं समन्ततः ॥ १३६ ॥
अनुगामिनी बनकर उनके साथ चौदह वर्ष तक वनम भ्रमण करूं ॥ १२१-१२२ ॥ इस प्रकार विविध वाक्य से सीता देवताओंको मनाने लगीं । प्रासादपर स्थित सीताके, उन स्त्रियोंके, राजा जनकके तथा अन्यान्य राजाओंके ऐसे-ऐसे वाक्योको सुनकर मुसकान हुए श्रीराम धनुषके पास गये । वहां जाकर उन्होंने धनुषको नमस्कार किया, प्रदक्षिणा की और शिवजीका मन ही मन ध्यान करके प्रणाम किया बादमे राजाधिराज श्री दशरथ राजा दशरथ माता कौशल्या तथा गुरु वसिष्ठका मन ही मन ध्यान करके प्रणाम किया । फिर बायें हाथसे धनुष और दाहिने हाथसे उनको डोरी पकड़कर क्षणभरम सभाके सामने बांये हाथसे धनुषको झुकाकर तांत चढ़ा दी उस समय बाजे बजने लगे, पुष्पवृष्टि होने लगी और चारणगण रामका यश गान लगे। इतनेम रामके बायें बाहुबलसे उस उत्तम तथा पुरातन शिवधनुषके बीचसे तीन टुकड हो गये ॥ १२३-१२६ ॥ धनुषके टूटनेसे बडा घोर शब्द हुआ । जिसमे समस्त गगनमण्डल गूँज उठा । धरती काप उठी । हे पार्वती ! तुम भी उस समय मारे डरके हमसे लिपट गयी थी । सब समुद्र चलायमान हो गये दिशाये क्षुभित हो गयीं । तारे टूट-टूटकर पृथ्वीपर गिरने लगे । शेषनागका सिर घूमने लगा । सुगन्धयुक्त वायु वहन लगी । देवता आकाशसे फूल बरसाने और बाजे बजाने लगे । स्वर्गकी स्त्रियां आकाशमे नृत्य करन लगी और देवता आनन्द मनाने लगे । उस समय सभामण्डपमे भी उत्तम ढोल तथा नगारे बजने लगे ॥ १२७-१३० ॥ नये-नये बजने तथा जयजयकारका घोष होने लगा । वाराङ्गनाएं नाचने लगीं । भांट आदि स्तुति करने लगे । झरोखोंसे स्त्रियें रामपर फूल बरसाने लगीं । तब रावण चुपचाप लज्जासे सिर नीचा किये हुए बिना सींग वाले मुकुटरहित हो घबराहटके साथ शीघ्र मिथिलापुरीसे निकलकर लङ्काको भाग गया । वहाँ वह क्षणभर भी नहीं ठहरा ॥ १३१-१३३ ॥ रामने धनुषको तोड़ डाला, यह देखकर स्त्रियें हर्षातिरेकसे जयजयकार करने और तालियां बजाने लगी ॥ १३४ ॥ सीताके तो शरीरमे मारे आनन्दके रोमांच हो आया । उत्कण्ठापूर्वक निमेषरहित होकर कमलसदृश नयनोंसे वे रामको निहारने लगी ॥ १३५ ॥ तभी राजा जनकने
सर्गः ३] सारकाण्डम् १९
रक्षणाय निजंः संम्प्रेवेक्षयित्वा मपन्नतन् । तथेति ते मन्त्रिणश्च ययुर्वेगेन जानकीम् ॥१३७॥ प्रोच्चुस्ते मधुरं वाक्यं प्रयद्धस्तम्पुटाः । हे सीते कञ्जनयने धन्याऽसि मजगामनि ॥१३८॥ रविगोत्रोद्भवेनाथ दशरथसुतेन च । रामेण भर्त्रा सदसि चापमुत्सृष्ट भग्नतः ॥१३९॥ करिणीगृहमारुह्य राम्रं त्वं गन्तुमर्हसि । रामकण्ठोपवेश्याय रत्नमालां मुदान्विता ॥१४०॥ हन्मन्त्रिणां वचः श्रुत्वा सीता नत्वा स्वमातरम् । ससखीभिः काञ्चीपुटं संस्थितासीन्मुदान्वित ॥१४१॥ तदग्रे नद्यवाद्यानि निनेदुर्मधुरानि वै । निनेदुः पृष्ठभागेऽपि नानावाद्यानि वै मुहुः ॥१४२॥ चित्रार्णपट्टः कञ्चकिनः शतशो वेत्रपाणयः । संनिवारयिष्याञ्चाग्रे ते वृद्धबुद्धीपैर्निःस्वनाः । १४३। राशयन् जनसंमर्द सीतां द्रष्टुं जनैः कृतम् । ननृतुर्वागनायैश्च बभूवुस्तंत्रनिःस्वनाः । १४४॥ तुष्टुवुर्मगधाश्चाश्च नटा गानं प्रचक्रिरे । करिणीं वेष्टयामासुः सीतादास्र्यः सहस्रशः ॥१४५॥ अश्वाहरूढामशार्दि बिभ्रन्त्यो रूपशोभिताः । ततोऽश्वसंस्थाः शतशस्ना ययुश्चोपमावराः ॥१४६॥ जग्मुः शस्त्रधारिण्यः वृद्धवेत्रसंयुक्ताः । ततः पुरुषवेषधारिन्यस्त्वन्यः प्रमदोत्तमाः । १४७। ययुस्तञ्चल्यः शतशः शस्त्रहस्ताः सुभूषिताः । गोपित्तमुख्याः कञ्चकिन्यस्तुरगादिषु संस्थिताः ॥१४८। ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे न जावहनसंस्थिताः । स्वयं पर्यवेष्टयामासुः सीतायाः करिणीं मुदा ॥१४९। चामरं न्यर्जनैः सव्ये मुहुः मानामवीतयन् । स्त्रियो गवाक्षरण्ध्रेभ्यो सीता पुष्पैर्वाकिरन् ॥१५०। एवं नानाममुत्साहैः शनैः सीता तडिद्रभा । नवरत्नमयीं मालां बिभ्रती दक्षिणे करे ॥१५१॥ राभं नेत्रकटाक्षैश्च पश्यन्ती मुदितानना । समापं राघव गत्वा करिपथादवरुह्य च ॥१५२। शनैः पद्धयां ययौ राम्र तद्ग्रावापा सुलज्जिता । मुमोच निजबाहुभ्या रत्नमाला मुदान्विता ॥१५३। चकार नमनं राम्रं पादयोः स्थाप्य वै शिरः । तस्याश्चाङ्गुष्ठमी माता सभायामर्तिलज्जिता ॥१५४॥
अपने मान्यवानां आज्ञा दी कि सुन्दर हस्तिनपर बैठकर हेनाया दशनरथम आाग हुइ सब सीतावायन माता ॥ १३७ ॥ 'बहुत अच्छा कहकर मन्त्रगण तुरन्त जनकजाके पास गयेया । हाथ जोडकर इस प्रकार मधुर वाणीमें बहुत गीत बजाताभना और कमलनयना माता तुम धन्य हो ॥ १३८ ॥ सूर्यवंश दशरथपुत्र रामने सभामे धनुष तोड डाला । अभी उठकर अभी ही आजाओ ॥ १३९ ॥ हस्तिनीपर चढ़कर अभी रामके पास चलना है। वहां चलकर आनन्दपूर्वक उनके गलेमें यह रत्नमाला आदरपूर्वक पहनाना ॥ १४० ॥ सीताने मन्त्रियोंका इस वाक्यको सुनकर मानाके चरणोमें नमस्कार किया और सहेली सुखियोंके साथ हस्तिनीका पाहुपर सवार हो गयीं ॥ १४१ ॥ इनके आगे तथा पीछे नाना प्रकारक मनोहर बाजे बजने लगे ॥ १४२ ॥ रङ्ग-बिरङ्गा पगड़ीया बाँध और हाथमें बंत लिये अन्तःपुरके संकटां दरबान हस्तिनीके अग्रे आगे आगे खिझलाते हुए चलने लगे ॥ १४३ ॥ व सम्भ्रम सीताको देखनेके लिये खड़ा भीड़को हटा रहे थे। वेश्याये नाचने लगीं । विविध वाद्यके निनाद होने लगे, भाट स्तुति करने और नट गान लगे। सीताकी हजारो दासियान उन्हें घेर लिया ॥ १४४ । १४५ ॥ उनके पीछे अश्वपर सवार तथा सुवर्णभूषित वस्त्र आदि लिये हुए बहुतसी स्त्रियां तथा उनके पश्चात् सर्वोत्कृष्ट उपमाताओ ( धाइयों ) चली ॥ १४६ ॥ उनके पीछे अस्त्रधारिणी तथा हाथमें छड़ियाँ लिये हुए सैकड़ो वृद्धा स्त्रियां चलीं ॥ उनके बाद जवान स्त्रियें पुरुषका वेष बनाये और हाथमें शस्त्र लिये हुए चलीं । उनके बाद उषा वेषमें मुख ढांके और कुरता पहिने हुए, घोड़ेपर सवार होकर शस्त्र लिये हुए वृद्ध सुन्दरी स्त्रियें चलीं ॥ १४७॥ १४८ ॥ सबके पीछे विविध वाहनांपर सवार मन्त्रिगण अपनी-अपनी सेनाके द्वारा सीताकी हथिनीको घेरे हुए चले ॥ १४९ ॥ सखाराम पंवर तथा पंख सीताजीपर डुलाने लगे। नगरकी स्त्रियां गवाक्षमार्गसे उनपर फूल बरसाने लगीं ॥ १५० ॥ इस तरह अनेक प्रकारके सज्जधजकर धीरे-धीरे बिजलीके सदृश दीप्तिवाली तथा दाहिने हाथमें नवरत्नोंका हार लिये हुए अपने नेत्रकटाक्षोंसे रामको देखती हुई सीता सभाखण्डके पास आ तथा हथिनीसे उतरकर धीरे धीरे रामके पास गयी और लज्जापूर्वक अपने हाथोंसे उनके गलेमें वह रत्नोंकी माला डाल दी ॥ १५१-१५३ ॥
| २० | आनन्दरामायणं | [ सर्गः ३ |
|---|
ददर्श सीतां रामोऽपि हासशोभितहृत्स्थलाम् । जहर्ष नोच्चैर्नितरां ननाम गाधिनं प्रभुः ॥१५५॥
तदा रामं समालिङ्ग्य विश्वामित्रो मुनीश्वरः । निवेशयाञ्चाङ्के तं प्रेम्णाऽऽघ्राय मस्तके ॥१५६॥
तदा स जनकः सीतां गाधिजाङ्के न्यवेशयत् । सीतया रघुनाथेन शुशुभे स मुनिस्तदा ॥१५७॥
मानयामास स मुनिर्जन्मसाफल्यतां हृदि । ततः सभायां जनको विश्वामित्रं वचोऽब्रवीत् ॥१५८॥
प्रसादात्तव रामस्य लाभो जातोऽद्य मे मुने । धन्योऽस्म्यहं कुलं धन्यं धन्यौ तौ पितरौ मम ॥१५९॥
योऽहं श्रीरामश्वशुरश्चेति लोके प्रथां गतः । इत्युक्त्वा गाधिनं नत्वा प्रजगाम रघूत्तमम् । १६०॥
तदा ते पार्थिवाः सीतां दृष्ट्वा नयनडिण्डिमाम् । बिम्बोष्ठीं चन्द्रवदनां नक्षत्रैर्जगताऽऽवृताः । १६१॥
बभूवुर्विकलास्तत्र दुर्देवं मेनिरे निजम् । केचिन्मूर्च्छा पपुस्तत्र तान्समाश्वास्य मैथिलः । १६२॥
प्रार्थयामास नृपतीन्निषण्णान् सदसि स्थितान् । बद्धाञ्जलीन्म्लानवदनान् लज्जया नतकन्धरान् । १६३॥
युष्माभिर्मेऽद्य कन्याया विवाहं विनिवर्त्य च । गन्तव्यं स्वपुराण्येव करणीया कृपा मयि ॥ १६४॥
तदा ते पार्थिवाः सर्वे मंत्रांचक्रुः परस्परम् । यदि युद्धे विजेतव्यः श्रीरामोऽद्य रणांगणे । १६५॥
तदास्मिन् समये दुष्टे जयो नो न भविष्यति । कुमुहूर्ते वय यातास्तूष्णीं गत्वा पुराणि हि ॥ १६६॥
मुहूर्ते पुनर्यातुं यास्यामः सकला बलैः । भविष्यति तदाऽस्माकं जयो युद्धे विनिश्चयात् ॥ १६७॥
यदा रामं बाणभिन्नं पश्यामः पतितं रणे । भविष्यामः कृतकृत्यास्तदा सर्वे वयं नृपाः ॥ १६८॥
तदैतस्योपमानस्य दुःखं मर्मस्थलं गतम् । त्यजामः पार्थिवाः सर्वे जेष्यामो राघवं यदा १६९।
किमर्थमधुना वैरं दर्शनीयं वृथाय वै । इति संमंत्र्य ते सर्वे तथेत्युक्त्वा नृपोत्तमम् ॥ १७०॥
कृत्वा सीताविवाहं च गच्छामः स्वस्थलानि हि । तदा तान् सकलं वस्तु गृह्णन्वै जनको मुदा १७१॥
...पश्चात् रामके चरणोंपर अपना सिर रखा तथा नमस्कार करके सभाके लज्जावश कुछ नीचा मुख किये हुए खड़ी हो गयी ॥ १५४॥ उस हास्य सुशोभितहृदय रामने भी सीताकी ओर देखा और अत्यन्त सन्तुष्ट होकर उन्होंने विश्वामित्रजीको प्रणाम किया ॥ १५५ ॥ मुनियोंके ईश्वर विश्वामित्रने रामको आलिङ्गन करके प्रेमसे गोदमें बिठाया और उनका सिर सूँघा ॥ १५६ ॥ तब राजा जनकने सीताको भी ले जाकर विश्वामित्रजीकी गोदमें बैठा दिया। उस समय सीता तथा रामके सहित विश्वामित्रजी बड़ी ही शोभाको प्राप्त हुए ॥ १५७ ॥ वे मन ही मन अपने जन्मको सफल समझने लगे। तदनन्तर राजा जनकने सभामें विश्वामित्रसे कहा- ॥ १५८ ॥ हे मुनिराज ! आपकी कृपासे आज मुझे रामचन्द्र जैसा दामाद प्राप्त हुआ है। मैं धन्यहो, अपने माता पिताका तथा अपने कुलको धन्य समझता हूँ ॥ १५९ ॥ क्योंकि मैं रामचन्द्रके श्वशुरनामसे संसारमें विख्यात हुआ। ऐसा कहकर उन्होंने विश्वामित्रको तथा रघुकुलशिरोमणि रामचन्द्रको प्रणाम किया ॥ १६० ॥ उस समय वहाँ एकत्रित अन्यान्य राजगणोंके समान चमकनेवाले विरह अर्थात् पके हुए कुंदरूफलके सदृश ओष्ठ और चन्द्रमाके सदृश मुखवाली सीताको देखते ही उनके नेत्ररूपी बाणसे घायल होकर व्याकुल हो गये और अपना दुर्भाग्य समझने लगे। कुछ वहीँ मूर्च्छित हो गये। तब मिथिलाके अधिपति राजा जनकने वहाँ जाकर उन कान्ति नष्ट हो जानेसे म्लानमुख, दुःखी, लज्जासे नीची गरदन करके सभामें बैठे हुए राजाओंसे प्रार्थना की- ॥ १६१-१६३ ॥ कृपा करके मेरी कन्याके विवाहका उत्सव समाप्त करके ही आपलोग अपने-अपने नगरोंको जाइयेगा ॥ १६४ ॥ तब वे राजे विचार करने लगे कि यदि रामको युद्धमें जीतना ही हो तो भी इस कुसमयमें हमलोगोंको विजय लाभ नहीं होगा । क्योंकि हमलोग कुमुहूर्तमें आये हैं। अतएव अभी यहाँसे चुपचाप अपने-अपने स्थानोंको जाकर फिर किसी अच्छे मुहूर्तमें दलबलके सहित आयेंगे। उस समय रामको रणभूमिमें घायलकर और विजय प्राप्त करके हम सब कृतकृत्य होंगे तथा अपमानजनित हृदयगत दुःखको शान्त करेंगे। इसलिए इस समय राजा जनकसे वैर करना अच्छा नहीं है। सीताके विवाहको करवाकर ही चलेंगे। ऐसा विचार करके सब राजाओंने राजा जनकसे 'बहुत अच्छा' ऐसा कहा ॥ १६५-१७० ॥ इधर राजा जनकने सहर्ष रघुत्तम
