अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

कथनाच्चतुःश्लोकीतुल्यतयोपदेशस्य तत्रापि सत्त्वात् तत्राप्यनधिकारः शङ्क्यः । तदग्रे, 'नैतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्' ॥ 'एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम्' ॥ इति कथनात् कर्मज्ञानादिमिश्रतयोपदेशाच्च तादृशां श्रावणे बाधकाभावेन तत्र तेषां श्रवणा- धिकारस्य सिद्धेः । अन्यथा तद्विरोधापत्तेश्च । नचामयेच्छायां तदर्थं कीर्तनस्य विरोधः शङ्क्यः । तत्र भगवत एव कथनाच्छ्रीभागवतपदाभावाच्चोक्तैकदेशातिरिक्तभागवतकीर्तनादपि तत्परिहार- सिद्धेः । पुरुषोत्तमसहस्रनामपाठस्यापि फलोक्तिप्रसङ्गे, 'सहस्रं यैस्तु पठितैः पठितं स्याच्छुकामृ- तात्' । इत्याचार्याणां वाक्यात् तस्मादपि तत्सिद्धेश्च । ये पुनरेतानि वाक्यान्याश्रित्य स्वस्यापि पाठाधिकारं शूद्रा आपादयन्ति, तेषां मात्सर्यादिदोषग्रासेन श्रीभागवतोक्तधर्मेष्वप्यनधिकारः । 'धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सताम्' इति वाक्यात् । किं पुनः पाठे । एतेनैव गीतापाठो व्याख्यातः । तत्राप्यध्यायसमाप्तौ, उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायामिति दर्शनात् । तस्मादुक्ता- तिरिक्तमेव शूद्रैः पठनीयम् । न तु श्रावणीयं, पाठनीयं वा । विध्यभावादिति निष्कर्षः ॥ ३८ ॥ इति नवमं शुगस्येत्यधिकरणम् ॥ ९ ॥

उपसमीपे स्थित्वा यथायोग्यकरणरूपायाः ज्ञानपदेनाप्रतीतेः । एवं च ज्ञानस्य प्राधान्यात् विशेष्यत्वात् । चतुःश्लोकीति तत्र ब्रह्मवादस्य सुबोधिन्यां करणात्तत्तुल्यत्वम् । तत्रापीति एकादशस्कन्धे एकोनत्रिंशे श्रीभगवानुवाचोद्धवं प्रति । 'कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि' इत्यादि । तेनोक्ते । ननु ब्रह्मवादसंग्रहातिरिक्तं शूद्रयोषिद्भ्यो ब्रूयादित्यर्थो यद्वा दोषविहीनायेत्येवमादिभ्यो ब्रूयात् शृण्वन्तीनां शूद्रयोषितां भक्तिः स्यादित्येवमर्थ इति न भक्तिः स्याच्छूद्रयोषितामित्यस्याप्रयोजकत्वमिति चेत्तत्राहुः कर्मेति 'कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि' इति कर्म । तद्धीति भक्तिः स्याच्छूद्रयोषितामित्यस्य विरोधापत्तेः । न च एतादृश एव ब्रह्मवाद इति शङ्क्यम् । तत्राधिकारस्तर्हि वर्तत एव । तदर्थमिति अभयार्थम् । कीर्तनस्य पाठरूपस्य शूद्रयोषित्सु सहानवस्थानाम् । तत्रेति तस्माद्भारत सर्वात्मेति

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७५७ कम्पनात् ॥ ३९ ॥ कठवल्लीविचारेण निश्चिता ह्यधिकारिणः । वाक्यान्तरं च तत्रत्यं चिन्त्यते प्रलयावधि ॥ ‘यदिदं किंच जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतं महद्भयं वज्रमुद्यतं य एत- द्विदुरमृतास्ते भवन्ति’ इति । अत्र प्राणवज्रोद्यमनशब्दाभ्यां संदेहः । किं प्राणो- पासना, इन्द्रोपासना वा, ब्रह्मवाक्यं वेति । बाधकशब्दस्य श्रुतित्वाच्च प्रक- रणेन निर्णयः । ‘अमृतं वै प्राणाः’ इति श्रुतेः । प्राणोपासकस्याप्यमृतप्राप्तिर्यु- ज्यते । इन्द्रस्याप्यमरत्वात् । वज्रमुद्यतमिति प्राणपक्षे वियोजने मरणजनकत्वाद् भाष्यप्रकाशः । कम्पनात् ॥ ३९ ॥ एवं प्रासङ्गिकमधिकारिनिरूपणं कृत्वा पूर्वप्रस्तुतमेव पुनः सिंहाव- लोकनेन विचारयतीत्याहुः कठवल्लीत्यादि । हि यतो हेतोर्मृत्युपाख्यानं मनुष्यानधिकृत्य प्रवृत्तम् । अतः, ‘शब्दादेव प्रमितः’ इत्यधिकरणे प्रस्तुतेन कठवल्लीस्थाङ्गुष्ठमात्रविचारेणाधिकारि- स्वरूपे प्रसङ्गात् ते निश्चिताः । च पुनः प्रासङ्गिकसमाप्तौ तत्रत्यं षष्ठवल्लीस्थं वाक्यान्तरं चिन्त्यते । अवसरसंगत्या विचार्यते । तच्चिन्तनस्य किं प्रयोजनमत आहुः प्रलयावधीति । तद्वाक्य- प्रतिपाद्यं रूपं प्रलयस्यावधिभूतम् । तस्य ज्ञाने तत्र लयः स्यादतो हेतोश्चिन्त्यत इत्यर्थः । विषय- वाक्यं, संदेहबीजं, संदेहाकारं चाहुः यदिदमित्यादि । वेतीत्यन्तम् । ननु प्रकरणस्य ग्राह्यत्वात् तेनैव निश्चये विचारोऽनर्थक इति शङ्कायामाहुः बाधकेत्यादि । तथाच प्रकरणा- पेक्षया श्रुतेर्बलिष्ठत्वात् प्रकरणेन न निर्णय इत्यतो विचार आवश्यक इत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः अमृतमित्यादि । तथा अमृतपदस्याप्यनेकार्थत्वाद् वाक्योक्तफलेनापि न निर्णय इत्यर्थः । तर्हि प्राणविद्यैवास्त्वित्यत आहुः इन्द्रस्येत्यादि । तदुपासकस्याप्यमृतत्वप्राप्तिर्युज्यत इति पूर्वेण संबन्धः, इन्द्रस्यात्र कथं प्राप्तिरित्यत आहुः वज्रमुद्यतमिति । तथाच लिङ्गात् प्राप्तिरित्यर्थः । रश्मिः । कम्पनात् ॥ ३९ ॥ अवसरेति अत्र प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासा । केऽधिकारिण इति । तत्र लय इति प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थं फलस्य वाच्यत्वादिति भावः । विचार इति ब्रह्मवाक्यं वेति कोटीतरकोटीद्वयं प्रक्षिप्येषा मीमांसानिष्फला प्रकरणादेव ब्रह्मवाक्यत्वसिद्धेरिति तर्के आहुरिति विचारसार्थक्यमाहुः तेन तृतीयकोटीतरकोटिद्वयसिद्धावयं ग्रन्थः संशयशेषः । बाधकेत्यादीति । प्राणवज्रोद्यमनशब्दौ श्रुतीबाधकशब्दौ । विचार इति । ब्रह्मवाक्यं वेति····कोटीतरकोटी प्रक्षिप्य मीमांसा । न निर्णय इति । ब्रह्मवाक्यत्वनिर्णयो मीमांसानिष्फलत्वसंपादकः । इत्यर्थ इति इत्यर्थः प्रयोजनम् । अन्यथा पूर्वपक्षग्रन्थे ब्रह्मवाक्यं वेति कोटीतरकोटिद्वय- संपादकौ ग्रन्थः संगतो न स्यात् । अत एव प्राणेत्याद्युत्तरभाष्ये हेतुतास्य स्फुटा प्रतीयते । लिङ्गादिति लिङ्गं शब्दस्य सामर्थ्यम् । भाष्ये । प्राणपक्ष इति स्ववियोजने मरणजनकत्वं स्फुटमतस्तद् भूतपूर्वं भयमतस्तज्जनकत्वमपीति लक्षणया भयं प्राण इति भयरूपत्वमित्यर्थः । प्राणपक्षे भयमित्वस्य संगतिमिवेन्द्रपक्षे प्राण इत्यस्य संगतिमाहुः इन्द्रपक्ष इति । बलेति द्वितीयस्य द्युसम्बन्ध्ये 'द्वौ दध्यतुस्खासं नानाकर्मविकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्रः' इति वाक्ये पठितिरिन्द्र- 757

