अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

यानुसरणेनाविरोधसाधनमसङ्गतमित्यर्थः । अनुमानपक्षस्त्वतिशिथिलत्वाद् भाष्ये नोद्धृत इति ज्ञेयम् । नन्वस्तु लक्षणा, जैमिनेरप्यभिमते आदरणीयत्वात् प्राचीनवृत्तिकारैरेकवाक्य- सैवादृतत्वादित्यत आहुः य इत्यादि । अयमर्थः । न हि सर्वत्र वेदे शक्ता एव शब्दाः प्रयुज्यन्ते । किंतु यौगिका अपि । यथा, यः सिक्तरेताः स्यात् प्रथमायां तस्य सिकता- मुपदध्यादिति सिक्तरेतःपदम् । न हि तत्राकृतिः काचित् संभवति, या व्यक्तिरूपं सिक्तरेत- समाक्षिपेत् । किंतु सिक्तरेतस्त्वं तत्रोपाधिः । स च रेतःसेकानन्तरभावित्वाद नित्य इति । अवयवशक्त्या बोधनेऽपि सिक्तत्वं सेकानन्तरभावित्वाद नित्यमतस्तत्र पदसंबन्धाङ्गीकारे शब्दा- नित्यत्वस्यापरिहारो दोषतादवस्थ्यमित्यर्थः । ननु नास्माभिर्जातावुपाधौ वा शक्तिराद्र

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१३ न च प्रवृत्तिनिमित्तस्यैव वाच्यत्वम् । प्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेः । संकेतग्रहविरो- धाच्च । सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवत्त्वस्यानुपस्थितियोधः । संकेतग्रहेऽपि । भाष्यप्रकाशः। तु पदप्रवृत्तिनिमित्ते । स कोऽप्यस्तु । तस्य नित्यत्वान्न कोऽपि दोष इत्यत आहुः न च प्रवृत्तीत्यादि । प्रवृत्तिनिमित्तस्य धर्मस्य सर्वत्र नित्यत्वैवेति नियमाभावान्नित्यसंबन्धाभावे च तेन व्यक्त्यनाक्षेपात् तां विना कार्यासंभवे पदप्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेरित्यर्थः । अथ तादृशस्या- प्यर्थबलादाक्षेपकत्वमाक्षेपश्चोपनय इति विभाव्यते तदा दूषणान्तरमाहुः संकेतेत्यादि । तादृ- शस्थले हि संकेतग्रहो व्यवहारादिना वाच्यः । तत्र व्यवहारादिस्तु व्यक्तावेव पर्यवस्य- त्यनुपस्थिते प्रवृत्तिनिमित्ते संकेतं ग्राहयिष्यति । यदि च नागृहीतविशेषणन्यायेनोपस्थिति- रङ्गीक्रियते तदापि समानसंवित्संवेद्यत्वापातेन विशिष्ट एव शक्तेः पर्यवसानमनित्यत्वानुद्धार इति तद्विरोधादित्यर्थः । ननु मास्त्वेकदेशिमतं तथापि वैदिकसृष्टेरतिरिक्तत्वाङ्गीकारे तस्या अगोचरत्वेनानुपस्थितत्वात् तत्र संकेतग्रहो दुर्लभ इत्यत आहुः सर्वस्येत्यादि । तथाच पूर्वेषां ब्रह्मादीनां भगवद्दर्शनेनोपस्थितेः सुकरत्वाददोषः । ततोऽर्वाचीनानामिदानीन्तनपर्यन्तानां तु रश्मिः । वाच्यम् गोत्वव्यक्तिप्रसिद्धीप्रसंगात् भवति तु गौरितीत्यादिनैयायिकोक्तदूषणानि ज्ञेयानि । स क इति स पदार्थः । प्रवृत्तीति यथा घटपदप्रवृत्तिनिमित्तं घटत्वम् । इति नियमेति जातिमात्रे नित्यत्वा- नियमोस्तु न तु सिकतेरतस्त्वादिषु सामान्यत्वादिषु च । उपनयः इति तर्कः एकवित्तिवेद्यत्वं वा । संकेतेति अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छानुरूपः संकेतः शक्तिः, अभिधा च तस्य ग्रहो व्यवहारादिभिः । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥ व्यक्ताविति घटोयमित्यादिषु अन्येषां जातावभावात् । यदि चेति दण्डीत्यादौ न गृहीत- दण्डरूपं विशेषणं यथा सा बुद्धिर्न विशिष्टं घटदण्डिरूपमुपसंक्रामतीति यथाह विश्वनाथः सिद्धान्त- मुक्तावल्यां विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति । एवं विशेषणीभूतजात्याद्यग्रहे विशिष्टाग्रहः संदर्शितः । अनित्यतेति व्यक्तीनामनित्यत्वेनानित्यतानुद्धारः तस्य संकेतग्रहस्य विरोधात् । अगविति । वृद्धव्यवहाराद्यगोचरत्वेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धागोचरत्वेन वा । भगवदिति भगवद्दर्शनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वरूपसंबन्धग्रहस्ततो भगवान् भगवत्पदवाच्योऽस्त्रीत्यत्र भगवत्पद- वाच्यभिन्नो भगवन्निष्ठा सचेति शाब्दबोधः । उपमितौ तु भगवत्पदवाच्योयमिति प्रतीतिः । मादृशास्तु यासौ पूर्वमस्माभिरदृष्टा गौः सा नेतरावयवेन सदृशीप्रतीतिमाहुश्चोपमितेः । अतो भगवान् भगवत्पदवाच्य इति शाब्दबोधः । दृष्ट एव श्रेष्ठ इत्युपपत्तिरिति मान्यात्स्नेहे जाते तत्साम्याभ्याम् । 'वेदाक्षराणि यावन्ति कथितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः' ॥ इति वाक्यविसंवाद्याः 'तमुस्तोतारः पूर्व्यं यथाविद ऋतस्य गर्भं जनुषापिपर्तन आस्य जानन्तो नामचिद्विविक्तन् महस्ते विष्णोः सुमतिं भजामहे' इति श्रुत्या ऋषितेन भगवदिच्छया हर्षावेशेन भगवच्छास्त्रेषु प्रसिद्धाः भगवतः । 713