सर्गः १] सारकाण्डम् ३५
सर्गः १] सारकाण्डम् ३५
कल्पयामास विधिवन्मुनींश्चापि सपूरुषम् । गतो गाधिसमादेशेन दिशेह प्रेष्य मन्त्रिणः ॥१७२॥ समानेतुं दशरथं सप्रतीक्षां चकार सः । तेऽपि गत्वा म.ऽशश्व दृष्ट्वा दशरथं नृपम् ॥१७३॥ वृत्तं निवेद्य सकलं तं नत्वा सम्पुरःस्थिताः । वृत्तं दशरथः श्रुत्वा तुतोष नितरां तदा ॥१७४॥ सैन्येन नागरैः सर्वैः स्रिविजनैर्दलैः सह । मिथिलायामथोत्थाय तदा दशरथो नृपः ॥१७५॥ तदा महोत्सवनेनैव नृपं दशरथं पुरम् । नेतुं गजं पुरस्कृत्य जनकराः साश्विरंययौ ॥१७६॥ तदा दशरथाग्रे तौ दृष्ट्वा कैकेय्यासुतौ । श्रीरामलक्ष्मणावरजौ जनः प्राप्तौ व्यचिन्तयत् ॥१७७॥ तावद्रामलक्ष्मणाभ्यां युक्तं तं गाधिजं मुनिम् । स्वसेनायां नृपो दृष्ट्वा विस्मयं प्राप संस्थितः ॥१७८॥ ततो दशरथं नत्वा वसिष्ठं प्रणिपत्य च । गाधिजं जनकः प्राह कावेतौ रामरूपिणौ ॥१७९॥ ततस्त्वं गाधिजः प्राह रामौङ्गाद्भरतस्त्वयम् । लक्ष्मणाङ्गाच्च शत्रुघ्नः कैकेय्या नन्दनाविनौ ॥१८०॥ तच्छ्रुत्वा जनकः प्राह राजानं गाधिजं गुरुम् । सीतां रामाय दास्यामि लब्धां भूमवयोनिजाम् १८१॥ दैवज्ञोर्मिलानाम्नीं लक्ष्मणायार्पयान्यहम् । कुशध्वजस्य मे बन्धोः श्रुतकीर्तिश्च मांडवी १८२। वर्तेते बालिके रम्ये रूपयौवनमण्डिते । सीतोर्मिलाभ्यामपि ये मया नित्यं प्रसाधिते ॥१८३॥ दास्याम्यहं भरताय मांडवीं मंडनान्विताम् । शत्रुघ्नाय श्रुतकीर्तिमर्पयान्यकमादरात् ॥१८४॥ एवं स्नुषाश्चतस्रश्च सर्वमङ्गलक पावित् । तथेति जनकं प्राह राजा दशरथो मुदा ॥१८५॥ ततो दशरथः प्राह शतानन्दं पुरोहितम् । अहल्याजठरोद्भूतं मैथिलाग्रे स्थितं मुनिम् ॥१८६॥ कथं लब्धा भुवः सीता वृत्तमेवं वक्तुमर्हसि । शतानंदस्त्वथैवंयुक्तोऽब्रवीद्दशरथं नृपम् १८७॥ शतानन्द उवाच सम्यक् पृष्टं त्वया राजन् शृणुष्वैकाग्रमानसः । आसीन्नृप नृपः कश्चित्पद्माक्ष इति विश्रुतः ॥१८८॥
रामके लिये, मुनियोंके लिये तथा सब लोगके लिए सब प्रकारकी वस्तुओका यथोचित प्रबन्ध कर दिया ॥१७२॥ तदनन्तर विश्वामित्रके कहनेपर राजा जनकने अवधेश महाराज दशरथको बुलानेका निश्चय करके मन्त्रियोंको अयोध्या भेजा । तद न्पार वे राजा दशरथके पास गये और सब वृत्त.न्त निवेदन करके बाद नमस्कार करके सामने खड़े हो गए । इस वृत्तान्तको सुनकर राजा दशरथ बहुत प्रसन्न हुए ॥१७३-१७४॥ फिर राजा दशरथ स्त्रियोंको लेनाके, नगर तथा देशके सब लोगोको साथ लेकर आनन्द-पूर्वक साथ मिथिलापुरीको चल परे ॥१७५॥ उधर राजा जनक बड़े समारोहपूर्वक बाजेगाजेके साथ एक हाथीको सजाकर सब राजाओक संग उनकी अगवानीके लिए सामने आये ॥१७६॥ महाराज दशरथके आगे कैकेयीके पुत्र भरत तथा शत्रुघ्नको देखकर राजा जनक विचारने लगे कि वे राम-लक्ष्मण यहाँ कहाँसे आ गये। तावत् जब विश्वामित्रके साथ राम-लक्ष्मणको अपनी सेनामे देखा तो आश्चर्यचकित होकर राजा जनकने महाराज दशरथ और मुनि वसिष्ठको प्रणाम करके विश्वामित्रसे पूछा कि ये दोनों राम-लक्ष्मण-के समान रूपवाले दूसरे बालक कौन हैं ? ॥१७७-१७९॥ विश्वामित्रजीने उत्तर दिया कि रामके अङ्गस्वरूप भरत तथा लक्ष्मणके अंश शत्रुघ्न ये दोनों कैकयीके पुत्र हैं ॥१८०॥ यह सुनकर राजा जनक गुरु विश्वामित्र तथा राजा दशरथसे कहने लगे कि अयोनिजा (योनिसे नहीं उत्पन्न) तथा पृथ्वीसे प्राप्त सीताको मैं रामके लिए देता हूँ तथा शरीरसे उत्पन्न उर्मिलाको लक्ष्मणके लिए दे रहा हूँ। उसे आप ग्रहण करें। मेरे भाई कुशध्वजकी श्रुतकीर्ति तथा माण्डवी नामकी सुन्दर तथा रूपयौवनसे सम्पन्न दो कन्याएँ हैं। जिनको कि सीता तथा उर्मिलाके साथ-साथ बालकर मैनें बड़ी की है ॥१८१-१८३॥ उत्तम भूषणोसे भूषित मांडवीको भरतके लिए तथा श्रुतकीर्तिको शत्रुघ्नके लिए देता हूँ, हे पार्थिव ! आप इन चारो-शुभ-वधुओको स्वीकार करें। तब राजा दशरथने सहर्ष 'तथास्तु' कहा ॥१८४॥१८५॥ तदनन्तर राजा दशरथने राजा जनकके सामने खड़े अहल्याकी कोखसे उत्पन्न पुरोहित मुनि शतानन्दसे पूछा कि सीता धरणीरस कैसे प्राप्त हुई। सो सब वृत्तान्त आप कहें। शतानन्दने 'बहुत अच्छा' कहकर बताना आरम्भ किया ॥१८६॥१८७॥
| २२ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ३ |
|---|
स दृष्ट्वा सकलाँल्लोकान् लक्ष्मीकार्मुकतत्परान् । चिंतयामास मनसि लक्ष्मीं कन्यां करोम्यहम् ॥१८९॥
वयमेव निजांके तां लालयामि निरंतरम् । इति निश्चित्य स नृपस्तप्तवांस्तीव्रं महत्तपः ॥१९०॥
दृष्ट्वा प्रसन्नतामग्र तु लक्ष्मीं वचनमब्रवीत् । दुहिता मे भव त्वं हि सा प्राह नृपतिं प्रति । १९१॥
परतन्त्राऽस्म्यहं राजन् विष्णुं त्वं प्रार्थयाधुना । स चेद्दास्यति मां ते हि तर्ह्यहं दुहिता तव ॥१९२॥
भविष्यामि न संदेहोऽथैवं प्रकथ्य नृपः पुनः । तप्त्वा तीव्रं तपो विष्णुं चकार परमोन्मुखम् । १९३॥
लब्ध्वा तं नृपतिः प्राह देहि कन्यां रमां मम । तद्राजवचनं श्रुत्वा मातुलुङ्गफलं हरिः ॥१९४॥
पद्माक्षाय ददौ श्रेष्ठं स्वयमन्तर्दधे विभुः । तद्भित्त्वा नृपतिः कन्यां ददर्श कनकप्रभाम् ॥१९५॥
तां दृष्ट्वा चाभिलाषः स कन्यां मेने निजां शुभाम् । पद्माक्षनृपतेः कन्यां पद्मा लोका वदंति च । १९६॥
आह्लादयन्तीमुत्तमां रम्यां नवतिर्नर्तकं जनान् । शकले मातुलुङ्गस्य भूत्वैकत्र फलं पुनः ॥१९७॥
जातं दृष्ट्वा दधावथ स्वहस्ते नृपतेः सुता । सा व्यवर्धत नृपतेरङ्के चंद्रकला यथा ॥१९८॥
शुक्लपक्षे च तां दृष्ट्वा वयःसन्धिवितन्वतीम् । कस्मै देया मया कन्या कस्यै योग्यो वरोऽत्र कः १९९॥
ततः समंत्र्य नृपतिः स्वयंवरमथाऽग्रभीत् । स्वयंवरेऽथ पद्माया यज्ञारम्भं चकार सः ॥२००॥
स्वयंवराय यद्वाथ पत्रिकांकारयन्नृपान् । तेऽपि शृङ्गारयुक्ताश्च ययुः पद्मास्वयंवरम् ॥२०१॥
पद्मास्वयंवरं श्रुत्वा ययुस्तत्र मुनीश्वराः । ययुर्देवाः सगंधर्वा दानवा मानवाः खगाः । २०२॥
नगा नद्यः समुद्राश्च भूरुहाः कामरूपिणः । ययुर्यक्षाः किन्नराश्च राक्षसा रावणादयः ॥२०३॥
सर्वान् समागतान् दृष्ट्वा पद्माक्षः प्राह तान् प्रति । आकाशनीलवर्णेन यः स्वांगं परिलेपयेत् । २०४
ददामि तस्मै पद्मेयं सत्यं ज्ञेयं वचो मम । तद्राजवचनं श्रुत्वा दुर्घटं नृपसत्तमाः । २०५॥
शतानन्द बोले हे राजन् आपने जो वृतान्त पूछा सो बहुत अच्छा किया । मैं कहता हूँ आप ध्यानसे सुन । पूर्वकालमें पद्माक्ष नामका एक प्रसिद्ध राजा था ॥ १८८ ॥ उसने सब लोगोंको लक्ष्मीकी कामनामें तत्पर देखकर मनमें सोचा कि मैं साक्षात् लक्ष्मीको पुत्री बनाऊं और अपनी गोदमें लाडप्यार करके बड़ी करूँ । ऐसा निश्चय करके उसने लक्ष्मीको प्राप्त करनेके लिए बड़ा कठोर तप किया ॥ १८६ ॥ १९० ॥ जब प्रसन्न होकर लक्ष्मी सम्मन आ खड़ी हुईं तो उसने कहा कि तुम मेरी पुत्री बनो । यह सुनकर लक्ष्मीने राजासे कहा ॥ १६१ ॥ हे राजन् ! मैं तो विष्णुभगवानके अधीन हूँ—स्वतन्त्र नहीं हूँ । इसलिए तुम विष्णुकी प्रार्थना करो । वे यदि मुझे तुम्हें दे देंगें तो मैं तुम्हारी पुत्री होऊँगी । इसमें सन्देह नहीं है 'अच्छी बात है' कहकर राजा पद्माक्षने तीव्र तप करके विष्णुभगवान्को प्रसन्न किया । १६२ ॥ १६३ ॥ विष्णुने उसे एक श्रेष्ठ मातुलुङ्गफल (बिजोरा नीबू अथवा नारङ्गीका फल) दिया और स्वयं अन्तर्धान हो गये । राजा पद्माक्षने उस फलको फाड़ा तो उसमें सुवर्णके समान जगमगाती कन्याको विद्यमान देखा ॥१९४॥१९५॥ कन्याभिलाषी राजाने बालिकाको देखकर उसे अपनी कन्या ही माना । सबरू चित्तको आनन्द देनेवाली उस रमणीय कन्याको देखकर वहाँके सब लोग भी सहर्ष 'यह राजा पद्माक्षका कन्या लक्ष्मी है' ऐसा कहने लगे । तभी उस विजोरेके टुकड़ोंका मिलकर फिर समूचा फल बन गया । यह देखकर राजाकी पुत्रीने उसे अपने हाथोंमें ले लिया । वह बालिका राजाके अंक (गोद) में शुक्लपक्षकी चन्द्रकलाकी भांति बढ़ने लगी । उसे देखकर राजाके मनमें चिन्ता हुई कि 'यह कन्या मैं किसको दूँ, इसके योग्य वर कौन है' ॥ १९६–१९९ ॥ तदनन्तर राजाने विचार करके उसका स्वयंम्बर रचाया । उसी स्वयंम्बरमें उन्होंने यज्ञ भी आरम्भ कर दिया ॥ २०० ॥ स्वयंम्बर तथा यज्ञके लिए निमन्त्रणपत्र भेजकर पद्माक्षने राजाओंको बुलाया । वे लोग शृङ्गार करके बड़े ठाठ-बाटसे पद्माके स्वयंम्बरमें आकर सम्मिलित हुए । स्वयंम्बरका समाचार सुनकर बड़े-बड़े मुनीश्वर, देवता, गन्धर्व, दानव, मानव, पक्षी और वैसा रूप धारण करनेवाले नग, पर्वत, नदी, समुद्र, यक्ष, किन्नर और रावणादि राक्षस भी वहीं आ पहुंचे ॥ २०१–२०३ ॥ उन सबको आया हुआ देखकर राजाने उनसे कहा कि जो
सर्गः १] सारकाण्डम् २३
रूपसौन्दर्यसंभ्रान्तांस्तां हर्तुं ते समुद्यताः । तान् कन्याहरणोद्युक्तान्नृपान् दृष्ट्वा सनिर्जरान् ॥२०६॥ चकार संगरं तैः स पद्माक्षो लोमहर्षणम् । सङ्ग्रामपीडिता देवा दानवा विमुखा रणे ॥२०७॥ बभूवुस्तत्र दैत्यैश्च पद्माक्षो निहतो रणे । ततस्ते मिलिताः सर्वे तां धर्तुं द्रुतमन्वयुः ॥२०८॥ सा दृष्ट्वा धर्तुमुद्युक्तान् हुताशाग्नौ कलेवरम् । तामदृष्ट्वा नृपाद्यास्ते विचिन्वन्नगरे तदा ॥२०९॥ समभञ्जन्गेहानि भूमिं खनन्नितस्ततः । श्मशानतुल्यं नगरं जातं वै क्षणमात्रतः ॥२१०॥ पद्माक्षनृपतेर्लक्ष्मीसङ्गाज्जातेदृशी दशा । तस्मान्न मुनयो लक्ष्मीं कामयन्ति कदाचन ॥२११॥ लक्ष्माश्रितस्य चाञ्चल्यं भयशोकाद्वधोऽपि च । भवत्येव महद्दुःखं तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥२१२॥ पद्माक्षे निहते युद्धे नृपपत्न्यः सहस्रशः । भर्त्रा सहैव गमनं चक्रुस्ता भयनिर्गताः ॥२१३॥ ततस्ते दैत्यवर्याद्या ययुः स्वं स्वं स्थलं प्रति । एकदा वह्निकुण्डात्सा पद्मा शक्तिः स्थिरा हरेः ॥२१४॥ बहिर्निर्गत्य कुण्डस्य समीपे समुपार्विशत् । एतस्मिन्नन्तरे तत्र पुष्पकस्थो दशाननः ॥२१५॥ विचरन् जगतीं जेतुमाकाशवर्त्मना ययौ । सारणाख्यो ददर्शाय वह्निकुण्डे बहिः स्थिताम् ॥२१६॥ सारणो दर्शयामास रावणाय वचोऽब्रवीत् । पुरा सुरमृगाक्षाद्य यां धर्तुं समुपास्थिताः ॥२१७॥ सेयं पद्माक्षनृपतेः कन्या पद्माऽग्निसन्निभा । मन्दारणवचः श्रुत्वा तां दृष्ट्वा काममोहितः ॥२१८॥ यानाज्जवाद्दूध्र्वपात्तां धर्तु माऽनलेऽक्षिपत् । तामग्नौ प्रप्रविष्टां स दृष्ट्वा हान्वाऽथ तन्स्थलम् ॥२१९॥ गतं प्राह दशग्रीवः क्व गता देवा सुरादयः । कृत्वाऽग्नौ वसतिं पूर्व भ्रमग्रन्थाः कृताः पुरा ॥२२०॥ तदद्य वासस्थानं ते मया ज्ञातं मनोरमे । पश्येऽद्यनाऽहं त्वां धर्तुं शोधयत्यनलस्थलम् ॥२२१॥
