अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

सति। तथा चैवं भावने सवदृष्टान्तबोधिता लिङ्गस्य नियामकता भज्येतातस्तथा न भावनीयमित्यर्थः । अत्र वादी लैङ्गिकनियमस्याप्रयोजकत्वं शङ्कते नन्वित्यादि। तत्र समादधते सत्यमित्यादि। तत्रेति, आक्षेपे। कार्येति, मूलरूपोपासकेन कार्या। इति ज्ञेयं परमिति। मन्त्रेवताराणामेव तत्त्वविधानदर्श- नाच्चेत्यर्थः। ननु श्रुत्या त्वेतावद्बोध्यत इति सत्यम्, तथापि मूलरूपत्वाविशेषेणोपसंहारहेतोर्विद्यमा- नत्वादुपसंहारे किं बाधकमित्यत आहुः तन्नेत्यादि। उक्तमेवेति। लैङ्गिकनियमरूपं यत्कर्मण्युक्तं तदेव, अन्यथा तत्राप्यतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः। ननु पूर्वसूत्रोक्तहेतुना सर्वत्र सर्वगुणोपसंहारप्राप्तौ समाचारसूत्रे निरूपणप्रकारभेदाधिकारभेदप्रायश्चित्तश्रवणासाधारणलिङ्गानां नियामकत्वमाहृतम्, तेन तत्तच्छाखिमित्तत्तदधिकारिमित्तत्तल्लिङ्गनियताः स्वाधिकारानुस

परिशिष्टम्। ५ न्यायभेदकत्वात्कर्मभेदः परिहृत इति स्थितम् । तेन प्रामाणिकः, परन्तु सूत्रकारानुशयविरुद्ध इति बोधनाय दूषयन्ति स चिन्त्यत इत्यादिना । चिन्ताहेतुमाहुः न हीत्यादि । हि यतो हेतोः। अस्य शिरोव्रतस्य विद्याधर्मत्वं विद्याभेदकं न भवति, उक्तन्यायेन चोदनाद्यविशेषरूपेणान्यत्रापि तथात्वेन सर्व- विद्याधर्मत्वस्य सिद्ध्या तदभेदकत्वात्, तथा चास्य भेदकत्वमापाद्य ततोन्यधर्मसाधनेन तदसाधकत्वं काकदन्तविचारन्यायमनुसरतीत्युपेक्ष्य इत्यर्थः । इवपदं प्रकारस्य प्रामाणिकत्वबोधनार्थम् । प्रामाणिकत्वेनोपेक्ष्यत्वमसहमोनश्चोदयति नन्वित्यादि । तत्रोपेक्ष्यत्वे बीजभूतामनुपपत्तिं बोधयन्ति सूत्रस्येत्यादि । तत्तात्पर्यकल्पनेति, शिरोव्रतोपदेशतात्पर्यकल्पना । ननु मुख्यार्थबाधः फलमुखो न दोषायेत्यतो दूषणान्तरमाहुः किञ्चेत्यादि । तथा च भवता हि विद्यैकत्वसाधकत्वेनेदं सूत्रं व्याख्यातम्, तथा सति शिरोव्रतस्य प्रकृतग्रन्थविशेषसंयोगेनासङ्कीर्णत्वेपि पूर्वसूत्रोक्तहेतोर्दृढत्वे सम्भवे 'तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेते'त्यत्र यथैतच्छब्दस्तथा सर्वत्र धर्मकथन एतच्छब्ददर्शनेन तद्धर्मोपसंहारस्य प्राप्तावसरत्वाद्युक्ताशङ्काया अनिवृत्तिप्रसङ्गादस्य सूत्रस्योक्तरीत्योपसंहारनियमबोधकतयैव व्याख्यान- मुचितम्, एवं च नियमविशेषस्यैवो पसंहारपदार्थत्वाल्लक्षणस्यापि सौत्रत्वसिद्धिरिति गुणोपि । तस्मान्मतान्तरीयव्याख्यानमुपेक्ष्यमेवेत्यर्थः । एवं मतान्तरनिरासेनैतत्सूत्रार्थं निष्कृष्य पुनः सिंहावलोकनेन स्थूणाखननवत्पूर्वसूत्रार्थं दृढीकर्तुं चिन्तान्तरमारभन्ते नन्वित्यादि । पूर्वोक्तेरीतेरिति, अनन्तरूपत्वसमर्थनरीत्या । शेषग्रन्थस्तु निगदव्याख्यातः । तथा च निर्धारासम्भवे धर्माणां मायिकत्वमेव शरणीकरणी- यम् । तथा सति स्वरूपपराणामेतच्चिन्ताया अनुपयोगात्पूर्वोक्तशङ्काया अनिवृत्तावप्यदोष इति मतान्तरीयव्याख्यानं साध्वेवेति भावः । तत्र तन्निर्धारणचिन्तासार्थक्याय समादधते अभिधीयत इति । तत्र पूर्वं निरवयवत्वेपि यथावतारेष्वंशत्वं प्रकारं बोधयितुं रामानुजा- दिमतस्याप्येकदेशत्वं बोधयन्तोऽंशं च प्रयोजकं वदन्ति सत्त्वमित्यादि । अत्र वाक्ये सत्त्व- विशेषणाभ्यां प्रियापदविशुद्धपदाभ्यां सत्त्वस्य प्राकृतत्वं व्यावर्यते । 'मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकमिति, 'विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुये'ति वाक्याभ्यां तस्य गुणानामप्रियत्वेन तस्य अविशुद्धत्वेन च बोधनाय तद्गुणस्य सत्त्वस्य प्रियत्वशुद्धत्वयोरशक्यवचनात् । न चाप्रसिद्ध्या नैव- मिति शक्यम्, 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय' इति द्वितीयस्कन्धे त्रयाणां भगवद्गुणत्वोक्तेस्तत्र तेषां सिद्धत्वात् । 'कार्पासे न हि सूत्रं तदेव पुनः पौर्वापर्यमापद्यमानं सूत्रतामापद्यत इति भगवाम्निर्गुणस्ते गुणा' इति तत्र विवरणात्तदेतदुक्तं भगवद्धर्मरूप एव कश्चन्नास्तीति । एतमेव रामानुजमते शुद्धसत्त्वं नाम रजस्तमोमिश्रप्राकृतसत्त्वविलक्षणसत्त्वगुणाश्रयो द्रव्यविशेष इत्याहुः 'स्वसत्ताभासकं द्रव्यं त्रिगुणाच्चद्विलक्षण'मिति प्रमाणं चाहुः । सिद्धान्ते तु प्राकृतानामिव तस्यापि द्रव्यत्वस्याविरुद्धत्वात्तत्रैव विश्राम्यत इति विशेषः । एवं प्रयोजकमुक्त्वा तेन सिद्धमंशस्वरूपमाहुः यादृशेनेत्यादि । अतो निरवयवत्वांशत्वबोधकप्रमाणयोर्न विरोध इत्यर्थः । अतः परं श्रेष्ठ्यबोधनाय मूलस्वरूपं विवृण्वन्ति यच्चाविद्येत्यादि । प्रादुर्भूतस्य पूर्णत्वे गमकमाहुः अत एवेत्यादि । तेनेति, जृम्भाव्यादान- दामोदरलीलासु व्यापकत्वं प्रदर्शयितुस्तथात्वेनेत्यर्थः । एवमिति, सत्त्वसाधिष्ठानत्वे । सर्वत्रेति, अवतारादौ । विभूतिस्वरूपमाहुः यत्रेत्यादि । तत्त्वमिति, विभूतिरूपत्वम् । तत्र तत्रेति, नानाविध- लौकिकशरीरेषु । एवं रूपत्रयविभागस्याप्रयोजकत्वं मन्यमानश्चोदयति नन्विति । न्यायसिद्धत्वा- द्विमूर्तिरूपं तथास्तु, अवताररूपमूलरूपे तु न तथा, वदतो व्याघातादित्यर्थः । समादधते मैवमिति । तत्रेति, खतोनन्तरूपत्वे प्रमाणं च । चादिपदेन 'क्षयन्तमस्य रजसः पराक' इत्यादीनां 1973

