अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

पदैस्तमेव परामृश्य मूर्धप्रभृतीनां समभिव्याहरणात् । तत्कथं संनिहितपरित्यागेन व्यवहित- स्योपासकस्य परामर्शः कर्तुं शक्यते । नचाग्रे सुतेजःप्रभृतिभ्योऽतिरिक्तानामुरःप्रभृतीनां वेद्यादित्वकथनात् तथेति वाच्यम् । भगवतो विश्वकायत्वाय तन्मूर्धादीनां सुतेजस्त्वादिरूपोप- देशवत्तस्य यज्ञत्वाय तदुरआदीनां वेदित्वादिरूपोपदेशस्य शक्यवचनतया तस्योपासकावयवगम- कताया निषेधुमशक्यत्वात् । नचैवं सति तद् यद्भक्तं प्रथममागच्छेदित्यादौ यः प्राणाग्निहोत्रा- धारत्वेनोपासकस्यादिपरिग्रहः स कथं संगच्छेतेति शङ्क्यम् । संपत्तिसूत्रविषयवाक्ये वैश्वानरा- वयवानामुपासकमूर्धादिषु संपत्तिकथनेन तेषां मानवदनुक्तानां तदुरःप्रभृतीनामप्युपासकोरः- प्रभृतिषु संपत्त्या मानसाभिप्रेततया सुखेनैव तदास्यादिपरिग्रह

३०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० ८ सू० ३२ भाष्यप्रकाशः । धर्मवान् हिरण्यश्मश्रुत्वादिवर्मवांचाऽलौकिकभोगयोगेऽपि दोषरहितः प्रकटसच्चिदानन्दस्वरू- पोऽधिदेवादिप्रयनियामकोऽक्षरादुत्कृष्टः खत एव साकारो विरुद्धधर्माश्रयो भगवान्नेव, न जीव इति । तेन सर्वान्तर्याम्येको भगवानिति सिद्धम् । आधेयरूपो विचारित इति च ॥ ३२ ॥ ८ ॥ इत्यष्टमं वैश्वानराधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिवारितहृद्यान्धकारेण पीताम्बरतनुजपुरुषोत्तमेन कृते भाष्यप्रकाशे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ ॥ २ ॥ समाप्तो द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ रश्मिः । प्रोक्ता । द्वितीयाधिकरणार्थरूपतामाहुः हिरण्येति । तृतीयाधिकरणार्थतामाहुः असेति । चतुर्थाधि- करणार्थतामाहुः अलौकिकेति । पञ्चमाधिकरणार्थतामाहुः प्रकटेति षष्ठाधिकरणार्थतामाहुः अधीति । सप्तमाधिकरणार्थरूपतामाहुः अक्षरादिति । अष्टमाधिकरणार्थतामाहुः खत इति । आधेय इति आधेयानि मनोमयत्वादीनि तै रूप्यते व्यवह्रियते इत्याधेयरूपः तदुक्तं तेन सर्वान्तर्यामी एको भगवानिति सिद्धमिति अग्रिमपादे स्फोटिष्यतितमाम् ॥ ३२ ॥ ८ ॥ इति अष्टमाधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीविठ्ठलनन्दनश्रीगिरिधर्यात्मज श्रीदामोदरभ्रात्रीयेण पूर्णचेत्रा श्रीगोविन्दरायपौत्रेण श्रीविट्ठलरायभ्रात्रीयश्रीगोकुलोत्सवात्मज- गोपेश्वरेण कृते भाष्यप्रकाशरश्मौ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः संपूर्णतामगमत् ॥ १ ॥ २ ॥ समाप्तो द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ 606

श्रीकृष्णाय नमः । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि- श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् । दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत- भाष्यप्रकाशसंपूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वर- जिचरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिवृंहितम् । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ‘भगवद्धर्मपरायणसद्व्रतश्रेष्ठिगोवर्धनदास सुन्दरदास’ इत्यस्य पुष्टिमार्गीय- संस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थं निर्विष्टद्रव्यसंग्रहतः ‘प्रातर्भगवत्पद- मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एल्एल्. बी., वकील, हाइकोर्ट’ इत्येतेषां सुहृद्भिः संशोध्य ‘निर्णयसागर’ मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । श्रीवल्लभाब्दाः ४६२. संवत् १९९७. आरम्भः मूल्यं रूपकत्रयम् ।

Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the ‘Nirnaya Sagar’ Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay 2. Published by Dhirajlal Vrajdas Sanklia, B. A., LL. B., Advocate at Khakhar Building, C. P. Tank, Bombay 4.

त्वाद् + अ = त्वाद्य? No, त्वाद! Wait, why does it look like त्वाद्भासाधिकरणस्य or त्वादभ्यासाधिकरणस्य? Look at the character after द्: It is 'भा' or 'भ्या'! There is a slant stroke at the bottom of the loop: that's a 'भ'! And it has an 'ा' matra. Wait, did the printer print त्वादभ्यासाधिकरणस्य or त्वाद्भासाधिकरणस्य? Notice there is a halanta under द: द्! Then भा or भ्या! If there is a halant द्, then the next letter must be a consonant, like भा or भ्या! Could the printer have omitted the initial अ of अभ्यासाधिकरणस्य and written त्वाद् भ्यासाधिकरणस्य? Or is it त्वाद्वासाधिकरणस्य? Let's look at the shape: it has a loop on the left, like 'भा'. Let's look closely at the text: It is printed: त्वाद्भासाधिकरणस्य or त्वाद्वासाधिकरणस्य? Wait, could it be त्वाद्वाक्याधिकरणस्य? Look at: "त्वाद्" then "भा" or "वा" then "सा" or "क्य"? It is clearly "सा"! "सा-धि-क