कोई अपने शरीरको आकाशके नीले रंगसे रंग लेगा अर्थात् जो ऐसा कर सकेगा) उसे ही यह अपनी पद्मा नामकी कन्या दूँगा। यह मेरी दृढ़ प्रतिज्ञा है। राजाके इस दुर्घट वचनको सुनकर वे नृपश्रेष्ठ पद्माके सौंदर्यपर मोहित होते हुए उसका हरण करनेके लिए उद्यत हो गये। देवताओ सहित उन राजाओंको कन्याहरणके लिए उद्यत देखकर राजा पद्माक्ष उनके साथ लोमहर्षण अर्थात् रोंगटे खड़े करनेवाला युद्ध किया। उनके बाणोंसे पीड़ित होकर सुर तथा दानव रणसे भागने लगे। परन्तु अन्तमें दैत्योंके द्वारा राजा पद्माक्ष रणमें मारा गया। तदनन्तर वे सब मिलकर पद्माको पकड़नेके लिए बड़े वेगसे दौड़े। उनको पकड़नेके लिए आते देखकर पद्मा अग्निमें कूद पड़ी। उसको न देखकर राजाओंने उस सारे नगरमें ढूँढ़ना आरम्भ किया। राजमहल तोड़कर गिरा दिया और बहुत-सी इधर उधरकी जमीन खोद डाली। क्षणभरमें सारा नगर श्मशान बन गया ॥२०४-२१०॥ लक्ष्मीके सम्पर्कसे राजा पद्माक्षकी ऐसी दशा हुई। इसलिये मुनि लोग लक्ष्मीको कभी नहीं चाहते ॥२११॥ लक्ष्मीसे चित्तकी चंचलता बढ़ती है भय बढ़ता है शोक बढ़ता है, मनुष्य मारा जाता है और बड़ा भारी दुःख पाता है। इस वास्ते लक्ष्मीसे दूर रहना चाहिये ॥२१२॥ युद्धमें राजा पद्माक्षके मारे जानेपर राजाकी हजारों स्त्रिये भयभीत होकर राजाके साथ ही सती हो गयी ॥२१३॥ बादमें वे सब दैत्य भी अपने अपने स्थानको चले गये। एक समय श्रीहरिकी स्थिरशक्तिरूपा लक्ष्मी अग्निकुण्डसे बाहर निकलकर कुण्डके समीप बैठी थी। इतनेमें रावण पुष्पक विमानपर बैठकर विचरता हुआ जगत्को जीतनेके लिए आकाशमार्गसे उधर ही निकला। उस रावणका मंत्री सारण पद्माको अग्निकुण्डके बाहर बैठी देख रावणको दिखलाकर कहने लगा कि पूर्वकालमें जिस राजा पद्माक्षकी कन्याके लिए देवताओं और असुरोंका राजाके साथ युद्ध करना पड़ा था, वही कन्या अग्निकुण्डके पास बैठी है। सारणके इस वचनको सुन तथा पद्माको देख कामसे मोहित होकर रावण ज्यों ही वेगसे उसको पकड़नेके लिए नीचे कूदा, त्यों ही वह फिर अग्निमें प्रवेश कर गयी। उसको अग्निमें प्रवेश करती गया उस स्थानको देखकर रावण कहने लगा-॥२१४-२१९॥ हे पद्मे ! तुमने पहिले भी अग्निमें प्रवेश करके राजाओं तथा देवताओंको बड़ा भारी दुःख दिया है। हे मनोरमे ! तुम्हारा निवास-स्थान आज मैंने देख लिया है। अब मैं तुमको खोजनेके लिये सारा अग्निकुण्ड छान डालूँगा
२४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३
इत्युक्त्वा जलकुम्भेऽथ विषेणाग्निं दशाननः । यावत्प्रक्षिप्यति कस्यायां तावत्तत्र ददर्श ह ॥२२२॥
पञ्च रत्नानि दिव्यानि गृहान्त्रा तानि रावणः । करण्डिकायां संस्थाप्य विमानेन ययौ पुरीम् ॥२२३॥
करण्डिकां देवगेहे संस्थाप्य रावणस्तदा । रात्रौ मंदोदरीं प्राह मंचकस्थां रहःस्थितः । २२४॥
हे मंदोदरि रत्नानि मया स्वल्पोपदानि हि । समानीतानि यत्नेन त्वदर्थं सुसमानि ॥२२५॥
करण्डिकायां वर्तन्ते गच्छ गृहाण तानि हि । तद्रहस्यवचः श्रुत्वा सा ययौ देवमन्दिरम् ॥२२६॥
करण्डिकां तत्र दृष्ट्वा तां नेतुं यत्नमन्वितं । यावदुच्चालयामास न चचाल तदा भुवः ॥२२७॥
तदा सा लज्जिता गत्वा रावणाय न्यवेदयत् । तच्छ्रुत्वा स प्रहस्याथ स्वयं नेतुं ययौ तदा ॥२२८॥
तां माऽप्युच्चालयामास न चचाल करण्डिका । यदा त्रिंशद्भुजैर्भूभ्यां न चचाल करण्डिका ॥२२९॥
तदा स विस्मयाविष्टो भयं मेने दशाननः । तत्रैवोद्घाटयामास रावणस्तां करण्डिकाम् ॥२३०॥
तावद्ददर्श तस्यां स कन्यां सूर्यप्रभोपमाम् । तत्तेजोहतनेत्रस्त्वन्यामश्वत्पि रखायाम् ॥२३१॥
तां द्रष्टुं बालिकामस्या ययुः सुहृद्गणादयः । तदा मंदोदरीं प्राह तस्या वृत्तं रणोद्भवम् ॥२३२॥
पद्मवाक्कुञ्जतात्यादि सर्वं वृत्तं दशाननः । क्रोधान्मन्दोदरी प्राह भयभीता दशाननम् ॥२३३॥
इयं कुन्था प्रविष्टा च कुलविध्वंसकारिणी । लंकां किमर्थमानीता दृष्ट्वा ज्ञात्वाऽपि चेष्टितम् ॥२३४॥
दृष्टा स्ववशपाताय श्मशाने मन्दरे वने बाल्येऽपीदृशी गुर्वी तारुण्ये किं करिष्यति । २३५॥
वधोऽस्यास्तव जानेऽहं मृत्युश्चैव भविष्यति । स्थापनीया न लङ्कायामियमग्रेऽथ रावण । २३६॥
इति तस्या वचः श्रुत्वा सत्यं मेने दशाननः । मन्त्रिभिश्चाथ सम्मन्त्र्य दूतानाज्ञापयत्तदा । २३७
करण्डिकेयं नीत्वाऽद्य विमाने स्थाप्य यत्नतः । त्यक्तव्या मय वाक्यात्तु वने गच्छत वेगतः ॥२३८॥
ततस्ते राक्षसाः सर्वे सम्भूय पुष्पकेऽथ ताम् । करण्डिकां तु संस्थाप्य निर्ययुराकाशवर्त्मना । २३९
॥ २२२-२२३ ॥ ऐसा कहकर दशानन ने उस घटमें अग्निको बुझा दिया और ज्यों ही उसमें देखने लगा, त्यों ही उसमें उस दिव्य पाँच रत्न दिखाया दिया। २२२॥ रावणने उन पाँचों रत्नोंको उठा लिया और उस मन्थन रस तथा विमानपर चढ़कर अपनी नगरीको चला गया ॥२२३॥ वहाँ जाकर रावणने उस सन्दूकको देवगृहमें रखकर रात्रिके समय एकान्तमें पलंगपर बैठी हुई मन्दोदरी से कहा - ॥ २२४॥ हे मन्दोदरि ! जिन्हें देखकर तुम सन्तुष्ट हो जाओगी, ऐसे कुछ रत्न मैं बड़े परिश्रमसे तुम्हारे लिये ले आया हूँ। वे देवालयमें सन्दूकके भीतर रक्खे हैं, जाकर ले आओ। रावणका वचन सुनकर वह देवालयमें गयी ॥ २२५॥ २२६॥ सन्दूकको देख उसे पतिगृहके पास ले जानेके लिये उठाया तो वह जमीनसे तनिक भी नहीं उठी, तब उसने लज्जित होकर रावणसे सब हाल कहा। यह सुनता हुआ हँसकर रावण स्वयं उसे लानेके लिये गया और उसे उठाया, किन्तु वह टससे मस नहीं हुआ ॥ २२८॥ २२९॥ इससे रावण बड़ा विस्मित हुआ और डर गया। फिर उसने वहीं उस सन्दूकको खोला ॥२३० तब उस समय सूर्यके समान कान्तिवाली एक कन्या दिखायी दी। उसके तेजसे अन्धा होकर सहसा आँख बंद करने लगा । २३१॥ उस मनोहर बालिकाको देखनेके लिये उसके मित्र तथा गुरु आदि आने लगे। उस समय रावणने मन्दोदरीको युद्धका तथा जैसे वह राजा पद्माक्षके कुञ्जमें उत्पन्न हुई थी, वह सब वृत्तान्त कह सुनाया। मन्दोदरी भयभीत होकर क्रोधपूर्वक दशाननसे कहने लगी- ॥२३२ । २३३ । इस कुमथना, कुलविध्वंसकारिणी तथा प्रचण्डाके कर्मोंको जानते हुए भी तुम इसको लंकामें क्यों ले आय ? ॥ २३४॥ यह दुष्टा तुम्हारे कुलका नाश करनेवाली है। इसको शीघ्र वनमें छुड़वा दो । बचपनमें ही यह इतनी भारी है तो जवानीमें न जाने क्या करेगी ॥ २३५॥ इससे तुम्हारी मृत्यु होगी। ऐसा मुझे जान पड़ता है। इसको लंकामें घड़ी भर भी नहीं रखना चाहिये । २३६ । रावणने मन्दोदरीकी बात सत्य समझा तथा मन्त्रियोंसे मन्त्रणा करके दूतोंको आज्ञा दी—॥२३७॥ इस सन्दूकको यत्नपूर्वक शीघ्र विमानमें रखकर आज ही मेरे कथनानुसार वनमें छोड़ आओ। २३८॥ पश्चात् वे सब राक्षस इकट्ठे हो तथा उस संन्दूकको विमानमें रखकर आकाशमार्गसे चले ॥ २३९॥ उस समय
सर्गः ३ ] सारकाण्डम् ९५
सर्गः ३ ] सारकाण्डम् ९५
दशास्यपत्नी तानाह कार्या भूमिगता त्वियम् । स्थापनीया बहिर्नेयं दर्शनाद्वंशकारिणी ॥ २४०॥ गृहस्थाश्रमयुक्तो यस्तथा च विजितेंद्रियः । वृद्धिमेष्यति तद्गेहे कुमारीयं शुभानना ॥ २४१॥ चराचरेषु सर्वत्र आत्मरूपेण यः स्थितः । तस्य गेहे चिरं कालं स्थास्यतीयं न संशयः ॥ २४२॥ इति मंदोदरीवाक्यं श्रुत्वा दूताः सविस्तराम् यात्रार्थे गंतुमुद्युक्तास्तावत्कन्या वचोऽब्रवीत् ॥ २४३॥ यास्याम्यहं पुनर्लङ्कां राक्षसानां वधाय च निधनाय दशास्यस्य सपुत्रस्य समंत्रिणः ॥ २४४॥ अथ तृतीयवेलायामागमिष्याहं पुनस्त्विह निकुम्भजं पौंड्रकं तं शतशीर्षं च रावणम् ॥ २४५ हनिष्यामि पुनर्गत्वा पुनर्यास्याम्यहं त्वत्पुर्याम् अह चतुर्थवेलायामद्भुतं मूलकासुरम् । २४६ । कुम्भकर्णसुतं शूरं संहनिष्याम्यहं पुनः सत्यस्या वचनं श्रुत्वा हृदि विद्धो दशाननः ॥ २४७॥ जातास्ते राक्षसाः सर्वे भयभीताः शवोपमाः। रावणश्चिन्तयामास हन्तव्याऽयं बालिका ॥ २४८॥ तीक्ष्णं खड्गं करे धृत्वा पपां दुद्राव रावणः। हन्तुकामं पतिं दृष्ट्वा मयकन्या न्यवारयत् ॥ २४९॥ साहसं कुरु माऽद्यैव सत्यायुषि दशानन । भविष्यति वधस्त्वद्य तत्र नास्या वचो मृषा ॥ २५०॥ यद्भविव्यति भवतु तदग्रे त्यज कानने । कालान्तरेण यो मृत्युस्तन्मद्य त्वं किमिच्छसि ॥ २५१॥ इति भार्यावचः श्रुत्वा तूष्णीमास दशाननः। ततः सा पेटिका दूतैर्नीता यानेन वै जवात् ॥ २५२॥ पश्यन्द्भर्वानि सर्वाणि परिपार्थे मैथिलस्य च कृता भूमिगता दूतैस्तदा सर्वैः करण्डिका ॥ २५३॥ तता ययुः पुनर्लङ्कां दूतास्ते रावणस्य च । न्यवेदयन् रावणाय सर्वं वृत्तं यथाश्रुतम् ॥ २५४॥ सा भूमिः सूर्यग्रहणे विदेहेन समर्पिता। ब्राह्मणाय द्विजश्चापि तां कर्षयितुमुद्यतः ॥ २५५ । पश्यन्मुहूर्त्तं प्रियः स प्रत्यब्दं वै पुनः पुनः। चिरकालेन दृष्टाऽथ बृहतीं परमोदयम् ॥ २५६ ।