६ परिशिष्टम् ।

संग्रहः । एवं सत्त्वाधिष्ठानतदनधिष्ठानयोः स्थिरीकरणेन तथा प्राकट्यमपि स्थिरमेवेति रूपविभागोऽपि स्थिर इति साधयित्वा तादृक्प्राकट्यप्रयोजकं तत्प्रयोजनं चाहुः प्राकट्यं हीत्यादि । प्राकट्यमपि तथेति, अत्रापि बीजं 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति प्रतिज्ञावाक्यं बोध्यम् । एतेनैवेति, प्राकट्य- प्रकारव्यवस्थापनेनैव । एवं विभागमुपपाद्य सिद्धमाहुः एतेनेत्याद्यध्यवसीयत इत्यन्तम् । मथुरा- द्वारकादिस्थानां प्रायशः सोपाधिकस्नेहवत्त्वात्तदर्थं प्राकट्यविनियोगे वैरूप्यापत्तिं हृदिकृत्योक्तमानुष- ङ्गिकत्वादिति । व्यूहविशेषं द्वारीकृत्य तत्करणेन तेषां तद्दानात्तथेत्यर्थः । एतदेव रूपमिति, सत्त्वाव्यवहितं श्रीकृष्णस्वरूपम् । इदमिति, अधिष्ठानाव्यवधानम् । तथेति, विषयः । तथा च यदि निर्विशेषं ब्रह्म स्यात्तदा तथा स्यादपि, तत्तु प्रागेव निरस्तम्, तथा सति विरुद्धध

परिशिष्टम्। ७ होता आशासीतेत्यर्थः । शेषं प्रकटार्थम् । उक्तरीतिरिति, अर्थवादबलात्फलान्तरसाधकत्वम् । तथा च यो मां स्मृत्वा निष्कामः सकामो भवति, यो ध्यायति सोऽमृतो भवतीत्युभयविधार्थवादबलाद्भग- वत्स्मरणे उभयफलसाधकत्वमुपसंहरणीयमित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे चकारार्थो नोक्त इति, तमाहुः प्राणादीत्यादि । तदादय इति, बाधका भावादयः । अयमर्थः पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध एवेति पुनःसंग्रहे बीजं न पश्याम इत्यत आहुः वस्तुत इति, पूर्वसमुच्चयार्थ इति, अर्थभेदादित्यस्य समुच्चयार्थः । अत्रापि चकारवैयर्थ्यमाशङ्क्य तत्तात्पर्यमाहुः शास्त्रेत्यादि । अतो न वैयर्थ्यमित्यर्थः । एवं चाधिकारः प्रायश्चित्तादिरूपबाधकार्थभेदार्थवादविशेषैर्नियतो गुणोपसंहार इति सिद्धम् । पूर्वसूत्र उपसंहारप्रयोजको हेतुरर्थभेदरूप उक्तस्तं समर्थयितुमिदं सूत्रद्वयमित्याशयेन सूत्रमुप- न्यस्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति अन्यथात्वमित्यादि । उक्तन्यायेनेति, अर्थभेदादित्यनेन अग्रहत्वं स्या- दिति, तथा चास्मिन्पक्षे उपसंहारस्यैवासिद्धिरिति भावः । इति भाव इति, तथा च शब्दबलकृतनिर्ण- यस्योभयत्रापि तुल्यत्वेन सिद्धो ब्रह्मत्वेनाभेद इति नोपसंहारासिद्धिरित्यर्थः । पूर्वसूत्रांशाशङ्कितमन्यथा- सूत्रे प्रकारान्तरेण परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याकुर्वन्ति न चेत्यादि । विकल्पेनेत्यस्यैव तस्मिन् विवरणं पूर्वोक्तादित्यादि । नवेति, तथा च अन्यथा त्वप्रकरणभेदाद्वा नेति सूत्रयोजना । विषय- वाक्यं तु तैत्तिरीयसंहिताषष्ठकाण्डद्वितीयाध्यायस्थम् । एवं च प्रकरणभेदेन तत्तदुपयोगिगुणकथनात्तत्र तावतैवार्थसिद्धेरेकरसत्वाग्राह्यत्वाद्यनपायाच्च नाब्रह्मत्वमित्यर्थः फलति । एवं सूत्रद्वयेनोपसंहारसूत्रोक्तो हेतुः समर्थितः । अतः परमस्मिन्नेवसूत्रव्याख्याने वक्ष्यमाणाशङ्कानिवृत्तिर्न भवतीत्यरुच्या प्रकारान्तरेण व्याचक्षते अथवेत्यादि । पूर्वसूत्रेणेति, उपसंहारसूत्रेण । इत्यत्रेत्यादि, इति हेतोः अत्रास्मिन् सूत्रे गुणोपसंहारस्य तथात्वमाहेत्यर्थः । तदेतदुच्यत इति, एकान्तभक्तस्वभावतः प्राप्तोऽनुप- संहार एवानूद्यत इत्यर्थः । एवं प्रकृतेऽपीति, एकान्तभक्तोपलभ्यमानगुणेभ्य इतरेषां सत्वेप्युपसंहारो नेत्यर्थः । अस्मिन् सूत्रेऽधिकारभेदादुपसंहारो व्यवस्थापितस्तां व्यवस्थामग्रिमसूत्रे हेत्वन्तरेण दूषयित्वा- तस्मिन् हेतौ दोषप्रदर्शनेन तां पुनर्दृढयतीत्याशयेनाग्रिमसूत्रं पठन्ति संज्ञात इत्यादि । नन्वधिकार- स्यान्तरत्वेपि प्रमाणेष्वगणनान्न बलीयस्त्वमित्यत आहुः संज्ञैकत्वस्येत्यादि । प्रमितभेदेष्विति, छान्दोग्ये 'ॐमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते'त्युद्गीथावयवं प्रणवं प्रस्तुत्य रसतमादिगुणोपन्यासपूर्वकं देवासुराः संयेतिरे'त्यादिना अथ ह्य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे इत्युद्गीथावय- वप्रणवविषयमुपासनमुच्यते, वाजसनेयके तु 'हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामे'ति कृत्स्नमुद्गीथं प्रस्तुत्य 'अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेती'त्यादिना कृत्स्नोद्गीथविषयमुच्यते, तेन प्रकरणभेदे विषय- भेदाभ्यामुपासनभेदः प्रमीयत इति तथेत्यर्थः । न च नैर्बल्यमधिकारस्य, प्रकरणान्तःपातित्वेन समाख्यापेक्षया प्रबलत्वात् । एवं पूर्वसूत्रद्वितीयवर्णकेनानेन सूत्रेण चेत्येवं सूत्रद्वयेन समाचारसूत्रे याधिकारस्योपसंहारनियामकतोक्ता सा प्रपञ्चिता । पूर्वसूत्राभ्यामपि तदुपयोग्यैवोक्तमिति । चतुःसूत्री तस्यैव शेष इति बोधितम् ॥ २ ॥ अतः परमाधिकरणान्तरेण पुनर्धर्ममेव विचारयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति व्यासेरित्यादि । ननु विरुद्धगुणाशङ्कितमब्रह्मत्वं पूर्वं परिहृतमेवेति किमनेनाधिकरणेन विचार्यत इत्याकाङ्क्षायां तद्विषयादिकमाहुः बाल्येति, तथा सतीति, प्राकृतत्व इति । तत्रोक्तमिति, श्रुत्युक्तम् । सर्वमिति, उपास्यरूपेषु साधितब्रह्मत्वं तत्त्वेनोपासनादिश्रुतिविरोधपरिहारश्चेत्यर्थः । सिद्धान्तग्रन्थस्तु निगदव्याख्यातः । क्रमेणेत्यादि । सर्वरसश्रुत्याक्षेपलभ्येन क्रमेण 'तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं 1975

त्वं स्यात्"! Brilliant! That matches "भिन्नत्वं स्यादिति ... वचनत्वाद्भिन्नत्वं स्यात्" perfectly!

Now let's check line 21-22: "अनुभवेत्यादि, अनुभवो लीलास्थानाम्, तद्बोधकमान-" Line 22: "मुक्तश्रुतिः । भिन्नत्वं तदुभयविरुद्धम्, तथा च लीलानित्यत्वे भक्तभेदप्रसङ्गो भक्तभेदे च लीला-" Yes!

Line 23: "नित्यत्वभङ्ग इत्युभयतःपाशारज्जुरित्यर्थः । एतत्परिहाराय सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते लीलेत्यादि । ब्रह्मणा" Wait: "इत्युभयतःपाशारज्जुरित्यर्थः" or "इत्युभयतःपाशा रज्जुरित्यर्थः"? In print: "इत्युभयतःपाशारज्जुरित्यर्थः" (all joined).

Line 24: "सहाभेदादिति, 'तस्मान्न भिन्ना एतास्ता आभिर्भिन्नो न वै प्रभु'रिति कृष्णोपनिषन्मन्त्रे अभे-" Yes!

Line 25: "दश्रावणादित्यर्थः । नन्वस्तु ब्रह्माभेदो भक्तस्वरूपस्य, परं लीलायाः कथं नित्यत्वसिद्धिरित्याकाङ्क्षायां" Yes!