भयरूपत्वम् । इन्द्रपक्षे बलाधिष्ठातृत्वात् प्राणत्वम् । तस्मात् प्राण इन्द्रो वा वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ते । उच्यते । कम्पनात् । कम्पनमत्र प्रथमवाक्यार्थः । स च भयहेतुकः । अविशेषेण सर्वजगत्कम्पनं भगवद्धेतुकमेव भवति । नैवैकान्ततो वज्र इन्द्रस्यैवायुधं भवति । असिद्धयत्वात् । तस्य तांतस्य हृदयमाच्छिन्दत् साऽशानिरभवदिति श्रुतेः । तस्मान्मारकरूपमेवेदं भगवतः । भाष्यप्रकाशः । तस्मादिति प्रकरणापेक्षया श्रुतिलिङ्गयोः प्रबलत्वात् । तथाच ब्रह्मवाक्यत्वाभावे पूर्वपक्षे तात्पर्यम् । सिद्धान्तं व्याचक्षते उच्यत इत्यादि । अत्र हि, यदिदं किंचेति पादत्रयमेकं वाक्यम् । य एतदिति तुरीयपादो भिन्नं वाक्यम् । तत्र, यदिदं किंच परिदृश्यमानमपरिदृ- श्यमानं च सर्वं जगत् प्राणे विद्यमाने निःसृतं बहिरागतं संदेजति कम्पते । तत्र हेतुः । महतां भयं यस्मात् तादृशं वज्रमायुधमुद्यतं जगन्नियमनायोल्लासितमिति पदसंबन्धात् कम्पनमत्र प्रथमवाक्यार्थः । स च भयहेतुकः । तेन स्वतः कम्पनं वार्यते । तथा, यदिदं किंचेत्यनेन सर्वपदे संकोचो वार्यते । अतोऽविशेषेणासंकोचेनेदृशं सर्वं जगत्कम्पनं भगवद्धेतुकमेव भवति । न प्राणे । तस्य स्ववियोगेन भयजनकत्वेवेदृशकम्पनाहेतुत्वात् । ननु तर्हि श्रुतेः साधारणत्वा- न्माऽस्तु प्राणः, किन्त्विन्द्र एवास्तु । वाक्यापेक्षया लिङ्गस्य प्राबल्यादित्यत आहुः नैवेत्यादि । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । यस्मादिन्द्राणौ नात्र शक्यवचनौ तस्मात् तथेत्यर्थः । ननु तथापि प्राणशब्दवाच्यत्वस्य, 'अत एव प्राणः' इत्यधिकरण एवावधारितत्वादस्याधिकरणस्य किं रश्मिः । मिन्द्रो देवतेत्युक्तेः । प्रकृते । प्रकरणेति । पूर्वतन्त्रीयं प्रकरणादि स्पष्टम् । वाक्यमिति एकतिङ् वाक्यम् । अग्रे तु सुप्तिङ्चयो वाक्यम् कोशोक्तम् । कोशशब्दस्तालव्यन्तोपि म्यादेराकृति- गणत्वात् कोषस्तु बहुषु स्थलेषु । प्रथमेति । ननु कथं कम्पनं वाक्यार्थ इति चेन्न मिश्रभते फलमात्रं धात्वर्थ इति धात्वर्थविशेष्यकबोधे कम्पनस्य विशेष्यत्वम् । ब्रह्मकृतं जगच्चेष्टाव्यापारजन्यं कम्पनमिति । न च मण्डनमिश्रमते प्रथमान्तविशेष्यको बोध इति कुतः कम्पनविशेष्यको बोध इति शङ्क्यं देवदत्तेन लीयते इत्यादिस्यले तदभावादिति वैयाकरणोक्तदूषणग्रासात् । न च व्यापारविशेष्यकबोधोस्त्विति शङ्क्यम् । धात्वर्थत्वाभावात् भावप्रधानमाख्यातमिति यास्कोक्तेः । व्यापारमात्रमाख्यातार्थ इत्यादि स्पष्टमाख्यातवादे गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्यय इति । विशेष्ये तात्पर्यं वाक्यार्थपदप्रयोगः । न च सुप्तिङ्चयस्यान्वयो वाक्यार्थः । कृत्रिमत्वेनान्वयस्याप्रसिद्ध- श्रुतिसिद्धत्वात् अस्माभिरेव भगवदिच्छया प्रोच्यते । नाचार्यैरिति । श्रुतेरिति विषयवाक्यस्थताया ब्रह्मप्राणसाधारणत्वात् । लिङ्गस्येति । ननु न महद्भयं वज्रमुद्यतमितीन्द्रलिङ्गम् । किं तु श्रुतिरेव निरपेक्षत्वादिति चेन्न । ईश्वरवाचकस्यासेन्द्रे शक्तिसंकोचलक्षणा रूढिरिति । किं च निरपेक्षत्वे नाग्निहोत्रादिकल्पकाभ्यतिरेकेनाङ्गत्वबोधकत्वम् । यथा दध्ना जुहोतीत्यत्र दध्नेति तृतीयाश्रुत्या दध्नो होमाङ्गत्वबोधात् । तथात्र नास्ति । महद्भयं वज्रमुद्यतमित्यत्र शब्दगतं सामर्थ्यं उद्यन्तमिति शब्दादस्य मानस्य वज्रोद्यमनसामर्थ्यमालोच्यानेन भागेनोद्यमनं प्रतिपद्यममिति श्रुतिः कल्पयितव्ये- त्याजस्य बोधितत्वात् । उद्यमनस्य कम्पनाङ्गत्वं हेतुरिति यावत् । न च 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यत्रै- 758

प्राणशब्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मात् सर्वजगत्कम्पनं भगवत्कृतमिति भगवानेव वाक्यार्थः ॥ ३९ ॥ इति प्रथमाध्याय तृतीयपादे दशमं कम्पनाधिकरणम् ॥ १० ॥ भाष्यप्रकाशः। अबोजवमत आहुः प्राणेत्यादि । तस्मादिति । यस्मादुक्तवाक्यार्थरूपत्वं न पूर्वत्र प्राणशब्द- शब्दिते सिद्धं तस्मात् । अत्रैतादृशस्य हेतोर्वाक्यान्तरे अदर्शनाद्धेतुरेव पश्चमाद्येप्सतीत्याद्यपा- दियुदनिहविशेषान्तरविमर्शोवधारणेनैव तत्स्फुरणान्न पश्चादुल्लेख इति न न्यूनता । आधारता तु विषयवाक्य एव स्फुटा । अत्राऽवान्तरप्रलयकर्तृत्वं प्राणे आशङ्क्य तन्निवारणाय अङ्गुष्ठमात्रपाद- कृत्वेन तद् ब्रह्मणि साधितम् । तेन बुद्धित्यानान्निर्मिकैवाधिकरणसंगतिः । रश्मिः । उक्तं मद्धान्तर्गतमत्र तु वज्रमुद्यतमित्यत्र कम्पनं नान्तर्गतमिति दृष्टान्ताभाव

७६० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४० ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ (१।३।११) 'य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरभिसंपद्य स्वेन भाष्यप्रकाशः। यत्तु शंकराचार्यैरत्र ब्रह्मप्रतिपत्तौ पूर्वोत्तरपर्यालोचनादिति हेतुरुक्तः । तन्तु सूत्रमेव विरुणद्धि । सूत्रे कम्पनस्यैव हेतुत्वेन कथनात् । योऽप्येजयितृत्वस्य ब्रह्मधर्मत्वे न प्राणेनेति मन्त्रस्य तद्बोधकतयोपन्यासः सोऽपि तथा । मन्त्रे जीवनस्य तथात्वेनोक्ततया कम्पनाबो- धकत्वादिति ॥ ३९ ॥ इति दशमं कम्पनाधिकरणम् ॥ १० ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ य एष इत्यादि । इदं छान्दोग्ये दशमप्रपाठके दहरविद्याया- मिन्द्रप्रजापतिसंवादे च पठ्यते । एतावान् परं विशेषः । पूर्वत्र, निष्पद्यत इत्यनन्तरं स आत्मेति वाक्यशेषः । द्वितीये तु, स उत्तमः पुरुष इति । तत्रोत्तरवाक्यमसंदिग्धम् । गीतायाम्, 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः' इत्युपबृंहणेनास जीवबोधकताया वक्तुमशक्यत्वात् । तेन स रश्मिः। 'चक्रं चंक्रमणान्देव वर्जनाद्ब्रजमुच्यते । खण्डनात्खङ्ग एवैष हेतिनामा हरिः स्वयम्' ॥ इति । स्वयं पदादिदं भगवतो मारकं रूपम् । प्रकृतमनुसरामः । पूर्वोत्तरेति । पूर्वोत्तरयोः श्रुत्योः पूर्वोच्यते । 'तदेव शुक्लं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन' ॥ इति तद्भाष्ये । उत्तरोच्यते । 'भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' ॥ इति । उभयत्रापि ब्रह्मैव प्रतिपाद्यते न वायुरिति मध्येऽपि ब्रह्मैव प्रतिपाद्यम् । न प्राणेनेति । 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ' ॥ इति मन्त्रस्य ॥ ३९ ॥ इति दशममधिकरणम् ॥ १० ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ दहरविद्यायामिति पूर्वान्वयि । तत्रेति । द्वितीये इन्द्र- प्रजापतिसंवादे । जीवेति यथा स आत्मेत्युत्तरवाक्ये आत्मपदस्य जीवबोधकत्वमपि अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः । तथा जीवबोधकताया इत्यर्थः । तेनेति । इयमिन्द्रप्रजापतिसंवादस्था । स उत्तमः पुरुषरूपः । तत्र पुंसवोत्सवे क्रीडन् क्रीड विहारे । रममाणः पर्यति पर्यटति स्त्रीभिरिति मानसोरथस्त्रीभिः सह यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा । न उपजन५ सूक्ष्मशरीरं इदं स्थूलशरीरं च स्मरति । स यथा प्रयोग्य इति । प्रयोग्यः प्रयुज्यते इति प्रयोग्यः श्वादिः । आचरणे आचरति गच्छत्यनेनेत्याचरणं रथादिकम् युक्तः । एवमेवास्मिन् विस्मृतशरीरेऽयं प्राणो ईश्वरेण नियुक्तो वर्तते । श्रुतिस्तु 'तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजन५ स्मरतीद५ शरीर५ स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्शरीरे 760