रश्मिः । 'आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः' ॥ इतिवाक्यात् । 'भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत्' ॥ इतिवाक्यात् । मनीषया पदपदार्थसंबन्धरूपायाः शक्तेर्ग्रहः । ननु भगवद्दर्शनं पदार्थो यस्मिन्निति रूपं तत्र कानि पदानीति चेन्न मनीषायाः पदपदार्थसंबन्धग्रहे कारणत्वात् । ननु पदानि तदानीं न सन्तीति चेन्न 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः' इति वाक्यात् मनीषायां वेदरूपपदसत्त्वात् तथा च श्रुतिः 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्म- बुद्धिप्रकाशम्' इति ब्रह्मणो भगवद्दर्शनं गोपालतापिन्येऽस्ति यो विधातस्मै गोपायती कृष्णः यस्तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशमिति पूर्वपादानन्तरं पादद्वयं गोपालतापिन्ये । अत्रात्मबुद्धिरात्मनो मनसो वर्तनमेकादशधा 'एकादशामी मनसो हि वृत्तयः' इति वाक्याद्यद्यपि वक्तुं शक्यते तथापि वेदप्रसङ्गादात्मनां वैदिकपुरुषशरीराणां वृत्तिवर्तनं हरिनाम्नां ग्रहणमिति यावत् । तस्य प्रकाशरूपं 'मुमुक्षुर्वै शरणमनुप्रपद्येत्' इति श्रुत्यंशेनान्वयः । एवं च वेदा नामसु शक्ताः क्रियायां वेति संकटे 'यावानर्थ उदपाने' इति गीतारूपवाक्यशेषात् इतिहासशरणानां पूर्वोक्तयोर्वैदिकानां क्रियारूपोऽर्थ इति । यद्वा । भगवद्दर्शनेनोपस्थितेरित्यस्यायमर्थः । भगवद्दर्शनान्निजोपस्थितेरिति । अभेदेके । प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति वार्तिकेन तृतीया । तदुक्तं प्रस्थानरत्नाकरे अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते वैदिकपदपदार्थानां भिन्नत्वात् कथं तत्र संबन्धग्रहः कस्य वा संबन्धस्य ग्रह इति । तत्र भगवद्ध्यया वृद्धव्यवहारादिनेति ब्रूमः । अत्रादिपदेन उपमानाप्तावाक्ये ग्रहीतव्ये कथमिति चेदुच्यते यो वै ब्रह्माणमिति श्रुतौ ब्रह्मणो वेदपाठनसाक्षाद्बुद्धिप्रकाशनस्य चोक्तेः । अत्राप्तवाक्याच्छक्तिग्रहः । पुरुषसूक्ते तु शक्रस्य वृद्धव्यवहारेण 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते । धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश्चतस्रः तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति । अत्र यज्ञः नाम कर्ता वृद्धः प्रयोजकः प्रयोज्यवृद्धो धाता उदाहारकत्वात् । शक्रो बालस्थाने शकु शक्नो स्फातिमन्तीतिरक् शक्नोति स्म । प. भ. । उपमानाच्छक्तिग्रहो यथा पुरुषसूक्ते सहस्रशीर्षा पुरुषः अन्तस्तद्धर्माधिकरणोक्तः 'अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्' इति श्रुतेः । एतस्य वैश्वानराधि- करणोक्तविरुद्धधर्माश्रयत्वेनाभिव्यापकरूपे मक्तमनोरथाविषये साकारे ब्रह्मणि यतो वाचो निवर्तन्ते इति श्रुतिविषये परब्रह्मपदस्य संकेतग्रहः । तथाहि विराट्सदृशं परं ब्रह्मेति भाष्यादवगत्य अपि संराधने कृते परब्रह्म पश्यति ततः इदं वस्तु परब्रह्मपदवाच्यमित्युपमितिरियं प्रत्यक्षेन्तर्भवतीति प्रस्थानरत्नाकरे । तथा च सर्वस्येति भाष्यस्यायमर्थः । 'पदज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी' ॥ इति भाषापरिच्छेदेन शक्तानां वर्णपदानां वर्णविज्ञानसत्त्वेपि द्वारभूतस्य पदार्थोंपस्थितेर्विषय- त्वादिदैविकत्वेनामावादभावेन शाब्दबोधकारणवैकल्यरूपो दोषः प्राप्तः स न । आधिदैविकाना- मप्यर्थानां भगवत्त्वापेन रूपेणाधिदैविकानामप्युपस्थितेरिति । संकेतग्रहः सहकारी तत्सत्त्वेपि वैया- करणास्तु अर्थसापेक्षशब्दस्वरूपमेव वाचकत्वापरनामकं शक्तिःकारणत्वादित्याहुः, सिद्धान्ते तु सानुकूलतापरपर्याया अनादिवाचकरूपा अर्थगोपाविर्भावकशक्तिरितिफैन नच गौरवम् । परस्य

जमदग्नीनां पञ्चावत्तमित्यनुमानम् । न हि स्वयं जामदग्न्य इति प्रत्यक्षोऽनु- भाष्यप्रकाशः । संप्रदायपारंपर्यात् सर्वस्य भगवदनुकारित्वेन लौकिकतत्सद्दशतयोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः । अन्यथावादिनां त्वज्ञानमेवातो न कोऽपि दोष इत्यर्थः । अतो जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरिति कर्मावगतिप्रत्यक्षेण साधितम् । अनुमानेन साधयितुं श्वाहुः जमदग्नीत्यादि । नच मनुष्यत्ववत् तदपि प्रत्यक्षमिवि वाच्यम् । भारते ब्राह्मण्यविचारे, 'जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः । सर्वे सर्वास्रपत्यानि जनयन्ति सदा नराः' ॥ इति कथनात् । 'द्वयपराधात् कर्तुश्च पुत्रदर्शनम्' इति जैमिनीयसूत्रेऽपि पुत्रदर्शनमात्र- कथनेन तज्जात्यदर्शनसूचनात् । प्रवरानुमन्त्रणश्रुत्या, 'यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम्' इति श्रुत्या च तथा निश्चयात् । नच, बीजाद्योनिर्बलीयसीति प्रसिद्धेर्मातृगोत्राद् गोत्रनिर्णय इति वाच्यम् । 'माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः' इति शास्त्रापेक्षया तस्या रश्मिः । शक्तिर्विविधैवेति श्रुतेः । विस्तरः प्रस्थानरत्नाकरेऽस्ति । वर्णेपु पदेषु च शक्तिः वाक्येषु तु बुद्धिपरि- कल्पिता । संप्रदायेति प्राचां व्यवहाराप्तवाक्योपमानविवृतिपारंपर्यात् । तेषूपमानमाहुः सर्वस्येति सर्वस्यानुकारोऽनुकरणं भगवदनुकारोऽस्यास्तीति भगवदनुकारी तत्त्वात् । लौकिकभगवत्सद्दशतयो- पमानेन । तद्यथा लौकिको भगवान् विराडात्मा तद्गृहिर्गर्भादिभिः भृग्वादिसप्तर्षिपर्यन्तैः देवदा- नवगुह्यकादिभ्यः उक्तं वैदिकविराडवयवसद्दशा लौकिकविराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोकपदवाच्या इति पश्चात् देवदानवगुह्यकादिभिः यागादिषु ते पदार्था विराडाख्याता दृष्टा तत्र वैदिकविराडवयव- सादृश्यज्ञानं यज्जातं तदुपमितिकरणं तदनन्तरं वैदिकविराडवयवसद्दशाः लौकिकविराडाख्यातवा- चकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इत्यतिदेशवाक्यार्थस्मरणं यज्जायते तदेव व्यापारः तदनन्तरं तल्लौकिक- विराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इति ज्ञानं यज्जायते तदुपमितिरिति । तथा च सादृश्यज्ञानेन लौकिकं भगवत्सद्दशताप्रकारेण लौकिकभगवत्सद्दशविशेष्यकेनोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः संकेतग्रहाभावरूपः स न इत्यर्थः । अन्यथेति अनुमाननिवेशनकल्पकत्वं वदतां त्वज्ञानमित्युक्तम् । तत्प्रस्थानरत्नाकरे स्पष्टम् । इत्यर्थ इति इति सर्वसेति भाप्यास्यार्थः । अवगतिरिति नाविदै- मिकत्वेनावगतिरित्येवम् । कर्मेति कर्मणां याजमानादीनामवगतिरिदानीमपीति भाष्योक्तरीत्या प्रत्यक्षं तदात्मकेन प्रत्यक्षेण । साधितमिति अनुमेति । तदिति । जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरित्येवमनुमानेन साधयितुमाहुरित्यर्थः । जमदग्नीत्यादीति । भाष्ये । अवत्तं अवदानम् । प्रकृते । स्वयं जामदग्न्यमिति पाठमङ्गीकृत्याहुः न चेति । तदपीति जामदग्न्यत्वमपि । मान्ये भावप्रधानत्वादतच्छब्दस्य । येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनेन्द्रियेण तद्गता जातिः तदभावश्च गृह्यते इति । प्रवरति तस्य मे अग्निरुग्द्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुः य एवास्मि स सन् यजे इति श्रुत्या । तस्याः प्रसिद्धेः ।