Line 26: "तदर्थ

'! Wait, is it "प्रयोजनाभावात्"? Wait, let's compare the letter with 'भा' in "प्रभा" or "अभाव". Wait, look at line 32: "प्रयोजनमतमाहुः" Line 27: "प्रयोजनाभावे" Wait, why would it be "प्रयोजनाभावात्सा"? "ततस्ततः परत्वप्रतिपादने प्रयोजनाभावात् 'सा काष्ठा' इत्यादिना पुरुषविषयका-" YES! "ततस्ततः परत्वप्रतिपादने प्रयोजनाभावात् 'सा काष्ठा' इत्यादिना" makes complete, 100% philosophical sense! Because in Katha Upanishad, there is NO purpose (प्रयोजनाभावात्) in establishing the superiority of each succeeding item (अर्थ, मन, बुद्धि etc.) EXCEPT the Purusha, because "सा काष्ठा सा परा गतिः" shows that the Purusha alone is the goal! Now look at what is printed in the book: Did the printer write: "प्रयोजनाभावात्सा"? Wait, look at the space: between 'ना' and 'सा': There is: 'भा'? Wait, is it 'भावात्'? Wait! Could it be "प्रयोजनाभावात्"? Look closely: Letter: भा Next letter: वा with a halanta t? No, look at the gap between 'ना' and 'सा': Wait, is there only one letter?

देरप्रदर्शनाच्च तस्यैव परत्वं प्रतिपाद्यत इति सिद्धान्तयित्वा, आध्यानशब्द आध्यानपूर्वकसम्यग्दर्श- नार्थत्वेन विवृतः । तन्न । आध्यानपदे लक्षणापेक्षया विषयवाक्यान्तरोपन्यासस्यैव ज्यायस्त्वात् । अस्मिन्सूत्रे साध्यानिर्देशेन प्रियशिरस्त्वाधिकरणशेषत्वस्य स्फुटत्वात् । विषयवाक्येप्यर्थादौ परत्वप्र- तिपादनस्य तल्लिङ्गिताबोधनार्थत्वेन सप्रयोजनकत्वात् । अन्यथा तत्यागनिग्रहादनास्थाया'मिन्द्रि- येभ्यःपराह्यर्था'रिति स्मृत्युक्तप्रणाल्या तैः प्रबलानर्थप्रसङ्गात् । ज्ञाते तु तत्तन्नियामकतया तत्तत्परत्वे तत्यागनिग्रहादिभिः पुरुषनिष्ठपरत्वप्रतिपत्तिसौकर्यमिति तदर्थमिदं नानावाक्यघटितं महावाक्यं तत्तत्परत्वप्रतिपादनपूर्वकपुरुषपरत्वप्रतिपादनपरं तद्विरोधाच्चेति दिक् ॥ ४ ॥ एवं चतुःसूत्रेणानेनाधिकरणेनोपसंहारो व्यवस्थापितः । अतः परं तत्सङ्गेनानन्दमयाधिकरण- शेषमेव चिन्तयतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वाधिकरणं रचयन्ति आत्मेत्यादि । तथा सतीति, एष इत्यनेन पूर्वस्याननमयस्यात्मा परामृश्यते, ह्यभिमानी च लोके जीवो दृश्यत इति जीवत्वे सतीत्यर्थः । ननु तस्मिन्र्प्रकरणे शारीर आत्मेतिवदन्तर आत्मेत्यप्यात्मग्रहणमस्तीति कथमस्यैव ग्रहणं विनिगम्यत इत्यतः पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । य इति, प्राणमयादिः । तथा च तथापि अन्तरात्मत्वमानन्द- मय एव समाप्यते, तेन निर्व्याज आत्मा स एवेति 'शारीर आत्मे'त्यत्रापि स एव परामृश्यत इति मास्तु विनिगमना, तथापि नोक्तार्थव्याहृतिरित्यर्थः । अग्रिमसूत्रार्थस्तु स्फुट एव ॥ ५ ॥ एतस्यैव दाढ्र्यायाग्रिमं पठतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वाधिकरणमारचयन्ति कार्येति । पूर्वोक्त इति, अन्नजन्यः । पूर्वस्येत्यादि । अयमर्थः । अन्नमयश्लोके अन्नस्य ब्रह्मत्वेनोपासनाय यदि ब्रह्मधर्माः स्तुत्यर्थमुच्येरंस्तदा 'अन्नाद्वा' इत्यादिना पूर्वमुक्त्वा ततः 'सर्वं वै तेन्नमाप्नुवन्ति येन्नं ब्रह्मोपासत' इति सफलमुपासनमात्रं वदेन्न तु पुनरपि 'अन्न ५ हि भूतानां ज्येष्ठ'मित्यादिना भूतजनकत्ववर्द्धकत्वाभ्यां धर्माभ्यां भूतव्यतिरिक्तसाधकमतीतं सततं व्याप्नोतीत्यन्नमिति निर्वचनं सूचयेन्ना 'प्यद्यते च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत' इति च निरुच्यात्, प्रयोजनाभावात्, उपासनायाः पूर्वस्तुल्यैव सिद्धेः । एवं सत्यपि यदेवं निर्वक्ति, तेन कार्यरूपान्नादेतं व्यवच्छिनत्ति, प्रपाठकान्तरेपि तस्मिन्ब्रह्मत्वविज्ञानं ब्रह्मात्मकतपोरूपसा- धनेन वक्ति, न तु यथाकथञ्चित् , तेनान्नस्य पूर्ववैलक्षण्यमवश्यं वक्तव्यम्, 'विश्वभृद्धैनामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्न'मिति 'स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चान्तरिक्षं चे'ति श्रुत्यन्तरे भगवत्तत्तुल्यव्यापकत्वादिश्रावणाच्च, एवं सिद्धे बैलक्षण्ये 'स वा एष पुरुषोन्नरसमय' इत्यत्र तदेतच्छब्दाभ्यां वक्ष्यमाणपरामर्श एव युक्तो न प्रकृतस्य निरुक्तलिङ्गाभ्यासादिविरोधात् । तदेतदुक्तम् । न वा तद्रूपेत्यादि । एवमेवेति । तपोरूपसाधनेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः अत एवेत्यादि । कार्यपुरुषवैलक्षण्येनाध्यात्मिकत्वादेवेत्यर्थः । एवं पूर्वाधिकरणेनानेन वर्णकेन चानन्दमयविद्यायामा- त्मपदं परब्रह्मपरमित्यापाततो मायावादिनो निरासायान्नमयादिपुरुषास्तद्विभूतय इति तेषां विभूतिरूपे- णोपासनाय च तद्विद्याशेषो विचारितः । अस्मिन् पक्षे एकसूत्रमेवेदमधिकरणम् । अतःपरमुपासनबोधके श्रुत्यन्तरेप्यात्मशब्दः परब्रह्मपर एवेति बोधयितुं प्रकारान्तरेणैतद्व्याकुर्वन्ति अथवेत्यादि । बाज- सनेयिशाखायामिति, तस्यां बृहदारण्यके पुरुषविधब्राह्मणे । अन्यत्रेति, मैत्रेयीब्राह्मणे । अपूर्व- मिति, पुत्राद्यभिमानिदशायां वेद्यात्प्रतीचो भिन्नम् । तदेव विवृण्वन्ति पूर्वं स्थित्यादिना । ननु प्राणादिकथनात्प्रत्यगात्मातिरिक्त आत्मा कथं निश्चेय इत्यत आहुः लोके हीत्यादि । अत एवेति, जीवभिन्नत्वादेव । लिङ्गान्तरमाहुः अत एवेति । जीवभिन्नत्वेनेश्वरत्वादेव । एतेनेति, प्राणादिकार्यास्यानेनेश्वरो हि तथा स्यादिति तत्तद्रूपतास्यानेन चेत्यर्थः । अधिकरणप्रयोजनमाहुः तेनेत्यादि । उपसंहर्तव्या इति, अवतीर्णे स्वरूपेऽनुसन्धेया इत्यर्थः । अग्रिमसूत्रस्यैतच्छेषत्वं बोध-