६०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० १ आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यते । तेन सर्वं ब्रह्मेति फलिष्यति । भाष्यप्रकाशः। त्मावेशः सपरिकरं लोकत्रयं च बोधितम् । ततोऽदृश्यत्वाद्यधिकरणद्वये अव्यक्तत्वमीश्वरत्वं चाक्षरादुत्तमत्वेन विरुद्धधर्माधारत्वेन च विचारितम् । तदेतदुक्तम् । आधेयरूपो भगवान् प्रतिपादितः इति । तथा अदृश्यत्वाद्यधिकरणे 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहम्' इत्यपि विचारितमेव । अतः परं तल्लिङ्गाद्यधिकरणेषु य आधाररूपो निरूपितः सोऽत्र विचार्यते । तेन 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्' ॥ इति वाक्योक्तराधोक्तं विवृतं भविष्यति । तदेतदुक्तम् । आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । द्वितीयपादोक्तमनन्यभक्तित्वमर्थ्यं तु गुणोपसंहारपादे फलिष्यतीत्यतो नोक्तम् । एवं पाद- द्वयोक्तस्य फलं समन्वयस्तत्स्वरूपं वदन्ति तेनेत्यादि । ननु पूर्वपाद आधेयनिरूपणेऽप्याकाशा- त्मत्वाकाशाज्ज्यायस्त्वब्रह्मक्षत्रौदनकत्वलोकशरीरकत्वादिनिर्व्यापकत्वावधारण आधाररूपताऽप्यव- रश्मिः। 'यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति' इति 'गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा' इति त्त्वावेशः । सपरीति अन्तर्यामिणः सपरीत्यादि । एवं सर्वत्र बोध्येति भाष्यप्रकाशेन यस्य सर्वे लोकाः शरीरं यः सर्वांल्लोकानन्तरो यमयतीति लोकत्रयम् । पृथिव्याकाशवाय्वादित्यचन्द्रतारकदिग्वियुत्- स्तनयित्नवः परिकरः अग्रे यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्निति लोकत्रयम् । पुनः परिकरः वेदयज्ञ- सर्वभूतप्राणवाक्चक्षुःश्रोत्रमनस्त्वक्तेजस्तमोरेतात्मरूपः तेन परिकरेण सह सपरिकरम् । श्रुतयो विस्तरभिया न लिखिताः । अव्यक्तत्वम् अक्षरत्वम् । ईश्वरत्वं वैश्वानरत्वम् । अक्षरादिति अक्षरे पुरुषोत्तमं निवेश्य । उत्तमत्वेन अक्षरापेक्षया उत्तमत्वेन । वैश्वानर इत्यधिकरणे विरुद्धधर्मा- धारत्वेन । इत्यपीति अक्षरादपि चोत्तम इत्यनेन द्वितीयपादेनाक्षरोत्तमत्वमपि । तल्लिङ्गेति तल्लिङ्गादित्यधिकरणे 'अत एव प्राणः' इत्यधिकरणे ज्योतिश्चरणाभिधानादित्यधिकरणागमाधिकरणेषु चतुर्षु यः सर्वपरायणत्वेनाकाशः अभिसंवेशस्थानत्वेन प्राणः ब्रह्मत्वेन ज्योतिः सर्वात्मकब्रह्मत्वेन प्राण आधाररूप आकाशादिशब्दाभिधेयः शब्दसंदेहवारणेन निरूपितः । तेनेति आधाररूपप्रति- पादनेन । इतिवाक्येति आधाररूपम् । प्रतिपाद्यत इतीति । तेन प्रथमपादेनास्य पादस्य सामान्यविशेषभावः संगतिर्द्वितीयेन तु पादेन प्रसङ्गोऽवसरो वा संगतिरिवि फलितम् । केचित्तु त्रैलोक्यात्मा वैश्वानरः पूर्वत्र निरूपितस्तेन त्रैलोक्यायतनं तत्स्यद्यमिति प्राप्ते तदायतनमपि तदेवेति वक्तुमस्यारम्भ इत्याहुस्तद्युद्घोघातसंगतिरधिकरणसंगतिः । अर्मकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेतीति सूत्रे भाष्ये 'भक्तौ तु बहिरपि' इति विशेष इत्युक्तम् । अनन्यभक्तित्वम्यत्वं प्रसङ्गात्कुतो न निरूपितमित्या- शङ्कयाहुः द्वितीयेति । गुणेति साधनाध्यायतृतीयपादे । तेनेति सर्वसाधारायेयनिरूपकत्वेन । आकाशात्मेति अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच्च नेति सूत्रे महतो महीयानिति श्रुतौ आकाशात्मत्वादिः महत् आकाशात् सशरीरान्महान् यद्वा आकाश इत्यधिकरणे आकाशो वैवैभ्यो ज्यायान् आकाकः परायणमिति श्रुत्युक्तमाकाशात्मत्वमाकाशस्य ज्यायस्त्वं चोक्तं तद्वत्रापि । तल्लिङ्गाधिकरणे आधाररूपो निरूपितः सोऽत्र विचार्यते इतिभाष्यप्रकाशात् । ब्रह्मक्षत्रेति अत्ता चराचराधिकरणे मत्वञ्जेत्यादिः । १. अनन्यभक्तिमिति पाठः । 608

