भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अपरोक्षानुभूति (दीपिका व हिन्दी टीका सहित)

Aparokshanubhuti with Dipika & Hindi Commentary

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished109 पृष्ठ

विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति म-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( ८५ ) धिकारिणमाहार्द्धेन अयमिति अयमुक्तलक्षणः प्राणा- यामश्चकाराद्भेदत्रययुक्त इत्यर्थः । प्रबुद्धानां प्रकर्षेणा- संभावनादिरहितत्वेन बुद्धानामात्मबोधयुक्तानां निः- संदेहाऽपरोक्षज्ञानिनामित्यर्थः । योग्यइत्यध्याहारः त- र्ह्यज्ञानां कीदृश इत्यत आह अज्ञानामिति ॥ १२० ॥ भा. टी. अनन्तर निश्चलतासे एक ब्रह्मही सर्व स्वरूपहै ऐसा निश्चय होताहै सो कुम्भक प्राणायाम कहावे है । इस प्रकार रेचक, पूरक, कुम्भक, ज्ञानियोंके प्राणायाम होय हैं अज्ञानी पुरुष वायु रोककर नासिकाको पीड़ा देनेको प्राणा- याम कहें हैं ॥ १२० ॥ विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति म- ज्जनम् ॥ प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यस- नीयो मुमुक्षुभिः ॥ १२१॥ सं. टी. इदानीं प्रत्याहारं लक्षयति विषयेष्विति । विषयेषु घटादिषु यद्वा शब्दादिषु अन्वयव्यतिरेका- भ्यामात्मतां सत्तास्फुरत्ताप्रियतामात्रतां दृष्ट्वानुसंधाय मनसोंतःकरणस्य चितिमज्जनं नामरूपक्रियानुसंधान- राहित्येन चित्स्वरूपतयावस्थानं स प्रत्याहारः ततः किमतआह अभ्यसनीयइति ॥ १२१ ॥ भा. टी. विषयोंके विषे आत्मत्वको देखकर अर्थात् सर्व जगत्को ब्रह्ममय देखकर और चैतन्यस्वरूप आत्मामें चित्तको

( ८६ ) . अपरोक्षानुभूतिः। लगानाहै सो प्रत्याहार कहावे है मोक्षकी इच्छा करने- वाले पुरुषोंको यह प्रत्याहार अवश्य अभ्यास करने योग्यहै ॥ १२१ ॥ यत्रयत्रमनो याति ब्रह्मणस्तत्रदर्शना- त् ॥ मनसो धारणं चैव धारणासापरा मता ॥ १२२ ॥ सं० टी० धारणां लक्षयति यत्रेति यत्रयत्र यस्मिन् यस्मिन् पदार्थे मनोयाति गच्छति तत्रतत्र ब्रह्मणः स- त्तादिमात्रस्य नामाद्युपेक्षया दर्शनादनुसंधानान्मन- सोधारणं ब्रह्मण्येव स्थिरीकरणं धारणेत्यर्थः । नन्वा- धारादिषट्चक्रमध्ये एकत्र मनसो धारणं धारणेति प्रसिद्धमतआह सेति साऽत्रोक्तलक्षणा धारणा परोत्कृष्टा मता तत्त्वबोधवतामित्यर्थः । अन्या तु पातंजला- भिमता प्राणायामादिवदपरेतिभावः च एवेत्यव्ययद्वयं वेदांतविद्वदनुभवप्रसिद्धिं द्योतयति ॥ १२२ ॥ भा० टी० जहांजहां मन जाय तहां तहां ब्रह्मस्वरूप दर्शन पूर्वक जो मनको निश्चल करनाहै सो सबसे उत्कृष्ट धारणा कहावे है ॥ १२२ ॥ ब्रह्मैवास्मीतिसद्वृत्त्या निरालंबतया स्थितिः ॥ ध्यानशब्देनविख्यातापर- मानंददायिनी ॥ १२३ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( ८७ ) सं. टी. अथात्मध्यानं लक्षयति ब्रह्मैवेति सद्वृत्त्या सती प्रमाणांतरबाधायोग्या वृत्तिस्तया वृत्त्या निरालं- बतया देहाद्यनुसंधानराहित्येन स्थितिरवस्थानमित्यर्थः शेषंस्पष्टम् ॥ १२३ ॥ भा. टी. सम्पूर्ण बाधाओंको दूरकर देहानुसन्धान परित्याग पूर्वक सम्पूर्ण ब्रह्ममयहै इसप्रकार ज्ञान करके जो ब्रह्मस्वरूप अवलम्बन कर स्थिति करनाहै उसको आत्मध्यान कहैं हैं इसके होनेसे परम आनन्द प्राप्त होयहै ॥ १२३ ॥ निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः॥ वृत्तिविस्मरणंसम्यक् समाधि- र्ज्ञानसंज्ञकः ॥ १२४॥ सं. टी. अथान्यत्समाधिरूपं पंचदशमंगं लक्षयति निर्विकारतयेति निर्विकारतया विषयानुसंधानरहित- तयांतःकरणवृत्त्या पुनरनंतरमेव ब्रह्माकारतया यत् सम्यक् प्रपंचसंस्काररहितं ध्यातृध्येयाकारवृत्तिशून्यं वृत्तिविस्मरणं द्वैतानुसंधानं स समाधिः पंचदश- मंगमित्यर्थः । ननु वृत्तिविस्मरणस्याज्ञानरूपत्वा- त्कथं समाधित्वमित्याशंक्य ब्रह्मात्मैक्यबोधाभावे के- वलवृत्तिविस्मरणस्य तथात्वेपि न ब्रह्मज्ञानसहितस्य तथात्वमित्याशयेन समाधिं विशिनष्टि ज्ञानसंज्ञकइति ज्ञानमिति संज्ञा यस्य स ज्ञानसंज्ञकः ब्रह्माकारतय