यहाँ पृष्ठ की सामग्री का शुद्ध देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७६१ रुपेणाभिनिष्पद्यते' इति । तत्र संशयः । परं ज्योतिर्महाभूतरूपं ब्रह्म वेति । ब्रह्मधर्माश्च ये केचित् सिद्धा युक्त्यापि साधिताः । निर्णायकास्ततोऽप्यन्ये चत्वारोऽत्र निरूपिताः ॥ भाष्यप्रकाशः तत्र पर्यैति जक्षन् क्रीडन्नित्यग्रिमे वाक्ये तच्छन्दद्वयेनोभयोः परामर्शेऽपि विभक्तिसामाना- धिकरण्यं संनिधिं चानादृत्य व्यवहितं व्यधिकरणविभक्त्योपहितमपि ब्रह्मैवादरणीयमिति निश्चयात् । अतो दहरविद्यास्थं वाक्यमेव विषयः । संशयस्तु स्फुट एव । तद्बीजं तु प्रकरणा- पेक्षया श्रुतेः प्राबल्यम् । ज्योतिश्चरणाधिकरणेनास गतार्थत्वनिरासायास्य प्रयोजनं कारिकयाहुः ब्रह्मेत्यादि । चत्वार इति । उपसंपद्यव्यत्वम् उपसंपन्नस्वरूपाभिनिष्पादकत्वम् । पूर्ववाक्यगतं रश्मिः । प्राणो युक्त' इति । उभयोरिति जीवोत्तमपुरुषयोः । अनादृत्येति । स तत्रेति विभक्तिसामाना- धिकरण्यानादरः स तत्रेत्यत्रैव संनिध्यनादरः जीवद्वारा पर्यटनसम्भवे सत्त्वात् तत्रेति सप्तमी । 'चैत्रस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे' इति वाक्याजीवचैत्रम् । क्षतत्वव्यवहितमप्युभयं ब्रह्मैव । ननु एकरसत्वास- ङ्गत्वविरुद्धमिदं रूपमिति चेत्तत्राहुः आदरणीयमिति श्रुतिप्रामाण्यादादरणीयम् । ननु श्रुतिरन्यथा भवतीति चेत्तत्राहुः इति निश्चयादिति । (भाष्ये) विरुद्धधर्माश्रयत्वोपपादनमिति इति निश्चयात् । किं च सुषुप्तिसामयिकं रूपं निर्गुणमिति हेतोर्निश्चयात् । सगुणनिर्गुणयोरेक्याच्च विद्वन्मण्डने इति । अत इति इन्द्रप्रजापतिसंवादस्थस्यासंदिग्धत्वात् । दहरविद्यास्थ संदिग्घत्वात् । स्फुट इति दहरविद्यास्थे स आत्मेल्येवं य एष संप्रसाद इति वाक्यस्य शेषे वाक्ये तच्छब्देन महाभूत- ज्योतिःसंपन्नजीवात्मा वा ब्रह्मरूपज्योतिःसंपन्नजीवात्मा वेति संदेहज्ञाने विशेषणभूतविषयवाक्योक्त- ज्योतिर्ज्ञानं कारणम् । किं ज्योतिर्ब्रह्म उत महाभूतमिति तस्मात्संशयः स्फुटः । कल्पितसंशय- बीजं तु स आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति वाक्यशेषे ब्रह्म इत्यस्य विधानार्थ उपासार्थश्च ग्रहणसंभवः । न च कल्पितसंशये भाष्यसंशयपर्यवसानमिति शङ्क्यम् । भाष्यसंशयान्निर्मिरात्मनो ब्रह्मरूपज्योतिःसंपन्नजीवत्वत्वे निश्चिते स आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेत्यत्र आत्मा ब्रह्मरूपज्योतिःसंपन्नजीवात्मा न महाभूतज्योतिःसंपन्नजीवात्मेति सिद्धान्तसंचारात् । स आत्मेति वाक्यशेषस्य एष आत्मेल्यपि पाठः कचित्पुस्तके तेनैव ब्रह्मेत्यस्योपासार्थत्वहानेः कल्पितसंशयोपशमः । प्रकृतमनुसरामः । भाष्यप्रकाशे श्रुतेरिति रूढिर्योगमपहरतीत्यस्याः पूर्वत्रासति बाधकेऽङ्गीकारोक्तेः । अत्ररत्राप्राप्तव्यादकारणत्वान रूढेरित्युक्त्या श्रुतेरित्युकम् । सा च परं ज्योतिरित्यत्र कर्मवाचक- द्वितीयाश्रुत्या उपसंपदनाङ्गत्वं उपसदनकर्मत्वम् । अत्र लिङ्गादिकल्पनव्यतिरेकेण महाभूत- ज्योतिर्वासनाप्राबल्यात् प्रतीयते इति बीजत्वम् । श्रुतेर्निरपेक्षस्वरूपायाः । ब्रह्मेत्यादीति निरूपणं हि लक्षणैस्तानि चासाधारणधर्मरूपाणि इति ब्रह्मनिरूपणार्थं धर्मोपेक्षायां ब्रह्मधर्माश्चकारात् तादृशं ब्रह्म यद्वा चकारात् जीवमुख्यप्राणलिङ्गानि । 'जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्नोपासात्रैविध्यादा- श्रितत्त्वादिह तद्योगात्' इति सूत्रभाष्ये जीवमुख्यप्राणव्यवहिताः । ये केचिदिति सामान्यतो निर्देशः । सिद्धा इति सत्यज्ञानानन्तानन्दादयः ते जन्माद्यस्य यत इत्यधिकरणे यत इति पदेन ब्रह्मवाक्यत्व- निर्णायकाः निरूपितप्रायाः युक्त्या अपिपदेन श्रुत्या च समन्वयाधिकरणेषु समवायिलेना- नन्दत्वादयः साधिताः परेषां मतभेदेन । निर्णायका निरूपिताः ततोऽप्यन्य इति तेभ्योऽन्ये । 761