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६०९

बाधकानां बलिष्ठत्वात् साधकानामभावतः । आधारधर्मा बाध्यैरन्निति पादोऽभिधीयते ॥ इदं श्रूयते । 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः' इति । यस्मिन्नित्यादिवाक्ये च वाक्यार्थः सर्वबाधितः । अर्थात् प्रकरणाल्लिङ्गादिति पूर्वं विचार्यते ॥ भाष्यप्रकाशः। धारिता भवतीति व्यर्थः पादारम्भ इत्यत आहुः बाधकानामित्यादि । तेषु प्रेत्याभिसंभवाञ्जपा- रायन्तररात्मत्वादीनां साधितत्वेन बाधकानां बलिष्ठत्वात् साधकानामसाधितत्वेन नैर्बल्या- चदमावत आधारधर्मा ज्यायस्त्वादयो बाध्यैरन्नवतस्तथैततो न व्यर्थ इत्यर्थः । क्रमनियामिका त्ववसरसंगतिः । सा च जडार्थवारणरूपा द्वितीयपादारम्भ एवोक्तेति न पुनरुच्यते । एवं संगतिं प्रयोजनं चोक्त्वाऽधिकरणं विवरीतुं विषयवाक्यमुपक्षिपति इदं श्रूयत इत्यादि । श्रूयत इति आथर्वणोपनिषद्द्वितीयमुण्डके श्रूयते । एतस्यैव वाक्यस्य प्रथमतः कुतो विचार इत्याकाङ्क्षायामाहुः यस्मिन्नित्यादि । वाक्येत्यादि । सर्वबाधित इति सर्वैः प्रकारैर्बाधितः । इतिर्हेतौ । अत्र बुद्धिस्यानात्मिकाधिकरणसंगतिरपि बोध्यते । तल्लक्षणं तु, 'बुद्धिस्थं चिन्त्यते यत्र बुद्धिस्यानात्मिका तु सा' इति । तथा च तल्लिङ्गाद्यधिकरणे आकाशपदस्य ब्रह्मवाचकत्व- रश्मिः। वैश्वानराधिकरणे लोकशरीरत्वमादिपदेन विरुद्धसर्वधर्मोधारत्वम् । पादेति आधारनिरूपक- पादारम्भः । प्रेत्येत्यादि 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यधिकरणे विषयवाक्यमुपन्यस्तम् । तदग्रे च्छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके पठ्यते परोवरीयो हैभ्यस्तावदर्सिलोके जीवनं भविष्यति तथामुष्मिन् लोक इति । प्रेत्याभिसंभवः श्रुत्यर्थस्तु एभ्यः प्रसिद्धेभ्यो लौकिकजीवनेभ्यः परोवरीय उत्तरोत्तरं विशिष्टतरं जीवनं ह भविष्यति तथामुष्मिन् दृष्टे लोके । प्रेत्य मृत्वा । आदिपदेनाग्निमश्रुतौ प्राणविद्यायाः कर्माङ्गत्वं श्रुतिस्तु मठमाहितेष्विति । श्रुत्यर्थं तत्रैव द्रष्टव्यो । मन्मद निवाससौख्ये भ्वादिः परस्मैपदी सेट् । बमू गतिपूजनयोः अथ इत्येके मन्मद इति मट् मदः भावे किए अन्यत इत्यम् मदगतिभ्यां इतेषु कुङ् । अञ्जपारास्त्वितु काठके तृतीयवल्ल्याम् 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति' इति श्रुतौ । आदिपदेन ब्रह्मक्षत्रोदनकत्वं द्वितीयवल्लीसमाप्तौ । अञ्जपारास्त्वितु तृतीयवल्ल्यां जीवप्रकरणे ऋतं पिबन्ता- विति श्रुत्युक्तब्रह्मसंबन्धिनी । अथवा 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः' इत्युपक्रम्य 'अव्यक्तात् पुरुषः परः' इति । व्यापकत्वबाधकमन्तरेति 'यस्त्वेवमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरम्' इति छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठके वैश्वानरोऽस्म्यहमिति टीकायामन्तरात्मत्वं भाष्ये तु जाठरोपाधिकमन्तरात्म- त्वम् । आदिपदेन सर्वात्मत्वबाधनं संसारिलिङ्गम् । साधितेति इयं श्रुत्या साधितमन्तरात्मत्वं शांकरैः साधितम् । साधकानां नैर्बल्ये पादाभिधानं न स्यात् साधककार्यत्वादित्याकाङ्क्षायामाहुः असाधितेति । नयेति पादोऽभिधीयते इत्यभिधेयत्वेन प्रकारेण । अत्रैति प्रथमपाडे शब्दसंदेहे वारिते आधारनिरूपने प्रतिबन्धकीभूतधेयनिरूपणं मनोमयत्त्वादिधर्मैराधेयाधारनिरूपणस्य विवक्षितत्वात् । अत आधेयनिरूपणेन प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्त्याऽवश्यवक्तव्यत्वमाधारनिरूपण इत्यवसरसंगतिः पादत्रयस्य क्रमनियामिका । द्वितीयेति भाष्य उक्ता तथाऽर्थो द्विविधो जीवजडात्मकः तत्र प्रथमं 609