( ८८ ) अपरोक्षानुभूतिः । स्फुरणरूप इत्यर्थः उक्तंच " समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवैकतां प्रति" इति ॥ १२४ ॥ . भा. टी. निर्विकार चित्त होकर अपनेको ब्रह्मस्वरूप ज्ञान करके सम्पूर्ण प्रकारके प्रपञ्च भावको परित्याग करना ज्ञानि- योंका समाधि कहावे है ॥ १२४ ॥ इमं चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधुसमभ्य- सेत् ॥ वश्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः सन्भवेत्स्वयम् ॥ १२५ ॥ सं. टी. इदानीं यदर्थं सांगमिदं निदिध्यासनमुक्तं तदाह इममिति अकृत्रिमानंदं स्वरूपभूतानंदाभिव्यंजकं निदिध्यासनमित्यर्थः चकाराद्यथाबुद्धि वेदांतविचारम- पीति स्पष्टमन्यत् ॥ १२५ ॥ भा. टी. जबतक पूर्वकहे हुए आनन्दमय ब्रह्मके वशमें नही होय तबतक कृत्रिम आनन्द ( निदिध्यासन ) उत्तम प्रकारसे अभ्यास करे परन्तु जिस समय निदिध्यासनादि द्वारा स्वयं ब्रह्मस्वरूप होजाय उस समय निदिध्यासनादिकका कोई प्रयोजन नहीं ॥ १२५ ॥ ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवतियो- गिराट् ॥ तत्स्वरूपं न चैतस्य विषयो मनसोगिराम् ॥ १२६ ॥

विषय नहीं है ॥ १२६ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (८९) सं. टी. एवमभ्यसतः फलमाह ततइति साधनान्नि- र्मुक्तः साधनाभ्यासरहित इत्यर्थः एतस्य योगिनः तद्वे- दांतप्रसिद्धं स्वरूपं ब्रह्मैवेतिभावः ॥ १२६ ॥ भा. टी. पूर्व कहे हुए योगाभ्यास करनेसे पुरुष सिद्ध होयहै सम्पूर्ण प्रकारके साधनोंसे छूटजायहै और योगियोंका राजा होय है उस ब्रह्मका स्वरूप योगियोंके मन वाणीकाभी विषय नहीं है ॥ १२६ ॥ समाधौक्रियमाणेतु विघ्नआयांतिवै बलात् ॥ अनुसंधानराहित्यमालस्यं भोगलालसम् ॥ १२७ ॥ लयस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्चशून्यता॥ एवंयद्वि- घ्नबाहुल्यं त्याज्यंब्रह्मविदाशनैः॥१२८॥ सं. टी. अखंडैकरसब्रह्मस्वरूपत्वेनावस्थानलक्षण- मोक्षफलदोऽयंसमाधिपर्यंतो योगो गुर्व्वनुग्रहवतांसुक- रोस्ति तथापि सुकर इत्यनादरो न कार्यः विघ्नबाहुल्य- संभवादित्याह द्वाभ्यां समाधाविति स्पष्टोऽर्थः ॥ १२७ ॥ लयइति तत्रलयो निद्रा तमः कार्याकार्याऽविवेकः वि- क्षेपो विषयस्फुरणं रसास्वादो धन्योहमित्याद्यानंदा- कारवृत्तिः चपुनः शून्यता चित्तदोषः रागद्वेषादितीव्र-