७६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४० तत्र रूप्योपपत्त्या च महाभूतमेव ज्योतिरित्येवं प्राप्ते । उच्यते । ज्योति- र्ब्रह्मैव । कुतः । दर्शनात् । सर्वत्र दर्शनं न्याय इति यावत् । सुषुप्तौ सर्वत्र, 'सता सौम्य तदा संपन्नो भवति । सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामहे' इति । भाष्यप्रकाशः हृदयत्वं सत्यपदोक्तं मर्त्याऽमृतनियामकत्वं चोत्तरवाक्यगतम् । तथापि हिरण्यनिधिरित्या- रम्यैवंविद् स्वर्गं लोकमैतीति वाक्यैक्यात् । निरूपिता इति निर्णायका निरूपिताः । अतो न गतार्थतेत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । उपपत्त्येति । अस्माच्छरीरात् समुत्थायेत्यादि- बोधितया तथा । राजशिबिराणि तीरात् समुत्थितानीत्यादौ लोके समुत्थानस्योद्गमने प्रयोगदर्श- नादत्र च शरीरादुद्गमनोत्तरं ज्योतिष उपसंपत्तिबोधनात् । तस्याश्चार्चिरादिमार्गेण जीवस्य गमने अर्चिराद्यपेक्षया आदित्यादेः परत्वादिति । सिद्धान्तमाहुः उच्यत इत्यादि । सर्वत्र दर्शन- मिति । समानप्रकरणे एतत्स्थाने ब्रह्मवाचकपददर्शनम् । तथा च यत्र ब्रह्मवाचकं पदमभिधीयते तस्मिन् स्थाने । अत्र ज्योतिःपदं दृश्यते अतस्तथेत्यर्थः । तदेव दर्शयन्ति सुषुप्तावित्यादि । रश्मिः । उपेति परंज्योतिरुपसंपद्य इत्यनेनोपसंपत्तव्यत्वं स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्यनेनोपसंपन्नेत्यादिः। पूर्वेति स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तꣳहृदयमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमैतीति श्रुतिगतम् । हृदीत्यत्र ङेर्लुक् हृदयस् । उत्तरेति उत्तरवाक्यं तु तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतियमिति तद्यत्सत् तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा य एवंवित्स्वर्गं लोकमैतीति श्रुतिवाक्यगतम् । सतीत्यत्र ङेर्लुक् सत्यस् । यमित्यत्र कर्तरि अन्येभ्योपीति यस् । यच्छादेशो दाण्धातोः। स इत्यस्य पारिभाषिकोऽर्थोऽवगन्तव्यम् । मर्त्यं त्यित्यस्य । ननु य एष संप्रसाद इति श्रुतावेव चत्वारो धर्मा वक्तव्या इत्याकाङ्क्षायामाहुः तथायेति । न गतार्थतेति तथा च ज्योतिश्चरणाधिकरणे ज्योतिष्टुं श्रुतियुक्तिभ्यां साधितो धर्मोत्र तु उपसंपत्तव्यत्वं सिद्धप्रायं ज्योतिष्टुं पुरस्कृत्योच्यते इति तथेत्यर्थः । कथमस्य युक्तित्वं अत आहुः राजेति । तथा च दृष्टान्तेनोपपादनं युक्तिर्यथा श्वेतकेतूपाख्याने न्यग्रोधफलमाहरेत्यादि । न त्वन्वयाज्ञानरूपस्तर्कः । इतीति राजेत्यादिदृष्टान्ते राजशिबिराणि तीरात्समुत्थितानि स्नेहाद्देशपूर्वदेशात् महाभूतज्योतिःज्ञानापन्नान्याप्य स्वरूपसप्लानीयामिहरेतं प्राप्नुवन्तीति । तथा च शांकरभाष्यम् । नाडीखण्डे अथ यत्रैतदस्माच्छरीरात् उत्क्रामति अथ एतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति । समानेति इदं प्रकरणं वाजिनायतो वाजिशाखायामेतद्वाक्यं द्रष्टव्यम् । न बृहदारण्यके न छान्दोग्येऽन्यत्रैव वाक्यमिदम् । 'शब्दविशेषात्' इत्यधिकरणे स्पष्टः समानप्रकरणविचारः । तथेति ज्योतिःपदस्य ब्रह्मवाचकत्वम् । सुषुप्ता- वित्यादीति इमाः श्रुतयोऽष्टमप्रपाठकस्थे द्वे दशमसातौपनिबन्धनाऽपरा इत्येवं तिस्रः । अत्र सम्पद्यस्य ब्रह्मणि शक्तिः 'ॐ तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणः' इति गीतायाः। अत्र ब्रह्मण्योति- र्दर्शनादिति जिज्ञासाधिकरणाद् 'ब्रह्म' इत्यनुवृत्तं पदं ब्रह्म कृत्वा सूत्रार्थो न भवति पक्षस्य सूत्रेऽनु- पादानात् । किं तु ज्योतिर्ब्रह्मदर्शनात् । ज्योतीरूपपक्षस्य सूत्रे उपादानात् । अत एव पक्षहेत्व- शदानकृतदोषोपि न । पर्वतो धूमादित्यप्रयोगः पर्वतस्य प्रत्यक्षत्वात् । तद्वज्ज्योतिषः शब्दप्रत्यक्ष- विषयस्य पक्षत्वं दर्शनादित्युक्ते दर्शननिष्ठत्वाद्दिमर्त्यो भवति तथा प्राप्नोत्या महासम्प्रति । तद्धारणाच्च 762

matra: 'स्थो' has an 'o' matra and avagraha: "स्थोऽयं हेतुर्न गच्छति"! Yes, हेतुः is masculine, so "दहरविद्यास्थोऽयं हेतुर्न गच्छति"!

Line 26: "वाच्यीयत्वात् इत्याशङ्काहुः सुषुप्तेति । तथा च संप्रसीदत्यस्यां चितमिति व्युत्पत्तेः विज्ञानेन्द्राचार्यैः" Wait: "हेतोः सुषुप्तिवाच्यकत्वात्" or "सुषुप्तिवाचकत्वात्"? Let's check: "सुषुप्तिवाचकत्वात् इत्याशङ्क्याहुः" -> "सु - षु - प्ति - वा - च - क - त्वा - त्" And "इत्याशङ्क्याहुः": "इ - त्या - श - ङ्क्या - हुः" (it has 'क्या', not 'का')! Then: "सुषुप्तेति । तथा च संप्रसीदत्यस्यां चितमिति" -> Wait, "चितमिति" or "चित्तमिति"? Look at the double त: "चित्तमिति"! "व्युत्पत्तेः विज्ञानेन्द्राचार्यैः" or "विज्ञानेन्द्राचार्यैः"? Wait, look at: "वि - ज्ञा - ने - न्द्रा - चा - र्यैः" or "विज्ञानेक्षणाचार्यैः" or "विज्ञा

७६४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १२ सू० ४१ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ (१।३।१२) 'आकाशो वै नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म' इति श्रूयते । तत्राकाशशब्दे संदेहः । भूताकाशः परमात्मा वेति । नामरूपनिर्वहणमात्रत्वमव- काशादानाद् भूताकाशस्यापि भवतीति न ब्रह्मपरत्वम् । अन्यस्य च नियामकस्या- भावादित्येवं प्राप्ते । उच्यते । आकाशः । परमात्मा । अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । भाष्यप्रकाशः। आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ श्रूयते इति । छान्दोग्यसमाप्तौ श्रूयते । आकाशशब्दे संदेह इति । उभयत्र प्रयोगसाधारण्यात् । श्रुतौ वैशब्दात् प्रसिद्ध- मुग्रहेण ब्रह्मशब्दोक्त्या चोभयोर्बोधनाच्च शब्दे संदेह इत्यर्थः । अनेन बीजमुक्तम् । पूर्वपक्षमाहुः नामेत्यादि । नामरूपयोर्निर्वाहोऽविच्छेदेन चालनम् । तत्कर्तृत्वमात्रमत्र प्रतीयते, न तु कश्चिदन्यो धर्मः । तच्चावकाशदानाद् भूताकाशस्यापि संभवतीत्याकाशपदस्य न ब्रह्मपरत्वम् । न च धर्मस्य सामान्यत्वेन प्रकरणबलाद् ब्रह्मपरत्वमेव कुतो नाद्रियत इति शङ्क्यम् । प्रजापतिरुवाचेत्यस्य द्विरुक्त्या ब्रह्मप्रकरणस्य समाप्त्यवगमात् । श्यामाच्छबलमित्यादिना प्रकरणान्तरेण व्यवधानाच्च । नापि जीवपरत्वं शङ्कितुं शक्यम् । अभिसंभवानीत्यस्य द्विरुक्त्या तत्प्रकरणस्यापि समाप्तेः । आकाशपदस्य जीवे क्वापि प्रयोगादर्शनाच्च । अतोऽस्यैव धर्मस्य यद् ब्रह्मधर्मतानियामकं तदत्र किमपि न दृश्यते । न चोपसंहारगतानां ब्रह्माऽमृतत्वामशब्दानां तथात्वम् । अवकाशदानकृतबृहं- जनितत्त्वव्यापकत्वगुणयोगेन प्रशंसानिबन्धनाया गौण्यापि नेतुं शक्यत्वात् । नापि, ते यद- रश्मिः । आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ छान्दोग्यसमाप्तौ इति चरमवर्णध्वंसः समाप्तिर्नास्ति नैयायिकमताभावात् । अतश्चतुर्दशानुवाकः समाप्तिपदेनोच्यते पञ्चदशानुवाको यद्यपि समाप्त्यनुवाकस्तथापि तत्र तद्वै तद्ब्रह्मा प्रजापतये उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यः इति विद्यापरंपरामुक्त्वान्तेऽऽचार्यकुलाद्वेदमधीत्येत्यादेः 'कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः' इति सूत्रे विषयवाक्यत्वेन भक्तिमार्गीयत्वेन दुर्लभाधिकारविषयत्वात् चतुर्दशानुवाकः समाप्त्यनुवाकः । शब्दे इति आकाशशब्दे सति अर्थयोः संदेहः । शब्दसंदेहस्य प्रथमपादे निवारणात् द्वितीयपादे आधेयार्थसंदेहं निवार्य तृतीयपादे आधारसंदेहवारणात् । यद्वा नायं नियमो यः सर्वत्रार्थसंदेह अतः शब्दे संदेहः । बीजमिति आकाशशब्दरूपम् । अन्यस्येति भाष्यं विवरीतुमाहुः न चेति । धर्मस्येति नामरूपयोरविच्छेदेन चालनस्य । समानत्वेन सार्थं व्यम् । द्विरुक्त्येति ऋत्विज्यङ्गके छान्दोग्ये एकदावमुक्तिर्वर्तते । प्रकरणेनेति । जीवप्रकरणेन दहरप्रकरणेनेति यावत् । इदं त्रयोदशात्मकाऽनुवाकेनोच्यते । अतो द्वादशानुवाकपर्यनमुरुत्तेनेन्द्रप्रजापतिसंवादस्य ब्रह्म- प्राकरणिकस्य त्रयोदशानुवाकोक्तेन व्यवधानात् । नापीति व्यवहितब्रह्मप्रकरणात् मामूदाकाशस्य ब्रह्मपरत्वम् । अव्यवहितजीवप्रकरणात् जीवपरत्वं तु स्यादिति शङ्कितुम् । अस्येति नामरूपयो- रविच्छेदेन चालनस्य । ब्रह्माऽमृतेति तदमृतं स आत्मेति विषयवाक्योत्तरं पठनात् । तथात्वमिति ब्रह्मधर्मतानियामकत्वप्रकारेण । त्वं न च वदेरिति योजना । अथेति बृहंपत्वाद् ब्रह्मत्वं नित्यत्वादमृतत्वं व्यापकत्वादामलमिति एकं प्रत्यक्षसिद्धं द्वयं 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति श्रुत्याऽऽमव्यम् । प्रशंसेति प्रशंसाया निबन्धनं कल्पनं यस्याः सा प्रशंसानिबन्धना गौणी । उपचारार्थ- 764