"? No, look closely at line 31 end: "प्र" - "व" - "र ्" - "त" - "त" or "प्रवर्तत"? Wait, is that a visarga after प्रवर्तत? Wait, what about the word before "प्रवर्तत": Is that "प्रवर्तत"? Or "पुरुषः प्रवर्तत"? Wait, in Mimamsa: "विधीयते पुरुषः प्रवर्तते" or "विधीयते, पुरुषः प्रवर्ततेति"? Let's check line 31 carefully: "तस्य तिरोभावः । स एवार्थः । लौकिकस्तु संसारहेतुत्वादनर्थः । अत एव विधीयते पुरुषः प्रवर्तत" Wait, does it say "पुरुषः प्रवर्तते"? The 'ते' might have its matra very close or faint. But let's look at line 32: "इति ।" So it could be "प्रवर्तत इति" (sandhi: प्रवर्तत इति or arsha) or "प्रवर्तत इति" -> wait, "प्रवर्तते इति" -> "प्रवर्तत इति"! By sandhi: "प्रवर्तते + इति = प्रवर्तत इति" (लोपः शाकल्यस्य)! Yes! 'प्रवर्तते' before 'इति' becomes 'प्रवर्तत इति'! That is standard Sanskrit sandhi!

Line 32: इति । अत्र भौतिकयज्ञपदार्थेषु भगव

ो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न"? Wait, let's look at the word before "गोत्रे": य (ya) with ño? "यञो"? Wait, 4.1.106 is an apavada or extends something. Wait, look at line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" Wait, does it say "यञो" or "यूनि"? Look at the characters: य with anusvara/o-matra: य-ञो (yañor) or यूनो? It has a loop like ञ or न? Wait, look at line 18: "यूनश्च कुत्सायां". Here in line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" - wait, in Vritti to "मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः": "मधु बभ्रु इत्येताभ्यां गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति..." So "मधुभ्यां गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" or "यञो गोत्रे"? Wait, look at the letter: य (ya) - then a letter with loop - looks like 'ञो' (yañ-o). Wait, could it be "यञो"? No, in "गर्गादिभ्यो यञ्" (4.1.1

७१८ श्रीब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ८ सू० २९

अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकां विशेषोपपत्तिमाह । अत एव अस्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्वम् । सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येन । चकाराद् ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्दब्रह्म वेदपुरुष इत्यादिवा- क्यत्वम् । अस्यास्तु सृष्टेर्ब्रह्मोपादानस्य सर्वज्ञतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणा- र्थम् । बन्धिका ह्येषा । मोचिका तु सा । अत एव ऋषीणामप्यत्र मोहः । निःश्व-

भाष्यप्रकाशः । स्मृतिं 'सर्वेषां स तु नामानि रूपाणि च पृथक् पृथक्' इत्यादिसमृतिरूपमनुमानं चोपन्यस्य शब्दनिमित्तिकां व्यक्त्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य सूत्रं व्याचक्षते । तथा सति, समाननामरूपव्यक्त्यवस्थाना- वश्यकता स्यादित्यवधेयम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति साधिकामित्यादि । व्याकुर्वन्ति अत एवेत्यादि । अस्मादित्यस्य विवरणं, सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येनेति । ननु यदि वैदिकसृष्टिरेव तदा श्रुतौ, यतो वा इमानीत्यादिषु ब्रह्मण एवत्सृष्ट्युपादानत्वकथनं निष्प्र- योजनकं स्यादित्यत आहुः अस्या इत्यादि । ब्रह्मोपादानस्येति ब्रह्मरूपस्योपादानस्य । तन्माहात्म्यनिरूपणार्थमिति । तस्या वैदिक्याः सृष्टेः प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वब्रह्मधर्मसंपन्न- त्वादिरूपमाहात्म्यनिरूपणार्थम् । उभयोर्वैलक्षण्यं स्फुटीकुर्वन्ति बन्धिकेत्यादि स्मृत्यन्तरविरोध-

रश्मिः । पदेन च देवमनुष्यान् स्मृत्वा प्रजापतिरसृजेति आदिशब्देन इन्दव इति पितॄन् तिरः पवित्रमिति ग्रहानाश्रव इति स्तोत्रं विश्‍वानीति शस्त्रं अभिसौम्येत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः । इमानि बीजानि पदानि । इत्यादीति । उत्तरार्धं तु 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' इति । स इति महेश्वरः । व्यक्तीति अर्थेन नित्यसंबन्धाय देवादिव्यक्त्युत्पत्तिम् । अत्रेति यत्तु स्फोटोऽपि स तु भागवतीयद्वादशस्कन्धस्य । 'शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः' ॥ इति वाक्यविरुद्धम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकामिति नित्यत्वसाधिकां विशेषशामिकां उत्कृष्टां वा उपपत्तिं ब्रह्मतुल्यत्वरूपामाहेति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । व्याकुर्वन्तीति यत्तु शंक- राचार्यादयः पूर्वसूत्रकथितं वेदर्नित्यत्वमेतद् द्रढयतीत्याहुः तन्न पुनरुक्त्यापातादित्याशयेन प्रका- रान्तरेण व्याकुर्वन्तीत्यर्थः। विवरणमिति विभक्तिहेत्वर्थसाम्यादिति भावः । यद्वा करणमेव अस्मा- दतः प्रभावादेव सर्वप्रपञ्चे यथाऽऽविर्भावतिरोभावदर्शनेपि ब्रह्मत्वेन नित्यत्वं तद्वैलक्षण्यमाविर्भावादिर- हितं तेन रूपेण वेदस्य नित्यत्वं शब्दब्रह्मत्वेनाक्षरत्वा च ब्रह्मवन्नित्यत्वम् । इदमुक्तं भवति यथा जगज्जन्मादिकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं तद्वत् आधिदैविकप्रपञ्चकर्तृत्वं शब्दब्रह्मलक्षणम् । इत्यादीष्विति । सूक्तानि जायन्ते छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादिषु यत इति जन्माधिकरणविषयवाक्यम् । प्रकृतेति चारिणा शब्दब्रह्मादिपदवाच्यत्वम् । स्मृत्यन्तरेति जन्माद्यस्येति स्मृत्यविरोधो मोचकत्वमोहक- त्वयोः सहानवस्थानलक्षणत्वात् । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयंभूरिति शुश्रुम' इति स्मृतेः अन्यजन्मा- द्यस्य यतः इति वाक्यं स्मृत्यन्तरं तेन विरोधम् । यद्वा— 718

इत्यर्थः"! Yes, तत्प्राधान्यम् = अर्थप्राधान्यम्!