( ९० ) अपरोक्षानुभूतिः । वासनया चित्तस्य स्तन्धीभावः कषायः क्षुब्धतेत्यर्थः स्पष्टमन्यत् ॥ १२८ ॥ भा. टी. समाधि साधन कालमें अनेक प्रकारके विघ्न आनके बलसे निरोध करें हैं वह विघ्न यह हैं अनुसन्धान- राहित्य अर्थात् किसीप्रकार अनुसंधान नहीं रहना, आलस भोगलालसा, लय अर्थात् निद्रा, तम अर्थात् कार्य्या- कार्यका अविवेक, विक्षेप अर्थात् विषयानुराग, रसास्वाद अ- र्थात् मैं बडा धन्यहूँ इसप्रकार आनन्दका अनुभव करना, शून्यता अर्थात् रागद्वेषादिकसे चित्तकी विकलता, इसप्रकार विघ्नोंके समूहको ब्रह्मवेत्ताओंको शनैःशनैः त्याग करना योग्यहै ॥ १२७ ॥ १२८ ॥ भाववृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता ॥ ब्रह्मवृत्त्याहिपूर्णत्वं तथा पूर्णत्वमभ्यसेत् ॥ १२९ ॥ सं. टी. :वृत्तिरेव बंधमोक्षकारणमित्याह भावेति भाववृत्त्या घटाद्याकारवृत्त्या भावत्वं तन्मयत्वं भवती- ति शेषः शून्यवृत्त्या अभाववृत्त्या शून्यता जडतेत्यर्थः हीति लोकप्रसिद्धौ तथा ब्रह्माकारवृत्त्या पूर्णत्वं हीति विद्वत्प्रसिद्धौ ततः किमतआह पूर्णत्वमिति ॥ १२९ ॥ भा. टी. जिसके चित्तकी वृत्ति घटादि भाव पदार्थोंमें जायहै

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (९१) उसको घटादि पदार्थोंका प्रकाश होयहै जिसके चित्तकी वृत्ति शून्यताको आश्रय करे है उसका चित्त शून्यमय होयहै इसीप्रकार जिसके चित्तकी वृत्ति चैतन्यस्वरूप ब्रह्ममें जाय है उसको पूर्ण ब्रह्मका लाभ होयहै इससे पुरुषको जिसप्र- कार पूर्ण ब्रह्मत्वका लाभ होय उसतरहका अभ्यासकर लाभ उठाना योग्यहै ॥ १२९ ॥ येहि वृत्तिं जहत्येनां ब्रह्माख्यां पावनीं पराम् ॥ तेतुवृथैवजीवंति पशुभिश्च समा नराः॥१३०॥ सं. टी. इदानीं ब्रह्ममयीं वृत्तिं स्तोतुं तद्वृत्तित्याग- परान्निंदति येहीति ये एनां ब्रह्माख्यां वृत्तिं जहाति त्यजं- ति तेतु वृथैवजीवंतीत्यन्वयः स्पष्टमन्यत् ॥ १३० ॥ भा. टी. जो पुरुष परमपवित्र और सबसे उत्कृष्ट ब्रह्म- वृत्तिका परित्याग करे हैं वह मनुष्य इस संसारमें वृथाही पशुओंकी समान जीवन धारण करे हैं ॥ १३० ॥ येहि वृत्तिं विजानंति ज्ञात्वापि वर्ध- यंति ये ॥ तेवै सत्पुरुषाधन्या वंद्यास्ते भुवनत्रये ॥ १३१॥ सं. टी. संप्रति तामेव वृत्तिं विवर्द्धयितुं ब्रह्मवृत्तिप- रान्सत्पुरुषान् स्तौति येहीति स्पष्टम् ॥ १३१ ॥