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७६५ यद्भूताकाशस्य प्रयोजनं श्रुतिसिद्धं, तस्मादन्यस्य व्यपदेशः कार्यान्तराद्विव्यपदे- शश्च । यत्रैव हि सिद्धवत्कारेणोत्कृष्टधर्मा अतदीयास्तदेव ब्रह्मेति । नापि नाम- रूपनिर्वोढृ आकाशस्य माहात्म्यहेतुर्भवति । वै निश्चयेनेति सिद्धवत्काराद्योपा- सनापरत्वम् । भाष्यप्रकाशः । न्तरेत्युक्तस्य नामरूपान्तर्वर्तित्वस्य तथात्वम् । व्यापकत्वाऽऽकाशेऽपि तत्सिद्धेः । अत उपक्रम- गतस्याकाशपदस्योच्चारणमात्रेण भूताकाशावगमात् स एव ग्राह्य इत्येवं प्राप्त इत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याचक्षते । यद्भूतेत्यादि । अर्थः प्रयोजनं यद्भूताकाशस्य श्रुतिसिद्धं वायुजननं तस्मादन्यस्य व्यपदेशः । ते यदन्तरेत्यनेनोक्तस्यासमन्तात् तदन्तःस्थापनरूपस्याद्विपदेन ब्रह्मणोदेश्च यो व्यपदेशः कथनम् । तथा च, अन्तरः अर्थो यस्मादित्यर्थान्तरम् । वाऽऽहिताग्न्यादिष्विति परनि- पातः । एवमत्र बहुव्रीहिणा कर्ता बोध्यते । अन्योऽर्थोऽर्थान्तरमिति नित्यसमासपक्षे लक्षणया कर्तुलाभः । तस्य भावोऽर्थान्तरत्वम् । तदादीनि । ते यदन्तरेत्युक्तं बहिःष्ठान्तःस्थापनम् । रश्मिः । सादृश्यात्मकशक्यसम्बन्धरूपा गौणी तया नेतुं तथथा आकाशो ह वा इत्यत्र गद्य आकाशं ब्रह्म सत्वत्वादिविशिष्टसत्यत्वायुपचारविशिष्टा अर्था बृंहणनिलत्वव्यापकत्वानि ब्रह्मविशिष्टानि तैः सादृश्यं ब्रह्मगतभूयोधर्मवत्त्वमाकाशे तदेवाकाशे शक्यस्य ब्रह्मत्वादिविशिष्टब्रह्मणः संबन्धः । तद्रूपा गौण्याकाश श्रुति लक्ष्णसमन्वयः । यथा छत्रिणो यान्ति इत्यत्रेयम् । उपचारो लक्षणा यत्राऽजैव शक्यस्य सत्यादेः संबन्ध आवेयता बृंहणादिनिष्ठा । तदुक्तम् 'लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता' इति काव्यप्रकाशे । तथात्वमिति ब्रह्मधर्मत्वं तु अस् । ज्ञेयं भातीत्यर्थः । अस् ज्ञैय्यात्म्योरिति मनोरमा । ते नामरूपे यद्यस्यान्तरा मध्ये इति श्रुत्यर्थः । वाय्विति । आकाशाद्वायुरिति श्रुतेः तैत्तिरीयायाः । वायुजननं प्रयोजनं फलं कार्यमिति यावत् । अन्तर आ इति छेदं मत्वाहुः आसमन्तादिति । हरिम्यां याह्योक आ इतिवत् । छन्दसि परेपीति परनिपातः अन्तःस्थापनं बहिष्ठस्य । ब्रह्मण इति तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मेति श्रुत्युक्तस्य । अन्तर इति । वायुजननादन्तरोऽन्यः । बहि- ष्ठस्यान्तःस्थापनरूपः । अर्थः कार्यं यस्मात् कर्तुः 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' जायमानस्य हेतुरुपादानं स्यात् इति पञ्चमी क्वचित् । परनिपात इति अर्थो जायमानो विवक्ष्यते । क्वचिदाहिताग्न्यादीनामप्याकृति- गणत्वादिति भावः । आहिताग्निः अन्याहितः जातपुत्र पुत्रजातः जातदन्ता जातश्मश्रुः तैल्पितः शृतपीतः ऊढभार्यः गतार्थः इत्याहिताग्न्यादयः । ननु षष्ठीसप्तम्यौ बहुव्रीहावन्यपदार्थोत्तरं कुतो नोक्ते अत आहुः एवमत्रेति । ननु नित्यसमासः कुतो न कृत इत्याकाङ्क्षायां लक्षणापत्या न कृत इत्याहुः अन्य इति । लक्षणयेति । शक्यसंबन्धः कार्यकारणभावः । सूत्रे भावप्रत्ययान्नान्वे विशेषे पूरयन्तः आहुः तस्य भाव इति भाष्यशेषपूरणागोपे आकाशाभ्यन्तरादिव्यपदेशादिति पाठो अन्यते । कुतः, अतोऽर्थान्तरं बहिस्स्थान्तःस्थापनं तस्य व्यपदेशोत्र न त्वन्तःस्थापनस्येति । परं साहसेन पाठो न ध्येचितः लपदह्वितपाठादर्शनात् । कार्यान्तरेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदादीनीति । कार्यान्तरं कार्यं वायुजननं तदन्यद् बहिटस्वान्तःस्थापनं भावप्रधानो निर्देशः । एव तच्छब्दार्थः । बार्थान्तरत्वमिति यावत् एष तच्छब्दार्थः । तत् बर्यान्तरत्वमादिर्येषां तानि तदादीनि सामान्ये नपुंसकं यद्वा 765