Let's re-check line 12-13: "तथापि तस्य जैमिनिनाऽनुक्तत्वात् । यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः व्यवहारभेदस्तु प्रसिद्ध एवेति तावपि तद्गतावित्यर्थः ।" Look at L12-13: "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" Wait, is it "यत्तु कल्पितमतः" or "यत्तु कल्पितं ततः"? "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" - look at the letters: य (ya) त्त् (ttu) क (ka) ल्पि (lpi) त (ta) म (ma) तः (taḥ) -> कल्पितमतः.

Let's check line 36: "९१ ब्र० सू० २०" or "११ ब्र० सू० २०"? Look at the numbers: "९१" or "११" or "१"? First digit: '९' or '१'? It looks like '९' or '१'. Then '१'. Then 'ब्र० सू० २०'. Wait, in BS 1.3.29, 29 is sometimes 20 in some counting or it's sheet number / adhyaya / pada: Wait, 1st Adhyaya, 3rd

काऽन्यविन्दैहस्थ्यवन्तः । तथा च पूर्वस्थितामेव वाचं सर्वे ज्ञातवन्त इति तात्पर्यार्थः । निःश्वसितेत्यादीति तथा चेश्वरात्मकत्वरूपं नित्यत्वं वेदस्य न तु तदुक्तमिति भावः । नन्व- स्त्वीश्वरस्य नित्यता कथं तादृशी तन्निःश्वासस्येत्यत आहुः तस्यापीति । तस्येति ईश्वरस्य । तथा च सिद्धान्ते साकारत्वात् तादृशी नित्यता सूपपद्येति भावः । लोकवेदेति पूर्वतन्त्रे प्रथमस्य तृती- यपादेऽस्ति । जैमिनिनेति । 'प्रयोगचोदनाभावादर्थैकत्वमविभागात्स्यात्' इत्यादिषु सूत्रेषु शब्दैक्यस्या- नुक्तत्वादित्यर्थः । तथाहि यन्माधवीयजैमिनिन्यायमालाविस्तरे अर्थैकत्वं पदैक्यमन्तरा न संभ- वतीति पदैक्यं तर्कयित्वा अर्थैकत्वं महता संरम्भेण साधितम् । तत्र पदैक्यमन्तराप्यर्थैकत्वं पर्या- येषु दृष्टमिति तन्मन्दमिति अतो लोकवेदाधिकरणस्य कल्पितत्वेनाप्रामाणिकत्वम् । किंचाकृत्य-

"? Wait! Look at line 10, first word: Letter 1: wait, look at line 10 again: Wait! Could it be: "वारणात्"? Wait, why did I think "चारणात्"? Let's check if "वारणात्" makes sense: If it says: "...तस्या अपि नित्यत्वाद् [अ]वारणात्"? Or "नित्यत्वात् [तद्]वारणात्"? Wait, if creation is Brahma-rupa, then creation is eternal. If creation is eternal, then the relation between word and its meaning (the created things) is also eternal! Because the Purvapaksha is: creation is anitya (non-eternal), therefore the relation between Vedic words and worldly objects is anitya (संबन्धानित्यत्व). So by showing that creation is also Brahma-rupa and therefore nitya, the objection of "संबन्धानित्यत्व" is WARNED OFF / REFUTED (वारणात्)! "संबन्धानित्यतेति [शङ्कायाः] वारणात् वेदस्य नित्यत्वमक्षुण्णमेवेत्यर्थः" ! YES! "वारणात्"! "वारणात् संबन्धानित्यतेति"! Wait, but why is there a hyphen after नित्यत्वात्? Wait, look at the end of line 9: Is that "नित्यत्वा-द्" with a hyphen? Or "नित्यत्वात्"? Wait, look at line

दार्थार्थम् । नन्वस्य प्रपञ्चस्यानुकारित्वेन वाच्यत्वेन वा लौकिक्यमानत्वे सृष्टि- प्रलययोर्विद्यमानत्वादनित्यसंयोगः प्राप्नोति तत्राह समाननामरूपत्वादावृत्ता- वप्यविरोधः । वस्तुतस्तु भगवद्रूपत्वादाविर्भावतिरोभावेच्छयैव तथात्वात्- इतिशङ्कापि । तथापि लोकबुद्ध्यनुसारेणावृत्तावपि समाननामरूपत्वात् । भाष्यप्रकाशः । अनुक्तेत्वादेः सूक्तनित्यताबोधकत्वाद्वागर्थबलविचारेण । एतद्विचारेणाशङ्कायाहुः नन्वि- त्यादि । समाधिं व्याकुर्वन्ति वस्तुत इत्यादि । तथात्वादिति अनित्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमेंऽशे— 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराऽखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्' ॥ इति । रश्मिः । 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२३ समुद्रे जलप्रक्षेपवत् । पुनरुपादाने तदेवेति निश्चयाभावेऽपि नामरूपयो- स्तुल्यत्वादन्यस्य भेदकस्याभावान्नानित्यसंयोगविरोधः । कुतः । दर्शनात् । दृश्यते हि तथा । वेधपितृमातृस्त्रीभर्तृशरीरगङ्गाविषु तदेवेदमिति व्यवहारस्य सिद्ध- भाष्यप्रकाशः । एतद्विकल्पचतुष्टयवद्वा । आविस्तिरोभावाभ्यां तथा विकल्पश्चेत्यर्थः । उभयथापि, न वास्तवनित्यत्वबाधः । आहुतावपीत्यस्य व्याख्यानं समुद्र इत्यादि । प्रक्षेपवदिति सप्तम्यर्थे वतिः । दर्शनं व्याकुर्वन्ति वेधेत्यादि तथा च नित्यप्रलयविचारे शरीरादेः प्रतिक्षण- मन्यान्यत्वेऽपि प्रवाहेक्येनैकस्मिन् शक्यतामभिमन्यत इति तत्तत्प्रवाह एव पदानां शक्तिः । स चानादिसृष्टिवादिनो मीमांसकस्य मतेऽप्यविच्छिन्नत्वात्सिद्धः । अतो यथा, अव्यतिरेकश्चार्थे-

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

त्वात् । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्, दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्ष- मथो सुवः' इति । स्मृतेश्च । 'सर्ववेदमयेनेदमात्मनाऽत्मात्मयोनिना । प्रजाः सृज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते ॥' इत्यादिविस्मृतेः । सर्वस्मृतेश्च 'ऋषीणां पूर्वचरितस्मरणं स्मृतिरुच्यते' इति । अतोऽर्थबलविचारेऽपि पदार्थानां नित्यत्वान्न वेदस्यानित्यसंबन्धः ॥ ३० ॥ भाष्यप्रकाशः । अनुपलब्धे इत्यत्र व्यवहाराव्यतिरेकेण प्रवाहनित्यतया धर्मे शब्दसंबन्धवद्ग्रहो, तथा वस्त्वन्तरे- ऽपीति नानित्यसंयोग इत्यर्थः । अविच्छेदे प्रमाणं दर्शयन्ति सूर्येत्यादि । सर्वासां स्मृतीनां कार्यं प्रवाहाविच्छेदसाधकत्वमित्यत आहुः ऋषीणामित्यादि । लक्षणार्थविचारादेवाविच्छेदावग- तिरित्यर्थ