मन्दोदरी ने उनसे कहा कि दर्शनमात्रसे वंश करनेवाली इस यतिनीको बाहर खुली न रखना, बल्कि अण्डामे गाड आना ॥ २४० ॥ गृहस्थाश्रममे होते हुए भी जो जितेन्द्रिय होगा, उसके घरमे यह शुभानना कुमारी वृद्धिको प्राप्त होगी ॥ २४१ ॥ सब चराचरके साथ अपनी आत्माके समान बर्ताव करनेवाला जो होगा, उसके घरमे यह चिरकाल स्थित रहेगी। इसमे सन्देह नहीं है (अर्थात् समदर्शी तथा जितेन्द्रियके घरमे ही लक्ष्मी स्थिरकारक रहती है-दूसरेके यहाँ नही) ॥ २४२ ॥ इस प्रकार मन्दोदरीकी बात सुनकर ज्यों ही दूत लोग चलनेको उद्यत हुए, त्यों ही कन्या कहने लगी- ॥ २४३ ॥ मै फिर राक्षसों तथा मन्त्री और पुत्रसहित रावणका वध करनेके लिए लंकामे आऊँगी ॥ २४४ । पुनः तीसरी बार यहाँ आकर निकुम्भपुत्र पौण्ड्रकको तथा सौ सिरवाले रावणको मारूँगी; फिर बादमे पुनः चौथी बार आकर शूरवीर कुम्भकर्ण सुत मूलकासुरको मारूँगी इसके बचनको सुनकर दशाननका हृदय बिद्ध हो गया ॥ २४५-२४७॥ वे सब राक्षस भी भयभीत होकर मृतक सदृश हो गये। रावणने सोचा कि इस बालिकाको अभी मार डालना चाहिये यह विचार तथा तीक्ष्ण तलवार हाथमे लेकर वह पपाकी तरफ दौड़ा। पतिको इस प्रकार कन्याको मारनेके लिये उद्यत देखकर मयदानवकी कन्या मन्दोदरीने कहा- ॥ २४८ ॥ २४९ ॥ हे दशानन ! आयु शेष रहनेपर भी आज ही तुम यह साहस मत करो। इससे तुम्हारी मृत्यु हो जायगी। इनका वचन झूठा न होगा ॥ २५० ॥ आगे जो होनेवाला होगा सो होगा। अभी तो तुम इसे वनमे छुटवा दो । कालान्तरमे होनेवाली मृत्युको आज ही क्यो बुलाते हो ? ॥ २५१ ॥ भार्याके इस वचनको सुनकर दशानन चुप हो गया। पश्चात् दूत उस सन्दूकचीको शीघ्र विमानमे रखकर ले गये ॥ २५२ ॥ सीताके प्रिय मिथिला नगरके वनोंको देखते हुए उसीपर सब दूतोंने उस करण्डिकाको भूमिमे गाड दिया ॥ २५३ ॥ तदनन्तर वे लङ्का लौट गये और जो किया था, सो सब वृत्तान्त रावणसे निवेदन कर दिया ॥ २५४ ॥ राजा विदेहने वह जमीन सूर्यग्रहणके अवसरपर एक ब्राह्मणको दान दे दी थी। ब्राह्मणने उस जमीनका जुतवानेका विचार किया ॥ २५५ ॥ प्रतिवर्ष शुभ मुहूर्त देखते-देखते बहुत वर्षों बाद
| २६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ३ |
|---|
शूद्रेण कर्षयामास भूमिं कृष्यर्थमादरात् । तदा हलमुखाग्रेण निर्गता सा करंडिका ॥२५७॥ तां गृहीत्वा स शूद्रोऽपि ययौ भूमिपतिं द्विजम् । स मत्वा तन्निधानं तु ह्युत्प्रेक्षाप्राप्तद्विजोत्तमम् ॥२५८॥ श्रेष्ठस्त्वं मुहूर्तोऽय महाभाग्यं तव द्विज । इमं हलाग्रसंभूतां गृहाण त्वं करंडिकाम् । २५९॥ निधानपूरितां गुर्वी मया यत्नेन बाहिताम् । ततः स द्विजवर्यस्तु तां जगाद करंडिकाम् । २६० । तामानीय विदेहाय सभामध्ये ददौ मुदा नृशंसं प्राह वृतं तद्विप्रः श्रुत्वा नृपोऽपि सः ॥२६१। उवाच ब्राह्मण भक्त्या मया भूमिः समर्पिता तस्यां लब्धा त्वया चेयं त्वमेवास्तु करंडिका ।२६२। विदेहवृपतेर्वाक्यं श्रुत्वोवाच द्विजः पुनः । मद्यं समर्पिता पूर्वं भूमिरंव मया नृप । २६३॥ नैषा करंडिका रम्या वसुपूर्णा समर्पिता । यद्भूभौ वर्तते वित्तं तन्नृपस्य न संशयः ॥२६४ मा मामधर्मः युङ्क्त गृहाणेषां करंडिकाम् एवं नृपस्य विप्रेण कलहोऽभूत्सुदारुणः ॥२६५ । तदा सभासदाः सर्वे नृपतिं वाक्यमब्रुवन् । मा काशः करंडो राजन् पश्यास्यां किं नु वर्तते । २६६॥ ता तदोद्घाटयामास दूतैर्नृपतिसत्तमः । तस्यां दृष्ट्वा बालिकां तु विस्मयं प्राप पार्थिवः । २६७॥ द्विजस्त्यक्त्वा ययौ गेह पालयामास तां नृपः । तदा खेचव्यचांगानि नेदुः कुसुमवृष्टिभि ॥२६८ ववृषुः सुरसंघाश्च तां कन्या जनकं नृपम् । गंधर्वा गायनं चक्रुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । २६९ । तदा मेने निजा कन्यां जनकोऽतोषमाप सः । जातकं कारयामास विप्रैस्तस्याः सविस्तरम् ॥ २७० । ददौ दानानि विप्रेभ्यो ननृतुर्वारयोषितः । मातुलुङ्गाभिर्गता या मातुलुङ्गीति सा स्मृता ॥२७१ । अग्निशालाद्विनिर्गतां तथा रत्नावलीति च । स्वर्नान्तर्गतत्वाच्च प्रोच्यते जगतीतले ॥२७२॥ धरण्या निर्गता यस्मान्नाम्नाद्धरणितीति च । जनकेनापिता यस्माज्जानकीति प्रकीर्त्यते । २७३॥
उसका सब काम सदयको बतलाया प्रसन्न होकर ॥ २५६ ॥ उस ब्राह्मण आदरपूर्वक शूद्रस उस उपायमय मकार लिए हल चलवाया । उसी समय इसके फलसे यह सबब विचित्र आयो । २५७ ।। उसको देखकर वह शूद्र जमीनके मालिकके पास गया और उसको दृढ खजाना समझकर महर्षि ब्राह्मणके कहने लगा हे द्विज ! आप बड़े भाग्यशाली है आपने अच्छा मुहूर्तमें काम आरम्भ करवाया। यह हलके अग्रभागसे (अर्थात् फारका जिसका मन्त्रतन्त्र खींचा करते है) बहुत (प्रान्त) सन्तुष्टको लिये । मै लगनसे भरी हुई बड़ा भारी इस पिटारीको बड़ी कठिनता उठाके लाया हूँ। उस द्विजने उसको ले लिया । २५८-२६० । उसक ले जाकर ब्राह्मणने सभाके सामने राजा विदेहको दिया और सब समाचार कह सुनाया। राजा भी यह सुनकर ब्राह्मण कहने लगे कि मैने तो भक्तिस भूमि आपकी समर्पण कर दी है। तवं उसमन मिली हुई यह पिटारी भी आप ही की है ॥ २६१ ॥ २६२ ॥ राजा विदेहके वचनको सुनकर ब्राह्मण उनसे कहने लगा- हे नृप आपने मुझे भूमि ही दी है॥ २६३ यह धनपूर्ण सुन्दर संदूक नही दी थी। इसलिए जो भूमिमें धन है वह निर्विवाद राजाका ही होता है। २६४ ! मुझे अधर्ममें न डाल और इस पिटारीको आप ही बहण कर। इस प्रकार राज' तथा ब्राह्मणमे बडा झगड़ा होने लगा। तब सब सभासदोन राजासे कहा-हे राजन् ! बक्सूको छोड़ें और देख कि इसमे क्या है ? ॥ २६५ । २६६ । तव नृपतिश्रेष्ठ श्रेष्ठ नृपति विदेहने दूतोंप संदूक खुलवायी । उसमें बालिकाको देखकर राजा बडे विस्मित हुए। ब्राह्मण उसे देवी छोड़कर घर चला गया। तब राजाने हो उस कन्याको पाल लिया। तब देवताओंक बाजे बजे और उन्होने उस कन्या तथा राजाके ऊपर पुष्पवृष्टि की । गन्धर्व गाने लगे । अप्सराये नृत्य करन लगीं ॥ २६७-२६९ ॥ तब राजा जनकने प्रसन्न होकर उसको अपनी पुत्री माना। ब्राह्मणोके द्वारा विस्तारपूर्वक उसका जातकर्मसंस्कार ( सन्तानके उत्पन्न होनेपर करनेका संस्कार ) करवाया ॥ २७० ॥ विप्रोको बहुतसे दान दिये और वेश्याओंका गायन करवाया गया । बगीचेमें वह कन्या मातुलुङ्कफलसे निकलनेके कारण मातुलुङ्गी, अग्निमे वास करनेसे अग्निगर्भा तथा रत्नोंमें निवास करनेसे रत्नावली कही जाने लगी ॥ २७१ ॥ २७२, धरणीसे निकलने-
सर्गः ३ ]
सर्गः ३ ] सारकाण्डम् २७
संसर्गात्सितेता यस्यासीत्तेनैषा प्रगीयते । पद्माभूत्स्वैः कन्या तस्मान्पद्मेति सा स्मृता ॥२७३॥ एवं नामान्यनेकानि सीतायाः संति भो नृप । आकाशनीलवर्णाभवपुषाऽनेन जानकी ॥२७४॥ लब्धा रामेण पद्माक्षप्रतिज्ञा सफलीकृता । एवं मया यथा दृष्टं तथा स्वां विनिवेदितम् ॥२७५। अतस्त्वं स्नुषास्त्वत्र कर्तुमर्हसि भो नृप । श्रीशिव उवाच एतस्मिन्नंतरे तत्र पूर्वं दशरथेन च ॥ २७७ ॥ महासुहृद् ययुः पैत्र्यैः स्त्रीपुत्रैः ससुताश्च ते । कोशलो मगधेशश्च कैकयश्च युधाजितः ॥२७८॥ मानयामास तान् राजा जनकोऽपि मुदान्वितः । ततो दशरथं पूज्य श्रीरामं लक्ष्मणं तथा ॥२७९॥ भरतं चापि शत्रुघ्नं संपूज्याभरणादिभिः । निनाय जनकस्तुष्टः स्वपुरीं परमोत्सवः ।२८०॥ तदा रामो नृपं नत्वा राज्ञा चालिङ्गितो मुहुः । वसिष्ठं गाधिनं नत्वा कौसल्यादि प्रणम्य च ।२८१॥ राज्ञो दशरथस्याग्रे संस्त्रीभिर्बन्धुभिः सह । गजारूढौ ययावग्रे तेऽप्यभूवन् गजस्थिताः ।२८२॥ नदत्सु वाद्यसंघेषु नृत्यत्सु मागधादिषु स्तौत्सु नागरस्त्रीषु विवेश नगरीं प्रभुः ॥२८३॥ तदाऽऽत्तासंभ्रमः पौरस्त्रीणां श्रीरामदर्शने । विसृज्य स्वायकृत्यानि ददृशुर्द्वारादिषु ॥२८४॥ कट्यां निधाय बालांश्च ददृशु रघुनंदनम् । राजमार्गतं रामं ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः ।२८५॥ एवं महोत्सवं गत्वाऽस्थात् दशरथः सुतः । यथा वस्त्रान्नतोयाद्यैः परिपूर्ण मनोरमम् ॥२८६। कृत्वा ज्योतिर्विदां लग्नाद्दिनमस्य विनिश्चयम् । मंडपैश्च तोरणानि पताकाश्च ध्वजांस्तथा ।२८७। रोपयमासु सर्वत्र मातृगो मिथिलां पुरीम् । भागाश्चंदनलिप्ताश्च पुष्पैरच्छादिता आप ॥२८८। गलाभिभारणः भूपैर्घोषाद्यस्त चकारयत् । ततो मुहूर्त्तसमये शुभांऽछां निर्गता शुभास् ॥२८९।
के कारण ... जानक कहा। पालित होनेसे जानकी सीता (फाल) के अग्रभागसे प्रकट होनेके कारण सीता और राजा पद्माक्षकी कन्या होनेसे वह पद्मा कहलायी ॥ २७३ ॥ २७४ । हे महाराज दशरथ इस प्रकार सीताके अनेक नाम हैं। आकाशके समान नीलवर्णरूपवाले रामने सीताको प्राप्त करके राजा पद्माक्षकी प्रतिज्ञा पूर्ण कर दी। इस प्रकार जो आपने पूछा सो मैंने निवेदन कर दिया। अब आपका उस सीताको स्नुषावधूं स्वीकार करना चाहिये। शिवजी बोले—इतनेमें पहिलेसे राजा दशरथके द्वारा बुलाये गये उनके बन्धुवर कोशलराज तथा मगधराज युधाजित् नामक कैकयराज अपनी स्त्री और प्रजाके साथ लश्कर वहाँ आ पहुँचे । राजा जनकने भी उनका प्रेमपूर्वक स्वागत किया । पश्चात् राजा दशरथका वस्त्र भूषण आदिसे और राम लक्ष्मण भरत तथा शत्रुघ्नकी पूजा करके राजा जनक महान् उत्सवके साथ अपने नगरमें ले गये ॥ २७५-२८० ॥ तदनन्तर रामने राजा दशरथको प्रणाम किया । राजाने उन्हें हृदयसे लगाया । फिर रामने गुरु वसिष्ठजी तथा गाधिसुत आदि माताओंको प्रणाम करके राजा दशरथके आगे उन स्त्रियोंका तथा बन्धुओंसहित हाथियोंपर चढ़कर आगे-आगे चले। उनके पीछे और सब लोग गजारूढ़ होकर चल पड़े। इस प्रकार वाद्यसमूहके शब्दका सुनते, चारणोंकी स्तुतियोंका श्रवण करते तथा वेश्याओंके नाचको देखते हुए प्रभु रामने नगरमें प्रवेश किया । उस समय रामके दर्शनके लिये नगरकी स्त्रियें व्याकुल हो उठीं। अपन-अपन गृहकार्योंको छोड़ सबके सब बालकोंको गोदमें लिये नगरके दरवाजे आदिपर आकर रघुनन्दन रामका दर्शन करने लगीं। राम जब सड़कपर आ गये, तब उन्होंने उनपर पुष्पवृष्टि की ॥ २८१-२८५ ॥ इस तरह महोत्सवके साथ राजा दशरथ राम आदिको लेकर अन्न (भोजनका सामान), वस्त्र (ओढ़ने-बिछानेका सामान) तथा जल (नहाने-धोने तथा पीने का पानी) आदिसे परिपूर्ण मनोहर वासस्थानपर (बरके ठहरनेके स्थानपर) गये ॥ २८६ ॥ मन्त्रियोंने ज्योतिषीके द्वारा लग्नका दिन निश्चय कराकर समस्त मिथिलापुरीको मण्डपोंसे, तोरणोंसे, पताकाओंसे तथा रंग-बिरङ्गी ध्वजाओंसे सजवा दिया। बड़े-बड़े रास्तोंको चन्दनसे सिपवाया गया। उनपर भाँति-
९८ आनन्दरामायणे [सर्गः ३