परिशिष्टम्। ११ यितुमवतारयन्ति नन्वित्यादि। तथा च तरुकुसुमयोरिव स्वगतद्वैतमापततीति तत्परिहारायोत्तरं पठतीत्यर्थः। ननु भिन्नप्रकारकप्रतीतौ विद्यमानायां कथमभेदसिद्धिरियत आहुः अत्रेत्यादि । स इति, औपनिषदः पुरुषः । स चेति, व्यवहारश्च । न च तस्य व्यवहारस्याप्रामाणिकत्वं शक्यशङ्कम् । वरणकृतस्वतनुविवरणैकसाध्यत्वात् । पूर्वपादे 'प्रकाशवच्चावैयर्थ्या'दित्यादिसूत्रद्वये तदुपपादनात् । तदेतत् हृदिकृत्याहुः एवं सतीत्यादि । अत्र लौकिकयुक्तेः कौण्ठ्यमेव श्रुत्याशयगोचर इत्याशयेनाहुः एवंविध इत्यादि । सिद्धमाहुः एतेनेति, ईश्वरस्य तथात्वश्रावणेनेत्यर्थः । इमामेव श्रुतिं हृदि (कृत्य) प्रकारान्तरेण सूत्रं योजयन्ति एवं सत्याविरित्यादि । अस्यां श्रुतावुक्तसेश्वरत्वस्य साहजिकत्वेन तादृगाकारस्य सार्वदिकत्वे सति तथेत्यर्थः । अत्र च 'विश्वतश्चक्षु'रित्यादिश्रुतयोऽनुसन्धेयाः । पूर्वं चोभ्यर्थे उक्त इत्यस्मिन्पक्षेऽर्थान्तरमाहुः चकार इत्यादि । साक्षादाविर्भूत इति । सत्त्वाद्य- धिष्ठानमनपेक्ष्यस्वरूपेणाविर्भूत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ एवमवतारोपासनादौ गुणोपसंहारं विचार्यावेशे तं विचारयतीत्याशयेनाग्रिमाधिकरणमवतार- यन्ति अथेत्यादि । श्वेताश्वतरोपनिषदि 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ, तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन' इति गुरुभक्तेर्देवभक्तिवदतिदिष्टत्वान्, 'योन्तर्बहिश्चतनुभृनामशुभं विधु- न्वन्नाचार्य चैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ती'ति स्मृतावचार्यचैत्यस्य वपुष्ट्वकथनेन तत्र भगवदावेशस्योक्तत्वात् लोकोद्दिधीर्षया तत्राविशति, तथा गोपालतापनीये मधुरासमीपस्थवनस्थिता द्वादशमूर्तीरुक्त्वा 'ता हि ये यजन्ति ते मृत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्त' इत्यादिकफलमुक्त्वाऽग्रे 'मधुरामण्डले यस्तु जम्बूद्वीपे स्थितोऽपि वा, योर्चयेत्प्रतिमां मां च स मे प्रियतरो भुवि, तस्यामधिष्ठितः कृष्णरूपः पूज्यस्त्वया सदे'त्यादिभिः प्रतिमां लक्षीकृत्य स्वपूजनं सर्वेषामुक्तम्, प्रतिमायामधिष्ठानकथनेन स्वावेशश्वोक्तः । तदेतदुक्तं 'कार्यचि- कीर्षया जीवे स्वयमाविशतीति जीव इत्युपलक्षणम्' । विकल्पेनेति, मार्गभेदव्यवस्थितविकल्पेनेत्यर्थः । प्रतिमासङ्ग्रहार्थमाहुः तत्त्वेन व्यपदेशादिति । अत्रैवं ज्ञेयमिति, उपासनामार्गे व्यवस्थितस्य पक्षस्य बीजं वक्ष्यमाणप्रकाराभ्यां बोध्यमित्यर्थः । प्रकारद्वयेप्यभिसन्धिमात्रं नोपसंहारप्रयोजकं किन्त्वावेश इत्याहुः तत्रेत्यादि । न च गुरौ भक्तिरेवोक्ता न तूपासनेति तद्व्यवस्था न सङ्गतेति शङ्कयम् । तैत्तिरीये 'वेदमनूच्याचार्योन्तेवासिनमनुशास्ती'त्युपक्रम्य 'यान्यस्माक ५ सुचरितानि, तानि त्वयोपास्या- नी'ति गुरुसुचरितोपासनस्योक्तत्वात्, न चोपासनपदं कर्तव्यार्थकम् । 'यान्यनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानी'ति पूर्वमुक्तत्वात्तेनैव सिद्धेः। 'एवं गुरूपसनयांशितेने'त्येकादशस्कन्धे स्मरणाच्चेति दिक् । निषेधपक्षो भक्तिमार्गीय इति बोधयितुं द्वितीयसूत्रमवतारयन्ति यस्त्वित्यादि। भक्तिमार्गीय इति, प्रेमोत्कर्षार्थेत्यर्थः । नन्वेवं तस्य विस्मृतभगवत्कत्वे उपसंहारप्राप्तेरेवाभावान्निषेधार्थस्य नञो- सङ्गतिरित्यत आहुः भगवदवतारेत्यादि । तथा च प्रियशिरस्त्वसूत्रे या अप्राप्तिरुक्ता, तामत्रान्यधर्म- विषायिणीमनुवदतीति नासङ्गतिर्नञ इत्यर्थः । अयमेवाशय इत्यत्र गमकं वदन्त उत्तरसूत्रमवतारयन्ति अपि चेत्यादि ॥ तृतीयसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तत्सम्भारकस्येति, वीर्यसम्भारकत्वस्य। उपसंहारं करिष्यतीति, 'तं यथा यथोपासत' इति श्रुतौ स्वाभिसंहितरूपेणैवावनस्योक्तत्वात्तैहिकपारलौकिकार्थ- मुपसंहारं करिष्यतीत्यर्थः । तत्रैवोक्तमिति, भजनरसाखादने एतदपेक्षया विशेषादिति पूर्वसूत्र एवोक्तमित्यर्थः । अयमेव सूत्रकाराशय इत्यत्र गमकमाहुः विषयेत्यादि । तथा च विनाप्युपसंहारं तल्लौकिकालौकिकसम्पादनादलौकिकानुभावप्रदर्शनाच्च नोपसंहारप्रसङ्गेति पूर्ववदत्रापि भक्तस्वभावस्यै- 1979

यहाँ दिए गए पृष्ठ का शुद्ध और पूर्ण देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