( ९२ ) अपरोक्षानुभूतिः। भा.टी. जो ब्रह्मवृत्तिको जानतेहैं और जानकर बढ़ावें हैं वह सत्पुरुष धन्य और तीनों भुवनमें पूजनीय होयहैं ॥ १३१ ॥ येषां वृत्तिः समा वृद्धा परिपक्वा च सा पुनः॥ तैवैसद्ब्रह्मतां प्राप्ता नेतरे शब्द- वादिनः ॥ १३२ ॥ सं. टी. एवं ब्रह्मवृत्तिपरान्स्तुत्वाऽधुना तेषां ब्रह्म- प्राप्तिरूपं फलमाह येषामिति सुगमम् ॥ १३२ ॥ भा. टी. जिन पुरुषोंकी ब्रह्मवृत्ति अत्यन्त वृद्धिको प्राप्त होयहै और भलीप्रकार पकजाय है उनकोही सर्व स्वरूप ब्रह्मका लाभ होयहै और जो केवल जिह्वाही से अहं ब्रह्म अहंब्रह्म कहैं हैं उनको ब्रह्मका लाभ किसी समयभी नहीं होयहै ॥ १३२ ॥ कुशला ब्रह्मवार्त्तायां वृत्तिहीनाः सुरा- गिणः॥ तेप्यज्ञानितया नूनं पुनरायां- ति यांति च ॥ १३३ ॥ सं. टी. तानेव शब्दवादिनो निंदति कुशलाइति स्पष्टम् ॥ १३३ ॥ भा. टी. जो पुरुष ब्रह्मवृत्ति करके हीनहोय हैं और ब्रह्म- वेत्तापन प्रकाश करें हैं इसी प्रकार ब्रह्ममें, दिखावें हैं वह अज्ञान वश वारम्वार संसारमें आवागमन करें हैं ॥ १३३ ॥ निमेषार्धं न तिष्ठंति वृत्तिं ब्रह्ममयीं वि

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (९३) ना ॥ यथातिष्ठन्तिब्रह्माद्याः सनकाद्याः शुकादयः ॥ १३४ ॥ सं. टी. यत एवं तस्माद्ब्रह्मनिष्ठैर्ब्रह्मवृत्त्यैव सर्वदा स्थातव्यमिति सूचयितुं ब्रह्मादीनामुदाहरणमाह नि- मेषेति यथा ब्रह्माद्यास्तथासनकाद्याः यथा सनकाद्या- स्तथा शुकाद्या इति संप्रदायो दर्शितः एतेन ब्रह्मादिसे- व्यत्वादितिश्रेष्ठोयं समाधिपर्यंतो राजयोगः सर्वदा मुमु- क्षुभिः सेवनीय इति ध्वनितम् ॥ १३४ ॥ भा. टी. जिस प्रकार ब्रह्मादि देवगण सनकादि मुनिगण शुकादि ब्रह्मपरायण गण सर्वकालमें ब्रह्ममें लीन रहे हैं तिसी प्रकार मोक्षकी इच्छाकरने वाले पुरुष ब्रह्ममयी वृत्तिके विना अर्थात् ब्रह्मानुसन्धानके विना पलभरभी नहीं खोवे हैं अर्थात् सदा ब्रह्मवृत्तिमें तत्पर रहे हैं ॥ १३४ ॥ कार्ये कारणता याता कारणे नहिकार्य- ता ॥ कारणत्वंततोगच्छेत्कार्याभावे विचारतः ॥ १३५ ॥ सं. टी. तदेवंस्वाभिमतं सांगं राजयोगमभिधाय पूर्वोपक्रांतं सांख्यापरपर्यायं वेदांतविचारमुपसंहरति- कार्य इत्यादिपंचभिः श्लोकैः कार्येति कार्ये घटपटादि- रूपे विकारेकारणता मृत्तत्वादिरूपा सर्वविकाराधिष्ठा- नता आयाताऽनुगता कारणेतु कार्यता नहीति प्रसिद्धं