सुमङ्गल्याः स्त्रियः सर्वाः कौसल्याद्यास्तु मातरः । रामादीन् पांगुलम्पादी नीराजनपुरःसरम् ॥२९०॥ कम्भुंभांस्तोयपूर्णान्वितुदिक्षु महीपरन् । सम्वत्स्य स्नापयामासुर्महावाद्यपुरःसरम् ॥२९१॥ तटाभ्यंगं स्वयं वापि कृत्वा मन्तुश्च मातरः । रामादीन् पूज्तः कृत्वा वस्त्रालंकारभूषिताः ॥२९२॥ अभ्यङ्गपूर्वकं पत्नी राजा दशरथोऽपि सः । समाहूय नृपस्त्रीश्च समाज्ञा म्वालिके गुरुः ॥२९३॥ मुक्ताविनिर्मिते राज्ञः पार्श्वे वामे न्यवेशयत् । अग्रे गर्भादिकांश्च ताः स्त्रियोऽवन्सननाः ॥२९४॥ हरिद्राकुंकुमालिप्तचरणा रेजिरेऽद्रुते । वसिष्ठो ब्राह्मणैर्युक्तो राजा गर्भादिभिर्मुदा ॥२९५॥ कृत्वा गणपतेः पूजां पुण्याह्यादितयं क्रमात् । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां देवतस्य च ॥२९६॥ ग्रामाचारं कुलाचारं वृद्धाचारं तथा पुनः । देशाचारं च प्रमदाचारादीनकरोन्नृपः ॥२९७॥ तोयकुम्भं मंडपादिकानां पूजनमाचरत् । कौसल्याद्याः स्त्रियः सर्वा हरिपीतारुणैर्वरैः ॥२९८॥ हेमन्तन्तुर्वितैर्वस्त्रैर्दिशेजर्मंडपांगण । जनकश्च नृपैर्युक्तो महावाद्यपुरःसरम् ॥२९९॥ रामादीन् निजं गेहं नेतुकामः समाययौ । मंडपे पूजयामास रामादीन् जनकस्तदा ॥३००॥ हेम्नतन्तुद्रवैर्र्दव्यैर्वस्त्रैराभरणादिभिः । तदा विरेजुस्ते बालः सर्वे प्रमुदिताननाः ॥३०१॥ तानग्रे वारणेंद्रस्था दिव्यचामरवीजिताः । शृण्वन्तो वाद्यघोषांश्च दंपतः पुष्पवृष्टिभिः ॥३०२॥ हरिद्रांकितधान्यैश्च माङ्गल्यैर्मौक्तिकादिभिः । मातृभिश्चारुणेक्षांषु वर्षिताभिश्चहुर्मुहुः । ३०३॥ एव ते राघवाश्चाश्च पुरस्त्रीभिनिरीक्षिताः । प्रासादोपरि संस्थाभिलाजाभिर्वर्षिता मुहुः ॥३०४॥ ददृशुर्नर्तनान्यग्रे वारस्त्रीणां स्मिताननाः । वाटिकाः पुष्पवृक्षाणां वरमुक्ताप्रनिर्मिताः ॥३०५॥
भांति के पुष्प विखर दिये और साफ खास स्थानोंमें गलत्था तथा तारा बनवा दिये, पुष्पलताओ और मार्जारिक पाषा द्वारा उस समय वह नगरी गोद की दिव्य मा ३स गहन लगो । तदनन्तर शुभ मुहूर्तमे जिस रामका माताके शरीरम स्त्रियाके द्वारा तेल हुल्दा आदि मन, गया । उस समय कौमल्या आदि माताओने आंगन लेप तथा रामका पानी छिड़ककर जम्पूर्ण हंसक सहित चार सुन्दर घड़ोको चारो दिशाअम स्थापित करके राम लक्ष्मण भरत और शत्रुघ्नको वाद्यत्कृतिक मध्य मङ्गलमय स्नान कराया ॥२९०-२९१॥ फिर तेल आदि मलकर अपन आप भी सब माताओन स्नान किया। पहिल नया आदिको वस्त्र तथा भूषणोसे भूषित करके तदनन्तर आरिका शरीरम अभ्यङ्ग करक मन्दकर) राजा दशरथने भी स्नान किया। पश्चात् गुरु वशिष्ठत नजाक सब नियोको समाद्रूपरम बुलाकर राजाके बामभागम मुक्तानिर्मित स्तम्भिक महित ( वरी या आसन, पर बैठाया। उस समय मबके आसनमे स्थिति राम आदि बालकोक समान बैठाकर भिन्न चुन किया तथा रूपी और तेल चरणाम लगाये अत्यन्त सुशो- भित होत हथी । बाह्मणके महित धषिष्ठजीन राग दशरथ साथ गभादिके द्वारा गणपतिपूजन तथा पुण्याहवाचन ये दोनों कर्म प्रमुख करवाये और तीसरा कर्म विधिनत् दस्ताकी प्रतिष्ठा करवायी । राजा दशरयन भा बादमे प्रसन्नतापूर्व ग्रामाचार कुलाचार, वृद्धाचार देशाचार तथा प्रमदाचार आदि किया ॥२९२-२९६ ॥ तदनन्तर अहपूर्ण कुम्भ तथा मण्डप आदिकी पूजा का। मण्डपके आँगनम हरी लाल, पीली तथा जरादार साड़ियोको पहनकर कौसल्या आदि स्त्रिय बड़ी सुन्दर दीसन लगा। बड़े बड़े बाजोनको बजवान हुए अन्य राजाओक सहित राजा जनक श्री राम आदिको अपने भवनमें लिवा ले जानके लिये वहाँ आये। मण्डपम जाकर राजा जनकन राम आदिका पूजन किया ॥ ३०० ॥ उस समय प्रसन्न मुखवाले वे सब बालक जर्रोदार दिव्य वस्त्रो तथा आभरणोका पहने हुए बड़े मुन्दर लगते लगे । ३०१॥ बादम वे सब जं कि उत्तम हाथियोपर बैठे हुए थे, जिनपर सुन्दर चैवर दुल रहे थे । हाथियोपर बैठा हुई माताएं चारो तरफम बारम्बार जिनपर मोतियो, माङ्गलक हरदामिश्रित चानलो तथा पुष्पोकी बौछार कर रही थीं । जिनके आ नगरकी स्त्रिय बड़े चावसे देख रही थी तथा भवनोंपरसे बालका लावा बरसा रहा थी । अनिन्तर मुझासे वहाँके रास्तेमे वेश्याओके नृत्य
मर्गः ३ ] बालकाण्डम् २९
तथा कृत्रिमवृक्षांश्च पताकाश्च प्रजांस्तथा । वह्निप्रद्योतदीर्घाणां पुष्पवृक्षविनिर्मिताम् ॥३०६॥ तडिन्प्रभोषमांश्चापि गगनान्तर्विगर्जिनन् । वह्निप्रद्योतधाम्न्याः प्राकारान् विविधान् वरान् ॥३०७॥ चंद्रज्योत्स्नाकृत्रिमांश्च दीपवृक्षांन् सहस्रशः । हारमालाश्च व्याघ्रादीन्कृत्रिमान् रशमींस्तथान् ॥३०८॥ औषधीभिः पूरितांश्च केकोचकोपमादिकान् । ददृशुस्तंगणेंद्रव्या एवं ते राघवादयः ॥३०९॥ तदा देवा विमानस्था ददृशुः कौतुकं मुदा । एव नानोत्सवैरैतान् पपुर्जनकमंदिरम् ॥३१०॥ अवरुह्य गजेन्द्रेभ्यस्तस्थुस्ते मंडपांगणे । मधुपर्कविधानानि विष्टरादीन् च क्रमात् ॥३११॥ तयोर्गुरू चक्रतुस्तां वसिष्ठगौतमत्मजौ । वाल्मीक्यादिमुनिगणैर्वेष्टितौ तुष्टमानसौ ॥३१२॥ ततः पूजां वधूनां च पुत्रा दशरथो नृपः । चकार गुरुणा युक्तस्तदा स मंडपाङ्गणे ॥३१३॥ ततो लग्नमुहूर्ते तान् वशंमिश्र पुरस्कृतन् । वेदिकासु स्थितान् कृत्वा दम्पत्योरंतरे पटान् ॥३१४॥ कृत्वा मंगलघोषांश्च मुनिभिश्चकृतुर्गुरुः । तदा तूष्णीं सभायां ते शुश्रुवुःसकला जनाः ॥ दूर्वाद्यैः क्षीरधान्यैश्च वधूपुत्रन्वतीन् स्त्रियः ॥ ३१५ ॥ ओंडैवातपयो शिवः सुखकरो मित्रः शशा रूपनः सर्वं ते मुनयश्चना दद्यु दिशः सर्वा मृगेंद्राः खगाः । नद्यःपुण्यसरोवरोर्गण दितिजास्तीर्थानि कंजामनश्चेंद्रा वह्नमरा नटी जलधयः कुर्वंतु वो मंगलम् ३१६॥ तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव कार्यः पतैर्यत्स्मरणं विधेयम् ३१७ एवं मंगलाशब्दैश्च महावाद्यपुरःसरम् । तेषांमतःपटान्मुक्त्वा ॐपुण्योऽस्त्वन्वतूर्गुरू ॥३१८॥ तासां ते पाणिग्रहणविधानं विधिपूर्वकम् । लाजाहोमादिकं सर्वं चक्रुर्मंगलपूर्वकम् ॥३१९॥ तदा महावाद्यघोषा निनेदुर्मंडपांगजे । ननृतुर्वारनार्यश्च जगुर्मागधवन्दिनः ॥३२०॥
मनोहर गिट्टी आदिके बने हुए गमलों, वृक्षों तथा फूल पत्तियोंसे बनी हुई वाटिकाओंको, कृत्रिम वृक्षोंको, पताकाओंको, ध्वजाओंको, बधिक समान जलवान, तडितके समान शभानबल और आकाशमें गरजनेवाले नाना प्रकारके आतिशवाजात सब पुष्पवृक्षतया वाटिका, हजारों चन्द्रमाओकी चान्दनीके कृत्रिम दीपवृक्षोंका, रश्मीमात्राओंका, रशामेरख हुए बनावटी व्याघ्रादिमृग वाटिका, ओषधिसं भरे हुए मोर तथा पक्षी आदिको देखने लगे ॥३०६-३०९॥ सब देवता भी आनन्दसे उस कौतुकको देख रहे थे। इस प्रकार विविध उत्सवों सहित वे राम आदि बालक राजा जनकके भवनको गये । ३१०॥ वहाँ जा तथा हाथियोंस उतरकर वे मण्डपके आँगनम खड हा गय। वाल्मीकि आदि मुनियांस घिर हुए दोनो वधक गुरु वशिष्ठ तथा श्रीमद्गुरु शतानन्दने प्रसन्नतास मधुपर्क (मधुमिश्रित दधि) का विधान और आसन आदिका विधान सम्पन्न करवाया । ३११॥३१२॥ पश्चात् राजा दशरथने गुरु वशिष्ठका साथ लेकर महर्षि बांधी पुत्रवधुओंकी पूजा की। फिर शुभ मुहूर्त तथा शुभलग्न मुनियो तथा गुरुतन उन-उन वधुओं ओर उन उन चार बालकोंको पृथक् पृथक् वेदियोपर बैठाकर उन दम्पत्याक बाचम बन्धक बहकर गङ्गलमय श्लोकोंका उच्चारण किया। सभाके सभ मनुष्य चुप होकर उसे सुनत लगे। दुवाय कलशम् गङ्गोपान चावल तथा फूल वरवधूके ऊपर बरसने लगे ॥ ३१३-३१५॥ तरुदाता दयालय गणपति, सुखकारक शिव, सूर्य, ग्रह राहु, सब मुनि, चल-अचल जीव, दशा दिशाय, सर्प, मृगन्द्र, खग, नदी, पवित्र सरोवर, दत्य, तीथ, ब्रह्मा, इन्द्र, अग्निसहिता तथा नदी-समुद्र आदि तुम लोगांका कल्याण करें ॥ ३१६॥ कोटिपाति आदिनाथका सत्यतल्या स्मरण ही तुम्हार लिए सुन्दर लग्न, शुभ दिन, ग्रहबल, विद्यावल तथा दैवबल बन जाय ॥ ३१७॥ इस मांगलिक शब्दो और मांगलिक बाजाके ध्यान हान लगा। उसके बाद बीचमें धरे हुए बस्त्रोंको हटा दिया गया और दानों बारके गुरुओने "ॐपुण्योऽस्तु" ऐसा कहा ॥ ३१८ ॥ इस प्रकार उन लोगोंने मिलकर विधिपूर्वक उनका विवाहकार्य तथा लाजाका हवन आदि सभी कृत्य मङ्गलपूर्वक संपादित कर दिया ॥ ३१९॥ तब मण्डपकी डंगराडम बडे-बडे बाजोका विनाद होने लगा, वेश्यायें नाचने लगी, भांट और बन्दीजन यशगान करने लगे ॥ ३२० ॥
३० आनन्दरामायणे [ सर्गः ३
नटा मङ्गलगीतानि तुष्टुवुस्ते महारथैः। तदा दानान्यनेकानि चक्रतुस्तौ नृपोत्तमौ ॥३२१॥ अथ ते बालकाः सर्वे वधूः स्थाप्य करीन्द्रषु । राघवेण दिवानिद्राभिषेकेऽभून्मे भोजनमुत्सवात् ॥३२२॥ भद्रास्त्रांसिंचनं चक्रुः संपूज्य शर्व स स्मर । ते रामादिकाः सर्वे स्वस्वपत्न्या पृथक्सुखाः ॥३२३॥ चक्रुस्ते भोजनं हृष्टाः स्त्रीभिः सर्वत्र वांञ्छिता । गजा दत्त्वाभ्रश्वांश्च सुहृद्भिश्च नृपोत्तमैः ॥३२४॥ पौरैर्जानपदैस्तृष्टैर्मुनिभिः परिवेष्टितैः। जनकस्य गृहं गत्वा चकार भोजनं मुदा ॥३२५॥ कौसल्य द्य, स्त्रियः प्रीतिश्चक्रुर्भोजनमुत्तमम् सुमेधया प्रार्थितास्ता वदित्यथ मुहुर्मुहुः ॥३२६॥ एव मुत्सवेऽभून्मासत्रयं जनको मुदा। अथ ते बालकाः सर्वं स्वैर्वाक्यान्यामन्त्रयद्विधौ ॥३२७॥ स्वस्वपत्न्याः पादयोः स्वारोग्यभिनन्दन मुहुः। चक्रुःप्रष्ट्वेदमस्ते तस्मा नेमुः पृथक् पृथक् । कुङ्कुमालिम्पदाथ तैरुमकेषु ता ददुः । ३२८॥ श्रीरामः समवाप्य भूमिसन तन्मात्रा जगज्जानकी महाभागा वराङ्गेन्दुवदनः कारुण्यपूर्णेक्षणः ॥ विद्युद्वर्णरजोमनोहरतरश्चामीकराङ्गोत्तरो जामाताऽभवदावेड्यतनुपेमा मुक्ताविराजद्रलः ॥३२९॥ चतुर्थे दिवसे रात्री वस्त्रपात्रादिराजितेः । दीपैर्नैर्गजिनाः सर्वे विरेजू राघवादयः ॥३३०॥ रामादीनां परिवर्हान् ददौ स जनकस्तदा । नियुतान् वारणेंद्रांश्च शिविकाश्चापि तन्मिताः । ३३१। तुरगान् दशलक्षांश्च नियुतान् स्यन्दनान ददौ नानालंकारवासांसि गोदासीसेवकदिकान् ॥३३२। ददौ स राघवादिभ्यो येषां संख्या न विद्यते । एवं सम्मानितास्तेन ते बाला जनकेन हि ॥३३३। पूर्वेवद्रुमथ श्रेष्ठ स्वस्वपत्न्या समन्विताः । गजारूढ़ा सुसङ्गीतैर्नात्वायैः स्वमंडप ययुः । ३३४ ततो राजा मासमेकं निनाय नृपनायकतः । ततः सैन्येन स्वपुरीं गन्तुं पुराद्वहिर्ययौ ॥३३५॥ साताद्या निर्ययुर्मुग्धाः साश्रुनेत्राः सुविह्वलाः । सुमेधाभ्या समाश्लिप्य सांत्वयित्वा न्यसर्जयत् ॥३३६।