१२ परिशिष्टम्। चानुवादः। श्रुतेरनारभ्याधीतत्वेन भक्तहृद्याविष्टभगवद्धमकत्वाभावात्पूर्वोक्तो व्यासाशयो न निर्णेतुं शक्यत इति विषयवाक्यं तात्पर्यकथनपूर्वकं तमुद्घाटयन्ति अन्यथेत्यादि। तथा च तुरीयपादेना- विर्भूतब्रह्मविषयकत्वे श्रुतेर्निर्णिते यहूयोरव्वानुपसंहारकथनं तेन तथेत्यर्थः ॥ ७ ॥ एवमनारभ्याधीतानां धर्माणां भक्तिमार्गेऽनुपसंहारमुक्त्वा उत्तमाधिकारिभिरशेषगुणपूर्ण परं ब्रह्मैवोपास्यं न तु विभूतिरूपमिति बोधयितुमुपासनामार्गेपि विशेषेणुपसंहारं वदतीत्याशयेन सूत्रं पठि- त्वाधिकरणं रचयन्ति पुरुषेत्यादि। अत्र हीति, पुरुषविद्यायाम्। अनेकत्वोपलक्षणतात्पर्यमाहुः तेनेत्यादि। तत्रेति, अन्नमयाद्युपासनाप्रकरणे। स इति, अन्नमयादिः। वैलक्षण्यान्तरमाहुः किञ्चेत्यादि। तथात्वेमेति, मूलसूत्रप्रकृतत्वेन। एतदधिकरणसिद्धमर्थमाहुः तेनेत्यादि। एतेनेदं बोधितं व्यासचरणानां परब्रह्मपरत्वभवन एव तात्पर्यादस्माभिरेवमधिकरणानि व्याख्यायन्ते। उत्तमाधिकारिणां तावतैवार्थसिद्धेः। इतरैस्तु साधारणाधिकारिणामर्थे उच्यन्ते। न हि शत्रुजयः षोडशवर्षशतजीवनं श्रीकीर्त्यादिकमुत्तमस्याभिलषितं भवति। तेन नात्र (चोद्य) चोद्यावसर इति ॥ ८ ॥ अग्रिमाधिकरणमवतारयन्ति अथेत्यादि। कुतो न वाच्यमित्यत आहुः न हीत्यादि। उपासनार्थमितरेषां पाप्मवेधः सञ्च्यत उतासञ्च्च्यते, यद्याद्यः पक्षस्तदा न संशयापायः। यदि द्वितीयस्तदोक्तदोषापत्तिरित्यर्थः। नन्वर्थवादाधिकरणे विधेयस्तावकत्वेनार्थवादानां प्रामाण्यं पूर्वतन्त्रे व्यवस्थापितम्, 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु'रिति, एवं च यथाकथञ्चन स्तुत्याप्यु- पासनरुचिसिद्धेर्नाप्रामाण्यमिति चेत्तत्राहुः एकत्रेत्यादि। स्तुत्यंशे असन्तमर्थं वदतीति निश्चित्युवात्तदा विचारकस्य विध्यंशेपि तथात्वसन्देहोद्गवे तत्र प्रवृत्तिव्याघातेन विधेः प्रवर्तकत्वसिद्धान्तो व्याहन्येत, वैयर्थ्यं च वेदस्य स्यात्, न च मध्वादिविद्यासु कल्पनोपदेशस्य व्यासपादैरङ्गीकारादत्रापि तथास्त्विति वाच्यम्। भूतार्थकप्रयोगविरोधापत्तेः। मध्वादिविद्यास्वपि 'तस्य द्यौरेव तिरश्चीनव५शोन्तरिक्षमपूपूर्वम्' इत्याद्युद्देश्यं रूपविशिष्टस्यैव रूपान्तरविधानदर्शनेन तावन्मात्रस्यैव काल्पनिकत्वात्। अन्यथा तत्रापि 'ता एता ऋच एतमृग्वेदभम्यतप'न्नित्यादिबाधापत्तेः। न चार्थवादेषु सर्वत्र यथाश्रुतार्थग्रहणं 'आदित्यो यूपः यजमानः प्रस्तरः। गो अश्वा एव पशवोऽन्ये त्वपशव' इत्यादिगौणीव्युच्छेद इति वाच्यम्। तत्र प्रत्यक्ष- विरोधेन गौणीस्वीकारात्तदनुच्छेदात्। असति प्रमाणान्तरविरोधे तद्दृष्टान्तेनान्यत्र तथा वक्तुमशक्य- त्वात्, तथासति 'प्रतिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्ती'त्यादावर्थवादिकफलस्याप्यनङ्गीकारापत्तेः। तस्माद्यत्र प्रमाणान्तरविरोधस्तत्रैव कल्पनोपदेशादिः, नान्यत्रेति निश्चयः। तदेतद्बुद्धिकृत्वाहूः साक्षादित्यादि। पूर्वतन्त्रविचारेणैवं परम्पराक्रियार्थत्वमुक्त्वा उत्तरकाण्डविचारेण साक्षात्क्रियार्थत्व- मेवेत्याहुः वस्तुत इत्यादि। य एवं वेदेति। वाक्यैरिति, 'एतद्वै छन्दसां वीर्यमाश्रावयास्तु श्रौषड्यज ये यजामहे वषट्कारो य एवं वेद स वीर्येरेव छन्दोभिरर्चति, इन्द्रस्य वा एषा यज्ञिया तनूर्य- द्वषट्कारमेव तबजन्ति य एवं वेदोपैनं यज्ञो नमती'त्या(दि) जातीयैर्ज्ञानफलबोधकवाक्यैरित्यर्थः। तमेवेति हेतुमेव। तर्ह्यासन्दस्य कथं ब्रह्माभेद इत्यत आहुः आसन्दस्त्वित्यादि। अर्थशब्दस्यार्थान्तरग्रहने- ध्ययमर्थः सिद्ध्यतीत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि। उक्तमानैरिति, उपासत्वादिलिङ्गैः ॥ ९ ॥ अग्रिमाधिकरणमवतारयन्ति एवमित्यादि। तत्रेति, भगवत्सम्बन्धे। पव्यत इति, मुण्डके पठ्यते। एतत्पूर्वार्द्धं तु 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्त्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि'मिति। इति योज- नेति, अनेन परममुत्कृष्टं साम्यं समत्वमद्वैतलक्षणं उपैति अवगच्छतीति योजना निरस्ता। अद्वैतस्य वैधर्म्यायावरूपत्वेन लक्षणाग्रासात्, साम्यस्य द्वयधर्मत्वेन तदभावरूपतायां श्रुतिविरोधप्रसङ्गाच्च 1980

परिशिष्टम्। १३ तदपेक्षया पदावृत्त्यार्थान्तरग्रहणस्यैवौचित्यात्। हानाविति। सूत्रे तुशब्देन श्रुत्यन्तरे समाभ्यधिकनिषे- धादत्र साम्यपदं लक्षणयाऽद्वैतपरमितिपक्षो निरस्यते, तथा चेह साम्यशब्दो नाद्वैतपरः, किन्तु हानौ ओहाङ् त्यागे। ब्रह्मणा सृष्टीच्छया स्वरूपात्यागे विभागस्य पूर्वस्थितित्यागात्मकत्वाद्विभागे इति यावत्, तस्यां सत्यां ये धर्मास्तिरोहितास्ते परमोपायने आविर्भूतास्तत्प्रयुक्तसाम्यपरः। तत्र हेतुः उपायनेत्यादि। दृष्टान्तः कुशेश्यादि। 'कुशाछन्दःस्तुत्युपगानवत्' प्रस्तोतृस्थापितकुशाछन्दःस्तुत्यु- पगानसाधनप्रकारवदिति योजना। हानिशब्देनोच्यत इति, त्यागात्मकत्वात्क्षयात्मकत्वाद्बोध्यत इत्यर्थः। तस्यैवेति, ब्रह्मसम्बन्ध एव। अत्राभेदबोधनादिति। जीवे ब्रह्माभेदबोधनात्। तदुक्तपदसूचितमर्था- न्तरमाहुः अपि चेत्यादि। ब्रह्मधर्मवदिति, अत्र तत्सूचनवदित्यर्थः। उपसंहारप्रकरणे धर्मसाम्य- विचारस्यासङ्गतत्वानायमधिकरणार्थ इत्याशङ्कायामाहुः यथेत्यादि। तथा चोपसंहारसादृश्यात्प्रा- सङ्गिकमेतन्निरूपणम्, फलविचारे उपयोक्ष्यमाणत्वाच्च प्रसङ्ग इत्ययमेवाधिकरणार्थ इत्यर्थः। यत्तु उपायनशब्दस्य हानशब्दशेषत्वं कैश्चिद्व्याख्यातम्। तच्चिन्त्यम्। आथर्वणिकश्रुतोपायनशब्दस्य फलबोधकत्वेन हानशेषत्वाभावेन, तस्य विषयवाक्यत्वाभावप्रसञ्जकत्वात् । 'तदा विद्वान् पुण्य- पापे विधूये'त्येतावन्मात्रस्यैव विषयवाक्यत्वेप्याथर्वणताण्डिकौषीतकिश्रुतिषु कम्पनार्थकविधूननशब्देन हान्यर्थलाभात्तस्य हानशेषतायाः क्लिष्टत्वात् । यदप्यसोपायनवादस् स्तुत्यर्थत्वादन्यदीयपु- ण्यपापयोः कथमन्यत्र प्राप्तिरित्यत्र नाभिनिवेशः कार्य इत्युक्तम् । तदपि न रोचिष्णु । 'राज्ञि चामात्यजा दोषाः पत्नीदोषाश्च भर्तरि'त्यादिस्मृतावभिमानमात्रेण दोषसंक्रमकथनात्, भारतादौ यमस्य माण्डव्यशापप्रसङ्गे बालकृतपापस्य जनकत्वोपाधिना पितृसंक्रान्तिस्मरणाद्विश्वामित्रपुण्येन त्रिशङ्कोः स्वर्गप्राप्तिस्मरणाच्चात्रापि तथा सम्भवेन स्तुतिमात्रत्वाङ्गीकारस्याप्रयोजकत्वात् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे, ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथे'त्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्ज्ञानस्य कर्मनाशक- त्ववद्विद्याविशेषस्यान्यत्र कर्मसंक्रामकत्वेपि बाधकाभावात् । ननु सुकृतदुष्कृतयोः कर्तृसामानाधिक- रण्यस्यैव सर्वत्र दर्शनात्साक्षादन्यस्मिन् सम्भवो न शक्यवचन इति चेत्। न । 'राज्ञि चामात्ये'त्याद्यु- क्तस्मृतिविरोधापरिहारात् । न च तत्र न साक्षात्संक्रमोऽपि तु फलस्य तत्र सम्बन्धात्तत्र तदुपचर्यत इति वाच्यम् । हेतुव्यधिकरणस्य फलस्यैवाशक्यवचनत्वात् । वाक्यबलात्तु सुकृतदुःकृताङ्गीकारस्यापि शक्यकल्पनत्वात् । न च तत्राद्रव्यत्वं बाधकमिति वाच्यम् । गन्धवदुपपत्तेः । अवयवगमनस्य युक्ति- विरुद्धत्वात् । सूत्रकृताप्यनङ्गीकाराच्च । तस्मात्पूर्वोक्त एव प्रकारः साधीयानिति दिक् ॥ १० ॥ प्रसङ्गाद्भक्तिपूर्वदशां विचारयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति सम्पराय इत्यादि। साम्पराय इति पाठे स्वार्थेण् बोध्यः। ननु सम्परायशब्दः परलोकवाचकत्वेन प्रसिद्धस्तत्कथं भक्तिपूर्वदशाविचारोत्रेती- त्याशङ्कायां सूत्रे तर्त्तव्याभावपदात्तथेति हृदिकृत्य तर्त्तव्यलिङ्गं विषयवाक्यमुपन्यस्यन्ति वाजेत्यादि। इदं वाक्यं शारीरब्राह्मणस्थम्, तत्र पूर्वं 'मनसैवानुद्रष्टव्य'मित्यनेन तद्दर्शनसाधनमुक्त्वा 'विरजः परं आकाशा'दित्यादिना विरजत्ववशित्वेशानत्वादीन् धर्मान् बोधयित्वा ततोऽनिरुक्तत्वाय 'नेति नेती'त्यने- नैतावन्मात्रत्वं निषिध्य, 'अगृह्यो नहि गृह्यते अशीर्यो नहि शीर्यतेऽसङ्गोऽसितो न सज्जते न व्यथते' इत्यनेन लौकिकप्रमाणाग्राह्यत्वमनाशित्वमसङ्गत्वं षिञ् बन्धने अबद्धत्वेन निर्दुःखत्वं चोक्त्वा तेन जडजीवविलक्षणं ब्रह्मस्वरूपं बोधयित्वा ब्रह्मण एतादृशत्वात्तद्विदपि साध्वसाधुकर्मरहित इति बोधयितुं पठ्यते- 'अतः पापमकरवमतः कल्याणमकरवमित्युभे ह्येष एते तरत्यमृतः साध्वसाधुनी'ति, अत इदमभिसन्धाय पापमकरवं कृतवानस्मि अत इदमभिसन्धाय कल्याणं पुण्यं कृतवानस्मि इति 1981