( ९४ ) अपरोक्षानुभूतिः । ततः कारणात्कार्य्याभावे कारणत्वं गच्छेत् ननु कथं कारणे कार्य्याभाव इत्यतआह विचारतइति यथायं दृष्टांतस्तथाकाशादिकार्ये कारणता आकाशोस्तिभाती- त्यादिव्यवहारहेतुभूता सत्यज्ञानादिरूपब्रह्मणः कारणता आयाता अनुगता कारणे ब्रह्मणि तु आकाशादिकार्यता- नहीति अतः परमार्थतः आकाशद्यभावे ब्रह्मणः कारण- तापि नहीति दार्ष्टांतिकोऽर्थः ॥ १३५ ॥ भा. टी. कार्य्यमें कारणता रहे है परन्तु कारणमें कार्य्य- ता नहीं मालूम होय है कार्य्यका भाव होनेसे कारणता अपने आप सिद्ध होजाय है । इसी प्रकार विचार करनेसे आका शादि कार्य सम्पूर्ण अनित्य मालूम होय हैं और केवल ब्रह्म ही कारण स्वरूप सत्य मालूम होय है ॥ १३५ ॥ अथ शुद्धंभवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचर- म् ॥ द्रष्टव्यं मृद्घटेनैव दृष्टांतेन पुनः पुनः ॥ १३६ ॥ सं. टी. ततः किमत आह अथेति अथानन्तरं कार्य- कारणभावनिवृत्तौ यच्छुद्धं मनोवाचामगोचरं वस्तु तद्भवेत् “ यतो वाचो निवर्त्तंते ” इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धि- द्योतनार्थो हि शब्दः । ननु बुद्धेः क्षणिकत्वेनैकदा तथा विचारितेपि पुनरन्यथैव भातीत्यत आह द्रष्टव्य- मिति ॥ १३६ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (९५) भा. टी. जब कार्य कारणभाव निवृत्तहोय है तब शुद्ध मन और वाणीसे अगोचर जो ब्रह्मवस्तु है सोई रहे है जैसे घटका नाश होने पर मृत्तिका ही बाकी रहे है ऐसा ही वारम्वार समझना ॥ १३६ ॥ अनेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिका भ- वेत् ॥ उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः परम् ॥ १३७ ॥ सं. टी. न केवलमयं विचारो ज्ञानसाधनमेवांपितु ध्यानसाधनमपीत्याह अनेनेति अनेनैवप्रकारेण शुद्ध- चित्तानां वृत्तिज्ञानम् उदेति ततः परं ब्रह्मात्मिका वृत्ति- र्भवेदिति योजना पदानामर्थस्तु स्फुट एव ॥ १३७ ॥ भा. टी. इस प्रकार ब्रह्मात्मिका वृत्तिहोय है तदनन्तर शुद्ध चित्तहोनेसे वृत्तिके ज्ञानका उदय होय है ॥ १३७ ॥ कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौ विलो- कयेत् ॥ अन्वयेनपुनस्तद्धि कार्ये नि- त्यं प्रपश्यति ॥ १३८ ॥ सं.टी. तमेव विचारं विशदयति द्वाभ्यां कारणमिति आदौ प्रथमं कारणं व्यतिरेकेण कार्यविरेहेण विचारयेत् पुनस्तत् कारणमन्वयेनानुवृत्त्या कार्येपि नित्यं प्रपश्यतीति ॥ १३८ ॥ भा. टी. मुमुक्षु पुरुष पहले कारणके विना कार्य्यकी