६१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० १ अत्र संशयः। द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्म, आहोस्वित् पदार्थान्तरमिति । अर्थान्तरमेव च भवितुमर्हति। द्युभ्वादीनां सूत्रे ‘मणिगणा इव’प्रोतानां धारका- ष्टकत्वान्न तद्वाहकः परमात्मा। अन्यवाग्विमोकश्चासङ्गतः। एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानस्य पृष्टत्वात् कथमन्यविमोकः। सेतुश्च गतिसाधनः। तस्मात्फलत्वमपि । आत्मलाभाच्च परं विद्यत इति विरोधश्च । अतो न ब्रह्मविद्यापरमेतद्वाक्यम्। किंतु स्मृतिमूलं भविष्यतीत्येवं प्राप्ते । उच्यते । भाष्यप्रकाशः। मङ्गीकृत्य ब्रह्मलक्षणस्य भूताकाशेऽतिव्याप्तिवारणेऽपि सांख्यमतसिद्धे प्रधानेऽतिव्याप्तिमाशङ्क्य वारणात् । बाधादिकं विवरीतुं संशयपूर्वपक्षावाहुः अत्र संशय इत्यादि । अर्थान्तरमेवे- त्यादि च। ब्रह्मवाक्यत्वबाधकान् हेतून् विवृण्वन्तः पूर्वमर्थाद् बाधं विवृण्वन्ति द्युभ्वित्यादि। एवं पूर्वोक्तार्थाद् ब्रह्मवाक्यत्वबाधो व्याख्यातः । प्रकरणकृतं तं व्याकुर्वन्ति अन्येत्यादि । लिङ्गकृतं तं व्याकुर्वन्ति सेतुरित्यादि । स्मृतिमूलमिति सांख्यस्मृतेर्मूलभूतम् । तथा चात्र प्रधानमेव प्रतिपाद्यम् । न चात्मपदविरोधः । योगेन तस्यापि व्याप्तिमात्रबोधकतया संगतेः । अथ रूढ्यपेक्षया योगस्य नैर्बल्यं विभाव्यते तदा पुरुषपरमस्तु । अन्या इत्यत्रामो डादेशः। अन्यमित्यर्थः । वाच इति । षष्ठी पञ्चमी वा । वादान्तररूपायाः। एष इति सांख्यवादः । एवं सर्ववाक्यसंगतेरित्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति उच्यत इत्यादि । कुत इत्याकाङ्क्षायां रश्मिः। -बीवंपुरःसरेण संदेहा निवार्यन्त इति भाष्येण तथा चोक्तप्रायेत्यर्थः। यस्मिन्नित्यादीति प्रतीके शरीरगौरवं कारिकाकाठिन्येनाम्नातम् । नैयायिकमते दूषणं नान्यत्र । बाधादिकमिति आदिपदेनाथादित्यादि । तमिति ब्रह्मवाक्यत्वबाधम् । भाष्ये । एकेति ‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति’ इति श्रुतैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य शौनकेनाङ्गिरसः पृष्टत्वाच्छान्दबोधे पदजन्यपदार्थोपस्थितेः कारणत्पादन्यवाग्विमोके तदर्थस्य प्रधानस्य पदजन्योपस्थितिविषयत्वमन्यवाचां विमोकादतः कथ- मन्यवाग्विमोक इत्यर्थः । सेतुरित्यादीति । भाष्ये । साधन इत्यत्र ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः’ इति सूत्रेण ल्युः । आङ् अभिविधौ अभिव्याप्यार्थमासमन्तात् । भाष्ये स्मृतिपदं ·शास्त्रात् सांख्यस्मृतिपरमित्याहुः सांख्येति । का सा स्मृतिरित्यत आहुः तथा चेति । समवायिन्योतं कार्यं भवतीति ‘प्रधानाज्जगज्जायते’ इति स्मृतिरोक्तम् । योगेनेति आप्नोतीत्यात्मेति रामानुजाचार्यभाष्योक्तेः । अतति व्याप्नोतीत्यात्मेति योगेन वा । व्याप्तिमात्रमित्यत्र मात्रपदे पुंलिङ्गव्युदासः । पुरुषेति प्रधानसंसृष्टपुरुषपरम् । विषयवाक्यविषमपदार्थानाह अन्या इति । सुपां सुलुगिति सूत्रेण डादेशः। अन्यमिति आत्मविशेषणम्। द्युभ्वाद्यायतनं प्रधानं सल्लक्षणादिति सूत्रार्थः। द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ द्युभुवावादी यस्य तदिदं द्युम्वादि यदेतस्मिन् वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनःप्राणा इत्येवमात्मकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनमिति शंकराचार्यभाष्येऽवयविसमास उक्तस्तमपाकर्तुमवयवसमासं बोधयामासुः द्यौः भूश्चेति द्युभ्रुवावादी यस्येत्यवयविसमासे यस्येत्यस्या- न्तरिक्षादिसमाहारस्येत्यर्थो भवति तस्य विषयश्रुतावप्रत्ययाद्वयवसमासो विषयश्रुतिप्रतीत उररीकृत- श्चाहुः । भाष्ये । द्यौरिति । प्रकृते । एवमिति आत्मीयसर्वप्रातिपन्द्यवाचकं शब्दप्रयुक्तम् । 610

अक्षरशः: द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव। द्यौर्भूर्वादिर्येषां ते द्युभ्वादयः। तेषामायतनम्। अस्मिन् द्यौरिति वाक्योक्तानां साधकं वदन् प्रथमपरिहारमाह स्वशब्दात्। आत्मशब्दो व्याख्यातः स्वशब्देन। अत्र न जीवस्यात्मत्वेनोपासनार्थमात्म- पदं किंतु पूर्वोक्तानामात्मभूतम्। तेन न भारकृतो दोषः। कारणे हि कार्यमोतं भवति सेतुत्वं च युज्यते। तज्ज्ञानेनाऽमृतत्वप्राप्तेः। अभेदेऽपि ब्रह्मविदाप्नोति 'पर'मितिवदर्थः। तस्मादबाधितार्थत्वालक्ष्यस्य सर्वगतत्वव्युत्पादकत्वाद् द्युभ्वा- द्यायतनं ब्रह्मैव ॥ १ ॥