स्तितिक्षुर्दुःखसहिष्णुः"! Wonderful!

Now look at the rest of line 11: "श्रद्धावित्त आस्तिक्यबुद्धिमानात्मन्येवात्मानं पश्येत्सात्मनि शारीरे" Wait, "पश्येत्सात्मनि"? Look at "पश्येत्सात्मनि": प - श्ये - त् - स्वा - त्म - नि? Look at 'स्वा': there is a 'वा' under 'स'! "पश्येत्स्वात्मनि शारीरे" Wait, let's zoom in on "पश्येत्स्वात्मनि": प (pa) - श्ये (śye) - त् (t) - स्वा (svā) - त्म (tma) - नि (ni)! Yes, look at the loop at the bottom of 'स्': that's 'व' with 'ा' -> 'स्वा'! "पश्येत्स्वात्मनि शारीरे" (in his own self, the bodily self). That makes complete sense!

Line 12: "पूर्वोक्तमात्मानमक्षरं पश्येत् । अर्हे कृत्यतृचश्चेति लिङ् । दर्शनार्ह इत्यर्थः । एवं दर्शनार्हतामुक्त्वा" Wait, Panini sutra: "अर्हे कृत्यतृचश्च" (3.3.169)! So "अर्हे कृत्यतृचश्चेति लिङ् ।" - perfect!

[परिशिष्टम् । १५]

देनैव फलवत्त्वमिति कथं बोध्यमित्यतस्तदाशयमाहुः अत्रेत्यादि । सृष्टिपूर्वकाल इत्यादि, कार्यमात्रं प्रति भगवदिच्छायाः कारणत्वेनेच्छायाश्च नित्यत्वेन तदैव तथेत्यर्थः । तत्रेत्यादि । विचारशरीरप्रविष्टो- न्वयनकारणाकाङ्क्षया उक्तरीत्या ज्ञानभक्तिवरणज्ञानाभाववरणादिबुद्धीनां शास्त्रे कथनेन मुक्तिसाधनान- नुगमे शास्त्रद्वारा मुमुक्षोः प्रवृत्तये हेतुरनुगमहेतुरवश्यं वाच्य इत्यर्थः । उभयोर्मर्यादापुष्ट्योः स्वरूपमुक्त्वा व्यवस्थामाहुः तथा हीत्यादि । सर्वं सुस्थमिति । उदितानुदितहोमवदधिकारिभेदाद्व्यवस्थित- मित्यर्थः । एतेनैव पूर्वं ज्ञानमार्गीयज्ञानवतः पश्चाद्भक्तिमार्गीयज्ञानवतो लयस्थानानिश्चयोपि परि- हृतो बोध्यः । क्रमेणाङ्गीकृतस्याक्षरे लयोत्तरं तत उद्धृत्य पुरुषोत्तमलयस्य शक्यवचनत्वात् । 'ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्धृता' इत्य

अग्रिमाधिकरणमपि भक्ततारतम्यबोधनद्वारा वरणश्रुतिविचारस्य प्रपञ्च इत्याशयेन सूत्रं पठन्ति उपपन्न इत्यादि । अत्र पूर्वाधिकरणसिद्धपुष्टिमक्त्युत्कर्षासहिष्णुमर्यादामक्तरूपपूर्वपक्षवादिमुखेन विषयवाक्यं संशयं च वदन्तः सूत्रं व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । तत्र मुक्तेस्तदनपेक्षत्वस्य श्रौत(त्व)बो- धनायाह तदुक्तमिति । कुत्रेत्याकाङ्क्षायामाह अष्टादशार्णेत्यादि । भक्तिरहस्यभजनमिति । भक्तिशब्दाच्छान्दसः सोर्लुक् । रहस्यभजनमित्यस्यैव विवरणं तद्विहेत्यादि । अमुष्य वस्तुत एतदीयस्यात्मनो जीवस्नेहामुत्रोपाधिनैराश्येनैव ऐहिकसुखमुक्तिपर्यन्तामुष्मिकसुखविषयेप्साराहि- त्येनैव कल्पनं तदीयत्वसमर्थनं अन्तर्बहिःसेवया तद्द्रढीकरणमित्यर्थः । अयं पाठः शाखान्तरीयः । उक्तवाक्यद्वयस्य तात्पर्यं विचार्यत्वेनाह एतद्वय विचार्यत इति । कथमित्याकाङ्क्षायामाह

• ं = यद्भक्त्येकलभ्यत्वं. Matches perfectly.

Let's check L27: "परत्वविश्रान्तेः स्वस्यैव वक्ष्यति । बाधकाभावे तच्छब्देन सन्निहितपरामर्शाच्च । तदेतदुक्तं स्वस्य" Matches.

Let's check L28: "वक्तुमिति । एतेनेति, 'क्षरः सर्वाणि भूतानी'ति वाक्यान्तरसिद्धं भूतग्रामं व्यक्तकोटौ निवेश्य ततः" Matches.

Let's check L29: "परत्वकथनेनेत्यर्थः । यमित्यादि । भूतग्रामपदेन जडान् गृहीत्वा अक्षरपदेन जीवग्रहण एतौ दोषौ" Matches.

Let's check L30: "प्रसज्येयातामित्यर्थः । स्फुटमन्यत् । उक्तस्यार्थस्य श्रौतत्वं बोधयितुं तैत्तिरीयश्रुत्यर्थं प्रकाशयन्तः" Matches.

Let's check header: Page title at top: "परिशिष्टम् ।" in the middle, and "१७" at the top right.

Let's review the whole text line by line to ensure 100% accuracy.मुक्तिस्वरूपविचारस्याग्रिमधिकरणमित्याशयेन सूत्रं पठन्ति अक्षरेत्यादि । विषयसंशयौ पूर्व- पक्षकुक्षावे

विभागात्, विद्यान्तररूपस्य विद्यान्तररूपत्वे प्रमाणाभावान्निषेधरूपाणां गुणानामानन्दादिवत्स्व- रूपावगमोपायत्वाभावाच्चेति हेतुभिर्नान्यत्र प्राप्तिरिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु, यथायवम्, प्रपञ्चपर्युदासस्य, विशेषनिराकरणरूपस्य ब्रह्मबोधनप्रकारस्य, सामान्यात्, तस्य प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणः सर्वत्र भावादैक्यात्सर्वत्रावरोध इति भट्टभास्करशङ्करमते । ते'नानन्दादयः प्रधाने'त्यत्र विधिमुखो विचारोत्र तु निषेधमुख इति तस्यैवायं प्रपञ्चः । तेनैतदधिकरणं नात्यन्तावश्यकम् । रामानुजभाष्ये तु, सर्वेषूपासनेषु ब्रह्मणः समानत्वात्, अस्थूलत्वादीनां तत्प्रतीतौ भावात् अन्तर्भावात् । अयमर्थः । केवला- नन्दादेः प्रत्यगात्मनि विद्यमानत्वेन तेषामसाधारणाकारेण ब्रह्मोपस्थापकत्वाभावादसाधारणाकारनिश्चयार्थं हेयप्रत्यनीकतानामस्यावश्यकत्वेन चिदचिदात्मकप्रपञ्चवैलक्षण्यबोधनमावश्यकम् । तत्रास्थ