( ९६ ) अपरोक्षानुभूतिः । उत्पत्ति नही होय इससे व्यतिरेकानुमानसे कारणका निश्चय करै ( यथाहि कार्य्यं सकारणकम् ) ऐसे अनुमानमें ( यदि कारणं न स्यात् तर्हि कार्य्यमपि नस्यात् कार्य्यं दृश्यते अतः कारणमप्यनुमीयते ) यदि कारण नहीं होयतौ कार्य्यभी नहींहोय कार्य्य है इस कारण कारणका अनुमान किया जाय है । इस प्रकार व्यतिरेकानुमान होय है ॥ १३८ ॥ कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विस- र्जयेत् ॥ कारणत्वंततोगच्छेदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ १३९ ॥ सं. टी. अथवैवं विचारयेदित्याह कार्येति आदौ कार्ये कारणमेव विचारयेत् पश्चात्तत्कार्यं विसर्जयेत् नानुसंदध्यात् कार्यवर्जने सति कारणत्वं स्वत एव गच्छेत् एवं कार्यकारणवर्जनेऽवशिष्टं सच्चिन्मात्रं मुनि- र्मननशीलः स्वयमेव भवेदिति ॥ १३९ ॥ भा. टी. पहले कार्य्यसे कारणका निश्चय करै पीछे कार्य्यका त्याग कर देय, कार्य्यका त्याग करनेपर कारण आपही अवशिष्ट रह जाय है इसी प्रकार कार्य्यके वर्जित होनेसे मुनिगण स्वयं चिन्मय स्वरूप होजाय हैं ॥ १३९ ॥ भावितं तीव्रवेगेन यद्वस्तु निश्चयात्म- ना ॥ पुमांस्तद्धि भवेच्छीघ्रं ज्ञेयं भ्रम- रकीटवत् ॥ १४० ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता ( ९७ )' सं. टी. ननु विचारजन्यापरोक्षज्ञानेन मुनेर्ब्रह्मत्वं भवतु नाम परन्तु परोक्षज्ञानिनः कथं भवेदित्याशंक्य तीव्रभावनया परोक्षज्ञानिनोपि ब्रह्मत्वं भवेदिति सह- ष्टांतमाह भावितमिति । अयम्भावः यद्यपि परोक्षज्ञानेन प्रमातृगतावरणनिवृत्तौ सत्यामपि प्रमेयगतमावरणं न निवर्त्तते तथापि निश्चयात्मना निश्चययुक्तबुद्धिमता पुरुषेण यद्वस्तु सच्चिदानंदं ब्रह्म तीव्रवेगेनाऽहर्निशं ब्रह्माकारवृत्त्याभावितं चिंतितं तद्वस्तु ज्ञेयमपरोक्षेण ज्ञातुं योग्यं ब्रह्म शीघ्रमाचिरेण पुमान् भवेत् प्रत्य- गभिन्नब्रह्मभावनया पुरुषो ब्रह्मरूपो भवतीत्यर्थः हीति विद्वत्प्रसिद्धौ । तत्र सर्वलोकप्रसिद्धं दृष्टांतमाह भ्रमर- कीटवदिति । भ्रमरेण कुतश्चिदानीय जीवन्नेव स्वकुट्यां प्रवेशितो यः कीटः स यथा भयात् भ्रमरध्यानेन भ्रम- रएव भवति तद्वदिति ॥ १४० ॥ भा. टी. निश्चयात्मा पुरुषकी तीव्रभावना करके जो मनुष्य जिस वस्तुकी चिन्ता करे है शीघ्रही भ्रमरकीटकी तरह तद्रूप होजाय है, जैसे भ्रमरकीट कीडाविशेष होयहै वह अपने स्थानमें जिस दूसरे कीडेको लाके धरे है वह लाया हुआ कीट भयके मारे भ्रमरकीटका विचार करे है विचार करते २ तद्रूप होजाय है ऐसी लोकमें प्रसिद्धि है, इसी प्रकार पुरुष ब्रह्मका विचार करता करता तद्रूप होजाय है ॥ १४० ॥ ५