७६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ० १२ सू० ४१ भाष्यप्रकाशः ब्रह्मादिश्रुतयश्च । तेषां व्यपदेशात् कथनादाकाशो ब्रह्मैव । नहि रूपान्तर्गतस्य निरूढस्या- काङ्क्षासङ्कुचितं तन्निर्वोढृत्वं संभवति न वा क्वापि श्रुतावाकाशमाहात्म्यहेतुत्वेन तदुक्तमस्ति । नाप्यसङ्कुचितं तयोरन्तःस्थापनं बृंहणं वा तथा । वायुजनकत्वस्यैव श्रावणात् । अत आकाशा- कार्यातिरिक्तकार्यकर्तृत्वादेरुक्तत्वाद् ब्रह्मादिश्रुतीनां चानुकूल्यादुपसंहारस्य प्राबल्यमिति ब्रह्मै- वाकाशः । स्वारसिकं च शब्दानां ब्रह्मवाचकत्वमतो न लक्षणादोषोऽपि । तेनेदं सिद्धम् । यत्रैव रश्मिः । कार्यान्तरादिव्यपदेशश्चेति भाष्यस्यायमर्थः । कार्यमर्थान्तरत्वं तदन्यत् बहिष्ठान्तःस्थापनं तत्कार्यान्तरं तदादि येषामिति तदादीनि । भाष्ये चकारश्रावणात् । नन्वर्थान्तरत्वादिव्यपदेशादित्यत्र नामरूप- निर्वोढृत्वं हेतावप्रविष्टमिति न्यूनतादोषस्तद्धारणायाहुः नहीति । रूपप्रपञ्चः नामप्रपञ्चश्च तयोर्मध्ये रूपप्रपञ्चान्तर्गतस्य निरूढस्य नामरूपाभ्यां अन्य इव ऊहः वह प्रापणे प्राप्यस्य निर्वाहासहं तर्क्यस्य वा ऊह वितर्के ऋहलोर्ण्यत् । तन्निर्वोढृत्वं रूपनामनिर्वोढृत्वम् । तदुक्तमिति निर्वोढृत्वमुक्तम् । तथेत्याकाशकार्यत्वेनोक्तम् । 'तदमृतं स आत्मा' इति श्रुतेः । विषयवाक्येनुक्तैर्बृहणपर्यन्तमुक्तम् । उपसंहारस्येति आकाशो ह वा इत्यत्राकाशपदमुपक्रमे । उपसंहारे तद् ब्रह्मेति ब्रह्मपदं स आत्मेति आत्मपदं वा । तत्रोपक्रमस्य भाष्योक्तरीत्या संजातविरोधित्वेन प्रकरणादुपसंहारस्यासंजातविरोधित्वेन प्राबल्यम् । नन्वाकाशपदं वियति रूढं आकाशशरीरं ब्रह्मेति धारणे । 'आत्मन आकाशः संभूतः' इति तैत्तिरीये च तन्न ब्रह्म आकाश इत्युक्तौ शरीरशरीरिभावसंबन्धो वा कार्यकारणभावसंबन्धो वा लक्षणा वान्येलत आहुः स्वारसिकमिति । वेदान्ते असति बाधके रूढिर्योगमपहरतीति ह्युतस्त तदनादरश्रवणादिति सूत्रे व्युत्पत्तेर्विशेषितत्वेन प्रकृते व्याकरणरूपाङ्गबाधरूपबाधकस्य सत्त्वात् बाकाश्यते दीप्यते इत्याकाश इति योगस्य सुवचत्वेन स्वारसिकत्वम् । तथा चार्थान्तरत्वस्यादी आकाशत्वनामरूपत्वनिर्वोढृत्वे ते अर्थान्तरत्वाद्यौ च अर्थान्तरत्वाद्यश्चार्थान्तरत्वाद्यः स्वरूपैकशेषः अर्थान्तरत्वादीनां व्यपदेशः अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशस्तस्मादिति हेत्वर्थः । सिद्धमाहुः तेनेति । इदं भाष्ये व्युत्पादनं व्युत्पत्तिरिति यावत् । वक्ष्यते प्रकारभेदेन यत्रैवाकाशादौ सिद्धवत्कारेण भावे घञ् सिद्धवत्कारेण वा इत्यादिपदयोगेनोत्कृष्टनामधर्मरूपनामनिर्वाहकत्वादयः अतदीया यत्र इति निर्दिष्टाधिकरणाः संबन्धिनः तदेवाधिकरणं ब्रह्म यथानाकाशः परमात्मा यथा च उषा वा अश्वस्य शिरः सूर्यश्चक्षुः वातः प्राणः इति अत्रैवकारेण सिद्धवत्कारोस्ति अतदीयाः ब्रह्मसंबन्धिनः तद्ब्रह्मरूपाधिकरणं ब्रह्म न ह्यः व्युत्पत्तौ दशमस्य विशुद्धयर्थं नवानामिह लक्षणमिति द्वितीयस्कन्धा- चैवेह किं च नात्र आसीदिति श्रुतेरिहेलाश्रयनियद्देशादन्यविभक्त्यन्तं पदं तत्त्वा सप्तम्यन्तमुक्तम् । यत् सिद्धवत्कारेण उत्कृष्टधर्मा इत्यत्र प्रकाशाश्रयन्यायेनाभेदान्वयः । सूर्यः प्रकाश इतिवत् । एवं यत्प्रति सिद्धवत्कारेणोत्कृष्टधर्माः येन सिद्धवत्कारेणोत्कृष्टधर्माः यस्मा उत्कृष्टधर्माः यस्मादुत्कृष्टधर्माः यस्योत्कृष्टधर्माः इत्यत्र यल्लक्षीकृत्योत्कृष्टधर्मा इत्यादि बोध्यम् । एवकारेणेन्द्रप्रतर्दनसंवादे जीवीयधर्माः जीवे यत्रेति यत्पदवाच्यप्राणरूपाधिकरणात् अन्यस्मिन्नतदीयाः अप्राणसंबन्धिनः उक्ता इति जीवस्य व्यवहारकाले भेदेन व्यपदेशस्सांशिमत्वलापत्तिवार्यते । जीवस्य प्राणेतरस्य व्यवच्छेदात् । इतरव्यव- च्छेद एवकारार्थः । 'प्राणस्तथानुगमात्' इत्यधिकरणे इन्द्रप्रतर्दनसंवादो व्याकृतः । सिद्धवत्कारेनेति पदं नेन्न दीयते तदा 'शंयुर्विश्वमवतथ सीकृत्य समगृह्णीताम्' इत्यन्नोक्तमुलतथा राज्ञः शंयुत्वापत्तिः 766

Here is the line-by-line transcription of the text in Devanagari:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७६७ भाष्यप्रकाशः। सिद्धवत्कारेणोत्कृष्टधर्मा अतदीयास्तदेव ब्रह्मेति । अथ लोकदृष्ट्या विचार्यम् । तदसङ्गतम् । 'अदो दंदाति श्वसतां पदं यन्नियमान्नभः' इति स्मृतेस्तस्यापि भगवदधीनत्वान्नामरूपनिर्वाह आकाशस्य रश्मिः। तद्वारणाय सिद्धवत्कारेणेति पदम् । तथाहि चन्द्रालोककारिकेन्द्रपदघटिता कार्यान्वया तदीयपदोक्तशंभुसंबन्धित्वस्य समष्टितायामभावादेव व्युत्पत्तिसंचारे सिद्धवत्कारस्य किं प्रयोजनं स्यात् यद्वाऽऽलंकारिकाणां शंभुरसमष्टिवैदान्तिनां तस्य समष्टित्वेन वा शंभुसंबन्धित्वस्य समष्टितायामभावः ततश्च व्युत्पत्तिसंचारे राज्ञः शंभुत्वापत्तिः सा वारिता । यतो वा इत्यादिपदानां सिद्धवत्कारबोधकानामभावोत्र । अथ इत्यस्या

७६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १२ सू० ४१ निर्वाहस्य ब्रह्मधर्मत्वं न श्रुत्यन्तरसिद्धमिति विचारः । अर्थापत्तिसूचक- भाष्यप्रकाशः। माहात्म्यहेतुरपि न भवति । न च तदुपासनार्थं तदुक्तिराकाशेऽस्त्विति वाच्यम् । यतो, वै निश्चयेनेति सिद्धवत्कारात्रोपासनापरत्वं वक्तुं शक्यते । तस्माद् ब्रह्मधर्म एवायं निर्वाह इत्यर्थः । ननु यद्ययं निर्वाहो ब्रह्मधर्म एव, तदा, तद्धर्माधिकरणेन वा, तल्लिङ्गाधिकरणेन वा गतार्थत्वाद् व्यर्थः सूत्रारम्भ इत्यत आहुः निर्वाहस्येत्यादि । तत्रापि विशेषमाहुः अर्थापत्तीत्यादि । यद्यपि कम्पनमपि न प्रसिद्धश्रुत्यन्तरसिद्धं तथापि प्रकरणबलादुत्तरवाक्ये कम्पनहेतोर्ब्रह्मणः सकाशाद् भयस्योक्तत्वाच्च तस्य ब्रह्मकार्यत्वनिश्चयेन ब्रह्मवाक्यत्वसाधकता तस्य युक्ता । प्रकृते तु वाक्यस्यानारभ्याधीतत्वात्