सिद्धेषु ज्ञानसाधनेषु वृत्तिरात्मनो ब्रह्माभेदसाक्षात्कारत्मिका भवतीति 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यत्र श्रुतम् । सा भक्तावपि सिद्धायां 'भक्त्या मामभिजानाती'त्यभिज्ञावाक्यावेदिते ज्ञाने निवेशं लभते नवेत्येतद्विचारायाधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्तो विचारयन्ति अन्तरेत्यादि । भक्तिमार्गे इति, फलभक्तिमार्गे । सर्वान्तरत्वादित्यादि, 'अन्योन्तर आत्मा आनन्दमयः पृथिव्यां तिष्ठ'न्नित्यारभ्य 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोन्तर' इत्यादौ परमात्मा सर्वान्तरत्वेन श्रावितः, स च यदन्तस्तिष्ठति तमन्तरयति बह्निरिवायोगोलकम् । तथा सति श्रुतेन येन केनापि साधनेन तस्मि- न्नभिज्ञायमाने स्वात्मनस्तद्व्यासक्तत्वेन भेदास्फुरणात् स्वात्मत्वेनास तज्ज्ञानमदण्डवारितमतस्तद्भवतीत्यर्थः । तथात्वेपीत्यादि । सर्वान्तरतयैतदात्मनस्तदविभक्तत्वेपि 'सर्वस्य वशी'त्यादिश्रुत्युक्तसर्वेश्वरत्वादि- धर्माणामेवोत्कटमत्या स्फुरणादेतत्तिरस्कृतमेव ज्ञानं भवति, न तु स्वात्मत्वप्रकारकमित्यर्थः । नन्वभि- ज्ञाने सर्वांशज्ञानदर्शनात्तदंशाज्ञाने हेतुं न पश्याम इत्याकाङ्क्षायामाहुः अत्र तथेत्यादि । विपरीते, स्वात्मत्वेन ज्ञाने । एतदेव व्याकुर्वन्ति पूर्वस्मिन्नित्यादि । स इति, भजनानन्दः । न सम्पाद्यत इति, क्रीडायां मुख्यो भक्तिमार्गः क्रीडा च भेदादेव सिध्यतीति 'स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छ'दित्यादिश्रुतिभ्योऽवसीयतेऽमेदश्च तद्व्यवधायक इति तथेत्यर्थः । अन्यथाभावा- दिति, अभेदज्ञानस्य विलायकस्वभावत्वेन तद्धतो विलयादित्यर्थः । नन्वस्तु तस्यां तथात्वं तथापि न सम्पादयतीति कथमवगन्तव्यमित्यत आहुः तत्सम्पादनस्येत्यादि । अलौकिक इति, साक्षात्स- म्बन्धस्य हेये लौकिकशरीरे असम्भवाच्चेत्यर्थः । तथेति, चिकीर्षितलीलाप्रतिबन्धकत्वमेवास्य हीनत्वं तस्मादिदं न सम्भवतीत्यर्थः । प्रतिबन्धकत्वासम्भवो ज्ञानमार्गे तुल्य इति तद्दृष्टान्तेन तं बोधयितुं दृष्टान्तं प्रकारान्तरेणाहुः अथवेत्यादि । आत्मत्वेन ज्ञानाभावस्यायुक्तत्वमाशङ्क्य परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति अन्यथेत्यादि । नन्वित्यादि । 'उपपन्न' इति सूत्रे दासीदाससुहृद्भेदेन त्रिविधा लीलामध्यपा- तिभक्ता उक्तास्तत्र 'नोद्धवोण्वपि मन्न्यून' इति वाक्यादत्यन्तरङ्गः आदिपदेन व्रजस्थास्तेपि 'रामेण सार्द्धं मथुरां प्रणीत' इत्यादिना विगाढभावा उक्ता इति तेष्वपि चेत्साक्षात्सन्देशद्वारा चोपदेशस्तदेतरेषु किं वाच्यम्, किञ्च, तेषु चेदुपदेशो विफलस्तदा ऽपार्थकार्यकर्तृत्वाज्जीवतुल्पत्वाप- त्तिरिति तस्य तत्र फलमवश्यमभ्युपेयम्, तथा सति पूर्वोक्तमिति सूत्रांशेनाशङ्क्य परिहरतीत्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति नहीत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तम् । तथा चोक्तरीत्या फलान्तरसत्त्वेनावैफल्ये सति न जीवतुल्यतापत्तिरपि ज्ञानमार्गोत्कर्ष इत्यर्थः । ननूक्तरीत्या भजनानन्दप्रतिबन्धाभाव एव, न ब्रह्माभेदानुभव इत्यत्र किं गमकमित्याकाङ्क्षायामाहुः अन्यथेत्यादि । ज्ञेयमिति, कुरुक्षे- त्रप्रसङ्गस्योत्कण्ठावाक्यैर्ज्ञेयमित्यर्थः । अयमेव सूत्रकारानुशय इति ज्ञापनायाहुः अग्रेत्यादि । उपदेशान्तरपदमिति, दृष्टान्तकोटिप्रविष्टं तत्पदम् । तस्याभावादिति, अभेदोपदेशस्य दार्ष्टान्तिकत्वेन दृष्टान्ते प्रवेशाभावादित्यर्थः । सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । मार्गभेदेन प्रकारभेदेन चैकस्यैवात्मोपदेशस्य दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावेनोक्तकार्यसिद्धौ सम्भवत्यां किमित्युपदेशान्तरं ग्राह्य- मित्याशयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । क्रियत इति, मैत्रेयीब्राह्मणादौ क्रियते । अत्रेति, भक्तिमार्गे । बोध्यत इति, आत्मोपदेशेन बोध्यते । गतार्थत्वमाशङ्क्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि । एतावतेति, आत्मबोधनमात्रेण । आयातीति, फलत्वेन नायातीत्यर्थः । निदर्शनस्य पूर्वमेवो- क्तत्वात्सिद्धमाहुः अत्र इति । तथाच यत्र किञ्चित्कार्यार्थ विप्रयोगतापसहनमावश्यकं तत्रैवं प्रभुः करोति, न तु सर्वत्र, अतः पूर्वोक्तं सारमुपपन्नमित्यर्थः । एवं करणस्य प्रासङ्गिकं फलमाहुः तेनेत्यादि ।