भाष्यप्रकाशः। हेतुं विवृण्वन्तस्सोमयार्थत्वमाहुः साधकमित्यादि। साधकमिति ब्रह्मत्वसाधकं हेतुम्। **व्याख्यानेनाऽऽत्मशब्दस्फोरणस्य प्रयोजनमा

६१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १ सू० २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ ननु चोक्तं सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमोको विरुद्ध इति । नैष दोषः । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानां जीवन्मुक्तानां शरीराद्यध्यासरहिता- नामवान्तरप्रकरणशरधनुर्न्यायेन ब्रह्मत्वेन ज्ञातं पृथक्त्वेन वा जीवं लक्ष्ये योजयितुं तदुपसृप्यता व्यपदिश्यते । तेन शरीराद्यध्यासविशिष्टं न ब्रह्मणि भाष्यप्रकाशः । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ एवं दोषद्वये परिहृतेऽपि तृतीयस्यापरिहृतत्वा- दाक्षिपति ननु चेत्यादि । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति मुक्तोपसृप्य इति भावप्रधानः । मुक्ते निष्ठा या उपसृप्यता भगवन्निकटगमनयोग्यता तया कृत्वा भगवतस्तथा उपदेशो मुक्तोपसृप्यव्यपदेशस्तस्मात् । एतद्व्यपदेशेन कथं दोष

'?? Wait, could it be: "स्थूलोऽहमिति शरीराध्यासोऽन्यस्य बुद्धेर्मन्दोऽहमिति..." Wait, if "मन्दोऽहमिति बुद्धेरध्यासः", then: Look at: "बुद्धेर्मन्दोऽहमिति"?? Wait, look at the end of L20: 'बु' 'द्धे' 'र्म' 'न्दो' 'ध' 'र्म' -> "बुद्धेर्मन्दधर्म-" ? Wait, what if it is: "बुद्धेर्मन्दोऽहमिति बुद्धेरध्यासः"? No, look at L23-24: "स्वरूपविस्मरणं बद्धोहमिति। पञ्चपर्वाऽविद्या।" And L24: "लिङ्गेति सर्वोपनिषदि मन आदिश्च सत्त्वादिश्च इच्छादिश्च पुण्यविशेषेवैते पञ्चवर्गाणां धर्माः..." Wait! "मन आदिश्च सत्त्वादिश्च इच्छादिश्च..." - these are the 5 vargas of linga sharira! Now let's re-examine L20-21: L20: "शरीरादीति स्थूलोहमिति शरीराध्यासोऽन्धोऽहमितीन्द्रियाध्यासः" ?? Wait, look at the letters in L20: "...शरीराध्यासो" then 'ऽ' then: Is it 'ऽन्धोऽहमिति'? Wait