कचिद्तृतीयप्रपाठक इति पठन्ति । भाष्ये । छत इति रश्मित्वेन 'प्रकाशाश्रयवद्वा" Wait! "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित्तृतीयप्रपाठक"? Look at line 36: 'क' 'चि' 'द्' 'तृ' 'ती' 'य' 'प्र' 'पा' 'ठ' 'क' -> "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित् तृतीयप्रपाठक"? It looks like "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचिद् तृतीयप्रपाठक" (कचिद् with no व, or small व under क: क्वचिद्). Then: "भाष्ये । छत इति" - wait, is that 'छत' or 'अत'? Or 'कृत' or 'तत'? In line 7 of Bhashya: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" Wait, does Bhashya have "स्वत इति"? Look at Bhashya line 7: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" So in line 36 of Rashmi: "स्वत इति"! Wait, line 36 shows: 'भा' 'ष्ये' । [space] 'स्वत' (or 'छत'?) 'इ' 'ति' Ah, the letter is 'स्वत'! 'स्व' looks a

यहाँ पृष्ठ पर दिए गए संस्कृत पाठ का देवनागरी में पंक्ति-वार लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

७२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३१ भाष्यप्रकाशः। त्वाविशेषान्मनुविद्यायामपि देवानाधिकारो वक्तव्यः । तत्रासौ वा आदित्यो देवमध्विति मधूत्वेनोपवर्ण्यमानस्यादित्यस्य विद्याविषयत्वादादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत । किंवात्रे आदि- त्याश्रितानि पञ्च रोहितादीन्यमृतान्यनुक्रम्य वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्याख्यान् पञ्च देवगणांस्त- दुपजीवकानुक्त्या, स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनेव मुखेने तदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यतीत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यान्यमृतानि विजानतो वस्त्रादिरूपत्वप्राप्त्या स्वगणमुख्यामुखेन तृप्तिरुच्यते । सा चोपासनात् प्रागेव वस्त्रादिरूपेण वर्तमानानां पुनस्तत्प्राप्तिकथनात् प्राप्य- प्राप्योर्बेध वेतोरैक्यापस्याऽनुपपन्ना भवति । न च वस्त्रादिप्राप्या वेदांशान्ये कल्पयितुं शक्यन्ते। प्रमाणाभावात् । अधिकारानङ्गीकारे तु तेषामनुपासकत्वात् कृतार्थत्वाच्च न देवान्तरकल्पना । न च मास्तु मधुविद्याधिकारः । तावता ब्रह्मविद्याधिकारो न वारयितुं शक्यः । तेषां मोक्षा- र्थित्वात् तत्र बाधकाभावाच्चेति वाच्यम् । यतो ब्रह्मणोऽपि देवत्वम्, देवत्वेन च तस्याप्यु- पासकप्रमाणे प्रवेशेनोपासत्वप्राप्यत्वयोर्विघटनादिति । अत्र च मध्वादीत्यादिपदेन, अग्निः पादो रश्मिः। तेजस्त्वात्' इति सूत्रविषयत्वेन रश्म्यभेदात् स्वतः सिद्धम् । प्रकृते । अत्र इति असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य चौरैवेतिस्राग्रे । तिरश्चीनवंशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाज्यः ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पम् ता अमृता आपस्ता वा एता ऋच एतमृग्वेदमभ्यतपंस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोऽजायत तद्वयक्षरत्तदादित्यमभि- तोऽश्रयत्तद्वा एतदादित्यस्य रोहित रूपमिति । तस्य देवतिर्यग्गतवतः मधुनः चौरैव तिरश्चीनवंशः तत्प्रसिद्धमधुन् इव चिन्तयेत् । अन्तरिक्षमपूपः । सवितृमध्वाश्रयत्वात् मरीचयः लक्षणया रश्मिसङ्घाः सविन्नाकृष्टाः भौमा आपः । पुत्रा इव मध्वपूपच्छिद्रभ्रमरबीजस्थानीयाः तस्य रसमध्वाश्रयस्य सवितुर्ये प्राचः पूर्वदिग्गता रश्मयः ता एवास्य मधुनायः प्रसिद्धमधुन इव मध्वाधारच्छिद्राणि तत्र ऋच एव ऋचचाः एव मधुकृतो भ्रमराः कुतः ऋचाचा हि सोमाहृत्यपोऽपूर्वरूपा आदाय लोहितं रूपं सवि- त्राश्रयं मधु कुर्वन्तीति मधुकृतः । ऋग्वेदः ऋग्ब्राह्मणभागः । तद्विहितं कर्म एव पुष्पं पुष्पस्थानीयं ताः प्रसिद्धाः कर्मणि प्रयुक्ताः अमृता आपः सोमाज्यपयोरूपाहुतयः अपूर्वीभूताः अत्र पुष्पाश्रयापस्था- नीया इत्यर्थः । ता वा एता भ्रमरस्थानीया ऋचः कर्मपुष्पेभ्यः आहुत्यपूर्वरूपरसमादातुकामाः ऋग्वेदं तद्विहितकर्मपुष्परूपमभ्यतपन् रसनिःस्रवार्थ व्यापारमकुर्वन् यथावत् कर्म निरवर्तयन्नित्यर्थः। ऋग्भिर्मत्रैः शस्त्राशस्त्रभावमुपगतैः क्रियमाणं कर्म रसनिवर्तकं भवति । पुष्पाणीव भ्रमरैराकृष्यमाणानि । रसान्मधुनिष्पत्तिमाह तस्याभितप्तस्येति । तस्य ऋग्वेदविहितकर्मपुष्पस्याभितप्तस्य ऋग्भ्रमरैर्निर्वर्ति- तस्य यशस्तेज आदि रसोऽजायत । यशो विश्रुतम् । तेजस्स्वगतं दीप्तिः । इन्द्रियं प्रसिद्धं वीर्यं सामर्थ्यम् । बलमन्नाद्यं अन्नं च तदन्नं च । रसो मध्वाख्योऽजायत उत्पन्नः । तद्वयक्षरदिति तच्चापि ब्रह्मास्तं मधु व्यक्षरत् विशेषेणोर्ध्वमक्षरत् अगमत् । तदादित्यमिति गत्वा च तन्मधु आदित्यमभितः पार्श्वतः आदित्यस्य पूर्वभागमश्रयत् । तद्वा एतदिति तद्वै तदेव पूर्वोक्तमेवैतत्प्रत्यक्षं मधु किं तत् यदेतद् उद्यत आदित्यस्य रोहितं रक्तरूपं दृश्यत इत्यर्थः । एवं अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः ता एवास्य दक्षिणा मधुनाच्यः यजूंष्येवेत्यादिः आदित्यस्य शुक्लं रूपमिलन्ता श्रुतिः । एतामय येऽस्य प्रत्यचो रश्मयः ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः सामान्येवेत्यादिः आदित्यस्य कृष्णं 726

' इति कोशात् ।"

Line 24: "उपाद्यत्वं देवहविःप्रापकत्वं तदभिमुखा वै देवाः इत्यत्रात्रोपायत्वं सर्वात्मभाववत्त्वं साधारण-" Wait, "उपाद्यत्वं" or "उपायत्वं"? Look at the first word of line 24: उ (u) पा (pā) य (ya) or द्य (dya)? It has a loop on right: looks like 'उपायत्वं' or 'उपाद्यत्वं'? Wait, the next word in the sentence has 'हविःप्रापकत्वं... इत्यत्रात्रोपायत्वं'. Notice later in the same line: "इत्यत्रात्रोपायत्वं". Here it's clearly "उपायत्वं". The first word has a slightly smeared 'पा' or 'द्य': "उपायत्वं". Let's check if it's "उपायत्वं": yes, उपायत्वं देवहविःप्रापकत्वं.