नट आदि ने अनेक मङ्गलगीतोंका गान किया और दोनों भूपने अनेक दान दिये । ३२१ ॥ तदनन्तर वे सब बालक अपनी अपनी बहुओं को हाथीपर चढ़ाकर चले । वे दिनमें जाके साथ भोजनालयमें गये । ३२२ ॥ हे पार्वती ! वहाँ आचमन करके सुहृद्गण तथा गौरीशंकर (शिव-पार्वतीकी) पूजा करनेके बाद सब अपने अपने परिजनोंके साथ आदरपूर्वक भोजन किया और सब स्त्रियाँ उन्हें देखकर संतुष्ट हो गयीं। राजा दशरथ भी अपने राजाओंके, बन्धुओंके, नगर तथा देशके लोगोंकी और मुनियोंकी साथ में तथा जनकके घरपर जाकर महोत्सव में भोजन किया ॥ ३२३-३२५॥ सुमेधासे बार-बार प्रार्थित तथा वन्दित कौशल्या आदि स्त्रियोंने भी जाकर प्रेमपूर्वक भोजन किया तथा राजा जनकको बड़ा आनन्द प्राप्त हुआ । फिर उन बालकोने प्रसन्न होके स्त्रियोंके कहनेसे माताओंके सम्मुख अपने अपनी स्त्रियोंके पैरोंपर अपना अपना सिर रखकर नमस्कार किया। पश्चात् उन स्त्रियोंने भी उनको अलग-अलग नमस्कार करके उनका गालोंपर कुङ्कुमसे तिलक किया ॥ ३२६॥ ३२७॥ ३२८॥ समस्त संसारके जनक सुन्दर चन्द्रके समान मुखवाले तथा करुणापूर्ण नेत्रोंवाले, विद्युत्के समान वर्णवाले, पीत वस्त्रोंको धारण किये हुए, विलक्षण वेशवाले, अनुपमेय कान्तिवाले, अनुपम शोभाको प्राप्त हुए जानकी आदि आदि स्त्रियॉं, और भूमिसतया शोभाको प्राप्त कर लिया ऐसा जान पड़ता था ॥ ३२९॥ चौथे दिन रात्रिमें वस्त्रोंसे सुसज्जित होकर दीपकोंसे शोभित तथा पूजित राम आदि चारों भाई बड़े ही शोभायमान होने लगे ॥ ३३० ॥ राजा जनकने राम आदिको जो दहेज़ दिया दस लाख हाथी, दस लाख पालकियाँ दस लाख घोड़े तथा दस लाख रथ अगणित अलंकार, पोशाक, गौएँ तथा दास-दासिएँ दीं। इस प्रकार राजा जनकके द्वारा सम्मानित वे बालक ॥ ३३१-३३३॥ अपनी अपनी स्त्रियोंको साथ लेके तथा हाथियोंपर सवार होकर नृत्यगान तथा बाजेके साथ अपने मण्डपको लौट आये । ३३४॥ पश्चात् राजा दशरथ राजा जनकके साथ एक महीना वहाँ व्यतीत करके अपने पुरको जानेके लिये सेनाके साथ उस पुरोस बाहर आये । ३३५ । सीता आदि अश्रुपूर्ण नेत्रोंमें बहुत विह्वल होकर चलीं। सुमेधाने उनको
[सर्गः ३] सारकाण्डम् ३१
अथ राजा दशरथो जनकं विन्यवर्तयत् । तदा दशरथं प्राह जनकः साश्रुलोचनः ॥३२७॥
समालिङ्ग्याथ ताः कन्या विरहाद्गद्गदाक्षरः । एतावत्कालपर्यन्तं सीताद्याः पालिता मया ॥३२८॥
अधुना त्वन्मयाप्यग्रे लाल्याश्च कृतेक्षणैः । इत्युक्त्वा नृपतिं नत्वा मिथिलां जनको ययौ ॥३२९॥
ततो दशरथोऽपि स्नुषासंनयनादिभिः । भूपैः सैन्येन स्वपुरीं ययौ मार्गे शनैः शनैः ॥३३०॥
अथ गच्छति श्रीरामे मैथिलाद्योजनत्रयम् । निमित्तान्यतिघोराणि ददर्श नृपसत्तमः ॥३३१॥
नत्वा वसिष्ठं पप्रच्छ किमिदं मुनिपुङ्गव । निमित्तानीह दृश्यन्ते विषमाणि समन्ततः ॥३३२॥
वानप्रस्थमथो प्राह भयमात्राणि सूच्यते । पुनरेषां प्रभावेऽद्य शीघ्रमेव भविष्यति ॥३३३॥
मृगाः प्रदक्षिणीयान्ति त्वां पश्य शुभसूचकाः । एवं वै वदतस्तस्य ववौ घोरतरोऽनिलः ॥३३४॥
मुष्णंश्चक्षूंषि सर्वेषां पांसुवृष्टिभिरर्हयन् । ततो ददर्श परमं जामदग्न्यं महाप्रभम् ॥३३५॥
नीलमेघनिभं प्रांशुं जटामण्डलखण्डितम् । धनुः शृङ्गरस्तं च साक्षात्कालमिव स्थितम् ॥३३६॥
कार्त्तवीर्यान्तकं रामं दृप्तक्षत्रियमर्द्दनम् । प्राप्तं दशरथस्याग्रे रक्तास्यं रक्तलोचनम् ॥३३७॥
तं दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो राजा दशरथस्तदा । पर्णादिपूजां विस्मृत्य त्राहि त्राहीति चाब्रवीत् ॥३३८॥
दण्डवत्प्रणिपत्याह पुत्रप्राणान्प्रयच्छ मे । इति ब्रुवन्तं राजानमनादृत्य रघूत्तमम् ॥३३९॥
उवाच निष्ठुरं वाक्यं क्रोधात्प्रज्वलितेन्द्रियः । त्वं राम इति नाम्नाऽत्र चरसि क्षत्रियाधम ॥३४०॥
द्वन्द्वयुद्धं प्रयच्छाशु यदि त्वं क्षत्रियोऽसि मे । पुराणं जर्जरं चापं भङ्क्त्वा त्वं कत्थसे मुधा ॥३४१॥
इदं तु वैष्णवं चापमारोपयसि चेद्गुणम् । तर्हि युद्धं त्वया सार्द्धं न करोमि नृपात्मज ॥३४२॥
नो चेत्सर्वान्हनिष्यामि क्षत्रियान्तकरस्त्वहम् । इति तद्वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥३४३॥
छातीसे लगाया तथा आश्वासन देकर विदा किया ॥ ३२६ ॥ तब राजा दशरथने राजा जनकको लौटनेके लिये कहा । राजा जनक आँखोंमें आँसू भरकर कन्याओंको छातीसे लगाये हुए पुत्रियोंके वियोगसे गद्गदस्वर होकर राजा दशरथसे कहने लगे कि आज तक मैंने सीता आदिका लालन-पालन किया और अब आजसे आप अपनी कृपादृष्टिसे इनका पालन-पोषण करें। ऐसा कह और राजाको नमस्कार करके राजा जनक मिथिलाको लौट गये ॥ ३२७-३२९ ॥ राजा दशरथ भी पुत्रों, स्नुषाओं (बहू), राजाओं तथा सेनाके साथ लेकर धीरे-धीरे अपनी नगरीको चले ॥ ३३० ॥ जब श्रीरघुवीर मिथिला देशसे केवल चार कोस आगे बढ़े। तब राजा दशरथको अतिघोर अशकुन दिखाई दिये ॥ ३३१ । तब वे नमस्कार करके वसिष्ठजीसे कहने लगे—हे मुनिपुंगव ! यह क्या कारण है कि चारो तरफ ये अशकुन दिखाई दे रहे हैं ? ॥ ३३२ । वसिष्ठजीने कहा कि ये भयके मात्र सूचक हैं। परन्तु शीघ्र ही आपका भय निवृत्त हो जायगा ॥ ३३३ ॥ देखिये, शुभसूचक हिरण दाहिनी ओर जा रहे हैं। इतना कहना ही था कि घोरतर वायु बहने लगी ॥ ३३४ ॥ पवनसे सबकी आँख भर गई। दारुण बड़े तेजस्वी, नीले मेघके समान लंबे-तगड़े ऊंची जटाओंके मंडलवाले, कंधेपर धनुष बाण धारण किये, साक्षात् कालके समान लाल मुँह किये हुए कार्त्तवीर्यार्जुनके महाशत्रु तथा उद्धत मदोन्मत्त घमण्डी क्षत्रियोंका नाश करनेवाले परशुरामजी दशरथके आगे खड़े हो गये ॥ ३३५-३३७ । राजा दशरथ उनको देखकर भयसे विह्वल हो सत्कार पूजा भूलकर त्राहि-त्राहि करने लगे ॥ ३३८ ॥ उन्होंने दण्डवत् प्रणाम करके कहा कि आप मेरे पुत्र रामके प्राण बचायें । परन्तु परशुरामजीने क्रोधातुर होकर राजाका अनादर करके रघूत्तम रामसे इस प्रकार निष्ठुर वचन कहा—अरे क्षत्रियाधम राम ! तू मेरे नामके समान इस मण्डलमें प्रसिद्ध हुआ फिरता है ? ॥ ३३९ ॥ ३४० ॥ यदि तू सच्चा क्षत्रिय हो तो मेरे साथ युद्ध कर । पुराना सड़ा हुआ धनुष तोड़कर क्या अपनी बड़ाईकी झूठी डींग हाँक रहा है ? ॥ ३४१ ॥ ओ नृपपुंगवज ! यदि तू इस विष्णुके धनुषपर डोरी चढ़ा दे तो मैं तेरे साथ युद्ध न करूँगा ॥ ३४२ ॥ नहीं तो मैं तुम सबको मार डालूँगा । क्योंकि क्षत्रियोंका नाश करना ही मेरा काम है । परशुरामका यह वचन सुनकर रामने कहा—॥ ३४३ ॥
| ३२ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ३ |
|---|
वयमेकगुणाः स्वामिंस्त्वं चैव गुणाधिकः। गोविप्रदेवतादींषु शस्त्रा नामन्त्रयास्ततः ॥३५५॥ मयैतच्च जीवितानि तव पादार्पितानि हि। यथेच्छं यात्तथास्माकं विधेर्युद्धं करोमि न ॥३५६॥ इति ब्रुवति रामे वै चचाल वसुधा भृशम् । क्रुद्धं दृष्ट्वा जामदग्न्यं क्षत्रियौघसमुद्यतम् ॥३५७॥ अन्धकारो बभूवाथ क्षुभितः सप्त सागराः । रामो दाशरथिर्वीरो वीक्ष्य तं भार्गवं रुषा ॥३५८॥ धनुर्गच्छंस्तद्धस्ताद्रोप्य शुनमजयत्। तूणीगद्वाणमादाय संधायाकृष्य वीर्यवान् ॥३५८॥ उवाच भार्गवं रामः शृणु ब्रह्मन् वचो मम। लक्ष्यं दर्शय बाणस्य ह्यमोघो गमनायकः ॥३५९॥ लोकान् पादयुगं वापि वद शीघ्रं समाज्ञया। एतन्वदति श्रीरामे भार्गवो विगताननः ॥३६०॥ संस्मरन् पूर्ववृत्तान्तमिदं वचनमब्रवीत्। राम राम महाबाहो जाने त्वां परमेश्वरम् ॥३६१॥ पुराणपुरुषं विष्णुं जगन्मङ्गलमोद्धवम् । बाल्येऽहं तपसा विष्णुमाराधयितुमंजसा ॥३६२॥ गत्वा हि तीर्थे गोमन्दारूपस्य सोप्य शार्ङ्गिणः। अहर्निशं महात्मानं नारायणमकल्पयीः ॥३६३॥ यस्यांशेन मया भूम्यामवतारो गृहीतोऽस्ति हि भूभारहरणार्थाय कार्त्तवीर्यवधैप्सया ॥३६४॥ ततः प्रसन्नो देवेशः शंखचक्रगदाधरः उवाच मां नृगुश्रेष्ठं प्रसन्नमुखपंकजः ॥३६५॥
श्रीभगवानुवाच
उत्तिष्ठ तपसो ब्रह्मन् विदितं ते तपो महत् मद्विचद्रेन युक्तस्त्व जहि हैहयपुंगवम् ॥३६६॥ कार्त्तवीर्यं पितृऋणं एदर्थं तपसा श्रमः। ततस्त्रिःसप्तकृत्वस्त्वं हन्ता क्षत्रियमण्डलम् ॥३६७॥ कृत्स्नां भूमिं कश्यपाय दत्त्वाऽशान्तिमवाप्स्यह। त्रेतायुगे दाशरथिर्भूत्वा रामोऽहमव्ययः ॥३६८॥ वन्दत्स्ये परया भक्त्या तदा द्रक्ष्यसि मां पुनः। मनेजः पुनरादास्ये मयि दत्तं मया कृतम् ॥३६९॥ तदा तपश्चरँल्लोके तिष्ठ त्वं ब्रह्मणो दिनम्। इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे देवस्तथा सर्वं मया कृतम् ॥३७०॥ स एव विष्णुरूपस्त्वं राम जातोऽसि ब्रह्मणाऽर्थितः। मयि स्थितं तु त्वत्तेजस्त्वयैव पुनर्गृह्यताम् ॥३७१॥
हे स्वामिन् ! हम एक गुणवाले तथा आप अनेक गुणवाले हैं रघुवंशियों, ब्राह्मण, देवता तथा स्त्रीपर बास्त्र नहीं उठता ॥ ३५४॥ मैंने और इन सबने आपके चरणोंमें आत्म अर्पण कर दिया है। आप जैसा चाहें वैसा करें। यदि चाहें तो मार डालें परन्तु मैं ब्राह्मणके साथ युद्ध कदापि नहीं करूंगा ॥ ३५५॥ रामके ऐसा कहनेपर क्षत्रियोंके नाशका उद्योग जामदग्न्य (परशुराम) को देख डरकर पृथ्वी कांपने लगी। चारों ओर अन्धकार छा गया तथा सातों समुद्र क्षुभित हो उठे। तब दशरथपुत्र वीर रामने श्री परशुरामको प्रत्यक्ष देखकर उनके हाथसे धनुष लाग लिया और दोनों चढ़ा तथा भाथेमेंसे बाण निकाल और उसपर चढ़ा तथा बलपूर्वक खींचकर भार्गव परशुरामसे कहने लगे हे ब्रह्मन् ! मेरी बात सुनिए और मुझे लक्ष्य बताइए। मेरा बाण खाली नहीं जा सकता ॥ ३५६-३५६ ॥ शीघ्र ही मुझ वा सो लोकोंको बिद्ध करनेकी आज्ञा दीजिए अथवा अपने दी चरणोंको। रामके इस वचनको सुनकर विकृतमुख होते हुए परशुरामन पूर्व वृत्तान्तको स्मरण करते हुए कहा-हे राम हे राम ! हे महाबाहो! मैं आपको जगत्की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलयके कारणस्वरूप पुराणपुरुष साक्षात् परमेश्वर विष्णु समझता हूँ। बचपनमें मैन गोमतीतीर्थमें जाकर शार्ङ्गधनुर्धारी विष्णुभगवान्को जिनके एक अंशसे मैन संसारका भूभार हरण करने तथा कार्तवीर्यको मारनेके लिए अवतार लिया है, उन्हें अपने रूपसे प्रसन्न किया। तब प्रसन्नमुख होकर शंखचक्रगदापद्मधारी उन देवाने मुझसे कहा ॥ ३६०-३६५ ॥ श्री भगवान् बोले- हे ब्रह्मन् ! तप करना छोड़कर तू उठ खड़ा हो। मैंने तेरे तपोबलको जान लिया है। मेरे चिदंशस युक्त होकर तू हैहयश्रेष्ठ तथा अपने पिताको मारनेवाले कार्तवीर्यको मार। जिसके लिए तूने तपका परिश्रम किया है। बादमें इक्कीस बार क्षत्रियसमुदायका नाश करके समस्त पृथिवी कश्यपको दान देकर शान्त हो। पश्चात् त्रेतायुगमें मैं अविनाशी दाशरथी राम होकर उत्पन्न होऊँगा। तब तू परम भक्तिसे मुझे देखेगा। उस समय मैं तुझे दिया हुआ अपना तेज लौटा लूँगा ॥ ३६६-३६६ ॥ तदनन्तर ब्रह्माने एक दिन तक तू तप करता हुआ संसारमें