६१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० २ योजनीयमिति । किंच । वाग्विमोक एव, न वस्तुविमोकः । वस्तुनो ब्रह्मत्वात् । वाचारम्भणमात्रत्वाद्विकारस्य । अतो न सर्वविज्ञानबाधः । अतो बाधकाभावा- दिदं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तु श्रुतेरन्यथार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति, ते पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः ॥ २ ॥ भाष्यप्रकाशः । मुपक्रमविरोधायेत्यर्थः । एवमन्यवाग्विमोकस्य दोषत्वं प्रकरणेन निवारितम् । अतः परम्परै- नाऽपि निवारयन्ति किंचेत्यादि । अर्थस्तु स्फुट एव । एवं सूत्रार्थं व्याख्यायैकदेशिमतमनूद्य दूषयन्ति ये त्वित्यादि । ये मायावादिनः परब्रह्मणः साकारताममन्वानाः श्रुतेर्व्याख्येयाया यस्मिन् द्यौरित्यस्या अन्यथार्थत्वं, सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१५ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ ननु जडधर्मा जडदृष्टान्ताः प्रकरणे बहवः सन्ति । 'अरा इव ब्रह्मपुरे मनो- भाष्यप्रकाशः । सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञा- नघन एव' इति भावनादित्येवमर्थत्वं प्रपञ्चो मायिक इति कल्पितमतानुसारेण प्रापयन्ति । ते पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिनो 'यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' इति । 'एतस्माज्जा- यते प्राणः' इति । 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ' इत्यादि । 'आविःसन्निहितं गुहाचरं नाम मह- त्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणन्निमिषच्च यत्' इत्यादयः पूर्वाः । 'अरा इव रथनाभौ' इत्याद्या आसमाप्ति वर्तमाना उत्तराः, स्पष्टातत्तद्द्दष्टान्तपूर्वकब्रह्मकार्यब्रह्मरूपविरुद्धधर्माधारत्वादि- ब्रह्मधर्मप्रतिपादकतया स्फुटार्था या श्रुतयस्तद्विरुद्धो यः प्रपञ्चमायिकत्वादिरूपोऽर्थस्तद्वादिनो वैयत्यादेकदेशिकमादाय तं निर्णीतत्वेन वदन्त उपेक्ष्या आग्रहवादित्वाद् भूताविष्टा इवाना- दरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ इदमेवाधिकरणं पुनर्निषेधमुखेन विचारयन् पूर्वं जडं निरस्यतीत्याशयेनात्र पूर्वपक्षं दर्शयन्ति नन्वित्यादि । कुत्र सन्तीत्यपेक्षायां तन्मन्त्रप्रतीकं दर्शयन्ति 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः' 'स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' इत्यत्र नाडीसंपाताधिकरणत्वं शरीरधर्मत्वाज्जडधर्मः । रथनामिदृष्टान्तो जडदृष्टान्तः । तथा, रश्मिः । इत्यादि साकारत्वं ब्रह्मणः प्रतिपादयति । अरूपमक्षरं केन प्रकारेण ज्ञेयमित्याह आभिरिति बहिःप्रकटं सन्गुहाचरं यथा भवति तथा निहितं महत् बृहन्नाम पदं धाम एजत् एजृ कम्पने भयाद्भूलोके सर्वमेजत् । प्राणत् रक्षाक्षादिभिः प्राणत्सर्वं भुवर्लोके । निमेषादिक्रियारहितं मिषत्स्पर्घमानं सिद्धा स्वर्गलोके । इत्यादय इति एतज्जातीयं सदसद्वरेण्यमित्यादिरादिपदार्थः । जीवन्मुक्तप्रकरणीयाश्च श्रुतयश्च । आसमिति समाप्तिमभिव्याप्याऽऽसमाप्ति । ब्रह्मकार्यमिति यथा सुदीप्तात्पावकादित्यत्र दृष्टान्तपूर्वकं ब्रह्मकार्यम् । अग्निर्मूर्धेत्यत्र साकारब्रह्मरूपता । आविःसन्निहितम् विरुद्धधर्माधारता आदिनाऽरा इवेत्यत्र सदंशता दृष्टान्तस्य जडत्वात् । आद्यपदेन आनन्दरूपममृतं यद्विभाति साकारता निरूपिका । आनन्दस्य साकारत्वं वेदस्तुतौ 'अन्नमयादिषु यश्चरमः' इत्यस्य सुबोधिन्याम् । 'तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः' इत्यानन्दवल्लीश्रुत्या । वैयात्यादिति अगल्पा छान्दोग्योक्तमेकदेशिकं एकदेशो भक्तेश्चमत्कारयोर्माहात्म्याभेदज्ञानयोर्मध्येऽभेदः । श्वेत- केतूपाख्यानोक्तस्तत्संबन्धिसन्मूलेत्यादिवाक्यमादाय । भूतेति समानाधिकरणस्य सर्वथाऽसंभवाद्भूता- विष्टाः मूलवस्तुज्ञानेन वेदार्थविप्लावकत्वावनादरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ निषेधे द्युभ्वाद्यायतनं प्रधानमिति पूर्वपक्षयित्वा स्वशब्दादिति हेतुना निषेधः कृतः अधुना अनुमानं प्रधानं तच्छब्दाभावादिलेव नञो निषेधार्थकत्वेन निषेधोपायेन । अरा इति रथस्य नाभौ चक्रान्तेऽर्पिता अरा यथा संहता नाड्यः 'नाडी स्नाने कुञ्जरे च' इति विश्वात् । स्नानानि । शारीरेति चक्षुःश्रोत्रादीनां सूर्यदिगादिदेवतास्थानत्वसत्त्वात् । ७८ ब्र० सू० २० 615

मये' इत्यादि । तस्मात् प्रकृतिपुरुषनिरूपकसांख्यानुमापकमेवैतत्प्रकरणमस्तु । निर्णीतमप्यक्षराधिकरणे जडधर्मात् पुनरुज्जीवनम् । तस्माद् द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृ- तिरेव भवितुमर्हतीति चेन्न । अनुमानं तन्मतानुमापकं न भवति । कोऽपि शब्दो निःसंदिग्धस्तन्मतव्यापको नास्ति । ब्रह्मवादव्यापकास्तु बहवः सन्त्यात्मसर्व-

भाष्यप्रकाशः । 'यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा संप्रतिष्ठितः' ॥ इत्यत्र पुरमिव पुरमिति पुरपदबोधितो दृष्टान्तो भूमिष्ठमहिमवत्त्वं शरीरधर्मः । तथा, 'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इत्यत्र मनोमयत्वं विकारधर्मः । इत्यादीत्यादिपदेन, 'हिरण्मये परे कोशे' इत्यादिमन्त्रोक्तानां शुभ्रत्वप्रकाशाभावादीनां संग्रहः । आत्मसर्वज्ञादिशब्दाश्चेतनधर्म- बोधकाः पुरुषनिरूपकाः । तस्मादिति

ज्ञानस्वरूपत्वादिशब्दाः । अतः संदिग्धा जडधर्मत्वेन प्रतीयमाना अपि ब्रह्मधर्मा एवेति युक्तम् । न हि ब्रह्मवादः श्रुतिव्यतिरिक्ते सिद्धोऽस्ति । येन ब्रह्मधर्मा- भावो निर्णेतुं शक्येत । तस्मात् सर्वाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमात्मैव, न प्रधानमिति ॥ ३ ॥ प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ नन्वस्ति निर्णायकं प्राणानामोतत्ववचनम् । 'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इति च । अतो जीवधर्माः केचन, जडधर्माश्चापरे सर्वज्ञत्वादयोऽपि योगप्रभावाज्जीव- धर्मा इति । तस्माज्जडजीवविशिष्टः सांख्यवाद एव युक्त इति चेन्न । प्राणभृज्जीवो न संभवति । अतच्छब्दादेव । न ह्यानन्दोऽमृतस्वरूपः स भवितुमर्हति तन्मते । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥ भाष्यप्रकाशः । संचरतो भोक्तुः प्रतीयते । दृष्टान्तस्तु विष्टम्भकत्वमात्रे । अन्यथा दृष्टान्तीयाशेषधर्मापत्तिः पक्षे