स्वयमेव न्याय इति । तस्माद् यत्रैवातद्धर्मकथनमन्यवाच्यस्य तत्रैव ब्रह्मपरत्व- मिति सिद्धम् ॥ ४१ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीयपादे द्वादशमर्थान्तराधिकरणम् ॥ १२ ॥ भाष्यप्रकाशः। तंतश्च वाक्यस्यापि ब्रह्मवाक्यत्वं सुखेनैव सिद्ध्येदित्यत आहुः तस्मादित्यादि । अन्यवा- क्यस्येति अन्यवाचकपदवाच्यस्य । तथा चैतदर्थं पक्षनिर्देश इत्यर्थः । एवं प्रयोजनकथनेनास्य, तल्लिङ्गाधिकरणेन गतार्थता तत्प्रपञ्चत्वं च निवारितम् । अत्र चाकाशस्य नामादिनिर्वाहकत्वेन स्थितिकर्तृत्वस्यातिव्याप्तिमाशङ्क्य बुद्धिस्या सा निवारिता । यत्तु शिवतत्त्वविवेके, उपक्रमस्थाभ्यामाकाशश्रुतिप्रसिद्धलिङ्गाभ्यामस्य वाक्यस्य भूताकाश- परत्वेऽपि पाश्चात्यानामसंकुचितनामरूपनिर्वोढृत्वतदर्थान्तरत्वामृतत्वलिङ्गात्मश्रुतीनां भूय- स्तया प्राबल्यात् तदनुरोधेनोपक्रमप्रापितमपि भूताकाशपरत्वमपोद्य ब्रह्मपरत्वं स्थाप्यत इत्युक्तम् । तत् सूत्रविरुद्धमेव । लिङ्गभूयस्त्वस्यात्र हेतुत्वानुल्लेखात् । यत्तु शंकराचार्याः । ते यदन्तरेत्यस्य नामरूपे यद्भिन्ने इत्यर्थान्नामरूपाभ्यां व्यतिरिक्त- मर्थान्तरं व्यपदिशतीति नामरूपव्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मलिङ्गं हेतुकृत्यास तल्लिङ्गाधिकरणप्रपञ्चत्वमूचुः । तन्मतेऽधिकरणवैयर्थ्यमेव । निर्वाहस्य स्थितिरूपत्वेन तल्लिङ्गाधिकरणविषयवाक्यादेव रश्मिः। व्युत्पत्तिसमन्वयः । यत्रैवाकाशो नामरूपयोर्निर्वहितेत्यत्रैव अन्य अन्यपदवाच्यस्याकाशस्यातद्धर्मास्ते यदन्तरा तद् ब्रह्मेत्यादयस्तेषां कथनमिति तत्रैव आकाशो ह वै नामरूपयोरित्यत्रैव ब्रह्मपरत्वमिति । एतदर्थमिति अन्यवाच्यस्येत्यर्थः । ननु पक्षनिर्देशोऽनुचितः । 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति श्रुत्या तन्निषेधादिति चेन्न भाष्येणौपनिषदपुरुषव्याख्याने तत्प्रकाशे तदनुगुणामुमानस्यानोचि- तत्वात् । 'अत्र मां मार्गयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम्' इति वाक्यात् । तल्लिङ्गाधिकरणस्य प्रयोजनमा- काशपदार्थो ब्रह्मेति भाष्यात् तत्रत्यादाकाशपदार्थाभेदो ब्रह्मणः अस्याधिकरणस्य तु यत्रान्यवाचकपद- वाच्ये सिद्धवत्कारेणोक्ता धर्माः अतदीयाः तदेवार्थापत्त्या ब्रह्म ज्ञेयमिति प्रयोजनं तदाहुः एवं प्रयोजनेति । असंकुचितेति आकाशस्य कार्यत्वेन नामरूपनिर्वाहस्यापि कार्यत्वात् तेन संकुचितं ईश्वरे तु कारणत्वान्न तेन संकुचितमित्यसंकुचितेत्यर्थः । तदर्थेत्याकाशादर्थान्तरत्वेत्यर्थः । असंकुचितेत्यादीनाममृतत्वान्तानां लिङ्गानि ब्रह्मात्मनोः श्रुती । तानि च ते चासंकुचितनामरूप- निर्वोढृत्वतदर्थान्तरत्वामृतत्वलिङ्गब्रह्मात्मश्रुतीनाम् । तदनुरोधेनेति श्रुतिलिङ्गानुरोधेन । हेतुत्वेनेति न चार्थान्तरत्वादीत्यादिपदेन लिङ्गभूयस्त्वप्राप्तिरिति शक्यम् । उल्लेखपदेन सौत्रहेतुतावच्छेदकाना- क्रान्तत्वात् । श्रुतिलिङ्गे न लिङ्गमिति प्रतीतेः । श्रुतिलिङ्गयोः लिङ्गेनाभेदोपि न संभवति । तल्लिङ्गेति विषयवाक्यं तु अस्य लोकस्य का गतिरित्यादि आकाशः परायणमित्यन्तम् । न च निर्वाहस्य ब्रह्मधर्मत्वं न श्रुत्यन्तरसिद्धमिति भाष्यविरोध इति शङ्क्यम् । ते यदन्तरा तद्ब्रह्मेति श्रुत्या निर्वोढे नामरूपे ब्रह्ममध्ये स्तः इत्यर्थो हि अन्तःस्थापनमन्तरा न भवतीत्याशयेन ते यदन्तरेत्यनेनोक्तस्या- संभवात् तदन्तःस्थापनरूपस्येति भाष्यप्रकाशस्य प्रणयनान्न स्थितिरूपार्थो निर्वाहस्य किं तु व्योमक्षेमरूपः तस्यान्तःस्थापनेन साकं जन्यजनकभावसंबन्धान्निर्वाहस्यान्तःस्थापनं लाक्षणिकोर्थ इति । न च तल्लिङ्गाधिकरणविषयवाक्यगतस्य आकाशस्थितिकर्तृत्वस्य स्थितिरूपत्वेनात्राधिकरणे चान्तः-

An exact line-by-line transcription in Devanagari Markdown:

७७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ० १२ सू० ४१ भाष्यप्रकाशः। प्राप्ततया प्रपञ्चरूपत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नामरूपव्यतिरिक्तत्वस्य स्पष्टलिङ्गत्वेनैतत्प्रणयना- नावश्यकताया अपरिहाराच्च । भास्कराचार्योक्तमप्येतेनैव व्याख्यातप्रायम् । यदपि विज्ञानभिक्षुः । यावान् वा अयमाकाशस्तावदेषोऽन्तर्हृदय आकाशः । आकाशो वै नामरूपयोर्निर्वहिता । परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेत्यादिषु ब्रह्मैवाकाशशब्दवाच्यं भवति । अर्थान्तर- त्वादिव्यपदेशात् । अर्थस्य अन्तरॊऽर्थान्तरः । तस्य भावस्तत्त्वम् । आदिपदेन नित्यत्वासंगत्वसूक्ष्म- त्वादयो ग्राह्याः । तेषां व्यपदेशात् । 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इत्यादिषु कथनादित्याह । तन्मते व्यापकत्वकृतस्यार्थान्तर्वर्तित्वस्याकाशसाधारण्याद्, यावान् वेत्येतल्लिङ्गेनोक्त- वाक्येष्वाकाशपदेन केवलब्रह्मसिद्ध्या लिङ्गसत्त्वे च तल्लिङ्गाधिकरणेन गतार्थत्वापस्याऽ- धिकरणवैयर्थ्यमेव । शैवस्तु । आकाशो भूतं, जीवो, ब्रह्म वा ? इति संदिह्य, अमृतत्वादितद्धर्मव्यपदेशादित्याह । तदपि, यदचि तदमृतमिति, 'अमृताऽक्षरं हरः' इति जीवेऽप्यमृतप्रयोगात् सौत्र- हेतोरयोगाच्चासंगतमेव । रश्मिः। स्थापनस्रोकेः प्रपञ्चरूपत्वमस्त्येवेति शङ्क्यम् । विषयवाक्येऽस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायान् इत्यत्रोधमनास्तगमनयोर्मध्ये स्थितेः कल्पितत्वेन तल्लिङ्गाधिकरणविषयवाक्यगतस्या- काशस्थितिकर्तृत्वस्य काल्पनिकत्वेन तत्प्रपञ्चरूपत्वाभावात् । तस्माद्भेदेऽक्षरमात्रसाध्यस्यास्यार्थस्या- भावात् वैदिकानां न संदेहोपीति भाष्यम् । सिद्धान्तसिद्धेयं श्रुतिः काठके । 'अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च' ।। इति । भास्करेति शंकराचार्यवदुक्तम् । एतेनेति स्पष्टलिङ्गत्वेनैतत्प्रणयनानावश्यकतायाः अपरि- हारेण । अर्थान्तरिति अर्थस्यान्तर्वर्तित्वस्य । यावानिति अत्र दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोराकाशपद- प्रयोगात् एकत्राकाशस्य ब्रह्मत्वे साधिते आकाशान्तरे हेतुसत्त्वेपि ब्रह्मत्वरूपसाध्याभावाद्वा हेतोर्बाधितत्वेनैकत्र केवलब्रह्मसिद्ध्या तद्भिन्नेष्वित्युक्तम् । न च ब्रह्मत्वाभावः क्वापि नास्तीति न हेतोर्बाधितत्वमिति शङ्क्यम् । साधनसाध्यब्रह्मत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् । तर्हि साधनसत्त्वाद् ब्रह्मत्वं साध्यतामिति वाच्यम् । आकाशत्वप्रत्यक्षेण' ब्रह्मत्वाप्रत्यक्षात् । न च हेतोः साध्याभाव- वदाकाशान्तरे साधारण्यमिति शङ्क्यम् । इष्टापत्तेः दूषणप्रकरणात् । आकाशोति आकाशपदे- नोपस्थापितपक्षेऽर्थान्तर्वर्तित्वेन हेतुना केवलब्रह्मसिद्धिरनेनैव हेतुनाकाशत्वस्यापि सिद्धेः । लिङ्ग- सत्त्व इति तद्गर्भेवेति पूर्वत्र परम इति द्वितीये लिङ्गम् । न च श्रुत्विमिति शङ्क्यम् । आकाशो ह वा इत्यत्र परमे व्योमन्नित्यत्र च ब्रह्मपरमयोः सामर्थ्यमालोच्याकाशव्योमनी अभेदान्वययोग्ये इत्यभिधाभ्रौ श्रुती पृथक्कल्पयित्वा ब्रह्मपरमयोरभेदान्वयेऽङ्गलक्षणोचनात् लिङ्गलक्षणसत्त्वात् । श्रुतेस्तु निरपेक्षस्वरूपात् । हेतोः साधारण्यमाहुः तन्मतीति । छान्दोग्ये दशमे प्रपाठके तत्तत्सच्छब्दस्तं, 770