अत्रोद्धवादिषूपदेशस्य स्मार्तत्वं न शङ्कनीयम् । 'विधिंश्च प्रतिषेधंश्चे'त्यादिप्रश्नेन, 'मां विधत्तेऽभिधत्ते मा'मित्याद्युत्तरेण च श्रौतत्वस्य स्फुटीकरणेन श्रुतिभिरेवोपदेशनिश्चयात् । शूद्रादीनां श्रवणाधिकारा- यैव व्यासपादैः स्वश्लोकैरुक्तत्वात् । 'सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृत'मिति वाक्यात् । एवं सन्देहेऽपि 'एतदन्तः समाम्नाय' इति वाक्यात् ज्ञेयम्, तेन न चोद्यावकाशः ॥ १८ ॥ ननु यद्यभेददर्शनस्य भक्तिफलत्वं न स्यात्तदा लीलास्थानां स्वस्मिन् ब्रह्माभेदो न स्फुरेत्, दृश्यते च स इति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तोऽयुक्त इति शङ्कायामुत्तरमधिकरणमित्याशयेन सूत्रं पठन्ति व्यतिहार इत्यादि । एतरेय इव तैत्तिरीये आवृत्त्यभावात्कथं व्यतिहारलाभ इत्यत आहुः अत्रेत्यादि । व्यतिहारेणाभेदबुद्धौ तात्पर्यं श्रुतेरिति वदतां तेन तदसिद्धिं बोधयन्तो दूषयन्ति अपरं चेत्यादि । शेषं तूत्तानार्थम् ॥ १९ ॥ फलमुखेन भक्त्युत्कर्षं साधयित्वा साधनमुखेन तं साधयितुमग्रिममधिकरणमित्याशयेन सूत्रं पठन्ति सैव हीति । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ २० ॥ ननु भक्तेः कथमेवमसहायशूरत्वमित्याकाङ्क्षायां तत्र हेतुं बोधयितुं कैमुतिकेन स्वरूपत उत्कर्षं च बोधयितुमग्रिमाधिकरणं प्रणयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति कामादीति । तदेतद्विशदयन्ति पूर्वसूत्र इत्यादि । सूत्रं व्याकर्तुं तदुपयोगित्वेन भक्तिमार्गं विभाजकोपाधिरूपं च पूर्वमाहुः भक्तिरित्यादि । अन्यत इति, शास्त्रव्यतिरिक्तात्स्वभावादितः । इतरत्रेत्यस्यार्थः कामाद्युपाधिसंस्नेह- रूपायामिति । इत्यर्थे इति, इत्येषोर्थः शेषमुक्त इत्यर्थः । कथमेवमित्याकाङ्क्षायां तत्र प्रयोजकमाहुः भगवतीत्यादि । भवतीत्यन्तम् । सूत्रशेषं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि । तेषु तथा प्रयोगप्राचुर्यादिति । यथा पञ्चायतनपूजेति । एतेनेति । कामादीनां गृहादीनां च मुक्तिसाधकत्वकथनेन । इति ज्ञापनायेति, तेन विहिताविहितोभयरूपापि संगृहीतेति भावः । इतरे तु । 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्म- पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश' इत्युपक्रम्य 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु- र्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प' इति छान्दोग्ये आम्नायते । 'स वा एष महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषोन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी'त्यादि वाजसनेयके आम्नायते । तयोरैकविद्यं न वा परस्परगुणोपसंहारो न वेति सन्देहद्वये, कामादीति सूत्रेणैकविद्यमुप- संहारश्च सिद्धान्तीक्रियते । कामादीत्यत्र, कामपदं देवदत्तो दत्तः सत्यभामा भामेतिवन्नामैकदेशरूपम् । तेन सत्यकामाद्या वाजसनेयके वशित्वाद्याश्छान्दोग्ये उपसंहार्थ्याः । हृदयस्यायतनस्य वेश्मत्वेश्वरस्य लोकसम्मेदप्रयोजनसेतुत्वरूपेश्वरधर्मस्यापि समानत्वाद्विद्यैक्यं परस्परोपसंहारश्चेत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । सत्यकामादिपदानां नामत्वाभावेन दृष्टान्तवैषम्यात् । आयतनादीनां केषाञ्चिदेव समानत्वे विद्यैक्या- ङ्गीकारे 'चोदनाद्यविशेषा'दित्यस्य व्यभिचारित्वप्रसङ्गेश्च ॥ २१ ॥ एवमधिकरणत्रयेण सात्त्विकानां वृतानां ज्ञानासक्तिनिवारणाय ज्ञानमार्गाद्भक्तिमार्गस्य फलतः साधनतः स्वरूपतः सम्बन्धतश्चोत्कर्षः प्रतिपादितः । अतः परं ये वृता राजसास्तेषां ज्ञाने रुच्यभावेपि कर्मणि रुचेर्विद्यमानत्वात्तन्निर्णयायाधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्ति आदरादलोप इति । संशयादिकमाहुः नन्वित्यादि । इतरत्रेति, भगवद्धर्मेषु । ब्रह्मयज्ञप्रकरण इति, आरण्यके स्वाध्यायब्राह्मणे । 'ॐमिति प्रतिपद्यते एतद्वै यजुस्त्रयीं विद्यां प्रत्येषा वागेतत्परममक्षरं तदेतदृचाभ्युक्त'मिति प्रणवाक्षरं प्रतिपद्यते पञ्चमो लकारः । ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः पूर्वमुच्चारयेत्, कुत इत्याकाङ्क्षायामाह । एतद्वै यजुस्त्रयीं विद्यां प्रति अयं यजूरूपः प्रणवमन्त्रस्त्रयीं विद्यां लक्षीकृत्य प्रति-

1988

orप्रतिनिधित्वम्? Wait! Look at line 6: त्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे- wait! Is there an anusvara or missing letters? Wait, "त्रयीमूलत्वात् तत्प्रतित्वम्"? Look at the word:त्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे: त्र यी मू ल त्वा त्प्र ति त्व मे का द शेYes, exactlyत्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे`!

Line 7: एवाग्र' इति कृतयुगे तन्मात्रवेदबोधनाच्च तदा सर्वं कार्यं प्रणवेनैवेति तस्य त्रयीप्रतिनिधित्वं वा ।

Line 8: एषा वागिति, सर्ववाग्बीजत्वात्सर्ववाग्रूपम् । तथाच छन्दोगा आम्रनन्ति, 'तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि Wait, look at आम्रनन्ति: Is it आम्रनन्ति or आमनन्ति? Look at म: does it have a diagonal stroke for र? It has a slight diagonal stroke at the bottom left: आम्रनन्ति. Wait, the root is आम्ना (आम्नायते, आम्रनन्ति is a typo for आमनन्ति or आम्नन्ति!). In Chandogya:

विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा श्रद्धयाऽनाशकेने'ति श्रुतेर्विविदिषायामेवोपक्षीपानि ज्ञानसम्पादनेपि नालं भवितुमर्हन्तीति दूरतरापास्तं कर्मप्राधान्यम् । एवं सति ज्ञानोत्तरं यत्र कर्मविद्धाश्रमा भगवद्धर्माश्च युगपत्प्राप्तास्तत्र प्रबलदुर्बलभावस्य प्रत्यवायादिबोधकवाक्यैर्वैपरीत्ये प्राप्ते तदपवादायादरः प्रकाश्यते ततश्च भगवद्धर्माणां बाधाभावः सिद्ध्यति ततश्च इतरेषामादराभावेपि प्रत्यवायश्रवणवैय्यर्थ्यपरिहाराय तेषां गौणकाले करणमद्धापिधानव्यवस्थयाप्यतेऽतो न तेषां कर्माङ्गत्वमित्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु यद्येवं तर्हि गौणमुख्यन्यायेन तेषां कर्मणामप्रयोजकत्वात्परमहंसेष्विव भक्तेष्वपि प्राप्तिरेव न सम्भवतीति व्यर्थोयं विचार इत्याकाङ्क्षायामग्रिमाधिकरणं पाक्षिकप्राप्तिं हृदिकृत्य तत्प्रयोजन- बोधनाय प्रणयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति तन्निर्

निराबाधत्वमित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे विचारस्य स्मार्तत्वमेव पुरःस्फूर्तिमारोहतीत्यतः पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि । तस्यैवेति, परमात्मनो लभ्यत्वं वरणजन्यसर्वात्मभावसाध्यमेव, तेन सर्वात्मभावो वरणैक- लभ्यो न त्वितरसाधनसाध्य इत्यर्थः । एतेन सर्वात्मभावसाधनकत्वप्राप्तिबोधकं पूर्ववाक्यं वरणलभ्यत्व- बोधकश्श्रुत्यर्थनिर्णायकमिति न तस्य पक्षस्य स्मार्तविचारत्वमिति बोधितम् । ननु पूर्वोक्तवाक्ये भकुतो- भयसाधनतया शरणागतेः सर्वात्मभावपूर्वकस्वप्राप्तेरेवोपदेशः । अकुतोभयं च मुक्तिरेवाक्षरप्राप्तिरूपा, ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसी’त्यादिश्रुत्या तथा निश्चयात् । एवं सति सर्वात्मभावस्य मुक्तिसाधनत्वमेव सिद्ध्यति, न पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनत्वम्, पुरुषोत्तमप्राप्तेः साधनकोटिप्रवेशेन तदपेक्षया मुक्तेरेवोत्कर्षश्च सिद्ध्यतीति पूर्वोक्तं सर्वं द्रविडमण्डूकन्यायमनुसरतीत्याशङ्कायामकुतोभयपदतात्पर्यमाहुः भगवदुक्ते- त्यादि । तथा चास्याः श्रुतेः ‘रसो वै स’ इत्यादिना रसरूपताप्रतिपादनोत्तरमानन्दमीमांसाया ब्रह्मान- न्दस्य गणितानन्दत्वसमर्पणोत्तरमुक्तत्वादस्या उक्त एवार्थो निर्णीयते, भगवद्वाक्ये ‘प्येतत्परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखे’ति तादृशेतिगोप्यकथनं प्रतिज्ञाय ‘केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसे’ति भावेन बहूनां प्राप्तिमुक्त्वा, को भाव इत्याकाङ्क्षायां ‘रामेण सार्द्धं मधुरां प्रणीत’ इत्यादिश्लोकचतुष्टयेन विगाढभावात्मकं तत्स्वरूपं स्वरूपज्ञानाभावेऽपि तेन भावेनैव परब्रह्मरूपस्य प्राप्तिमुक्त्वा, ‘तस्मा’दि- त्यादिवाक्यद्वयेन सर्वात्मसाधनकस्वप्राप्त्यकुतोभयप्राप्ती उच्ये