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

६१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० ५ भेदव्यपदेशात् ॥ ५ ॥ विशेषहेतुमाह 'तमेवैकं जानथ' इति कर्मकर्तृभावः प्रतीयते । अतो भेद- व्यपदेशान्न प्राणभृज्जीवः ॥ ५ ॥ भाष्यप्रकाशः। सत्रपृथक्करणं, न सूत्रयोगकरणं चोत्तरसूत्रेऽन्वयार्थमित्यर्थः । न चानन्दाऽमृतरूपत्वमुपासनार्थ- मुच्यत इति वाच्यम् । विभातीत्यस्य विरोधात् । उपासनायां विभानाभावात् । नच तत् फलबोधकमिति वाच्यम् । तन्मते आनन्दस्य प्रकृतिधर्मत्वेन फलताया वक्तुमशक्यत्वात् । 'मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति' इति मन्त्रं आनन्दरूपस्याऽमृतस्य विभातो विज्ञानेन दर्शनविषय- त्वाभावेनानन्दर

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१९ प्रकरणात् ॥ ६ ॥ जीवजडसाधारणनिराकरणाय विशेषहेतुमाह । प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः । ब्रह्मा देवानामित्यारभ्य, स ब्रह्मविद्यामिति, तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यामित्यन्ते च ब्रह्मविद्याया एव प्रकरणित्वमवगम्यते । 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्' इत्यादिभिश्च स्पष्टं ब्रह्मवादः प्रतीयते ॥ ६ ॥ भाष्यप्रकाशः । प्रकरणात् ॥ ६ ॥ जीवेत्यादि । ननु यद्यपि मन्त्रगतो हेतुर्जीवव्यावर्तकस्तथाप्येकशब्दस्य मुख्यवाचित्वाङ्गीकारे द्वितीयसिद्धावेवकारस्यासंङ्कुचितान्ययोगव्यवच्छेदकतया उपगन्तुमशक्य- त्वात्, तमपि जानथ, ततोऽपि मुख्यमात्मानं जानथेत्येवं वचनव्यक्त्याऽस्य मन्त्रस्य जडजीवसाधा- रणता स्यात्तदभावाय तदाहेत्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ ६ ॥ रश्मिः । सत्त्वात् श्रीभागवतवत्

ः ? No: चक्षुरादिकरणापादिविकल्पैः Then: तत्रा च भिन्नः। or तथा च भिन्नः।? Wait, look at: तथा च भिन्नः - no, look at the first letter: तन्ना or तत्रा or तथा? Wait, look at the very bottom number: 620.

Let's re-examine each problematic spot carefully!

Line 20 again: Wait! What is before विर्भूतेऽक्षरात्मके? Let's look at line 19 end: ...हृदये Line 20 start: 'भाविर्भूते Wait! Could it be ऽप्याविर्भूते? Wait, look at the punctuation before it: is it an apostrophe '? Yes, it looks like ' (left-facing or right-facing single quote). Then भाविर्भूते - wait, could it be ऽप्याविर्भूते? Wait, if it's an avagraha ऽ, then प्या? Does प्या look like that? No, प्या has प and य. Here, it's भा! Wait! Is it हृदये 'भाविर्भूते? Wait, why would there be 'भाविर्भूते? Wait, could