..."? Wait, it's "तद्धर्माणां"! Let's look at "णां": ण has the left U-shape and vertical line. Wait, does it say "तद्धर्माणां"? Let's look at the characters: त (ta) द्ध (ddha) र्मा (rma) णां (nam). Wait, what is between र्मा and व्यपदेशः? Just "णां"! The dot is above the vertical bar of णां. There is only one ण! It is simply "तद्धर्माणां"!

Let's check line 19: "समासात् कथं सौत्रेहेतोरयोग इति शङ्क्यम् । समासस्यागतिकगतित्वात् । एककोटिसृष्टत्वाद्" Wait, "सौत्रेहेतोरयोग" -> is there an avagraha or space? "सौत्रेहेतोरयोग" or "सौत्रे हेतोरयोग"? In print: "सौत्रेहेतोरयोग" - no space, or a tiny space: "सौत्रे हेतोरयोग". Let's look: सौत्रे followed closely by हेतोरयोग. Wait, "एककोटिसृष्टत्वाद्" or "एककोटिस्पष्टत्वाद्"? Look at that word! ए (e) क (ka) को (ko) टि (ti) स् (s) + प (pa) + ष् (sh) + ट (ta) = स्पष्ट

भाष्यप्रकाशः । तस्यैवाभिधानात् । नामरूपनिवाहकत्वस्य तत्पूर्वावस्थायां संभवात् । मुक्तावस्थायां ब्रह्मादि- शब्दानां संभवात् । असंकुचितप्रकाशयोगेनाकाशप्रयोगस्यापि संभवान्मुक्तजीव एवात्रोच्यत इति पूर्वपक्षे । अत्र परमात्मैव । अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । आकाशो वै नामरूपयोर्निर्वहितेति निर्वोढृत्वमत्रोच्यते । तथाऽमुक्तस्य नामरूपभाक्त्वान्मुक्तस्य जगद्व्यापारराहित्यादित्येवमुभयोर्न संगच्छते । ईश्वरस्य तु, अनेन जीवेनात्मनेति, यः सर्वज्ञः सर्ववित्, तस्मादेतद् ब्रह्म नाम- रूपमन्नं च जायते, सर्वाणि रूपाणि विचित्येत्यादिषु श्रुत्यन्तं तदेवोपपादयति । ते यदन्तरेति । यद् यस्माद् अयमाकाशस्ते नामरूपे अन्तरा ताभ्यामस्पृष्टोऽर्थान्तरभूतस्तस्मात् तयोर्निर्वोढा अपहतपाप्मत्वात् सत्यसंकल्पत्वाच्च निर्वहिता । आदिपदेन ब्रह्मत्वादीनां संग्रहः । तथाचा

? No, it's 'ऽ' then a letter: Wait, is it 'ऽल'? No! Wait, look at: अ - ग्रे - ऽ - स्त्य - धि - क - र - णे Yes, 'स्त्य' or 'प्य'? Wait, could it be "अग्रेऽप्यधिकरणे"? Look at 'प्य': in 'अप्यदर्शनात्' (L26: 'क्वाप्यदर्शनात्') - look at 'प्य' in 'क्वाप्यदर्शनात्' in line 26: क्वा (kvā) + प्य (pya) + द (da) + र्श (rśa) + ना (nā) + त् (t)! Look at the 'प्य' in line 26: it looks IDENTICAL to the letter in line 17! IT IS 'प्य'! "अग्रेऽप्यधिकरणे"! WOW, brilliance! "अग्रेऽप्यधिकरणे ।" "अग्रे अपि अधिकरणे" -> "अग्रेऽप्यधिकरणे ।" That makes 1000% sense! "In the next adhikarana also..."! And then: "तावदिति तावत्तात्काल्ये" or "तावदिति तात्काल्ये"? Wait, look at "तावदिति": त - ा - व - द - ि - त - ि Then: त - ा - व - त

यद्यप्यर्थज्ञाने न संदेहस्तथापि नियामकं हेतुमाह भेदेनेति । तस्याय- मर्थः । किंज्योतिरयं जीव इति प्रश्ने सूर्यचन्द्राग्निवाङ्‌निराकरणानन्तरम्, आत्म- ज्योतिः । आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिरित्युत्तरानन्तरं, कतम आत्मेति प्रश्ने, भाष्यप्रकाशः। सोऽपैतीत्यर्थज्ञाने सति न संदेहस्तथापि तदेव कथं स्यादित्याशङ्कायां विवक्षितार्थनियामकं हेतुमाहेत्यर्थः । 'भेदेनेति । व्यपदेशादिति पूर्वसूत्रोक्तहेत्वेकदेशोऽत्रानुवर्तते । तथाच, भेदेन व्यपदेशादित्येतावानत्र हेतुरित्यर्थः । नन्वयं हेतुर्जीवब्रह्मताप्रतिपादकवाक्यत्वाङ्गीकर्तृभिरप्यतत्प्रति- पादकत्वेनैवाद्रियते । तथाहि । अत्र योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्युपक्रमे जीवलिङ्गादुपसंहारे च, स वा एष इत्यनेन तस्यैव परामर्शात्तन्मध्ये बुद्धान्तावस्थश्लोकेषु संसार उच्यत इत्याद्युक्तं पुनः पुनर्मोक्षप्रश्नाच्च

योऽयं विज्ञानमयो ज्ञानरूप इन्द्रियेषु हृदि च प्रकाशमान इत्युत्तरे, जीवोऽप्ये- तादृश इति तन्निराकरणार्थं स समानः सन् जीवतुल्यः सन् क्रीडतीत्याह । भाष्यप्रकाशः उक्तः । तत्र युक्तिस्तु यदि जीवः स्वज्योतिः स्यादादित्यादिसत्तायामपि तदनपेक्ष एव पर्य- यनादिकं कुर्यात् । एवं त्वादित्यादिवद् यदा भगवाननुगृह्णाति तदा तत् कुरुते, नो चेन्नेति कार्यकादाचित्कत्वरूपाऽवगन्तव्या । तस्या अनुक्तत्वादात्मज्योतिरित्युरानन्तरं राज्ञा आत्म- विषयकः, कतम आत्मेति प्रश्नः कृतः । स च न देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणेष्वन्यतमस्यात्मत्वसं- भावनामूलकः । सम्राट्त्वेन बहुश्रुततया तस्य तत्कोट्यनुपस्थानात् । मेधावी राजेत्यग्रे कथनाच्च । किं तु जीवब्रह्मकोटिकमूल एव । तादृशे प्रश्ने, योऽयमित्यादिनोक्तमुत्तरम् । तत्रान्तर्ज्योति- रित्यस्य ते