Line 25: "देवपदसमभिव्याहारस्योपायत्वे हविःप्रापकत्वबोधकत्ववद्विशेषवसुपदसमभिव्याहारस्योपाये सर्वात्म-"

Line 26: "भाववत्त्वं बोधकत्वात् । न चान्यविषोपाय उपायत्वमन्यविधमिति वाच्यम् । आचार्यसूचकाग्निपद-" Wait, "नान

७२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ किंच । तेषां सर्वेषामनधिकारः प्रत्यक्षत एव दृश्यते । सर्वे हि नक्षत्रा- दिरूपेण महाभोगवन्तो जगदवभासकत्वेन ज्योतिश्चक्रे दृश्यन्ते । अग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्डमित्यादिश्रुतेश्च । न हि तादृशां प्राप्तैश्वर्यवतां सर्वोपास्यानां मोक्षदातॄणां ज्ञानकर्मणोः कश्चनोपयोगोऽस्ति । तस्मादनधिकार एव देवाना- मित्येवं प्राप्ते ॥ ३२ ॥ उच्यते— भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । भावं देवानामधिकारस्य सद्भावम् । बादरायण आचार्यः । गौणसिद्धान्ताभावाय स्वनामग्रहणम् । किमार्थेन ज्ञानेन । तथा सति तुल्यत्वमत आह अस्ति हि । अस्ति वेदे, 'प्रजापतिरकामयत प्रजायेय' इति भाष्यप्रकाशः । ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ अग्निः पुच्छस्येति श्रुतिस्तैत्तिरीयाणामारण्यके शिशुमारो- पासनेऽस्ति । शेषं निगदेन व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ वेदे सत्त्वमुपपादयन्ति प्रजापतिरित्यादि । अयमर्थः । अयं हि भूतार्थवादो यस्यैवं विदुषोऽग्निहोत्रं जुह्वतीति विद्वाक्यशेषः । स यदि स्वार्थे रश्मिः । निवसन्ति स्म अत्र चेति । देवोपासनविधानं तु आदित्यस्य पादत्वेन संवर्गत्बेन ब्रह्मत्वेन च शंकरभाष्येन्वेता अपिपदेन यस्यादित्यः शरीरमिति श्रुत्युक्तोपासना सा च शरीरत्वेन । यावद्विद्यादीति अयं न्यायः साधनाध्याये तृतीयपादेऽस्ति 'यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्' इति । मूल इति मूलं वसुनयाजयत् इति ब्रह्मविद्याधिकारकल्पने । तत्र मूले कुठारो मनुष्याणां याजकर्मत्वेनाङ्गीकारात् वसुसंज्ञाया भाविनीत्वं तत् फलम् । ब्रह्मविद्याधिकारं वदतःस्वहस्तच्छेदहानिः यथा कश्चिद्वृक्षारूढः स्वस्थितिमूलं शाखां कुठारेण छिन्दन् पतति । किं च देवाधिकारपोषिकायाः श्रुतेस्तात्पर्यामाह जैमिनिः वसुनिति मनुष्याणां यागानन्तरभाविनी वसुसंज्ञेति । मनुष्याणामधिकार- पोषिका श्रुतिरिति भावः । तस्मादित्यादीति । त

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२९ स एतमग्निहोत्रं मिथुनमपश्यत् । तद्युदिते सूर्येऽजुहोदिति' । देवा वै सत्रमा- सतेत्यादिभिः कर्माधिकारो निश्चितः । तद् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादि । तथेन्द्रप्रजापतिसंवादे, ब्रह्मा देवानामिति च । एवमेवंविधै- र्वाक्यैर्देवानामध्यधिकारोऽस्ति । यच्च च पुनर्दैवानां फलभोग एव प्रतीयते, न भाष्यप्रकाशः । प्रमाणं न स्यात्, तदा तादृशज्ञानेनान्यसाध्यमग्निहोत्रिणः प्रजारूपं फलमपि न स्यात् । अतोऽ- ग्निहोत्रद्रष्टृत्वं तद्धोतृत्वं चावश्यमभ्युपेयम् । न चात्र प्रजापतिरिति भाविनी संज्ञा वक्तुं शक्या । स्वतः पूर्वमन्यस्याभावात् । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' इति श्रुतेः । एवं सिद्ध एकत्राधिकारे, देवा इत्यादिभिः कर्मणि, यो य इत्यादिभिर्ज्ञाने च देवानामतिलारो निश्चितः । एवमित्यादिकं रश्मिः । वज्रायमादित्यो ब्रह्मेत्यादेश इतिवद् विरुध्यति नाप्यनुवदते वायुर्वा व संवर्ग इतिवत् । किं तु पूर्वं जातमर्थं प्रकाशयति भूतार्थवादः । तथा च वार्तिकम्— 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः' ॥ इति । अत्र भाष्य आदिपदेन 'साध्या वा देवाः स्वर्गकामाः एतं षड्रात्रमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्त' इति संगृहीतव्या । अयमितिपदेन लङन्तपदघटितश्रुतितुष्टयपरामर्शात् द्वितीयायां विशेषमाहुः यस्यैवमिति द्वितीयस्य चतुर्थपादेस्ति । अग्निहोत्रविषये बह्वृचब्राह्मणं यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र यावज्जीवशब्दः कृत्स्नजीव[न]वाचकस्ततश्च तत्पुरुषधर्मं निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते इति विद्वदविद्वत्साधारणोऽग्निहोत्रप्रयोगः । अत्र चाग्निहोत्रमिथुनमपश्यदिति भूतार्थवाद- स्तेनासद्रीयाः एवं विदुषो यावज्जीवमग्निहोत्रं प्रतीयन्त्यत्रेति विद्वदग्निहोत्रप्रयोगः तत्र विद्वद्वाक्यशेषा- पेक्षास्ति । ननु विद्वदविद्वत्साधारणप्रयोगो वैधः 'विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत्' इति वाक्यसिद्धश्वेति भूतार्थवादेन कथं विकल्प्यते इति चेत्तत्राहुः स यदीति स भूतार्थवादः । न स्यादिति । न च काकतालीयन्यायेन फलमस्तु इति वाच्यम् । निर्बन्धोनामप्रवृत्त्यापत्तेः । विदुष इति वाक्यं तु विदुषः सकलकर्मसिद्धिमाह न तु विद्वदविद्वत्साधारणप्रयोगम् । अन्यस्येति मनुष्यत्ववत्संज्ञाकारणस्य वसुनिक्षेपेव प्रजापतित्वान्यस्य । एवमिति एवं पूर्वोक्तप्रकारोणासौ वा 'आदित्यो देवमधु' इत्यादीति न्यायादिलन्तभाष्योक्तवृत्तान्त एकत्र देवा इत्यादिभिः कर्माधिकारे सिद्धे । बोध्यवं । एवं पूर्वपक्षे पूर्वसूत्रोक्तदोषद्वयं ज्ञानकर्माधिकाराभावरूपमुद्भूतम् । द्वितीयसूत्रोक्तं दोषमुद्धर्तुमाहुः एवमितीति । एवं प्रकारो यत्र एवमेवंविधैर्वाक्यैर्देवानामध्यधिकारोऽस्तीति भाष्ये तत्रापि यस्य यत्र चेति भाष्यस्य तद्भाष्यं स्फुटार्थम् । करणं भाष्ये कृतिः । अधीति असौ वा आदित्त इत्यस्यार्थं उक्तो भगवदिच्छ्या ये लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका इति 'ये धातुशब्दाः' इति पन्नापठम्मनात्सर्वेन्तरमुच्यते सिद्धान्ते परं तु भगवदिच्छयैव सिद्धान्ते, अन्यार्थे इच्छाभावात् । ननु पत्रावलम्बने कर्मकाण्डश्रुत्युल्लेखात् कर्मकाण्डविषयेऽस्तु न तु ज्ञानकाण्डेपीति चेन्न तत्र 'विचारो मोगरूढितः' इति पूर्वमीमांसाकारिकाया योगरूढेः 'तत्रैवाशौ वेदराशेः' इत्यत्रैवकारेण रूढेर्व्यवच्छेदात् । वेदान्तानामपि वेदत्वमतो योगमात्रं वेदान्त इत्येवकारपर्यालोचनलब्धम् । अतोऽस्यां कुत्राधिकारः सर्ववत्तच्च इलग्नां उच्चन्ते । असाविति यद् यज्ञाने असुन् वप्ता । वै भातीति । या भवि-