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १२१ रश्मिः । 'नाना विनाबैं विभवे नानानेकोभयार्थयोः । ल्याने तु करणार्थे साधुफलादृश्ययोरपि' ॥ इति । अविद्याकृतप्रविलापनं तु ज्ञानपक्षेस्त्वेव । योर्थः स भाष्येग्रे स्पष्टीभविष्यतीति 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः' इत्यत्र प्रज्ञा भावना न प्रज्ञा निश्चयज्ञानमिति भाष्ये वक्ष्यन्ति । रामानुजमाध्वनिम्बार्कमार्कभास्कराचार्यादिभिः प्रपञ्चो नित्योऽभ्युपगम्यते इति न विरोधः । देशकालौ प्रकरणं तद्विह ब्रह्मप्रतिपादनस्य भवत इति ब्रह्मणो विद्यायाः प्रकरणं तस्मात् । किं च उभयाकाङ्क्षा प्रकरणं तदिह संपद्यते 'तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चीर्णम्' इति श्रुतेः यस्मिंस्तित्तिरिभुतेश्च लिङ्गादिकल्पना मन्तरेणाङ्गत्वबोधकः शब्दः श्रुतिर्नास्ति तेषामिति श्रुतौ वाक्यद्वयं परस्मां पूर्वार्धे वाक्यमुत्तरार्धे वाक्यत्रयमतस्तेषामिति श्रुतिवाक्यस्य पूर्वोत्तरार्धयोश्च दध्ना जुहोतीतिवत् एकवाक्यताभावात् । अत्र दध्रेति तृतीयाश्रुत्या दध्नो होमाङ्गत्वबोधः । तदत्र वाक्यद्वये वाक्यचतुष्टये च वर्तते तेन वाक्यद्वयेन वा पूर्वोत्तरार्धयोः । तस्मिंस्तयोर्लिङ्गमपि न । लिङ्गं द्विविधमर्थगतं शब्दगतं च तत्रार्थगतं सामर्थ्यं स्रुवेणावद्यति स्वधितिनावद्यति हस्तेनावद्यतीतिश्रुतिवत् तृतीया- भावान्नास्ति । शब्दगतं सामर्थ्यं बर्हिर्देवसदनं दामीत्यत्र मन्त्रस्य मन्त्रस्य बर्हिर्लवनसामर्थ्यं दामीति शब्दादालोच्यानेन मन्त्रेण लवनं विदध्यादिति श्रुतिं कल्पयित्वा लवनाङ्गस्य बोधनात् तदपि वाक्यद्वये वाक्यचतुष्टये च । वाक्यं नाम पदानां वाक्यानां वैकवाक्यता तत्र त्रयो वेदा अजायन्त इत्येतमर्थवादवाक्यरूपमुपक्रम्य उच्चैः ऋचा क्रियते इत्यादिविधिवाक्यरूपामिन्द्रैन्द्रादिधर्माणां ऋगादिमन्त्राणामङ्गत्वं बोध्यते तद्धत्प्रकृते यथासंख्यभावात् नास्ति । वाक्यानामेकवाक्यता साध्यबोधे समाप्तानां वाक्यानां पुनराकाङ्क्षावशेनैकवाक्यता यथा आहवनीये जुहोति, गार्हपत्ये हवींषि श्रपयति, दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं पचति, अत्रानारभ्याधीतानामेषां वाक्यानां 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिक्रतुविधि- वाक्यानां च वाक्यैकवाक्यतया आहिताग्नेरेव कर्तुः क्रत्वङ्गत्वं लिङ्गश्रुतिकल्पनेन बोध्यते । एकवाक्यतया सामर्थ्यमालोच्याहिताग्निं कर्तारं क्रत्वङ्गं कुर्यादित्येव तद्वत्प्रकृतेपि वाक्यद्वयस्य वाक्य- चतुष्टयस्य च पुस्ताक्षरी निरूप्य एतद्यो वेद निहितं गुहायामिति वेदनवाक्यस्य चैकवाक्यतया पञ्चाग्निविद्यासाधितदेहस्य कर्तुर्ज्ञानाङ्गत्वं लिङ्गश्रुतिकल्पनेन बोध्यते । एकवाक्यतया सामर्थ्यमालोच्य पञ्चाग्निविद्यासाधितदेहं कर्तारं ज्ञानाङ्गं कुर्यादिति । परं तु वाक्यद्वयस्य विषये पूर्वोत्तरार्धविषये च न किमप्यागतम् । अत उभयोरूपकार्योपकारतयोराकाङ्क्षा साकाङ्क्षा धर्मसंनिधौ भावनायाः कथमित्या- काङ्क्षा । प्रकरणं भाट्टभास्करोक्तम् । तद् द्विविधं महाप्रकरणमवान्तरप्रकरणं च, तत्राद्यं यथा 'दर्शपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत'इति वाक्ये स्वर्गकर्मिकाया दर्शपूर्णमासयागकरणिकाया भावनायाः कथमित्याकाङ्क्षास्ति । संनिहितेष्वनिर्दिष्टफलेषु 'समिधो यजति'इत्यादिवाक्येषु समिद्यागेनेदं भावयेत् किमित्यस्ति फलविशेषाकाङ्क्षा फलविशेषाकाङ्क्षोपकार्याकाङ्क्षा कथमित्याकाङ्क्षोपकार्याकाङ्क्षा । एवं चाकाङ्क्षया समिदादिवाक्येन दर्शपूर्णमासवाक्यैकवाक्यतां कल्पयित्वा समिदाद्यङ्गानां प्रधानोपकार- कत्वसामर्थ्यं कल्पयित्वा एतैः प्रधानोपकारं कुर्यादिति श्रुतिं कल्पयित्वा समिदादीनां दर्शपूर्णमास- यागोङ्गत्वं ज्ञायते इत्थं च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गं भावयेत् कथमित्याकाङ्क्षायां प्रयाजादिभिरिष्टोपकारं कृत्वाऽवघातादिभिः द्रव्यदेवताभ्यां च यागं संपादयेदन्वयः प्रयाजाद्यारादुपकारकं यागजाण्डं धर्मः अवघातादि संनिपत्योपकारकं द्रव्यदेवते संनिपत्योपकारिकाया 'व्रीहीनवहन्ती'त्यादेश्चधर्मत्वेगोपाये 621

च ग्राहकम् । संदंशेलक्षणं मीमांसार्थप्रदीपे 'संदंशो Wait: "संदंशेलक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं" or "संदंश लक्षणं"? Look at the characters: सं, दं, श, then a vertical stroke or letter? It has संदंश, then a smudge or space, then लक्षणं: "संदंश लक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं"? Wait, look at line 16: "संदंशेलक्षणं" -> wait, does श have an e-matra? No, look at: सं - दं - श - ल - क्ष - णं. There is a little dot/mark above between श and ल. It is "संदंश लक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं"? Wait, there's no 'स्य'. It's just संदंश लक्षणं or संदंशेलक्षणं.

Line 17: नाम एकाङ्गानुवादेन विधीयमानयोरङ्गयोरन्तराले विहितत्वम्' । यथा तद्धि समाम्नयते उपभृत Wait: "उपभृत इत्यादि" or "उपभृत इति"? Line 18: इत्यादि, यो वैश्यजानां मिथुनं वेदेत्यादि च । अत्र तल्लीलादिना प्रयाजानुवादेन किंचिदङ्गं विधाय Wait: "यो वैश्यजानां" or "यो वै प्रजा