सर्गः १ ] सारकाण्डम् १३
सर्गः १ ] सारकाण्डम् १३
अद्य मे सफलं जन्म प्रतीतोऽसि मम प्रभो । नमोऽस्तु जगतां नाथ नमस्ते भक्तिभावन ॥३७२॥ नमः कारुणिकान्त रामचन्द्र नमोऽस्तु ते । देव यद्यत्कृतं पुण्यं मया लोकजिगीषया ॥३७३॥ तन्मत्रं तव बाणाय भूयाद्राम नमोऽस्तु ते । ततो मुक्त्वा शरं रामस्तत्कर्म भस्मसात्करोत् ॥३७४॥ ततः प्रसन्नो भगवान् श्रीरामः करुणामयः । जामदग्न्यं तदा प्राह वरं वरय चेति सः ॥३७५॥ ततः प्रीतेन मनसा भार्गवो राममब्रवीत् । यदि मेऽनुग्रहो राम तवास्ति मधुसूदन ॥३७६॥ त्वद्भक्तसङ्गस्त्वत्पादे मम भक्तिः सदाऽस्तु वै । तथेति राघवेणोक्तः परिक्रम्य प्रणम्य तम् ॥३७७॥ पूजितस्तदनुज्ञातो महेंद्रं चलमन्वगात् । रावणेन जिता देवाः सगणो रावणो महान् । ३७८॥ सहस्रबाहुना बद्धः सोऽर्जुनो भार्गवेण हि । हतः क्षणेन समरे सोऽद्य श्रीभार्गवोऽपि च । ३७९॥ जिताऽनेनूप बाणमोचनाद्राघवेण हि । एवं श्रीरामचन्द्रस्य पौरुषं किं वदाम्यहम् ॥३८०॥ अथ राजा दशरथो रामं मृतमिवागतम् । दृढमालिङ्ग्य हर्षेण नेत्राभ्यां जलमुत्सृजन् ॥३८१॥ ततः प्रीतेन मनसा स्वस्थचित्तः पुरीं ययौ । अयोध्यायां सुमन्त्रोऽपि नृपं श्रुत्वा समागतम् । ३८२॥ नगरीं शोभयामास पताकाध्वजतोरणैः । वारणेंद्रं पुरस्कृत्य रामं प्रयुद्ययौ जरात् ॥३८३ अथो नदत्सु वाद्येषु राजा पुत्रैः सुहृज्जनैः । विवेश नगरं पौरैः पश्यन्नृत्यादिकं पथि ॥३८४॥ रामादयः स्वपत्न्यो ते राजभक्त्या ययुः पुरीम् । ननृतुर्वारनार्यश्च तुष्टुवुर्मागधादयः ॥३८५ एवं राजा गृहं गत्वा बालकैः स्वीयमश्मनि । रमापूजाः कारयित्वा ददौ दानान्यनेकशः ॥३८६॥ सदाऽलङ्कारवस्त्रार्थैः सुहृदः पार्थिवाद्यः । रामादीन्पूजयामासुस्तथा दशरथं नृपम् ॥३८७॥
रह, ऐसा कहकर प्रभु अन्तर्द्धान हो गये। मैंने भी सब वैसा ही किया ॥ ३७० ॥ हे राम ! वहां आप ब्रह्मासे प्रार्थित होकर पृथिवीपर अवतीर्ण हुए हैं, मेरे तनमें स्थित अपना तेज आपने ही फिर आज आहरण कर लिया है ॥ ३७१ ॥ आपके दर्शनसे मेरा जन्म सफल हो गया। हे भक्तिभावन ! हे जगन्नाथ ! हे करुणामय हे रामचन्द्र ! आपको नमस्कार है। हे देव ! लोकोंको जीतनेकी इच्छासे मैने जो जो कर्म किए हैं, वे सब आपके बाणको समर्पित हैं (अर्थात् उन्हें आप अपने बाणका लक्ष्य बनाकर नष्ट कर दें) । तब रामने बाण छोड़कर उनके कर्मोंको भस्म कर दिया ॥ ३७२-३७४ ॥ तत्पश्चात् प्रसन्न होकर करुणामय भगवान् श्रीरामने परशुरामसे कहा कि तुम वर मांगो, मैं तुमपर प्रसन्न हूँ ॥ ३७५ ॥ यह सुनकर प्रसन्न मनसे भार्गवने रामसे कहा—हे मधुसूदन राम ! यदि आप मेरेपर अनुग्रह रखते हों तो मुझे सदा आप अपार भक्तोंका संग तथा अपने विषयमें निर्मल भक्ति प्रदान करें। तब रामचन्द्रजीने 'तथास्तु' कहा। तदनन्तर परशुराम उन्हें नमस्कार तथा परिक्रमा करके और आज्ञा लेकर महेन्द्राचलकी ओर चल दिये। जिस रावणने देवताओंको जीता था, उस भारी सङ्ग्रामी रावणको सहस्रबाहु अर्जुनने बाँध लिया था। उसी अर्जुनको परशुरामने युद्ध करके क्षणभरमें मार डाला था। उन परशुरामजीको भी रामने उन्हींके दिये हुए धनुषपर बाण चढ़ाकर जीत लिया है पार्वती ! इस प्रकार रामके पुरुषार्थका वर्णन मैं कहाँ तक करूं । उनके बलका कोई अन्त नहीं है ॥ ३७६-३८० ॥ पश्चात् राजा दशरथ रामको मरकर लौटे हुए की तरह आलिङ्गन करके हर्षके आंसू बहाने लगे ॥ ३८१ ॥ बादमें प्रसन्न मन होकर वे स्वस्थ चित्तसे अयोध्यापुरी को चल पड़े। उधर अयोध्यामें सुमन्त्रने जब राजा दशरथके आगमनकी बात सुनी तो उन्होंने नगरीको पताका, ध्वजा तथा तोरणोंसे खूब सजाया और हाथी लेकर रामको लेनेके लिए आगे आये ॥ ३८२-३८३ ॥ राजा दशरथने पुत्र-मित्र तथा नगरनिवासियोके साथ रास्तेमें नृत्य आदि देखते हुए बाजे-गाजेके साथ नगरमें प्रवेश किया ॥ ३८४ ॥ राम आदिने भी अपनी स्त्रियोंके साथ हाथियोंपर बैठकर पुरमें प्रवेश किया। वेश्याएँ नृत्य करने लगीं तथा भाट आदि स्तुति करने लगे ॥ ३८५ ॥ राजाने घर आकर बालकोंसे लक्ष्मीका पूजन करवाया और अनेक प्रकारके दान दिये ॥ ३८६ ॥ पश्चात् सुहृदों तथा राजाओंने वस्त्र-अलङ्कारसे राम आदिकी और राजा दशरथकी पूजा की ॥ ३८७ ॥
३७ आनन्दरामायणे [ सर्गः ४
दशरथोऽपि तान्सर्वान् पूजयामास वैभवैः । ततस्ते सुहृदः सर्वे नृपाश्च स्वस्थलं ययुः ॥३८८॥ प्रीत्या युधाजितं राजा स्थापयामास स्वांतिकम् । रामाद्या रमयामासुः स्वस्वदारैः स्वसद्मसु । ३८९॥
पार्वत्युवाच श्रीविष्णोस्तु चिदंशेन जामदग्न्यस्त्वया स्मृतः ॥३९०॥ तद्वदयं राघवः किं नुद मे संशयं प्रभो ।
श्रीशिव उवाच अष्टावंशेन विवृता अवताराश्च विष्णुना ॥३९१॥ रामकृष्णावतारी च पूर्णरूपेण तौ धृतौ । वरिष्ठौ सकलेष्वेवावतारेषु हि तावुभौ ॥३९२॥ तयोरपि वरः पूर्वः सत्यसंधो जितेंद्रियः । ज्ञेयो रामावतारो हि नानेन सदृशः परः ॥३९३॥ कृष्णः कृष्णरुचिर्ज्ञेयः श्रीरामो रुक्मसंरुचिः । एवं गिरींद्रजे प्रोक्तं सीतायाश्च स्वयंवरम् ॥ अस्य सर्गस्य श्रवणान्मंगलं लभ्यते नरैः ॥३९४॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे सीतास्वयंवरोनाम तृतीयः सर्गः ॥३॥
चतुर्थः सर्गः
(रामका शत्रु राजाओंके साथ युद्ध तथा विष्णुको वृन्दाका शाप)
श्रीशिव उवाच अथ सीतायुतः श्रीमान् रामः साकेतसंस्थितः । बुभुजे विविधान् भोगान् राजसेवापरोऽभवत् ॥ १ ॥ शरत्कालाश्विने मासि जनकेन स्वमंत्रिणः । आहूनाय च राजानं प्रेषितास्त्वरितं ययुः ॥ २ ॥ तानागतान्दशरथः शीघ्रं सत्कृत्य सादरम् । पप्रच्छागमने हेतुं तेऽपि नत्वा तमूचिरे ॥ ३ ॥ दीपावत्युत्सवार्थं त्वां स कुटुंबं समंत्रिणम् । पौरजानपदैः सार्द्धमाह्वयामास ते सुहृत् ॥ ४ । तत्तेषां वचनं श्रुत्वा दूतानाज्ञापयन्नृपः । कथ्यतां नगरे राष्ट्रे गमनं मिथिलां प्रति ॥ ५॥
राजा दशरथने भी उन सबका अनेक विभवोंसे सत्कार किया । बादमें वे सब सुहृद् तथा राजा लोग अपने-अपने स्थानोंको चले गये ॥ ३८८ ॥ किन्तु राजाने प्रीतिपूर्वक युधाजित्को रोक लिया । राम-लक्ष्मण तथा भरत आदि भी अपनी-अपनी स्त्रियोंके साथ जाकर अपने-अपने महलोंमें रमण करने लगे ॥ ३८९ ॥ पार्वतीजी कहने लगीं—हे शिवजी ! श्रीविष्णुके चिदंशसे परशुरामजीका अवतार आपने बताया और उसीसे आपने रघुपति रामचन्द्रजीका भी अवतार बताया है । फिर इन दोनोंमें क्या अन्तर है ? सो कहकर मेरी शङ्का दूर कीजिये । श्री शिवजीने उत्तर दिया कि विष्णुभगवान्ने अपने अंशसे कुल आठ अवतार धारण किये थे । उनमेंसे राम तथा कृष्णका पूर्ण अवतार था । सब अवतारोंमें ये दो अवतार श्रेष्ठ थे ॥ ३९०-३९२ ॥ उन दोनोंमें भी सत्यवादी तथा जितेन्द्रिय रामावतार उत्तम था । रामके समान और कोई नहीं था ॥ ३९३ ॥ कृष्णको कृष्णरुचिवाले तथा रामको रुक्मरुचिवाले जानो इस प्रकार शिवजीने गिरीन्द्रतनया (पार्वती) को सीताका स्वयम्वर कह सुनाया । इस सर्गको सुननेवाले मनुष्योंको मङ्गल लाभ होता है ॥ ३९४ ॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये 'ज्योत्स्ना-भाषाटीकायां सारकाण्डे सीतास्वयंवरो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
श्रीशिवजी बोले हे देवि ! श्रीमान् राम सीताके साथ अयोध्यामें विविध राजभोगोंका सुख भोगने लगे ॥ १ ॥ शरत्कालके आश्विन महीनेमें राजा जनकने अपने मन्त्रियोंको महाराज दशरथको बुलानेके लिये भेजा । वे शीघ्र अयोध्या जा पहुँचे ॥ २ ॥ राजा दशरथने उनका आदर सत्कार करके आनेका कारण पूछा । मन्त्रियोंने नमस्कार करके कहा—॥३॥ आपके मित्र राजा जनकने सकुशल आपको मन्त्रियों, पुरवासियों तथा
सर्गः ४ ] सारकाण्डम् ३५
सुमुहूर्त्ते ततो राजा ह्यश्वस्थरथपत्तिभिः । पौरैर्जानपदैः साकं ययौ करिभिराजनः ॥ ६ ॥ गजः पृष्ठे समाजग्मुर्गजोपरि विराजिताः । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नास्ते स्वलंकृताः ॥ ७ ॥ कौसल्याद्या राजदाराः स्नुषाभिस्ताः पृथक् पृथक् । रत्नमाणिक्यमुक्तादिशोभितासु वरासु च ॥ ८ ॥ कारणीषु समारूढा वेष्टिता चेष्टपार्षदैः । धातुकाभिः स्वदासीभिर्ययुर्वस्त्रादिभूषिताः ॥ ९ ॥ आगतं नृपतिं श्रुत्वा जनकः पौरवासिभिः । प्रत्युज्जगाम हर्षेण निनाय नगरीं प्रति ॥ १० ॥ राघवापाणिनादैश्च दुन्दुभीनां महास्वनैः । वरांगनानां नृत्याद्यैर्गायकानां च गायनैः ॥ ११ ॥ मार्ग मार्गं महामोघा रूढस्त्रीणां कदम्बकैः । पुष्पवृष्टिविचित्राभिर्ययौ नृपगृहं नृपः ॥ १२ ॥ ततो गृहाणि रम्याणि पूरितान्यन्नवारिभिः । प्रविवेश नृपश्रेष्ठो जनकेनाभिमानितः ॥ १३ ॥ ततो नानारसुत्सादैर्मिष्टानैर्नृत्यवादवैः । वस्त्रैरभरणैः सर्वान् जामातृं च विशेषतः ॥ १४ ॥ मणिरत्नादिदीपैश्च मुहुर्नीराजनैरपि । जनकः पूजयामास दीपावल्यां महादिने ॥ १५ ॥ दीपोत्सवोर्महापुण्यैर्बलिराज्यं प्रवर्त्तते । आनन्दः मर्त्तलोकानां मंगलानि गृहे गृहे ॥ १६ ॥ अभ्यंगोद्वर्त्तनार्थेय वरपक्वान्नभोजनैः । गोदानदासीदानैश्च हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ॥ १७ ॥ चकार तुष्टान् जामातॄन् जनको नृपतिं तथा । नृपपत्नीं स्नुदुहितॄर्योध्यास्यादिकान् क्रमात् ॥ १८ ॥ अतः प्रस्थानमकरोत्पुरिं दशरथो नृपः । ततो राजा दशरथः सैन्येन परिवेष्टितः ॥ १९ ॥ ययौ शनैः शनैर्मार्गं सुहृन्मन्त्रिपुरःसरः । एतस्मिन्नन्तरे मार्गे सीतार्थे धनुषा पुरा ॥ २० ॥ मग्नमाना नृपतयः पूर्ववैरमनुस्मरन् । अमरुयाताः ससैन्यास्ते रुरुधुर्नृपतिं पथि ॥ २१ ॥