( ९८ ) . अपरोक्षानुभूतिः । अदृश्यंभावरूपंच सर्वमेवचिदात्मक- म् ॥ सावधानतया नित्यं स्वात्मानंभा वयेद्बुधः ॥ १४१ ॥ सं० टी० यदि पूर्वश्लोकोक्तदृष्टांते भावनाबलादेवा- न्यस्यान्यत्वं भवेत् तर्हि ब्रह्मविवर्त्तत्वेन ब्रह्मरूपस्य विश्वस्य ब्रह्मभावनया तद्रूपता भवेदिति किमु वक्त- व्यमित्याशयेन सर्वात्मभावनामाह अदृश्यमिति । अ- दृश्यं परोक्षं भावरूपं प्रत्यक्षंच सर्वं विश्वं यद्वा अ- दृश्यं द्रष्ट्ररूपं भावरूपं दृश्यं चकाराद्दर्शनं एतत्सर्वं त्रिपुटात्मकं जगद्भ्रांत्याऽऽत्मभिन्नत्वेन भासमानमपि चिदात्मकं निर्विशेषस्फुरणमात्रस्वरूपं स्वात्मानमेव बुधः अद्वैतज्ञाननिष्ठः सावधानतया स्थिरवृत्त्या नित्यं भावयेत्सकलमिदमहं च ब्रह्मैवेति सर्वदा पश्येदि- त्यर्थः ॥ १४१ ॥ भा० टी० ज्ञानी पुरुष सदाही सावधान होकर अदृश्य दृश्य सम्पूर्ण संसारको चिन्मय ब्रह्म चिन्तना करै ॥ १४१ ॥ दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्वा ब्रह्माकारेण चिंतयेत् ॥ विद्वान्नित्यसुखे तिष्ठेद्धि- या चिद्रसपूर्णया ॥१४२॥ सं० टी० एतदेव विवृणोति दृश्यमिति दृश्यं घटादि- कमदृश्यतामधिष्ठानचिद्रूपतां नीत्वा हीति विद्वत्प्र-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (९९) सिद्धौ ब्रह्माकारेण कल्पितस्य परिच्छिन्नस्य नामरू- पादेर्निवृत्तिपूर्वकं बृहदाकारेणापरिच्छिन्नरूपेण चिंत- येदित्यर्थः ततः किमत आह विद्वानिति । चिद्रसपूर्णया चिदेवरसंश्चिद्रसश्चिदानंदस्तेन पूर्णया धिया नित्यसुखे अविनाशिसुखे विद्वांस्तिष्ठेदिति ॥ १४२ ॥ भा. टी. दृश्य वस्तुको अदृश्यकी तरह करके ज्ञानी पुरुष ब्रह्मस्वरूप चिन्तना करे तिस चिन्मय ज्ञानके होनेसे विद्वान् पुरुष चिन्मय रससे भरी हुई बुद्धिसे नित्य सुखसे अस्थान करै ॥ १४२ ॥ एभिरङ्गैःसमायुक्तो राजयोग उदाह- तः ॥ किंचित्पक्ककषायाणां हठयोगे- नसंयुतः ॥ १४३ ॥ सं. टी. इदानीमुक्तं स्वाभिमतयोगमुपसंहरति एभि- रिति । किंचित्स्वल्पं पक्वाः दग्धाः कषाया रागादयो येषां तेषां हठयोगेन पातंजलोक्तेन प्रसिद्धेनाष्टांगयोगेन संयुतोयं वेदांतोक्तो योग इति शेषं स्पष्टम् ॥ १४३ ॥ भा. टी. इन अङ्गोंसे युक्त योगको राजयोग कहैं हैं जिनका विषयोंमें राग नहीं रहे है तिस पक्षमें हठ योग युक्त योगही राजयोग कहावे है ॥ १४३ ॥ परिपक्कंमनोयेषां केवलॊयं च सिद्धिदः॥