७३० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ११ रश्मिः। गन्धवनयोरनिद् अ.प.डैः। गन्ता गन्धयिता, गन्ध अर्दने चुरादिः भर्द गतियाचनयोः भ्वा.प.से.अर्द हिंसायां चुरादिः आ.से.याचिता बाळलीलादौ हिंसिता वा दैत्यानाम् । आदित्य इति दितिः दाप् लबने किच् घुमास्थेतीत्त्वम् । न दितिरदितिः द्वैधीकरणकर्त्री विनाशकर्त्री लुञ् छेदने क्यादिः उ.से.खिदिर् द्वैधीकरणे रु.उ.अ.नक्त विनाशे चुरादिः प.से.अत्र नकतीति कर्तरि डैडभौ अदितेरपत्यादि- रादित्यः 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदान्ण्यः' सर्वममृतमप्रियत इति बृहदारण्यकात् । अत्ता गन्ता गन्धयिता च द्वैधीकरणकर्म्या विनाशकर्म्या अपत्यं पातकर्तृ विनाशकरणं पत्ऌ पतनेण्यत्। पतु गतौ भ्वादिः प. सेटो विसर्गलोपः। देवानां क्रीडादिकर्तॄणां मधुः गमनकर्तृ विनाशकरणमिति पातकर्तृविनाशकरण- मित्यस्यार्थः। ण्यविधानेन 'ऋहलोर्ण्यत्' इति सूत्रेण ण्यडुङ्स्वभावश्छान्दसः पुंनाम्नो नरकात्त्रायत इति पुत्र इति प्राचां पर्यायवादात्। पुत्रपर्यायश्चापत्यशब्दः। 'मनेर्धश्छन्दसि' इत्युसिर्धश्च अवबोधकर्ता अव- क्षरणादौ वुष अवगमने। तस्येति तनु विस्तारे विस्तारकस्य स्तूञ् आच्छादने इद ऊर्जने ऊर्ज बलप्राण- नयोः द्यौः द्योतन्तेऽसामिति द्यौर्गौवत् बाहुलकाद् युतेर्दोः लौकिकशब्दोधिकरणव्युत्पत्तेरेणादितु पञ्चमा- ध्यायान्ते 'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे' इति कारिकां प्रक्षिप्योक्तत्वात् । यु अभिगमने द्यौति डौरलौकिकः 'ये धातुशब्दा यत्रार्थे उपदेशे प्रकीर्तिताः' इतिवाक्यात् अ.प.अनिद् श्रीविनाशाय गन्ता तस्य एव, इण् गतौ अ.प.अ. 'इणशीभ्यां वन्' आवेडयनमित्यर्थः । तिरश्चीनवंशः तरणं तु प्लवनतरणयोः भ्वा.प.से.असुन् क्वचिदपवादविषये प्रीतिर् प्लवनं मुद्र गतौ इत्यस्य रूपम् । पुराणाद् गतिः फलं तस्मै [प्रेवृ सेवने भ्वा.आ.से.अङ्गविकारस्तस्मै] अचीनः विभाषां बेरिति खः वर्णलोपः । अञ्जु गतिपूजनयोः अच इत्येके, पूजनाय अञ्च गमनाच्चेत्युभयोर्यतस्य न रूपं अव्यक्तसम्बन्ध प्रकरणेऽनुपयोगात् भ्वा.उ.सेद् वंशः वंशसम्बन्दिर्बचनं टुवम उद्रीर्णं भ्वादिः प.से. 'हृभृवमिव्यध्यः शक्' वमति वम्यते वा वंशः। उत् उडू शब्दे किप् तुक्, शब्दात् गिरणं विज्ञानं तस्य कर्तृ गृ विज्ञाने चुरा.आ.से.विज्ञानस्य कारणं दैवीसंपत्तस्य कर्तृ विज्ञानस्य कृतजन्यत्वात् । गिरणं न सेचनं तथाहि गु.सेचने म्वादिः प.अ.सिचिर क्षरणे विच क्षरणे तु.उ.अ । क्षर संचलने भ्वादिः प. । चल कंपने म्वा.प.से.कपि चलने म्वा.भा.सेद्व इत्यन्योन्याश्रयात् नापि चल विलसन इत्यस्य तु.प.से.उस केप- क्रीडयोः भ्वा.प.से.लिप आलिङ्गने दि.आ.अ.लिगि गतौ म्वादिः प.सेद्, इत्यस्यैवाकार्यार्थगमनेऽजन्य- त्वात् । उदीर्णान्वयाच्च गौरवाच्च । नापि लिगु चित्रीकरणे जु.प.से.प्रयोजनाभावात् । अथ क्षिप दाहे म्वा.प.सेट्ः असंभवात् । नापि क्षिप संक्षेपे इत्यस्य क्षेपश्चि आत्लाभायस् । द्यर्थ चुरा.प.सेद् । क्रीडार्थ उच्यते, क्रीड विहारे म्वा.प.से.संभवति अप्रयोजकत्वात्। नापि चठ भूताविलस्य चुरा.प.सेट्। अप्रयोजकत्वात् । अतो गृ विज्ञान इत्यस्य रूपं उदीर्ण इत्यत्रात्र । अत्र 'उच्योर्ग्रः' इति सूत्रेण यन्मु तु न धातुपाठकृताकृतत्वात् । अन्तरिक्षमपूप इति पात्रादृग्भिम्योरन्तरीक्ष्यते ईक्ष दर्शने कर्मणि यन् छान्दसं ह्रस्वत्वम् । अन्तरीक्ष्यते नक्षत्रजालं जगद्वास्मिन् इत्यधिकरणव्युत्पत्तिस्तु नोक्ता । लुट्य वभो बाधप्रसङ्गात् । लौकिकत्वाच्च । दृशिर् प्रेक्षणे इति दर्शनं प्रेक्षणं ज्ञेयम् । पूबू पवने क्यादि- रूपयपदी सेट् पूनाति पूयते पूपः न पूपोऽपूपः नभ्समासः । अन्तः अतिबन्धने म्हा.प.से. बाहुलकादरन् प्रातः पुनरितिवत् । अत सातत्यगमने भरन् । पण स्तुतौ अर उकारश्चास । अन्तरशब्धं मध्यकैः कामक्रोधादिभििरीक्ष्यते यः पदार्थः सोन्तरिक्षम् । रूपप्रपञ्चः सोपपो न पुनातीत्यर्थः। अभोजकनमित्यर्थः । व्यासवासुधायां प्रकारान्तरव्यव्ययवर्गं तन्मथ्यवाचकशब्ताशब्दा औशिकम्। 730