देशवासियोंके सहित दीवालीके उत्सवपर बुलाया है ॥ ५ ॥ उनका यह वचन सुनकर राजाने दूतों द्वारा मिथिला चलनेका समाचार सारे गाँवो तथा नगरोंमें कहला दिया ॥ ५ ॥ फिर शुभ मुहूर्त देखकर राजा श्वावारूढ, गजारूढ तथा पैदल सैनिकोको साथ लेकर नगर तथा राष्ट्रके लोगोंके साथ हृष्टपुष्ट सवार होकर चले । ६ । राजाके पीछे सुन्दर अलंकार धारण करके हाथीपर सवार होकर राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न चले । ७ ॥ उनके पीछे कौसल्या आदि राजाकी स्त्रियां भी अपनी-अपनी पुत्रवधुओंके साथ रत्न माणिक्य-मोती आदिसे सुशोभित उत्तम हथिनियोंपर अलग-अलग सवार हो बेतधारी सिपाहियों, धाइयों तथा दासियोंसे घिरी हुई वस्त्र आदिसे भूषित होकर चल रहीं ॥ ८ ॥ ९ ॥ राजा दशरथका आगमन सुनकर राजा जनक पुरवासियोंको साथ लेकर स्वागत करनेके लिए गये और राजा दशरथको नगरमें ले आये ॥ १० ॥ रास्तेमें जगह-जगह वाद्योंका घोषनाद और नगाड़ोंका तुमुल निनाद होने लगा, वारांगनाएं नाचने लगीं, गायकोंके गान हान लगे तथा बड़े-बड़े महलोंकी अटारियोंपर स्थित स्त्रियोंके मण्ड फूलोंकी बौछार करने लगे । इस प्रकार राजा दशरथ राजभवनमें पहुंचे ॥ ११ ॥ १२ ॥ पश्चात् जनकसे सम्मानित होकर अन्न-जल आदिसे परिपूर्ण भवनोंमे पधारे ॥ १३ ॥ बादम विशेषरूपसे राजा जनकने सब जामाताओंक विविध उत्सवोस, मिष्ठान्नसे, नृत्यसे, गीतसे, वस्त्रसे, अलंकारस तथा मणिरत्नमय दीपकोंकी आरतीसे दीपावलीके शुभ दिन बारम्बार पूजन तथा सत्कार किया । १४ । १५ ॥ दीपोत्सवके महापुण्यसे राजा बलिको राज्य आरम्भ हुआ था। इससे सब लोगोंकें आनन्द हुआ तथा घर-घर मंगल होने लगा ॥ १६ ॥ राजा जनकने उन जामाताओक शरीरमें तेल और चन्दन आदि लगा तथा गुलाबजल छिड़ककर इत्र आदि लगाया और उन्हें सुन्दर पकवान जिमा तथा हाथी, घोड़े, रथ, गाड़े, प्यादे, दास तथा दासिएँ देकर जराइयों और राजा दशरथको सन्तुष्ट किया। तदनन्तर क्रमशः राजकी, स्त्रियोंको, अयोध्यानिवासियोको और अपनी लडकियोंको भी राजा जनकने यथायोग्य वस्तुएं देकर सन्तुष्ट किया ॥ १७ ॥ १८ ॥ तदनन्तर अब कि राजा दशरथ राजाओं, मन्त्रियों, सेना तथा मित्रोके साथ धीरे-धीरे अयोध्याको जा रहे थे। उसी समय उन राजाओंने जिनका कि सीतास्वयंम्बरमें मानभंग हुआ था, उस बैरका स्मरण करके असंख्य सेनाओंके साथ आकर राजा दशरथका घेर लिया। उनको देखा
३६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ४
तान्दृष्ट्वा नृपतींश्चापि किमेतदिति विह्वलः । मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास जनकः स्वजनैरपि ॥२२॥ ततश्चान्तः रामः श्रुत्वा चिन्ताऽर्णवे निजम् । निमग्नं पितरं शीघ्रं ययौ लक्ष्मणसंयुतः ॥२३॥ नत्वा दशरथं रामः आश्वासयन्निदं जगौ । तात राजन्न कर्त्तव्या चिन्ता मयि स्थिते त्वया ॥२४॥ क्षणादेव बाधयिष्यामि पश्य त्वं कौतुकं मम । ततो रामवचः श्रुत्वा राजाऽऽलिङ्ग्य रघूत्तमम् । २५। प्राह षड्वार्षिको बालस्त्वं कथं योद्धुमिच्छसि । अरण्ये मद्कुटुम्बोऽहं वेष्टितोऽस्मि नृपाधमैः ॥ २६॥ अहमेव गमिष्यामि योद्धुं त्यक्त्वा वाहिनीम् । तत्तांतवचनं श्रुत्वा रामस्तं पुनरब्रवीत् ॥२७॥ यदा मे कुण्ठितां शक्ति पश्यांमन्त्र रणांगणे । तदा मे कुरु साहाय्यं तावदत्र स्थिरो भव । २८ । स्थां वाहिनीं सकुडुंबां तत-त्वं रक्ष मद्विरा । इत्युक्त्वा पितरं नत्वा सज्जीकृत्य शरासनम् । २९ जगाम रथमारूढो लक्ष्मणोऽपि तमन्वगात् । ता दृष्ट्वा भरतश्चापि शत्रुघ्नोऽपि जगाम सः । ३० । तान्दृष्ट्वा दशसाहस्रीं राजसेना मचोदयत् । ततस्ते पार्थिवाः सर्वे रथस्थं तं रघूत्तमम् । ३१ । निरीक्ष्य दर्शयामासुः स्वसेनायां परस्परम् । समागतोऽयं श्रीरामः स्वपितुःस्यन्दनस्थितः ॥३२॥ एष वै सुमहच्छ्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते । विशालजम्बुज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजो रथे ॥३३॥ दशश्याङ्या तस्य रथे वस्त्राद्यैरुपशोभिते ध्वजबद्धपताकोच्चकोविदारे स्थितस्त्वयम् । ३४ । एवं वदन्तस्ते सर्व रथेर्योद्धुं समाययुः । ततोऽभवन्महद्युद्धं घोरं तच्च परस्परम् । ३५ । अस्त्रः शस्त्रास्त्रगन्दिपालै शतघ्नीभिः परस्परैः । रामस्य सैनिकांस्त्यक्त्वा राजानो राममन्वयुः ॥३६ । ते ववर्षुर्महाऽस्त्रास्त्राण्याव्य विहायसम् । तान्दृष्ट्वा नृपतीन् सर्वान् राममेवाभिसम्मुखान् ३७॥ लक्ष्मणः प्राद्रवच्छीघ्रं भरतोऽपि च शत्रुहा । स्वामितारकयोरिवासीद्युद्धं सुदारुणम् ।३८॥ ततो नृपतयः सर्वे शस्त्रावर्षमगतं तदा । ते विव्वा मूच्छितं चक्रुः स्यन्दनात्पतितो भुवि ॥३९।
वार्ता सुनकर राजा दशरथ मन्त्रियों तथा स्वजनोंको पास बुलाकर विचार करने लगे कि यह क्या बात है ? ॥ २१-२२ ॥ अपने पिताको चिन्तासमुद्रमें डूबा सुनकर राम लक्ष्मणके साथ उनके पास गये ॥ २३ ॥ पिता दशरथको नमस्कार करके राम सान्त्वनापूर्वक कहने लगे— हे राजन् ! मेरे रहते हुए आपको चिन्ता नहीं करनी चाहिये ॥ २४ ॥ मैं क्षणभरमें इन सबोंको मार डालूँगा। आप मेरा कौतुक देखिये । रामके वचनको सुनकर राजाने उनका आलिंगन करके कहा हे राम, छ वर्षका बालक तू क्या युद्ध करेगा ? इस अरण्यमें सकुटुम्ब मुझको इन नीच राजाओंने घेर लिया है। इसलिये मैं ही इनको मारूँगा और तू सेनाकी रक्षा कर । पिताके इस वचनको सुनकर राम उनसे फिर कहने लगे —॥ २५-२७ ॥ जब आप मेरी शक्तिको रणाङ्गणमें कुण्ठित होते देखें, तब मेरी सहायता कीजियेगा। तबतक आप मेरे कहनेसे यहीं रहकर सकुटुम्ब अपनी सेनाकी रक्षा करें । ऐसा कहकर रामने पिताको नमस्कार किया और धनुषको ठीक करके रथपर सवार होकर चल दिये । उनके पीछे लक्ष्मण भी गये । उन दोनोंको जाता देख भरत और शत्रुघ्न भी उनके साथ चल दिये ॥ २८-३० ॥ उन सबको जाते देखकर राजा दशरथने दस हज़ार सैनिकोंकी सेना उनके साथ भेजी । उधर सब राज रथस्थित रामको आते देख अपनी सेनामें एक दूसरेको दिखाने लगे कि यह राम अपने पिताके रथपर सवार होकर आ रहा है। यह बड़ा तेजस्वी है। विशाल शालावाले पेड़के समान ऊँचे तथा शोभित कन्धोंवाला राम स्वयं कोविदार ( कचनार या रक्तकाञ्चन ) की ध्वजा लगाये हुए अपने पिताकी आज्ञासे उनके ही रथपर सवार होकर आ रहा है। ऐसा कहकर वे सब राज युद्ध करनेके लिए रथ लेकर चले। पश्चात् परस्पर बड़ा भारी युद्ध होने लगा ॥ ३१-३५ ॥ वे सब एक दूसरेपर अस्त्र, शस्त्र, तीर, तोप तथा फरसे चलाने लगे । वे राजे रामके सैनिकोंको छोड़कर रामपर झपटे ॥ ३६ । ये लोग आकाशको व्याप्त करके बड़े-बड़े शस्त्रों तथा बाणोंकी वर्षा करने लगे । उन सब राजाओंको अकेले रामके साथ युद्ध करते देख लक्ष्मण, भरत तथा शत्रुघ्न भी दौड़ पड़े और उनमें तारकासुर तथा कार्तिकेयकी तरह भयानक युद्ध होने लगा। तब उन
सर्गः ४ ] सारकाण्डम् ३७
सर्गः ४ ] सारकाण्डम् ३७
भरतं पतितं दृष्ट्वा शत्रुघ्नं विव्यधुः शरैः । तं चापि विरथं कृत्वा दद्रुवुर्लक्ष्मणं नृपाः ॥४०॥ ववर्षुर्निशितैर्बाणैश्चक्रुस्तं व्याकुलं रणे । राघवञ्च गधर्वं चापि शरैराच्छादयन्नृपाः ॥ ४१॥ ततः श्रीरामचन्द्रोऽपि लीलया समरांगण । पश्यन्सु आन्ध्रश्च कौसल्याद्यासु मातृषु ॥४२॥ सीतायां भ्रातृपत्नीषु पित्रा मन्त्रिषुलेष्ष्वपि । टणंकृत्य महच्चापं वायव्यास्त्रञ्च तान्नृपान् ॥४३॥ शुष्कपर्णवदुद्धूय प्राक्षिप्ताब्धेरोधसि । मोहनास्त्रेण शेषान् हि मोहयामास राघवः ॥४४॥ लुलुंठ सकलं सैन्यं हस्त्यश्वरथसंकुलम् । ततो मूर्च्छितमालोक्य भरतं कैकयी रणे ॥४५॥ करिष्याः शीघ्रमुत्प्लुत्य शुशोचांके निधाय तम् । ततो दशरथोऽपि कौसल्याद्या नृपस्त्रियः ॥४६॥ सांत्वयित्वाऽथ तान्रामः सौमित्रिं प्राह भवत । इतो विदूरे सौमित्रे मुद्गलस्य तपोनिधेः । ४७। आश्रामोऽस्ति हितत्र स्वं गत्वा वल्लोः शुभानहाः । सञ्जीवन्यादिकाः सर्वा शीघ्रमानय लक्ष्मण ॥४८॥ मुनेस्तपःप्रभावेण बहवः संति तत्र वै । तथेति लक्ष्मणो गत्वा स्यदनस्थस्त्वरान्वितः ॥४९। अवरुह्य रथाद्वीरः प्रविवेशाश्रमं मुनेः । निवारितः स वटुकैः समाधिविग्मे मुनेः ॥५०। याश्रां कृत्वा शुभा वल्लीः प्राप्स्यसे त्वं न चान्यथा । कालातिक्रमभीत्या स लक्ष्मणेऽपि रघूत्तमम् ॥५१॥ वृत्तं निवेदयामास पुनस्तं राघवोऽब्रवीत् । निवारयित्वा वटुकान् विना शस्त्रैस्त्वरान्वितः ॥५२। आनय त्वं शुभा वल्लीर्मा शङ्कां च मुनेः कुरु । सोऽपि राम ज्ञया गत्वा निवार्य वटुकान् क्षणात् ॥५३ । बलात्कारेण ता वल्लीर्गृहीत्वा राममागतः । भरतं जीवयामास विशल्यं कृत्य सानुजम् ॥५४। ततः समुत्थितं दृष्ट्वा कैकेयी भरतं मुदा । संतोशं परमं चक्रे कैकेयी पितर गदा । ५५॥ राघवं मा समालिंग्य भरतं परिषस्वजे । ततो राजऽतेमदृष्टः समालिंग्य रघुत्तमम् । ५६।
राजाओने बाणोंसे भरतका बांधकर मूर्छित कर दिया और वरथसे गिर पड़े । ३७-३९ ॥ भरत- को पृथ्वीपर गिरा देखकर राजाओने राक्षस शत्रुघ्नको भी विद्ध किया । उनको भी गिराकर वे राज लक्ष्मणकी ओर दौड़े ॥ ४० ॥ उनपर भी बाणोंकी वर्षा करके व्याकुल कर दिया । इसी प्रकार राघव रामको भी राजाओने बाणोंसे आच्छादित कर दिया ॥ ४१ ॥ बादमे श्रीरामचन्द्रने समरके मैदानमे पालकियोंकी खिडकियोंमें लगी हुई चिकामैसे देखती हुई कौसल्या आदि माताओंके, सीताके तथा अपने भाइयोंकी स्त्रियोंके समक्ष राजाओ और मन्त्रियाके सामने अपने बड़े भारी धनुषका टंकोर करके उस- पर वायव्यास्त्र चढ़ाकर उससे उन राजाओंको सूख पत्तांकी तरह उड़ाकर समुद्रके किनार फेंक दिया। बाकी लोगोंका रामने महूनास्त्रसे मूर्छित कर दिया ॥ ४२-४४ ॥ हाथी, घोड़े, रथ तथा पैदलोकी समस्त सेना- को जमीनपर लिटा दिया । रणमें भरतका मूर्छित देख कैकयी हथिनीसे उतरी और उनका गादमें लेकर विलाप करने लगी । तदनन्तर राजा दशरथ तथा उनकी स्त्रिय कौसल्या आदि भी विलाप करने लगी ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ तब रामने सबको आश्वासन देकर कहा-लक्ष्मण ! यहाँस कुछ दूरपर एक तपोषिधि मुद्गलमुनिका आश्रम है । वहाँ जाकर तुम कल्याणकारिणी वर्जपनी आदि बूटियोंको ले आओ ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ मुनिके तपके प्रभावसे वहाँ अनेक प्रकारका जडिय उगी हुई हैं। बहुत अच्छा' कहकर वाट लक्ष्मण रथपर चढ़कर शीघ्र मुनिके आश्रममे गये । वहाँके ब्रह्मचारियोंने उनका बूटिये लेनेसे रोका और कहा कि तुम मुनिके समाधिसे उठनेपर उनसे पूछकर ही बूटियों ले जा सकते हो; - अन्यथा नहीं । समय बीत जानेके डरसे लक्ष्मणने आकर-रामसे सब हाल कहा । रामने फिर कहा कि उन बटुकोंको अस्त्रके बिना हाथसे हटाकर शीघ्र ही उन शुभ जड़ियोंको ले आओ । मुनिसे मत डरो । रामकी आज्ञा पाकर वे वहाँ गये तथा बलप्रयोगके बिना ही वटुकोंको हटाकर उन जड़ियोंको लेकर रामके पास लौट आये । तब रामने भरतके शरीरसे बाण निकालकर उन्हें अहर्दा जीवित किया । भरतको स्वस्थ देखकर कैकेयी बहुत प्रसन्न हुई । उसने रामका आलिंगन करके भरतको छातीसे लगा लिया । राजाने भी प्रसन्न