( १०० ) अपरोक्षानुभूतिः । गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषां सुलभोज़- वात् ॥ १४४ ॥ सं. टी. अयं राजयोग एव केषां योग्य इत्याकां- क्षायां सर्वग्रंथार्थमुपसंहरन्नाह परिपकमिति । येषां मनः परिपक्वं रागादिमलरहितमितियावत् तेषामित्यध्याहारः तेषां जितारिषड्वर्गाणां पुरुषधुरंधराणां केवलः पातंज- लाभिमतयोगनिरपेक्षः अयं वेदांताभिमतो योगः सिद्धिदः प्रत्यगभिन्नब्रह्मापरोक्षज्ञानद्वारा स्वस्वरूपावस्थानलक्ष- णमुक्तिप्रदः चकारोऽवधारणे नान्येषामपरिपक्वमनसा- मित्यर्थः ननु परिपक्वमनस्त्वमतिदुर्लभ मित्याकां- क्षायामस्यापि साधनत्वादतोप्यंतरंगसाधनमाह गुरुदै- वतभक्तानामिति जवाद्तिशीघ्रमित्यर्थः सर्वेषामिति वर्णाश्रमादिनिरपेक्षं मनुष्यमात्रं ग्रहीतव्यम् अतएव गुरुदैवतभक्तेरंतरंगत्वं तथाचश्रुतिः "यस्यदेवे पराभक्ति- र्यथादेवे तथागुरौ । तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महा- त्मनः" इति । स्मृतयश्च “तद्विद्धिप्रणिपातेन । श्रद्धा- वाँल्लभतेज्ञानम्” इत्याद्याः । अयंभावः परिपक्वमनसा- मपि दुःसाध्यानि साधनानि गुरुदैवतभक्तानां सुसाध्या- निभवंतीतिहेतोर्गुरुदैवतभजनमेव स्वधर्माविरोधेन सर्वैः कार्यमिति परमं मंगलम् ॥ १४४ ॥ भा. टी. जिनका मन परिपक्व होजाय है उनको केव

संस्कृतटीका-भाषटीकासहिता । ( १०१ ) यही योग सिद्धिको देय है और जिनकी गुरु और देवताओं में भक्ति होयहै उनको यह योग अति सुलभ होयहै ॥१४४॥ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीमच्छंकरभगवता विरचिताऽपरोक्षा नुभूतिः समाप्ता ॥ पूर्णेयमापरोक्ष्येण नित्यात्मज्ञानकाशिका । अपरो क्षानुभूत्याख्यग्रंथराजप्रदीपिका ॥ १ ॥ नमस्तस्मैभ- गवते शंकराचार्य्यरूपिणे ॥ येनवेदांतविद्येयमुद्धतावेद- सागरात् ॥ २ ॥ यद्ययं शंकरः साक्षाद्वेदांतांभोजभा- स्करः॥नोदेष्यत्तर्हिकाशेत कथंव्यासादिसूत्रितम् ॥ ३ ॥ अत्रयत्संमतंकिंचित्तद्गुरोरेवमेनहि ॥ असंमतंतुयत्किंचि- तन्ममैवगुरोर्नहि ॥ ४ ॥ यत्प्रसादादहंशब्दप्रत्यया- लंबनोहियः॥अहंसजगदालंबः कार्यकारणवर्जितः॥५॥ तस्यश्रीगुरुराजस्य पादाब्जेतुसमर्पिता । दीपिकामालि- कासेयं तत्कृपागुणगुंफिता ॥ ६ ॥ योहंस्वाज्ञानमात्रा- ज्जगदिदमभवंखादिदेहांतमादौ स्वस्वप्नादिवदेवसोहम- धुनास्वज्ञानतःकेवलम् ॥ ब्रह्मैवास्म्यद्वितीयंपरमसुखमयं निर्विकारंविबाधं जाग्रत्स्थानवदेवदेवगुरुसत्स्वल्पप्र- सादोत्थितात् ॥ ७॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य-

( १०२ ) अपरोक्षानुभूतिः । श्रीविद्यारण्यमुनिविरचिताऽपरोक्षानुभूतिदीपिका समा- प्तिमगमत् ॥ इति श्रीशङ्कराचार्य्यविरचिता रुहेलखण्डान्तःपातिरा- मपुरवास्तव्यश्रीयुतभोलानाथआत्मजपण्डितरा- मस्वरूपद्विवेदिगौडविरचितभाष्यास- मलङ्कृता चापरोक्षानुभूतिः समा- प्तिमफाणीत् । श्रीहरि- हराभ्यामर्पये । इदं पुस्तकं खेमराजश्रीकृष्णदास इत्यनेन स्वकीये " श्रीवेङ्कटे- श्वर" स्टीम्मुद्रणयंत्रालयेऽङ्कयित्वा प्रसिद्धिमानितम् । संवत् १९६५ शके १८३०. सर्व प्रकारका पुस्तक मिलनेका पत्ता पं. गोपीनाथ गंगाविष्णु बुकसेलर. भुलेश्वर चकला फोफलवाडी बम्बई नं २. सूचीपत्रकेवास्ते टिकट भेज देना.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त है)।