किं चाङ्गुलादौ भ्वा. प. सेट् इसिमृग्रिण्वामीति तन्। मरीचयः पुत्राः इति प्रियन्ते कामादय एषु सुरूणिभ्वामीथिः पुन्नाम्नो नरकात्त्रायन्त इति पुत्राः भक्तिज्ञानादिप्रतिपादका वेदा नामप्रपञ्चरूपाः पुषो हस्वश्चेति सूत्रात् पूञ् पवने क्यादि यु.सेट् डन् पुनात्यनेन पुंनाम्नो नरकादिति मतो देवत्वाद्वा पाठत्वाद्वा तस्य विस्तारकस्य ये देवाः पूजादिकर्तारः । प्राञ्चः प्र.पूरका गन्तारः अञ्चे क्किन् ऋत्विगादिना रश्मयो व्यापकाः अभोतेरश चेति मिः अश्नुवत इति रश्मयोत्र मुक्ताः त एवेति वक्तव्ये ता एवेति विधेयलिङ्गं विस्तारका एवायनं कर्तरि ल्युः । अस्य इदि परमैश्वर्ये परमैश्वर्यवतः । प्राञ्च इति प्राञ्चति ऋत्विगादिना किन् । अञ्जु गतिपूजनयोः पूजादिकर्म्यः । भ्वा.प.से.प्रपूरिका गन्ध्र्यः मधुनाड्याः इति ज्ञानकर्तुः नल गन्धे णल बन्धे भ्वा.प.से.नालयति पचाद्यच् डलयोरेकत्वं हलविकारः गौरादिः गौरादित्वात् ङीष् । गन्ध्र्यः याच्याकर्म्यः गत्वा याचिका इति यावत् । गन्ध अर्दने चूर्णे गति- याचनयोरिति बन्धार्थकधातुस्तु टवर्ग्यादिस्त्वर्गादितो निर्बलः, नाड्य इत्यत्र तवर्गपञ्चमादित्वाच्छान्दसः। ऋच एव मधुकृत इति। मद्योर्ज्ञानकर्तुः भक्तिज्ञानादिभ्यः कृतः कृती छेदने द्वैधीकारिकाः ऋचानोरथेन क्रीडाप्राकट्यात् क्रीडाया अद्वैतविरुद्धत्वात् । गोप्यो गावो ऋच इति कृष्णोपनिषदः । 'वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह' इति श्रुतेः, तथा च फलाध्यायभाष्यम् । अचलत्वं चापेक्ष्येति सूत्रस्य ऽलीलाविष्करणमनाविष्करणं चापि तदिच्छयैवेत्याहेति डुकृञ् करणे वा किप् तुक् भक्तिज्ञानादीनां कर्तृ कर्म्यः । अयमर्थः—'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थः' इति श्रीभागवतैकादशस्कन्धाज्ज्ञानं स्वयं प्रकाशं वैकुण्ठात्मकं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायसुबोधिन्युक्तं विद्वन्मण्डनोक्तं च तत्र गोप्यो गावो ऋग्रूपाः सन्त्येवात्र तु बीजरूपा अपि । ऋचस्तु ऋच स्तुतौ संस्तुताश्चित्यपि तुदा. प.सेट् ऋच्यन्ते स्तूयन्ते ब्रह्मात्मदेवाद्य आमिरिति ऋचः किप् । ऋचो ऽयनं उत्तरदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः, न च गुणे गुणानङ्गीकार इति शङ्क्यमन्यमतत्वात् ऋचां 'वेदा यथा मूर्त्तिधराश्चितुष्ठे' इति वाक्यात् मूर्त्तिसत्त्वात्। ये हि सुपां सुलुकिति सुः एवकारार्थाय अनेन हेतुना मधुकृत इत्यर्थः । ऋग्वेद एव पुष्पमिति ज्ञातव्यो ज्ञानकर्तव अयनेन स्ववृत्त्या विकासकर्ता पुष्प विकासे पचाद्यच् पुष्यति दि.प.सेट् काश शब्दे भ्वा.प.से.तस्य न रूपं एकदेशान्वयापत्तेः किं तु काश दीप्तावित्यस्य दिवा.आ.सेटो रूपं काश्यत इत्यर्थः । पुष पुष्टौ । चुरा.प.सेट् कष्पश्लिष्यति सप्तस्वगावाच्च रूपं, पुष विभागे दि.प.सेटोपि न रूपं षट्त्वाहित्वात् । पुष पुष्टौ भ्वा.क्र्या.प.से.दि.प.अ.एतेषां न रूपमात्माश्रयात् । ता अमृता आप इति ता विस्तारिकाः अमृता न मृतं मरणमस्यांस्त्यन् अपामवान्तरप्रलयाश्रयत्वात् । प्राणत्वापोमय- त्वात् 'आपोमयः प्राणः' इति श्रुतेः साधुरापोमय इति व्यासपासूत्रायास् । आपः आप्नुवन्ति व्याप्यन्ते वा आप्लृ व्याप्तौ स्वा.प.अ. किप् । ता वा इति ता विस्तारिका वै वान्ति वैः वा गतिगन्धनयोः गन्ध्र्यः गन्धवित्र्यः । एता इति एतैस्तुद् चेलादिस्तुद् । गन्ध्र्यः ऋचः इति स्तुतिकर्म्यः । पतन्ति गन्तारं ऋग्वेदं पूर्वव्याख्यातम् । अभ्यतपन् मयामावाद्यातपन् विचारितवन्तः निष्पन्नांश्वावात् निष्पन्ने निष्पाद्यपर्यासु तप आलोचन इत्यस्य ग्रहणात् । लोचु दर्शने भ्वा.भा.से.करणे ल्युट् ऽसत्वात्रिगुण्त्वादेव । याज पूजकर्मणीतिवत् क्रियते कर्मेति व्युत्पत्तेः भाव्युत्पत्तेः कचित्ज्ञानविचार- योरकत्वात् । तप संतापे भ्वा.प.अ. तप ऐश्वर्ये दि.भा.अ-तप दाहे चुरा.भा.से.एतेषां न रूपं निष्पन्नेऽ- ग्रहणात् । तस्येति । विस्तारकस्यामृतत्त्वाद्गवाय विचारितस्य । यश इति अश्नुते व्याप्नोति 'यशेतेऽनेने दुरु इति बाहुल व्यापकेत्येवम् । तेज इति तिज निशाने तेजयति निष्पन्नेनेन वा तेजः